{وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)}.
{وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)} “Sonra gelecekler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) bırak. Beni Naîm cennetinin vârislerinden kıl. Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı. [İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma; o gün ne mal fayda verir ne de evlatlar! Ancak Allah'a arınmış bir kalp ile gelen kimse müstesna.”
وقوله: (وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ) أي: واجعل لي ذكرًا جميلا بعدي أذكرَ به، ويقتدى بي في الخير، كما قال تعالى: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ * كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} [الصافات: ١٠٨ - ١١٠].
(وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ) kavli: Yani benden sonra arkamdan hayırla yâd edileceğim ve hayırda bana uyulacak güzel bir övgü/nam bırak; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ * كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} [Sâffât: 108-110] “Sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: İbrâhîm'e selam olsun! İşte biz iyilik yapanları böyle mükâfatlandırırız.”
قال مجاهد، وقتادة: (وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ) يعني: الثناء الحسن. قال مجاهد: وهو كقوله تعالى: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [العنكبوت: ٢٧]، وكقوله: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [النحل: ١٢٢].
Mücâhid ve Katâde: "(وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ) yani güzel övgü demektir" demişlerdir. Mücâhid şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [Ankebût: 27] “Biz ona dünyada mükâfatını verdik; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir.” Ve yine şu kavli gibidir: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} [Nahl: 122] “Biz ona dünyada güzellik verdik; şüphesiz o ahirette de salihlerdendir.”"
قال ليث بن أبي سليم: كل ملة تحبه وتتولاه. وكذا قال عكرمة.
Leys b. Ebî Süleym: "Her millet onu sever ve ona dostluk besler" demiştir. İkrime de böyle demiştir.
وقوله: (وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ) أي: أنعم عَليَّ في الدنيا ببقاء الذكر الجميل بعدي، وفي الآخرة بأن تجعلني من ورثة جنة النعيم.
(وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ) kavli: Yani dünyada benden sonra güzel namın kalmasıyla, ahirette de beni Naîm cennetinin vârislerinden kılmanla bana nimet ver demektir.
وقوله: (وَاغْفِرْ لأبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ) كقوله: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ} [إبراهيم: ٤١]، وهذا مما رجَعَ عنه إبراهيم، ﵇، كما قال تعالى: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [التوبة: ١١٤].
(وَاغْفِرْ لأبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ) kavli: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ} “Rabbimiz! Beni ve anne babamı bağışla” [İbrâhîm: 41] buyruğu gibidir. Bu ise İbrâhîm aleyhisselâm'ın sonradan vazgeçtiği şeylerdendir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ إِلا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “İbrâhîm'in babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden ötürüydü. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrâhîm, çok duygulu ve pek yumuşak huyludur” [et-Tevbe: 114].
وقد قطع [الله] تعالى الإلحاق في استغفاره لأبيه، فقال: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} [الممتحنة: ٤].
[Allah] Teâlâ babası için bağışlanma dilemesinde ona tabi olmayı yasaklayıp şöyle buyurmuştur: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لأَبِيهِ لأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} [Mümtehine: 4] “İbrâhîm'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız; sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir.' Ancak İbrâhîm'in babasına: 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim, ama Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savmaya gücüm yetmez' demesi müstesnadır.”
وقوله: (وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ) أي: أجرني من الخزي يوم القيامة و [يوم] يبعث الخلائق أولهم وآخرهم.
(وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ) kavli: Yani kıyamet günü, mahlûkatın ilki ve sonu diriltildiği [gün] beni rezil rüsva olmaktan koru demektir.
قال البخاري في قوله: (وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ) وقال إبراهيم بن طهمان، عن ابن أبي ذئب، عن سعيد بن أبي سعيد المقبري، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "إن إبراهيم رأى أباه يوم القيامة عليه الغَبَرَةُ والقَتَرَةُ" .
Buhârî, (وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ) kavli hakkında şöyle demiştir: İbrâhîm b. Tahmân, İbn Ebî Zi'b'den, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre -radıyallâhu anh-'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz İbrâhîm kıyamet günü babasını üzeri toz toprak ve karanlık içinde görür" .
حدثنا إسماعيل، حدثنا أخي، عن ابن أبي ذئب، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "يلقى إبراهيم أباه، فيقول: يا رب، إنك وعدتني أنك لا تخزيني يوم يبعثون. فيقول الله: إني حرمت الجنة على الكافرين".
Bize İsmâîl rivayet etti, bize kardeşim, İbn Ebî Zi'b'den, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "İbrâhîm babasıyla karşılaşır ve şöyle der: 'Rabbim! Sen bana, [insanların] diriltilecekleri gün beni rezil rüsva etmeyeceğini vadetmiştin.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Ben cenneti kâfirlere haram kıldım' buyurur."
هكذا رواه عند هذه الآية . وفي أحاديث الأنبياء بهذا الإسناد بعينه منفردا به، ولفظه: يلقى إبراهيم أباه آزر يوم القيامة، وعلى وجه آزر قَتَرَةٌ وغَبَرة، فيقول له إبراهيم: ألم أقل لك: لا تعصني فيقول أبوه : فاليوم لا أعصيك. فيقول إبراهيم: يا رب، إنك وعدتني ألا تخزيني يوم يبعثون، فأي خزي أخزى من أبي الأبعد؟ فيقول الله تعالى: إني حرمت الجنة على الكافرين. ثم يُقال: يا إبراهيم، ما تحت رجليك؟ فينظر فإذا هو بذبح متلطخ، فيؤخذ بقوائمه فيلقى في النار .
Bu ayetin tefsirinde böyle rivayet etmiştir. Peygamberler hadisleri bölümünde ise yalnızca kendisinin rivayet ettiği bu isnadın aynısıyla şu lafızla rivayet etmiştir: "İbrâhîm kıyamet günü babası Âzer ile karşılaşır; Âzer'in yüzünde karanlık ve toz toprak vardır. İbrâhîm ona: 'Ben sana bana isyan etme dememiş miydim?' der. Babası : 'Bugün sana isyan etmeyeceğim' der. İbrâhîm: 'Ey Rabbim! Sen bana insanların diriltilecekleri gün beni rezil etmeyeceğini vadetmiştin. [Rahmetten] en uzak olan babamın [bu durumundan] daha büyük hangi rezillik olabilir?' der. Allah Teâlâ: 'Şüphesiz ben cenneti kâfirlere haram kıldım' buyurur. Sonra: 'Ey İbrâhîm! İki ayağının altındaki nedir?' denilir. O da bakar, bir de ne görsün; [pisliğe] bulaşmış bir sırtlan kurbanı! Sonra ayaklarından tutulup ateşe atılır" .
وقال أبو عبد الرحمن النسائي في التفسير من سننه الكبير قوله: (وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ): أخبرنا أحمد بن حفص بن عبد الله، حدَّثني أبي، حدثني إبراهيم بن طَهْمَان، عن محمد بن عبد الرحمن، عن سعيد بن أبي سعيد المقبرِي، عن أبيه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ "إن إبراهيم رأى أباه يوم القيامة عليه الغَبَرة والقَتَرة، وقال له: قد نهيتك عن هذا فعصيتني. قال: لكني اليوم لا أعصيك واحدة. قال: يا رب، وعدتني أن لا تخزيني يوم يبعثون، فإن أخزيت أباه فقد أخزيت الأبعد. قال: يا إبراهيم، إني حرمتها على الكافرين. فأخذ منه، قال: يا إبراهيم، أين أبوك؟ قال: أنت أخذته مني. قال: انظر أسفل منك. فنظر فإذا ذيخ يتمرغ في نتنه، فأخذ بقوائمه فألقي في النار".
Ebû Abdirrahmân en-Nesâî, es-Sünenü'l-Kübrâ'sının tefsir bölümünde { وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “[İnsanların] diriltilecekleri gün beni rezil rüsva etme” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Hafs b. Abdillâh haber verdi, bana babam rivayet etti, bana İbrâhîm b. Tahmân, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki [Ebû Hüreyre] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz İbrâhîm, kıyamet günü babasını üzerinde toz toprak ve karanlık olduğu halde görür ve ona: 'Ben seni bundan nehyetmiştim de sen bana isyan etmiştin' der. [Babası]: 'Fakat bugün sana tek bir şeyde dahi karşı gelmeyeceğim' der. [İbrâhîm]: 'Ey Rabbim! Sen bana, [insanların] diriltilecekleri gün beni rezil etmeyeceğini vadetmiştin; şayet babasını rezil edersen, [bu kulunu / beni] büsbütün perişan etmiş olursun' der. [Allah Teâlâ]: 'Ey İbrâhîm! Şüphesiz Ben onu (cenneti) kâfirlere haram kıldım' buyurur. Derken [babası] ondan alınır. [Allah Teâlâ]: 'Ey İbrâhîm! Baban nerede?' buyurur. [İbrâhîm]: 'Onu benden Sen aldın' der. [Allah Teâlâ]: 'Aşağına bak!' buyurur. O da bakar; bir de ne görsün, pisliği içinde yuvarlanan / debelenen bir erkek sırtlan vardır! Derken ayaklarından tutulur ve ateşe atılır.»
هذا إسناد غريب، وفيه نكارة.
Bu, garip bir isnaddır ve içinde münkerlik vardır.
والذيخ : هو الذكر من الضباع، كأنه حول آزر إلى صورة ذيخ متلطخ بعذرته ، فيلقى في النار كذلك.
*Zîh* (الذيخ) : Erkek sırtlandır. Âzer sanki dışkısına bulanmış bir sırtlan suretine dönüştürülmüş ve ateşe bu şekilde atılmıştır.
وقد رواه البزار من حديث حماد بن سلمة، عن أيوب، عن محمد بن سيرين، عن أبي هُرَيرة، عن النبي ﷺ، وفيه غرابة. ورواه أيضًا من حديث قتادة، عن جعفر بن عبد الغافر، عن أبي سعيد، عن النبي ﷺ بنحوه.
Bunu Bezzâr da Hammâd b. Seleme hadisinden, Eyyûb'dan, Muhammed b. Sîrîn'den, Ebû Hüreyre'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; bunda gariplik vardır. Yine Katâde hadisinden, Ca'fer b. Abdilgafir'den, Ebû Saîd'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir.
وقوله: (يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ) أي: لا يقي المرء من عذاب الله ماله، ولو افتدى بملء الأرض ذهبا: (وَلا بَنُونَ) ولو افتدى بِمَنْ في الأرض جميعا، ولا ينفعُ يومئذ إلا الإيمانُ بالله، وإخلاص الدين له، والتبري من الشرك؛ ولهذا قال: (إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) أي: سالم من الدنس والشرك.
(يَوْمَ لا يَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ) kavli: Yani yer dolusu altını fidye verse bile malı kişiyi Allah'ın azabından korumaz: (وَلا بَنُونَ) yeryüzündeki herkesi fidye verse bile evlatları da [korumaz]. O gün Allah'a iman etmekten, dini O'na halis kılmaktan ve şirkten berî olmaktan başka hiçbir şey fayda vermez. İşte bu sebeple: (إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) yani pislikten ve şirkten arınmış [bir kalp ile gelen kimse müstesna] buyurmuştur.
قال محمد بن سيرين: القلب السليم أن يعلم أن الله حق، وأن الساعة آتية لا ريب فيها، وأن الله يبعث مَنْ في القبور.
Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Kalb-i selîm (arınmış kalp); Allah'ın hak olduğunu, kıyametin geleceğini ve onda hiçbir şüphe bulunmadığını ve Allah'ın kabirlerdeki kimseleri dirilteceğini bilmektir.
وقال ابن عباس: (إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) حَيِي يشهد أن لا إله إلا الله.
İbn Abbâs: "(إِلا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik eden diri [bir kalp ile gelen kimsedir]" demiştir.
وقال مجاهد، والحسن، وغيرهما: (بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) يعني: من الشرك.
Mücâhid, Hasan ve başkaları: "(بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) yani şirkten [arınmış bir kalp]" demişlerdir.
وقال سعيد بن المسيب: القلب السليم: هو القلب الصحيح، وهو قلب المؤمن؛ لأن قلب [الكافر و] المنافق مريض، قال الله: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} [البقرة: ١٠].
Saîd b. el-Müseyyeb: "Kalb-i selîm; sağlam kalptir, o da müminin kalbidir. Çünkü [kâfirin ve] münafığın kalbi hastadır. Nitekim Allah: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} [Bakara: 10] “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” buyurmuştur" demiştir.
وقال أبو عثمان النيسابوري: هو القلب الخالي من البدعة، المطمئن إلى السنة.
Ebû Osmân en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: "O, bidatten uzak, sünnet ile mutmain olmuş kalptir."
{وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٩٨) وَمَا أَضَلَّنَا إِلا الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)}.
{وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ (٩٤) وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٩٨) وَمَا أَضَلَّنَا إِلا الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)} “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılır. Cehennem de azgınlara apaçık gösterilir. Ve onlara denir ki: 'Nerede Allah'tan başka taptıklarınız? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerine yardımları dokunuyor mu?' Artık onlar, o azgınlar ve İblîs'in bütün orduları tepe taklak oraya atılırlar. Orada birbirleriyle çekişerek derler ki: 'Allah'a andolsun, biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz; çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. Bizi ancak o suçlular saptırdı. Artık bizim için ne şefaatçiler var ne de candan bir dost! Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsa da müminlerden olsak!' Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
(وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ) أي: قربت الجنة وأدنيت من أهلها يوم القيامة مزخرفة مزينة لناظريها، وهم المتقون الذين رغبوا فيها، وعملوا لها [عملها] في الدنيا.
(وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ) yani kıyamet günü cennet, ona bakanlar için süslenip bezenmiş olarak ehline yaklaştırılır ve yakınına getirilir . Onlar da dünyada onu arzulayan ve onun için [gereken ameli] işleyen takva sahipleridir.
(وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ) أي:
{وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ} “Azgınlar için de cehennem açığa çıkarılmıştır” yani:
أظهرت وكُشف عنها، وبدت منها عُنقٌ، فزفرت زفرة بلغت منها القلوب [إلى] الحناجر، وقيل لأهلها تقريعا وتوبيخا: (أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ) أي: ليست الآلهة التي عبدتموها من دون الله، من تلك الأصنام والأنداد تغني عنكم اليوم شيئًا، ولا تدفع عن أنفسها؛ فإنكم وإياها اليوم حَصَبُ جَهَنم أنتم لها واردون.
[Ateş] açığa çıkarılıp üzeri açılır ve ondan bir boyun uzanır; öyle bir uğultu ile solur ki dehşetinden kalpler gırtlaklara [kadar] dayanır. Ehline kınama ve azarlama maksadıyla şöyle denilir: (أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ) Yani: Allah'ı bırakıp da taptığınız o putlar ve ortak koşulan şeyler bugün size hiçbir fayda sağlayamaz ve kendilerini de [azaptan] kurtaramazlar. Bugün siz de onlar da cehennemin odunusunuz ve oraya gireceksiniz.
وقوله: (فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ) قال مجاهد: يعني: فَدُهْوِرُوا فيها.
(فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ) kavli: Mücâhid: "Yani oraya yuvarlanıp atılırlar " demiştir.
وقال غيره: كببوا فيها. والكاف مكررة، كما يقال: صرصر. والمراد: أنه ألقي بعضهم على بعض، من الكفار وقادتهم الذين دعوهم إلى الشرك.
Başkası ise şöyle demiştir: Oraya üst üste yığılırlar. *Kâf* harfi, *sarsara* (صرصر) kelimesinde olduğu gibi tekrarlanmıştır. Kastedilen şudur: Kâfirler ve onları şirke çağıran önderleri birbirlerinin üzerine atılırlar.
(وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ) أي: ألقوا فيها عن آخرهم.
(وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ) Yani hepsi birden toptan oraya atılırlar.
(قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ * تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ * إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: يقول الضعفاء للذين استكبروا: {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ} [غافر: ٤٧]. ويقولون وقد عادوا على أنفسهم بالملامة: (تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ * إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: نجعل أمركم مطاعًا كما يطاع أمر رب العالمين، وعبدناكم مع ربِ العالمين.
(قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ * تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ * إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) Yani zayıf olanlar büyüklük taslayanlara şöyle derler: {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ} [Gâfir: 47] “Doğrusu biz size uymuştuk. Şimdi siz bizden ateşin bir parçasını savabilir misiniz?” Kendi nefislerini kınayarak da şöyle derler: (تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ * إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) Yani: Âlemlerin Rabbinin emrine itaat edildiği gibi sizin emrinizi de itaat edilir kılıyorduk ve âlemlerin Rabbi ile birlikte size de tapıyorduk.
(وَمَا أَضَلَّنَا إِلا الْمُجْرِمُونَ) أي: ما دعانا إلى ذلك إلا المجرمون.
(وَمَا أَضَلَّنَا إِلا الْمُجْرِمُونَ) Yani bizi buna ancak o suçlular davet etti/sürükledi.
(فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ) قال بعضهم: يعني من الملائكة، كما يقولون: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} [الأعراف: ٥٣]. وكذا قالوا: (فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ * وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ) أي: قريب.
(فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ) Bazıları: "Yani meleklerden [bir şefaatçi]" demiştir; tıpkı şöyle dedikleri gibi: {فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} [A'râf: 53] “Bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler, yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yaptıklarımızdan başkasını yapalım?” Nitekim şöyle de demişlerdir: (فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ * وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ) Yani yakın [bir dost].
قال قتادة: يعلمون -والله -أن الصديق إذا كان صالحًا نفع، وأن الحميم إذا كان صالحا شفع.
Katâde şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki onlar, dost salih olduğunda fayda vereceğini, candan yakının da salih olduğunda şefaat edeceğini bilmektedirler."
(فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) وذلك أنهم يتمنون أنهم يردُّون إلى الدار الدنيا، ليعملوا بطاعة ربهم -فيما يزعمون -وهو، ﷾، يعلم أنه لو ردهم إلى الدار الدنيا لعادوا لما نهوا عنه وإنهم لكاذبون. وقد أخبر تعالى عن تخاصم أهل النار في سورة "ص"، ثم قال: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} [ص: ٦٤].
(فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) Bu, onların kendi iddialarına göre Rablerinin itaatinde amel etmek için dünya hayatına geri döndürülmeyi temenni etmeleridir. Halbuki Allah Azze ve Celle onları dünya hayatına geri döndürse bile nehyedildikleri şeylere döneceklerini ve onların yalancı olduklarını bilmektedir. Nitekim Allah Teâlâ Sâd suresinde cehennem ehlinin çekişmesini haber vermiş ve ardından şöyle buyurmuştur: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} [Sâd: 64] “Şüphesiz cehennem ehlinin bu çekişmesi haktır / gerçektir.”
ثم قال تعالى: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ) أي: إن في محاجة إبراهيم لقومه وإقامته الحجج عليهم في التوحيد لآية ودلالة واضحة جلية على أنه لا إله إلا الله (وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ) Yani İbrâhîm'in kavmiyle münazara etmesinde ve tevhid konusunda onlara hüccetler getirmesinde, Allah'tan başka ilah olmadığına dair apaçık ve kesin bir ayet ve delil vardır: (وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
{كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)}.
{كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)} “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”
هذا إخبار من الله، ﷿، عن عبده ورسوله نوح، ﵇، وهو أول رسول بُعث
Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'tan kulu ve elçisi Nûh'a -aleyhisselâm- dair bir haberdir. O, gönderilen ilk resûldür
إلى الأرض بعدما عبدت الأصنام والأنداد، بعثه الله ناهيًا عن ذلك، ومحذرًا من وَبيل عقابه، فكذبه قومه واستمروا على ما هم عليه من الفعال الخبيثة في عبادتهم أصنامهم، ويتنزل تكذيبهم له بمنزلة تكذيب جميع الرسل؛ ولهذا قال: (كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ) أي: ألا تخافون الله في عبادتكم غيره؟
putlara ve ortaklara tapılmaya başlandıktan sonra yeryüzüne [gönderilmiştir]. Allah onu bundan nehyedici ve O'nun şiddetli azabına karşı uyarıcı olarak göndermiştir. Kavmi ise onu yalanlamış ve putlarına tapma konusundaki çirkin fiillerine devam etmiştir. Onların Nûh'u yalanlaması bütün peygamberleri yalanlama konumundadır . İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ) yani O'ndan başkasına tapma hususunda Allah'tan korkmuyor musunuz? buyurmuştur.
(إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ) أي: إني رسول من الله إليكم، أمين فيما بعثني به، أبلغكم رسالة الله لا أزيد فيها ولا أنقص منها.
(إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ) Yani ben Allah'tan size gönderilmiş, kendisiyle görevlendirildiğim şeyde güvenilir bir elçiyim; O'na hiçbir şey eklemeden ve eksiltmeden Allah'ın risaletini size tebliğ ediyorum.
(فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ [إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ]) أي: لا أطلب منكم جزاء على نصحي لكم، بل أدخر ثواب ذلك عند الله (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) فقد وضح لكم وبان صدقي ونصحي وأمانتي فيما بعثني به وأتمنني عليه.
(فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ [إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ]) Yani: Size verdiğim bu nasihat için sizden bir mükâfat istemiyorum; bilakis bunun sevabını Allah katında saklıyorum. (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) Çünkü beni gönderdiği ve beni emin kıldığı husustaki doğruluğum, nasihatim ve güvenilirliğim size apaçık ve net bir şekilde ortaya çıkmıştır.
{قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ (١١١)}
{قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ (١١١)} “Onlar dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?'”
يقولون: أنؤمن لك ونتبعك، ونتساوى في ذلك بهؤلاء الأراذل الذين اتبعوك وصدقوك، وهم أراذلنا ؛ ولهذا قالوا: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ * قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}؟
Şöyle diyorlar: Sana tabi olup seni tasdik eden ve bizim en aşağılıklarımız olan şu ayak takımına uyup bu hususta onlarla eşit mi olacağız? Nitekim şöyle demişlerdir: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأرْذَلُونَ * قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}؟ “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız? Nûh dedi ki: 'Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?'”
{قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥)}. أي: وأي شيء يلزمني من اتباع هؤلاء لي، ولو كانوا على أي شيء كانوا عليه لا يلزمني التنقيب عنه والبحث والفحص، إنما عليَّ أن أقبل منهم تصديقهم إياي، وأكل سرائرهم إلى الله، ﷿.
{قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥)} “Nûh dedi ki: 'Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir? Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. Ben müminleri kovacak değilim. Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.'” Yani: Bu kimselerin bana uyması konusunda bana ne sorumluluk düşer ki? Onlar ne halde olurlarsa olsunlar, bunu inceden inceye araştırmak, soruşturup teftiş etmek bana gerekmez; bana düşen sadece beni tasdik etmelerini kabul etmek ve gizledikleri sırlarını Allah Azze ve Celle'ye havale etmektir.
(إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ * وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ)، كأنهم سألوا منه أن يبعدهم عنه ليتابعوه ، فأبى عليهم ذلك، وقال: (وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ * إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ) أي: إنما بعثت نذيرًا، فمن أطاعني واتبعني وصدقني كان مني وكنت منه، سواء كان شريفًا أو وضيعًا، أو جليلا أو حقيرًا.
(إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ * وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ) Sanki onlar kendisine tabi olmaları için bu kimseleri yanından kovmasını istemişler, o da bunu reddederek şöyle demiştir: (وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ * إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ) Yani ben ancak bir uyarıcı olarak gönderildim; bana kim itaat eder, tabi olur ve beni doğrularsa benden sayılır, ben de ondan sayılırım; ister şerefli ister sıradan, ister ulu ister hakir olsun.
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)}.
{قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)} “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!' Nûh dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!' Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri dopdolu gemide kurtardık. Sonra da geride kalanları suda boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.'”
لما طال مقام نبي الله بين أظهرهم يدعوهم إلى الله ليلا ونهارًا، وجهرًا وإسرارًا، وكلما كرر عليهم الدعوة صمموا على الكفر الغليظ، والامتناع الشديد، وقالوا في الآخر: (لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ) أي: عن دعوتك إيانا إلى دينك يا نوح (لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ) أي: لنرجمنَّك. فعند ذلك دعا
Allah’ın peygamberinin aralarında kalıp kendilerini gece ve gündüz, açıkça ve gizlice Allah’a davet etmesi uzadıkça ve o kendilerine daveti her tekrarladığında onlar koyu bir küfürde ve şiddetli bir yüz çevirmede ısrar ettiler; sonunda şöyle dediler: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ} “Andolsun, vazgeçmezsen” yani: Bizi dinine davet etmekten [vazgeçmezsen] ey Nûh, {لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} “mutlaka taşlananlardan olursun!” yani: Seni mutlaka taşlarız. İşte bunun üzerine [Nûh]
عليهم دعوة استجاب الله منه، فقال (رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)، كما قال في الآية الأخرى: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ * فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ * وَفَجَّرْنَا الأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ * وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ * تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ} [القمر: ١٠ - ١٤].
onların aleyhine dua etti ve Allah duasını kabul buyurdu; şöyle dedi: (رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ * فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) Nitekim diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ * فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ * وَفَجَّرْنَا الأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ * وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ * تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ} [Kamer: 10-14] “Bunun üzerine Rabbine: 'Ben yenik düştüm, artık bana yardım et!' diye dua etti. Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeryüzünü de fışkıran kaynaklar hâline getirdik; böylece sular takdir edilmiş bir iş için birleşti. Onu da levhalardan ve çivilerden yapılmış [gemiye] bindirdik. İnkâr edilmiş [kuluma] bir mükâfat olarak gözlerimizin önünde akıp gidiyordu.”
وقال هاهنا (فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ). والمشحون: هو المملوء بالأمتعة والأزواج التي حمل فيه من كل زوجين اثنين، أي: نجيناه ومن معه كلهم، وأغرقنا مَنْ كذبه وخالف أمره كلهم، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
Burada da şöyle buyurmuştur: (فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ). *el-Meşhûn* (الْمَشْحُون): Eşyalarla ve içine her çiftten ikişer tane bindirilen eşlerle dopdolu olandır; yani onu ve beraberindekilerin hepsini kurtardık; onu yalanlayıp emrine karşı gelenlerin ise hepsini suda boğduk. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
{كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢٧) أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)}.
{كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢٧) أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)} “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir anıt mı dikiyorsunuz? Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz? Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Bildiğiniz şeylerle size yardım eden, size davarlar, oğullar, bağlar ve pınarlar veren [Allah]'tan sakının. Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum.'”
وهذا إخبار من [الله تعالى عن] عبده ورسوله هود، ﵇، أنه دعا قومه عادًا، وكانوا قومًا يسكنون الأحقاف، وهي: جبال الرمل قريبًا من بلاد حضرموت متاخمة لبلاد اليمن، وكان زمانهم بعد قوم نوح، [كما قال في "سورة الأعراف": {وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ] وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} [الأعراف: ٦٩] وذلك أنهم كانوا في غاية من قوة التركيب، والقوة والبطش الشديد، والطول المديد، والأرزاق الدارة، والأموال والجنات والعيون، والأبناء والزروع والثمار، وكانوا مع ذلك يعبدون غير الله معه، فبعث الله إليهم رجلا منهم رسولا وبشيرًا ونذيرًا، فدعاهم إلى الله وحده، وحذرهم نقمته وعذابه في مخالفته، فقال لهم كما قال نوح لقومه، إلى أن قال: (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ)، اختلف المفسرون في الريع بما حاصله: أنه المكان المرتفع عند جواد الطرق المشهورة. تبنون هناك بناء محكما باهرًا هائلا؛ ولهذا قال: (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً) أي: معلما بناء مشهورًا، تعبثون، وإنما تفعلون ذلك عبثًا لا للاحتياج إليه؛ بل لمجرد اللعب واللهو وإظهار القوة؛ ولهذا أنكر عليهم نبيهم، ﵇، ذلك؛ لأنه تضييع للزمان وإتعاب للأبدان في غير فائدة، واشتغال بما لا يجدي في الدنيا ولا في الآخرة.
Bu, [Allah Teâlâ'nın] kulu ve elçisi Hûd -aleyhisselâm- hakkında, kavmi Âd'ı davet ettiğine dair verdiği bir haberdir. Onlar, Yemen topraklarına bitişik , Hadramut diyarına yakın kum tepeleri olan Ahkâf'ta ikamet eden bir topluluktu. Dönemleri Nûh kavminden sonraydı; [nitekim A'râf suresinde şöyle buyurmuştur: {وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ] وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} [A'râf: 69] “Hatırlayın ki [Allah] sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı ve yaratılışta boyunuzu posunuzu (fiziki yapınızı) artırdı.”]. Çünkü onlar bedence son derece güçlü, kuvvetli, şiddetli zorba, uzun boylu idiler; bol rızıklara, mallara, bahçelere , pınarlara, oğullara, ekinlere ve meyvelere sahiptiler. Bununla birlikte Allah'ın yanı sıra O'ndan başkasına da tapıyorlardı. Allah onlara içlerinden bir adamı elçi, müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdi. O da onları bir olan Allah'a davet etti ve O'na karşı gelmeleri durumunda intikamı ve azabıyla uyardı. Nûh'un kavmine dediği gibi onlara da söyledi, nihayet şöyle dedi: (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ). Müfessirler *rî'* (الريع) hakkında özetle meşhur yolların kenarındaki yüksek yerler olduğu şeklinde ihtilaf etmişlerdir. [Yani] oralarda muhkem, göz alıcı ve muazzam binalar yapıyorsunuz. İşte bu sebeple: (أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً) yani meşhur bir alamet bina, eğlenerek/boş yere mi yapıyorsunuz buyurmuştur. Siz bunu bir ihtiyaçtan dolayı değil, sırf abes yere, oyun, eğlence ve güç gösterisi olsun diye yapıyorsunuz. İşte bu sebeple peygamberleri -aleyhisselâm- bunu kınamıştır; çünkü bu, zamanı zayi etmek, bedenleri faydasız yere yormak ve dünyada da ahirette de fayda vermeyen bir şeyle meşgul olmaktır.
ثم قال: (وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ). قال مجاهد: المصانع: البروج المشيدة، والبنيان المخلد. وفي رواية عنه: بروج الحمام.
Daha sonra şöyle buyurdu: {وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “Ebedî kalacağınızı umarak köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?” Mücâhid şöyle demiştir: el-Mesâni' (المصانع); muhkem kuleler ve sağlam/kalıcı binalardır. Ondan gelen bir rivayette ise: "Güvercin kuleleridir." demiştir.
وقال قتادة: هي مأخذ الماء. قال قتادة: وقرأ بعض القراء : وتتخذون مصانع كأنكم خالدون".
Katâde: "Bunlar su bentleridir (havuzlarıdır)" demiştir. Katâde [şöyle de] demiştir: Bazı kurrâ : "Sanki ebedî kalacakmışsınız gibi köşkler/kaleler mi ediniyorsunuz?" şeklinde okumuştur.
وفي القراءة المشهورة: (لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ) أي: لكي تقيموا فيها أبدًا، وليس ذلك بحاصل لكم، بل زائل عنكم، كما زال عمن كان قبلكم.
Meşhur kıraatte ise: (لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ) yani: Orada ebedî olarak ikamet edesiniz diye; oysa bu sizin için gerçekleşecek bir şey değildir, bilakis sizden öncekilerden zail olup gittiği gibi sizden de zail olup gidecektir.
وقال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا أبي، حدثنا الحكم بن موسى، حدثنا الوليد، حدثنا ابن عَجْلان، حدثني عَوْن بن عبد الله بن عتبة، أن أبا الدرداء، ﵁، لما رأى ما أحدث المسلمون في الغُوطة من البنيان ونصب الشجر، قام في مسجدهم فنادى: يا أهل دمشق، فاجتمعوا إليه، فحمد الله وأثنى عليه، ثم قال: ألا تستحيون! ألا تستحيون! تجمعون ما لا تأكلون، وتبنون ما لا تسكنون، وتأملون ما لا تدركون، إنه كانت قبلكم قرون، يجمعون فيرعون، ويبنون فيوثقون ، ويأملون فيطيلون، فأصبح أملهم غرورًا، وأصبح جمعهم بورًا، وأصبحت مساكنهم قبورًا، ألا إن عادًا ملكت ما بين عدن وعمان خيلا وركابًا، فمن يشتري مني ميراث عاد بدرهمين؟.
İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- dedi ki: Bize babam, ona el-Hakem b. Mûsâ, ona el-Velîd, ona İbn Aclân, ona Avn b. Abdillâh b. Utbe rivayet etti ki; Ebû'd-Derdâ -radıyallâhu anh- Müslümanların Gûta'da binalar inşa edip ağaçlar diktiklerini görünce, mescitlerinde ayağa kalkıp: "Ey Şam halkı!" diye seslendi. İnsanlar etrafında toplandılar. O da Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle dedi: "Utanmıyor musunuz! Utanmıyor musunuz! Yiyemeyeceğiniz şeyleri topluyor, oturamayacağınız binalar yapıyor ve erişemeyeceğiniz emeller besliyorsunuz. Sizden önce öyle nesiller vardı ki ; toplar da [çokça] biriktirirlerdi, bina yapar da sağlamlaştırırlardı , emel besler de [emellerini] uzatırlardı. Sonunda emelleri bir aldanış, topladıkları helak (boş), meskenleri de kabirler oldu. Dikkat edin! Âd [kavmi], atlar ve bineklerle Aden ile Umman arasını mülk edinmişti. Âd'ın mirasını benden iki dirheme kim satın alır?"
وقوله: (وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ) وصفهم بالقوة والغلظة والجبروت.
[Allah Teâlâ'nın]: (وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ) kavli, onları güç, katılık ve zorbalıkla nitelemiştir.
(فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) أي: اعبدوا ربكم، وأطيعوا رسولكم.
(فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) yani: Rabbinize kulluk edin ve elçinize itaat edin.
ثم شرع يذكرهم نعم الله عليهم فقال: (وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ * أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ * وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) أي: إن كذبتم وخالفتم، فدعاهم إلى الله بالترغيب والترهيب، فما نفع فيهم.
Sonra Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini onlara hatırlatmaya başlayarak şöyle dedi: (وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ * أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ * وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) yani: Eğer yalanlar ve karşı gelirseniz [büyük bir günün azabından korkarım]. Onları hem rağbet ettirerek hem de korkutarak Allah'a davet etti, fakat bu onlara fayda vermedi.
{قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ (١٣٦)}
{قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ (١٣٦)} “Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.'”
يقول تعالى مخبرًا عن جواب قوم هود له، بعدما حذرهم وأنذرهم، وَرَغَّبَهُم ورهبهم، وبيَّن لهم الحق ووضحه: (قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ) أي: لا نرجع عما نحن فيه، {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} [هود: ٥٣] وهكذا الأمر؛ فإن الله تعالى قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} [البقرة: ٦] وقال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
Allah Teâlâ, Hûd'un onları sakındırıp uyardıktan, rağbet ettirip korkuttuktan ve hakkı onlara açıklayıp beyan ettikten sonra kavminin ona verdiği cevabı haber vererek şöyle buyurmaktadır: (قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ) yani: Biz içinde bulunduğumuz durumdan vazgeçecek değiliz; {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} [Hûd: 53] “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz.” Gerçekten de durum böyledir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} [Bakara: 6] “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.” ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [Yûnus: 96, 97] “Doğrusu haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet (mucize) gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar.”
{إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأَوَّلِينَ (١٣٧) وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)}
{إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأَوَّلِينَ (١٣٧) وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)} “'Bu, öncekilerin ahlakından (âdetinden) başka bir şey değildir. Ve biz azap görecek de değiliz.' Böylece onu yalanladılar, biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ayet (ibret) vardır; ama onların çoğu inananlar değildi. Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
وقولهم: (إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ): قرأ بعضهم: "إن هذا إلا خَلْق" بفتح الخاء وتسكين
Onların: {إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin ahlakından (âdetinden) başka bir şey değildir” sözlerine gelince; [kıraat âlimlerinden] bazıları bunu, hânın fethası ve [lâmın] sükûnu ile "إن هذا إلا خَلْق" şeklinde...
اللام.
olarak "إن هذا إلا خَلْق" şeklinde okumuştur.
قال ابن مسعود، والعوفي عن عبد الله بن عباس، وعلقمة، ومجاهد: يعنون ما هذا الذي جئتنا به إلا أخلاق الأولين. كما قال المشركون من قريش: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ [اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا} [الفرقان: ٥]، وقال: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا * وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ} [الفرقان: ٤، ٥]، وقال {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ]} [النحل: ٢٤].
İbn Mes'ûd, Avfî'nin Abdullah b. Abbâs'tan rivayeti, Alkame ve Mücâhid: "Bize getirdiğin bu şey öncekilerin ahlakından (uydurmalarından) başka bir şey değildir, demek istiyorlar" demişlerdir. Nitekim Kureyş müşrikleri de şöyle demişlerdi: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ [اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا} [Furkan: 5] “Ve dediler ki: '[Bu] öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmış da sabah akşam kendisine okunmaktadır.'” ve şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا * وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ} [Furkan: 4, 5] “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu, onun uydurduğu bir yalandan başka bir şey değildir; bu hususta başka bir topluluk da ona yardım etmiştir.' Böylece kesinlikle bir haksızlık ve iftira ortaya koydular. Ve dediler ki: 'Öncekilerin masallarıdır...'” ve şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ]} [Nahl: 24] “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman, 'Öncekilerin masallarını' dediler.”
وقرأ آخرون: (إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ) -بضم الخاء واللام -يعنون: دينهم وما هم عليه من الأمر هو دين الأوائل من الآباء والأجداد. ونحن تابعون لهم، سالكون وراءهم، نعيش كما عاشوا، ونموت كما ماتوا، ولا بعث ولا معاد؛ ولهذا قالوا: (وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ).
Diğerleri ise -hâ ve lâm harflerini zammeli olarak- (إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ) şeklinde okumuşlardır; bununla: Onların dini ve üzerinde bulundukları durum, ataların ve dedelerin dinidir, demek istemişlerdir. Biz de onlara uyanlarız, onların peşinden gidenleriz; onların yaşadığı gibi yaşar, öldükleri gibi ölürüz; ne yeniden dirilme ne de ahiret vardır. İşte bu sebeple: (وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ) “Ve biz azap görecek de değiliz” demişlerdir.
قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: (إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ) يقول: دين الأولين. وقاله عكرمة، وعطاء الخراساني، وقتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، واختاره ابن جرير .
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayet etti: (إِنْ هَذَا إِلا خُلُقُ الأوَّلِينَ) [ayetinde] "Öncekilerin dinidir" dediğini aktarmıştır. İkrime, Atâ el-Horasânî, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiş ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir .
قال الله تعالى: (فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ) أي: فاستمروا على تكذيب نبي الله هود ومخالفته وعناده، فأهلكهم الله، وقد بيَّن سبب إهلاكه إياهم في غير موضع من القرآن بأنه أرسل عليهم ريحًا صرصرًا عاتية، أي: ريحًا شديدة الهبوب ذات برد شديد جدًا، فكان إهلاكهم من جنسهم، فإنهم كانوا أعتى شيء وأجبره، فسلط الله عليهم ما هو أعتى منهم وأشد قوة، كما قال: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ * إِرَمَ [ذَاتِ الْعِمَادِ] } [الفجر: ٦، ٧] وهم عاد الأولى، كما قال: {وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الأُولَى} [النجم: ٥٠]، وهم من نسل إرم بن سام بن نوح. (ذَاتِ الْعِمَادِ) أي: الذين كانوا يسكنون العمد. ومن زعم أن "إرم" مدينة، فإنما أخذ ذلك من الإسرائيليات من كلام كعب ووهب، وليس لذلك أصل أصيل. ولهذا قال: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ} [الفجر: ٨]، أي: لم يخلق مثل هذه القبيلة في قوتهم وشدتهم وجبروتهم، ولو كان المراد بذلك مدينة لقال: التي لم يبن مثلها في البلاد، وقال: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} [فصلت: ١٥].
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ) yani: Allah'ın peygamberi Hûd'u yalanlamaya, ona muhalefet etmeye ve inatlaşmaya devam ettiler, Allah da onları helak etti. Kur'an'ın birçok yerinde onları helak ediş sebebini, üzerlerine kasıp kavuran, dondurucu ve şiddetli bir rüzgâr göndermesi olarak açıklamıştır. Yani esişi çok şiddetli ve son derece soğuk bir rüzgâr. Onların helaki kendi cinslerinden oldu; zira onlar en azgın ve en zorba şeylerdi. Allah da üzerlerine kendilerinden daha azgın ve daha kuvvetli olanı musallat etti. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ * إِرَمَ [ذَاتِ الْعِمَادِ] } [Fecr: 6, 7] “Görmedin mi Rabbin ne yaptı Âd'a? Sütunlar sahibi İrem'e?” Onlar birinci Âd kavmidir; nitekim: {وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الأُولَى} [Necm: 50] “Şüphesiz ki O, ilk Âd'ı helak etti” buyurmuştur. Onlar İrem b. Sâm b. Nûh'un soyundandır. (ذَاتِ الْعِمَادِ) yani: Direklerde (çadırlarda) yaşayanlar demektir. Kim "İrem"in bir şehir olduğunu iddia ederse, bunu ancak Kâ'b ve Vehb'in sözlerinden, İsrâiliyyât'tan almıştır; bunun asıl bir dayanağı yoktur. İşte bu sebeple: {الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلادِ} [Fecr: 8] “Ki beldeler arasında onun benzeri yaratılmamıştı” buyurmuştur; yani güçleri, şiddetleri ve zorbalıkları bakımından bu kabilenin bir benzeri yaratılmamıştı. Eğer bununla kastedilen bir şehir olsaydı: "Beldeler arasında onun benzeri inşa edilmemişti" derdi. Ve şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} [Fussilet: 15] “Âd kavmine gelince; onlar yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve: 'Bizden daha kuvvetli kim var?' dediler. Kendilerini yaratan Allah'ın onlardan daha kuvvetli olduğunu görmediler mi? Onlar bizim ayetlerimizi inkâr ediyorlardı.”
وقد قَدَّمنا أن الله تعالى لم يرسل عليهم من الريح إلا بمقدار أنف الثور، عتت على الخزنة، فأذن الله لها في ذلك، وسلكت وحصبت بلادهم، فحصبت كل شيء لهم، كما قال تعالى: {تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لا يُرَى إِلا مَسَاكِنُهُمْ} الآية [الأحقاف: ٢٥]، وقال تعالى: {وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا} [الحاقة: ٦، ٧]، أي: كاملة {فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [الحاقة: ٧]، أي: بقوا أبدانًا بلا رؤوس؛
Daha önce, Allah Teâlâ'nın onların üzerine rüzgârdan ancak bir öküzün burun deliği miktarınca gönderdiğini, rüzgârın [onu tutan] bekçilere (hazene) başkaldırdığını, bunun üzerine Allah'ın ona bunda izin verdiğini, onların beldelerine girip her şeyin üzerine taş ve kum yağdırdığını ve onlara ait her şeyi taş yağmuruna tuttuğunu zikretmiştik. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لا يُرَى إِلا مَسَاكِنُهُمْ} “Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder. Derken öyle oldular ki meskenlerinden başka hiçbir şey görünmez oldu.” [el-Ahkāf: 25]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ * سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا} “Âd [kavmi]ne gelince, onlar da kasıp kavuran, dondurucu ve pek azgın bir rüzgârla helak edildiler. [Allah] onu aralıksız olarak yedi gece sekiz gün üzerlerine musallat etti” [el-Hâkka: 6-7], yani eksiksiz/aralıksız olarak; {فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “Orada o kavmin, sanki içi boşalmış hurma kütükleriymiş gibi yerlere serildiğini görürsün” [el-Hâkka: 7], yani başsız bedenler halinde kalmışlardı;
وذلك أن الريح كانت تأتي الرجل منهم فتقتلعه وترفعه في الهواء، ثم تنكسه على أم رأسه فتشدخ دماغه، وتكسر رأسه، وتلقيه، كأنهم أعجاز نخل منقعر. وقد كانوا تحصنوا في الجبال والكهوف والمغارات، وحفروا لهم في الأرض إلى أنصافهم، فلم يغن عنهم ذلك من أمر الله شيئا، {إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ} [نوح: ٤]؛ ولهذا قال: (فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
Şöyle ki rüzgâr onlardan bir adama gelir, onu kökünden söker gibi kaldırıp havaya savurur, sonra da tepesi üstü baş aşağı fırlatırdı; beyni parçalanır, kafası kırılır ve yere serilirdi; sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi olurlardı. Onlar dağlara, mağaralara ve oyuklara sığınmışlar, toprakta bellerine kadar çukurlar kazmışlardı; fakat bu Allah'ın emrinden hiçbir şeyi onlardan savamadı: {إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ} [Nûh: 4] “Şüphesiz Allah'ın tayin ettiği ecel geldiğinde ertelenmez.” İşte bu sebeple: (فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) buyurmuştur.
{كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٤٥)}
{كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٤٥)} “Semûd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
وهذا إخبار من الله، ﷿، عن عبده ورسوله صالح، ﵇: أنه بعثه إلى قوم ثمود، وكانوا عربًا يسكنون مدينة الحجْر، التي بين وادي القُرَى وبلاد الشام، ومساكنهم معروفة مشهورة. وقد قدمنا في "سورة الأعراف" الأحاديث المروية في مرور رسول الله ﷺ بهم حين أراد غَزْوَ الشام، فوصل إلى تَبُوك، ثم عاد إلى المدينة ليتأهب لذلك. وقد كانوا بعد عاد وقبل الخليل، ﵇. فدعاهم نبيهم صالح إلى الله، ﷿، أن يعبدوه وحده لا شريك له، وأن يطيعوه فيما بلغهم من الرسالة، فأبوا عليه وكذبوه وخالفوه. فأخبرهم أنه لا يبتغي بدعوتهم أجرا منهم، وإنما يطلب ثواب ذلك من الله، ﷿، ثم ذكرهم آلاء الله عليهم فقال:
Bu, Allah -azze ve celle-'nin kulu ve elçisi Sâlih -aleyhisselâm- hakkında, onu Semûd kavmine gönderdiğine dair verdiği bir haberdir. Onlar, Vâdi'l-Kurâ ile Şam diyarı arasında yer alan Hicr şehrinde yaşayan Araplardı ve meskenleri bilinen meşhur yerlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Şam gazvesine gitmek isteyip Tebük'e ulaştığında , sonra da buna hazırlanmak üzere Medine'ye döndüğünde onların yanından geçişine dair rivayet edilen hadisleri daha önce "A'râf Suresi"nde zikretmiştik. Onlar Âd kavminden sonra ve Halîl [İbrâhim] -aleyhisselâm-'dan önce idiler. Peygamberleri Sâlih onları bir ve ortaksız olarak yalnızca Allah -azze ve celle-'ye kulluk etmeye ve kendilerine tebliğ ettiği elçilik hususunda kendisine itaat etmeye davet etti; fakat onlar direndiler, onu yalanladılar ve ona muhalefet ettiler. O da daveti karşılığında onlardan hiçbir ücret istemediğini, bunun sevabını ancak Allah -azze ve celle-'den beklediğini bildirdi. Sonra onlara Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini hatırlatarak şöyle dedi:
{أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَا هُنَا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢)}
{أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَا هُنَا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢)} “'Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklarda? Dağlardan ustaca/şımararak evler yontuyorsunuz. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Aşırı gidenlerin emrine uymayın; onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve ıslah etmezler.'”
يقول لهم واعظًا لهم ومحذرًا إياهم نقم الله أن تحل بهم، ومذكرًا بأنعم الله عليهم فيما رزقهم من الأرزاق الدارّة، وجعلهم في أمن من المحذورات. وأنبت لهم من الجنات ، وأنبع لهم من العيون الجاريات، وأخرج لهم من الزروع والثمرات؛ ولهذا قال: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ). قال العوفي، عن ابن عباس: أينع وبَلَغ، فهو هضيم.
Onlara öğüt vererek, Allah'ın cezalarının başlarına gelmesinden onları sakındırarak ve kendilerine bahşettiği bol rızıklarda, onları korkulan şeylerden emin kılmasında, onlar için bahçeler bitirmesinde, akan pınarlar fışkırtmasında, ekinler ve meyveler çıkarmasında Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini hatırlatarak şöyle demektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ). el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Olgunlaşıp kemale ermiştir; işte bu *hadîm*dir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) يقول: مُعشبة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) [ayeti hakkında] "Yeşermiş/bol ürünlü" dediğini rivayet etmiştir.
[و] قال إسماعيل بن أبي خالد، عن عمرو بن أبي عمرو -وقد أدرك الصحابة -عن ابن عباس، في قوله: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) قال: إذا رطُب واسترخى. رواه ابن أبي حاتم، قال: ورُوي عن أبي صالح نحو هذا.
[Ve] İsmâîl b. Ebî Hâlid, sahâbîlere yetişmiş olan Amr b. Ebî Amr'dan, o da İbn Abbâs'tan { وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ } “tomurcukları olgunlaşmış hurmalıklar” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: "Yumuşayıp gevşediği (olgunlaştığı) zamandır." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiş ve: "Ebû Sâlih'ten de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir" demiştir.
وقال أبو إسحاق، عن أبي العلاء: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) قال: هو المذنب من الرطب.
Ebû İshâk, Ebû'l-Alâ'dan: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: "O, alt tarafından olgunlaşmaya başlamış taze hurmadır."
وقال مجاهد: هو الذي إذا كُبس تهشم وتفتت وتناثر.
Mücâhid: "O, sıkıldığı zaman ezilen, ufalanan ve dağılan şeydir" demiştir.
وقال ابن جريج: سمعت عبد الكريم أبا أمية، سمعت مجاهدا يقول: (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) قال: حين يطلعُ تقبض عليه فتهضَمه، فهو من الرطب الهضيم، ومن اليابس الهشيم، تقبض عليه فتهشمه.
İbn Cüreyc dedi ki: Abdülkerîm Ebû Ümeyye'yi işittim; o da Mücâhid'in (وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ) hakkında şöyle dediğini işitmiş: "Çıktığı zaman onu avucuna alırsın da ezersin. Taze olandan [ezilirse] *hadîm*dir, kuru olandan [ufalanırsa] *heşîm*dir; onu avucuna alırsın da ufalarsın."
وقال عكرمة: وقتادة، الهضيم: الرطب اللين.
İkrime ve Katâde: "*Hadîm* (الهضيم); yumuşak taze hurmadır" demişlerdir.
وقال الضحاك: إذا كثر حمل الثمرة ، وركب بعضه بعضًا، فهو هضيم.
Dahhâk: "Meyvenin yükü çoğalıp birbiri üzerine bindiğinde, o *hadîm*dir" demiştir.
وقال مرة: هو الطَّلْعُ حين يتفرق ويخضر.
Mürre: "O, tomurcuğun dağılıp yeşillendiği zamanki halidir" demiştir.
وقال الحسن البصري: هو الذي لا نوى له.
Hasan-ı Basrî: "O, çekirdeksiz olandır" demiştir.
وقال أبو صخر: ما رأيت الطلعَ حين يُشق عنه الكمّ، فترى الطلع قد لصق بعضه ببعض، فهو الهضيم.
Ebû Sahr şöyle demiştir: "Kılıfı yarıldığında tomurcuğu görmedin mi ; tomurcuğun birbirine yapışmış olduğunu görürsün, işte *hadîm* odur."
وقوله: (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ) قال ابن عباس، وغير واحد: يعني: حاذقين. وفي رواية عنه: شرهين أشرين . وهو اختيار مجاهد وجماعة. ولا منافاة بينهما؛ فإنهم كانوا يتخذون تلك البيوت المنحوتة في الجبال أشرًا وبطرًا وعبثًا، من غير حاجة إلى سكناها، وكانوا حاذقين متقنين لنحتها ونقشها، كما هو المشاهد من حالهم لمن رأى منازلهم؛ ولهذا قال: (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) أي: أقبلوا على عَمَل ما يعود نفُعه عليكم في الدنيا والآخرة، من عبادة ربكم الذي خلقكم ورزقكم لتوحدوه وتعبدوه وتسبحوه بكرة وأصيلا.
[Allah Teâlâ'nın]: (وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ) kavli hakkında İbn Abbâs ve birden fazla âlim: "Yani maharetli/usta kimseler olarak" demişlerdir. Ondan gelen bir rivayette ise: "Açgözlü, şımarık kimseler olarak " denilmiştir; bu da Mücâhid ve bir topluluğun tercihidir. Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; çünkü onlar dağlarda oyulmuş bu evleri oturma ihtiyaçları olmadığı halde şımarıklık, azgınlık ve boş bir eğlence olarak yapıyorlardı; aynı zamanda evlerini görenlerin müşahede ettiği gibi, onları oymakta ve nakşetmekte maharetli ve usta idiler. İşte bu sebeple: (فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ) yani: Sizi yaratan ve rızıklandıran Rabbinize kulluk etmek suretiyle dünyada ve ahirette menfaati size dönecek amellere yönelin ki O'nu birleyesiniz, O'na kulluk edesiniz ve O'nu sabah akşam tesbih edesiniz, buyurmuştur.
(وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ) يعني: رؤساءهم وكبراءهم، الدعاة لهم إلى الشرك والكفر، ومخالفة الحق.
(وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ * الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ) yani: Kendilerini şirke, inkâra ve hakka muhalefet etmeye çağıran liderlerini ve ileri gelenlerini [kastetmektedir].
{قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)}
{قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bir mucize getir.' Dedi ki: 'İşte bir dişi deve! [Belirli bir günde] su içme hakkı onun, belirli bir günün su içme hakkı da sizindir. Ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar.' Derken onu boğazladılar da pişman oldular. Bunun üzerine azap onları yakalayıverdi. Şüphesiz bunda bir ayet (ibret) vardır; ama onların çoğu inananlar değildi. Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
يقول تعالى مخبرا عن ثمود في جوابهم لنبيهم صالح، ﵇، حين دعاهم إلى عبادة ربهم (قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ). قال مجاهد، وقتادة: يعنون من المسحورين.
Allah Teâlâ, peygamberleri Sâlih -aleyhisselâm- kendilerini Rablerine kulluk etmeye çağırdığında Semûd kavminin ona verdiği cevabı haber vererek şöyle buyurmaktadır: (قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ). Mücâhid ve Katâde: "Büyülenmişlerden [biri olduğunu] kastediyorlar" demişlerdir.
وروى أبو صالح، عن ابن عباس: (مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) : يعني من المخلوقين، واستشهد بعضهم على هذا القول بما قال الشاعر :
Ebû Sâlih, İbn Abbâs'tan: (مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) hakkında: "Yaratılmışlardan [biri olduğunu] kastetmektedir" rivayetini nakletmiştir . Bazıları bu görüşe şairin şu sözünü delil getirmişlerdir :
فإن تسألينا: فيم نحن? فإننا … عصافير من هذا الأنام المسحر
Eğer bize: 'Biz ne durumdayız / ne haldeyiz?' diye soracak olursan; şüphesiz bizler, bu [beslenen/ciğer sahibi] yaratılmışlar içindeki serçeleriz.
يعني الذين لهم سُحور، والسَّحر: هو الرئة.
Yani ciğeri olanlar demektir; *sehr* (السَّحْر) ise akciğerdir.
والأظهر في هذا قول مجاهد وقتادة: أنهم يقولون: إنما أنت في قولك هذا مسحور لا عقل لك.
Bu hususta en belirgin/tercihe şayan olan Mücâhid ile Katâde'nin görüşüdür: Onlar "Sen bu sözünde ancak büyülenmiş birisin, aklın yok" demek istemişlerdir.
ثم قالوا: (مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا) يعني: فكيف أوحي إليك دوننا؟ كما قالوا في الآية الأخرى: {أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ * سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الأَشِرُ} [القمر: ٢٥، ٢٦].
Sonra: (مَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا) “Sen de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin” dediler. Yani: Aramızdan bize değil de sana nasıl vahiy indirildi? Nitekim diğer ayette şöyle demişlerdi: {أَؤُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ * سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الأَشِرُ} [Kamer: 25, 26] “'Aramızdan zikir (vahiy) ona mı bırakıldı? Hayır, o şımarık bir yalancıdır.' Yarın şımarık yalancının kim olduğunu bilecekler!”
ثم إنهم اقترحوا عليه آية يأتيهم بها، ليعلموا صدقه بما جاءهم به من ربهم فطلبوا منه -وقد اجتمع ملؤهم -أن يخرج لهم الآن من هذه الصخرة -وأشاروا إلى صخرة عندهم -ناقة عُشَراء من صفتها كذا وكذا. فعند ذلك أخذ عليهم نبي الله صالح العهود والمواثيق، لئن أجابهم إلى ما سألوا لَيُؤمنَنَ به، [وليصدقنه] ، وليتبعنه، فأنعموا بذلك. فقام نبي الله صالح، ﵇، فصلى، ثم دعا الله، ﷿، أن يجيبهم إلى سؤالهم، فانفطرت تلك الصخرة التي أشاروا إليها عن ناقة عُشَراء، على الصفة التي وصفوها. فآمن بعضهم وكفر أكثرهم، (قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) يعني: ترد ماءكم يوما، ويوما تردونه أنتم، (وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ) فحذرهم نقمة الله إن أصابوها بسوء، فمكثت الناقة بين أظهرهم حينًا من الدهر ترد الماء، وتأكل الورق والمرعى. وينتفعون بلبنها، يحتلبون منها ما يكفيهم شربًا وريًا، فلما طال عليهم الأمد وحضر شقاؤهم، تمالؤوا على قتلها وعقرها.
Sonra onlar, Rablerinden getirdiği şeylerde onun doğruluğunu bilmek için kendilerine getireceği bir mucize teklif ettiler. İleri gelenleri toplanmış haldeyken -yanlarındaki bir kayayı işaret ederek- kendilerine hemen şu kayadan, şu ve şu niteliklere sahip on aylık gebe bir dişi deve çıkarmasını istediler. Bunun üzerine Allah'ın peygamberi Sâlih, istedikleri şeye cevap verdiği takdirde mutlaka ona inanacaklarına, [onu tasdik edeceklerine] ve ona uyacaklarına dair onlardan kesin sözler ve teminatlar aldı; onlar da bunu kabul ettiler. Allah'ın peygamberi Sâlih -aleyhisselâm- kalkıp namaz kıldı, sonra da onların bu isteklerine cevap vermesi için Allah -azze ve celle-'ye dua etti. İşaret ettikleri o kaya yarıldı ve tarif ettikleri nitelikte on aylık gebe bir dişi deve çıktı. Bunun üzerine bazısı iman etti, çoğu ise inkâr etti. (قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) yani: Bir gün o sizin suyunuza gelir, bir gün de siz gelirsiniz; (وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ) diyerek ona bir kötülükle dokunurlarsa Allah'ın intikamıyla onları uyardı. Dişi deve bir süre aralarında kaldı; suya geliyor, yaprak ve ot yiyordu. Onlar da sütünden faydalanıyor, içmeye ve kanmaya yetecek kadar sütünü sağıyorlardı. Süre uzayıp bedbahtlıkları yaklaşınca, onu öldürmek ve boğazlamak üzere anlaştılar.
(فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ * فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ) وهو أن أرضهم زُلزلت زلزالا شديدًا، وجاءتهم صيحة عظيمة اقتلعت القلوب عن محالها، وأتاهم من الأمر ما لم يكونوا يحتسبون، فأصبحوا في ديارهم جاثمين، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
(فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ * فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ) ki bu da yerlerinin şiddetli bir şekilde sarsılması, kalpleri yerinden söken büyük bir çığlığın gelmesi ve hiç hesap etmedikleri bir durumun başlarına gelmesiydi; böylece yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٤)}.
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٤)} “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
يقول تعالى مخبرًا عن عبده ورسوله لوط، ﵇، وهو: لوط بن هاران بن آزر، وهو ابن أخي إبراهيم الخليل، وكان الله تعالى قد بعثه إلى أمة عظيمة في حياة إبراهيم، وكانوا يسكنون "سدوم" وأعمالها التي أهلكها الله بها، وجعل مكانها بحيرة منتنة خبيثة، وهي مشهورة ببلاد الغور، متاخمة لجبال البيت المقدس، بينها وبين بلاد الكَرَك والشَّوبَك، فدعاهم إلى الله، ﷿، أن يعبدوه وحده لا شريك له، وأن يطيعوا رسولهم الذي بعثه الله إليهم، ونهاهم عن معصية الله، وارتكاب ما كانوا قد ابتدعوه في العالم، مما لم يسبقهم الخلائق إلى فعله، من إتيان الذكْران دون الإناث؛ ولهذا قال تعالى:
Allah Teâlâ, kulu ve elçisi Lût -aleyhisselâm- hakkında haber vermektedir. O, Hârân b. Âzer'in oğlu Lût olup İbrâhim el-Halîl'in yeğenidir. Allah Teâlâ onu İbrâhim'in hayatında büyük bir topluluğa elçi olarak göndermişti. Onlar "Sedûm" ve civarında ikamet ediyorlardı ki Allah onları orada helak etmiş ve yerlerine kokuşmuş, pis bir göl var etmiştir. Bu göl Gûr bölgesinde meşhur olup Beytülmakdis dağlarına bitişik, orası ile Kerek ve Şevbek diyarı arasındadır. [Lût] onları bir ve ortaksız olarak yalnızca Allah -azze ve celle-'ye kulluk etmeye ve Allah'ın kendilerine gönderdiği elçilerine itaat etmeye davet etti; onları Allah'a isyan etmekten ve kadınları bırakıp erkeklere varmak suretiyle daha önce hiçbir yaratılmışın yapmadığı, âlemde ilk defa icat ettikleri şeyi işlemekten nehyetti. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ (١٦٦) قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)}.
{أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ (١٦٦) قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)} “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi ise bırakıyorsunuz, öyle mi? Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz! Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka sürülenlerden olacaksın!' [Lût] dedi ki: 'Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim. Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!' Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık. Ancak geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna. Sonra diğerlerini yerle bir edip helak ettik. Ve üzerlerine [taş gibi] bir yağmur yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne de kötüdür! Şüphesiz bunda elbette bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç ve kudret sahibidir, çok merhametlidir.”
لما نهاهم نبي الله عن إتيانهم الفواحش، وغشيانهم الذكور، وأرشدهم إلى إتيان نسائهم اللاتي خلقهن الله لهم -ما كان جواب قومه له إلا قالوا: (لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ) يعنونَ: عما جئتنا به، (لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ) أي: ننفيك من بين أظهرنا، كما قال تعالى: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} [الأعراف: ٨٢]، فلما رأى أنَّهم لا يرتدعون عما هم فيه وأنهم مستمرون على ضلالتهم، تبرأ منهم فقال: (قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ) أي: الُمبغضين، لا أحبه ولا أرضى به؛ فأنا بريء منكم. ثم دعا الله عليهم قال: (رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ).
Allah'ın peygamberi onları fuhşiyattan ve erkeklerle birlikte olmaktan menedip Allah'ın kendileri için yarattığı kadınlarına yaklaşmalarını öğütleyince kavminin ona cevabı sadece şu oldu: (لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ) yani: Bize getirdiğin şeyden vazgeçmezsen, (لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ) yani: Seni aramızdan sürgün ederiz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} [A'râf: 82] “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onları memleketinizden çıkarın, çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu.” İçinde bulundukları durumdan vazgeçmediklerini ve sapıklıklarında ısrar ettiklerini görünce onlardan teberrî edip şöyle dedi: (قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ) yani buğzedenlerdenim; onu sevmem ve ona rıza göstermem, ben sizden uzağım. Sonra Allah'a dua ederek şöyle dedi: (رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ) “Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar.”
قال الله تعالى (فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ) أي: كلهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ) yani: Hepisini.
(إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ)، وهي امرأته، وكانت عجوز سوء بقيت فهلكت مع مَنْ بقي من قومها، وذلك كما أخبر الله تعالى عنهم في "سورة الأعراف" و"هود"، وكذا في "الحِجْر" حين أمره الله أن يسري بأهله إلا امرأته، وأنهم لا يلتفتون إذا سمعوا الصيحة حين تنزل على قومه، فصبروا لأمر الله واستمروا، وأنزل الله على أولئك العذاب الذي عمّ جميعهم، وأمطر عليهم حجارة من سجيل منضود؛ ولهذا قال: (ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ * إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ).
(إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ); o da karısıdır. Kötü bir yaşlı kadın olup geride kalmış ve kavminden geriye kalanlarla birlikte helak olmuştur . Nitekim Allah Teâlâ "A'râf Suresi" ve "Hûd"da, aynı şekilde "Hicr"de de Allah'ın ona karısı müstesna ailesiyle geceleyin yola çıkmasını ve kavminin üzerine indiğinde çığlığı işittiklerinde arkalarına dönüp bakmamalarını emrettiğini haber vermiştir. Onlar Allah'ın emrine sabredip yollarına devam ettiler. Allah da onların üzerine hepsini kuşatan azabı indirdi ve üzerlerine peş peşe dizilmiş pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdı. İşte bu sebeple: (ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ * إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) buyurmuştur.
{كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٠)}
{كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٠)} “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. Hani Şuayb onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
هؤلاء -أعني أصحاب الأيكة -هم أهل مدين على الصحيح. وكان نبي الله شعيب من أنفسهم، وإنما لم يقل هنا أخوهم شعيب؛ لأنهم نسبوا إلى عبادة الأيكة، وهي شجرة. وقيل: شجر ملتف كالغَيضة، كانوا يعبدونها؛ فلهذا لما قال: كذب أصحاب الأيكة المرسلين، لم يقل: "إذ قال لهم أخوهم شعيب"، وإنما قال: (إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ)، فقطع نسبة الأخوة بينهم؛ للمعنى الذي نسبوا إليه، وإن كان أخاهم نسبا. ومن الناس مَنْ لم يتفطن لهذه النكتة، فظن أن أصحاب الأيكة غير
Bunlar -yani Eyke halkı- sahih olan görüşe göre Medyen halkıdır. Allah'ın peygamberi Şuayb da onların kendilerindendi. Burada 'kardeşleri Şuayb' dememiş olmasının sebebi; onların, ibadet ettikleri bir ağaç olan Eyke'ye nispet edilmiş olmalarıdır. Bir görüşe göre de [Eyke], ibadet ettikleri koruluk gibi birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlar topluluğudur. İşte bundan dolayı { كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } [buyurduğunda], 'Hani kardeşleri Şuayb onlara demişti' dememiş, bilakis (إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ) “Hani Şuayb onlara şöyle demişti” buyurmuştur. Böylece nesep bakımından kardeşleri olsa bile, kendilerine nispet edildikleri mana sebebiyle aralarındaki kardeşlik nispetini kesmiştir. İnsanlardan bazıları bu inceliği fark edememiş ve Eyke halkının