قال ابن عباس: يعنون من يعمل بالطاعة، فتقرُّ به أعينهم في الدنيا والآخرة.
İbn Abbâs şöyle demiştir: “İtaatle amel edip dünyada ve ahirette kendisiyle gözlerinin aydın olacağı kimseleri kastederler.”
وقال عكرمة: لم يريدوا بذلك صباحة ولا جمالا ولكن أرادوا أن يكونوا مطيعين.
İkrime şöyle demiştir: “Bununla yüz güzelliği veya cemal istemediler; bilakis onların itaatkâr olmalarını istediler.”
وقال الحسن البصري -وسئل عن هذه الآية -فقال: أن يُري الله العبد المسلم من زوجته، ومن أخيه، ومن حميمه طاعة الله. لا والله ما شيء أقر لعين المسلم من أن يرى ولدا، أو ولد ولد، أو أخا، أو حميما مطيعا لله ﷿.
Hasan-ı Basrî'ye bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Allah'ın, müslüman kula eşinden, kardeşinden ve yakın dostundan Allah'a itaati göstermesidir. Hayır, Allah'a yemin olsun ki müslümanın gözünü bir çocuğu, torunu, kardeşi veya yakın dostunu Azîz ve Celîl olan Allah'a itaat eder görmesinden daha çok aydınlatan hiçbir şey yoktur.”
وقال ابن جُرَيْج في قوله: (هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ) قال: يعبدونك ويحسنون عبادتك، ولا يجرون علينا الجرائر.
İbn Cüreyc O'nun: {هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Sana kulluk etsinler, Sana kulluğu güzel yapsınlar ve bizim başımıza suçlar/felaketler sarmasınlar.”
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يعني: يسألون الله لأزواجهم وذرياتهم أن يهديهم للإسلام.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Yani, eşleri ve zürriyetleri için Allah'tan onları İslâm'a hidayet etmesini isterler.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يَعْمَر بن بشر حدثنا عبد الله بن المبارك، أخبرنا صفوان بن عمرو، حدثني عبد الرحمن بن جبير بن نفير، عن أبيه قال: جلسنا إلى المقداد بن الأسود يومًا، فمر به رجل فقال: طوبى لهاتين العينين اللتين رأتا رسول الله ﷺ! لوددنا أنا رأينا ما رأيت، وشهدنا ما شهدت. فاستغضب، فجعلت أعجبُ، ما قال إلا خيرًا! ثم أقبل إليه فقال: ما يحمل الرجل على أن يتمنى مَحْضَرًا غيبه الله عنه، لا يدري لو شهده كيف كان يكون فيه؟ والله لقد حضر رسول الله ﷺ أقوام أكبَّهم الله على مناخرهم في جهنم، لم يجيبوه ولم يصدقوه، أو لا تحمدون الله إذ أخرجكم لا تعرفون إلا ربكم مصدقين لما جاء به نبيكم، قد كُفيتم البلاء بغيركم؟ لقد بعث الله النبي ﷺ على أشد حال بعث عليها نبيًا من الأنبياء في فترة من جاهلية، ما يرون أن دينا أفضل من عبادة الأوثان. فجاء بفُرقان فَرَقَ به بين الحق والباطل، وفَرَقَ بين الوالد وولده، حتى إن كان الرجل ليرى والده وولده، أو أخاه كافرًا، وقد فتح الله قُفْل قلبه للإيمان، يعلم أنه إن هلك دخل
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Ya'mer b. Bişr rivayet etti, bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, bize Safvân b. Amr haber verdi, bana Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr, babasından [naklen] rivayet etti, o şöyle dedi: Bir gün el-Mikdâd b. el-Esved'in yanına oturduk. Derken bir adam onun yanından geçti ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gören şu iki göze ne mutlu! Keşke senin gördüklerini biz de görseydik ve senin şahit olduklarına biz de şahit olsaydık!” dedi. Bunun üzerine [Mikdâd] öfkelendi. Ben de şaşmaya başladım; zira [adam] hayırdan başka bir şey söylememişti! Sonra ona yönelip şöyle dedi: “Kişiyi, Allah'ın kendisinden gizlediği [yaşatmadığı] bir ortamda bulunmayı temenni etmeye sevk eden nedir? Bilmez ki eğer orada bulunsaydı durumu nasıl olurdu? Allah'a yemin olsun ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda öyle topluluklar bulundu ki, ona icabet etmedikleri ve onu tasdik etmedikleri için Allah onları burunları üzerine cehenneme yüzüstü attı. Başkalarıyla imtihan edilmekten kurtarılmış olarak, Rabbinizden başkasını tanımayan ve peygamberinizin getirdiklerini tasdik eden kimseler şeklinde sizi [dünyaya] çıkardığı için Allah'a hamdetmez misiniz? Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, peygamberlerden herhangi birini gönderdiği en çetin durum üzere, putlara tapmaktan daha üstün bir din görmedikleri bir fetret ve cahiliye döneminde gönderdi. O, hak ile batılın arasını ayıran ve baba ile evladının arasını ayıran bir furkan (ölçü) ile geldi. Öyle ki kişi babasını, evladını veya kardeşini kâfir olarak görürdü; Allah ise onun kalbinin kilidini imana açmıştı ve bilirdi ki şayet o [hali üzere] helak olursa girer...
النار، فلا تقر عينه وهو يعلم أن حبيبه في النار، وإنها التي قال الله تعالى: (وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ). وهذا إسناد صحيح، ولم يخرجوه .
...ateşe; sevdiğinin ateşte olduğunu bildiği için gözü aydın olmazdı. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “Ve onlar: ‘Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla’ diyenlerdir” buyruğu budur.” Bu sahih bir isnaddır, fakat onu [Kütüb-i Sitte sahipleri] tahric etmemişlerdir .
وقوله: (وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا) قال ابن عباس، والحسن، وقتادة، والسدي، والربيع بن أنس: أئمة يقتدى بنا في الخير.
O'nun: {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” buyruğu hakkında İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde, es-Süddî ve er-Rebî' b. Enes: “Hayırlarda kendimize uyulan önderler [kıl]” demişlerdir.
وقال غيرهم: هداة مهتدين [ودعاة] إلى الخير، فأحبوا أن تكون عبادتهم متصلة بعبادة أولادهم وذرياتهم وأن يكون هداهم متعديًا إلى غيرهم بالنفع، وذلك أكثر ثوابًا، وأحسن مآبًا؛ ولهذا ورد في صحيح مسلم، عن أبي هريرة ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاث: ولد صالح يدعو له، أو علم ينتفع به من بعده، أو صدقة جارية" .
Başkaları da şöyle demiştir: Doğru yolda olan ve hayra [çağıran] hidayet rehberleri [kıl]. Böylece ibadetlerinin çocuklarının ve zürriyetlerinin ibadetine bitişik olmasını, hidayetlerinin fayda bakımından başkalarına da geçmesini istemişlerdir; çünkü bu, sevapça daha çok ve varılacak yer bakımından daha güzeldir. Bu sebeple Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Âdemoğlu öldüğü zaman ameli kesilir; ancak üç şey müstesnadır: Kendisine dua eden salih bir evlat, kendisinden sonra yararlanılan bir ilim veya sadaka-i cariye.”
{أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا (٧٥) خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦) قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧)}.
{أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا (٧٥) خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦) قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧)} “İşte onlar, sabretmelerine karşılık yüksek makamlarla (cennet konaklarıyla) mükâfatlandırılırlar ve orada esenlik ve selamla karşılanırlar. (75) Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır! (76) De ki: ‘Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz ise yalanladınız; bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır.’ (77)”
لما ذكر تعالى من أوصاف عباده المؤمنين ما ذكر من [هذه] الصفات الجميلة، والأفعال والأقوال الجليلة -قال بعد ذلك كله: (أُوْلَئِك) أي: المتصفون بهذه (يُجْزَوْن) أي: يوم القيامة (الْغُرْفَةَ) وهي الجنة.
Allah Teâlâ, mümin kullarının niteliklerinden [bu] güzel sıfatları ve yüce fiil ve sözleri zikredince bütün bunlardan sonra şöyle buyurmuştur: {أُوْلَئِك} “İşte onlar” yani bu niteliklere sahip olanlar, {يُجْزَوْن} “mükâfatlandırılırlar” yani kıyamet gününde, {الْغُرْفَةَ} “yüksek makamla” ki o da cennettir.
قال أبو جعفر الباقر، وسعيد بن جبير، والضحاك، والسُّدِّيّ: سميت بذلك لارتفاعها.
Ebû Ca'fer el-Bâkır, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk ve es-Süddî: “Yüksekliğinden dolayı böyle isimlendirilmiştir” demişlerdir.
(بِمَا صَبَرُوا) أي: على القيام بذلك (وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا) أي: في الجنة (تَحِيَّةً وَسَلامًا) أي: يُبْتَدرُون فيها بالتحية والإكرام، ويلقون [فيها] التوقير والاحترام، فلهم السلام وعليهم السلام، فإن الملائكة يدخلون عليهم من كل باب، سلام عليكم بما صبرتم، فنعم عقبى الدار.
{بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık” yani bunu yerine getirmeye sabrettikleri için; {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا} “ve orada karşılanırlar” yani cennette; {تَحِيَّةً وَسَلامًا} “esenlik ve selamla” yani orada kendilerine öncelikle tahiyye ve ikramda bulunulur, [orada] hürmet ve saygıyla karşılanırlar. Onlar için esenlik vardır ve üzerlerine selam olsun; nitekim melekler her kapıdan onların yanına girer ve: “Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Burası ne güzel bir dünya yurdunun sonudur!” [derler].
وقوله: (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: مقيمين، لا يظعنون ولا يَحُولون ولا يموتون، ولا يزولون عنها ولا يبغون عنها حولا كما قال تعالى: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ إِلا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} [هود: ١٠٨].
O'nun: {خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu; orada mukimdirler, göç etmezler, değişmezler, ölmezler, oradan ayrılmazlar ve oradan başka bir yere naklolunmak istemezler, demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ إِلا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “Mutlu olanlara gelince, onlar da cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalıcıdırlar; bitmez tükenmez bir lütuf olarak” [Hûd: 108].
وقوله (حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا) أي: حسنت منظرا وطابت مَقيلا ومنزلا.
O'nun: {حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Orası ne güzel bir durak ve ne güzel bir konaktır!” buyruğu; orası görünüş olarak güzel, istirahat yeri ve konak olarak pek hoştur, demektir.
ثم قال تعالى: (قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي) أي: لا يبالي ولا يكترث بكم إذا لم تعبدوه؛ فإنه إنما خلق الخلق ليعبدوه ويوحدوه ويسبحوه بكرة وأصيلا.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي} “De ki: Rabbim size ne diye değer versin”; yani şayet O'na kulluk etmezseniz O size aldırmaz ve değer vermez. Zira O, yaratılanları ancak Kendisine ibadet etsinler, O'nu bir bilsinler ve O'nu sabah akşam tesbih etsinler diye yaratmıştır.
وقال مجاهد، وعمرو بن شعيب: (مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي) يقول: ما يفعل بكم ربي.
Mücâhid ve Amr b. Şuayb {مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي} “Rabbim size ne diye değer versin” buyruğu hakkında: “Rabbim sizi ne yapsın” demek olduğunu söylemişlerdir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ) يقول: لولا إيمانكم، وأخبر الله الكفار أنه لا حاجة له بهم إذ لم يخلقهم مؤمنين، ولو كان له بهم حاجة لحبب إليهم الإيمان كما حببه إلى المؤمنين.
Ali b. Ebû Talha, İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ} “De ki: Duanız/kulluğunuz olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: “İmanınız olmasa demektir. Allah kâfirlere, onları mümin olarak yaratmadığı için onlara ihtiyacı olmadığını haber vermiştir. Şayet onlara bir ihtiyacı olsaydı, müminlere sevdirdiği gibi onlara da imanı sevdirirdi. ”
وقوله: (فَقَدْ كَذَّبْتُمْ) أي: أيها الكافرون (فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا) أي: فسوف يكون تكذيبكم لزامًا لكم، يعني: مقتضيا لهلاككم وعذابكم ودماركم في الدنيا والآخرة، ويدخل في ذلك يوم بدر، كما فسره بذلك عبد الله بن مسعود، وأبي بن كعب، ومحمد بن كعب القرظي، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، والسدي، وغيرهم.
O'nun: {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ} “Siz ise yalanladınız” yani ey kâfirler; {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır” yani yalanlamanız sizin için ayrılmaz/kaçınılmaz olacaktır; yani dünyada ve ahirette helakınızı, azabınızı ve yok oluşunuzu gerektirecektir. Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Mücâhid, Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve başkalarının tefsir ettiği gibi Bedir günü de buna dâhildir.
وقال الحسن البصري: (فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا) يعني: يوم القيامة. ولا منافاة بينهما. والله أعلم.
Hasan-ı Basrî ise: {فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “bu yüzden [azap] kaçınılmaz olacaktır” yani kıyamet günüdür, demiştir. İkisi arasında bir çelişki yoktur. En doğrusunu Allah bilir.