أهل مدين، فزعم أن شعيبًا ﵇، بعثه الله إلى أمتين، ومنهم مَنْ قال: ثلاث أمم.
Medyen halkından [farklı olduğunu] sanarak Allah'ın Şuayb'ı -*aleyhisselâm*- iki ümmete gönderdiğini iddia etti; onlardan bazısı da: 'Üç ümmet[e gönderildi]' dedi.
وقد روى إسحاق بن بشر الكاهلي -وهو ضعيف -حدثني ابن السدي، عن أبيه -وزكريا بن عمر ، عن خَصِيف، عن عِكْرِمة قالا ما بعث الله نبيًا مرتين إلا شعيبًا، مرة إلى مدين فأخذهم الله بالصيحة، ومرة إلى أصحاب الأيكة فأخذهم الله بعذاب يوم الظُّلَّةِ.
İshâk b. Bişr el-Kâhilî -ki o zayıftır- rivayet etti: Bana İbnü's-Süddî, babasından -ve Zekeriyyâ b. Ömer , Hasîf'ten, o da İkrime'den- nakletti ki onlar şöyle demişlerdir: 'Allah, Şuayb müstesna hiçbir peygamberi iki defa göndermemiştir. Bir defasında Medyen'e [gönderdi], Allah onları korkunç bir çığlıkla yakaladı; bir defasında da Eyke halkına [gönderdi], Allah onları gölgelik gününün azabı ile yakaladı.'
وروى أبو القاسم البغوي، عن هُدْبَة، عن هَمَّام، عن قتادة في قوله تعالى: {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ}. [ق: ١٢] قوم شعيب، وقوله: {وَأَصْحَابُ الأَيْكَةِ}. [ق: ١٤] قوم شعيب.
Ebü'l-Kâsım el-Begavî, Hüdbe'den, o Hemmâm'dan, o da Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَأَصْحَابُ الرَّسِّ} “Res halkı da” [Kâf: 12] kavli hakkında: 'Şuayb'ın kavmidir' dediğini; {وَأَصْحَابُ الأَيْكَةِ} “Eyke halkı da” [Kâf: 14] kavli hakkında da: 'Şuayb'ın kavmidir' dediğini rivayet etmiştir.
قال إسحاق بن بشر: وقال غير جُوَيْبر: أصحاب الأيكة ومدين هما واحد. والله أعلم.
İshâk b. Bişr dedi ki: Cüveybir'den başkası şöyle demiştir: 'Eyke halkı ile Medyen aynıdır.' Doğrusunu Allah bilir.
وقد روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة "شعيب"، من طريق محمد بن عثمان بن أبي شيبة، عن أبيه، عن معاوية بن هشام، عن هشام بن سعد، عن سعيد بن أبي هلال، عن ربيعة بن سيف، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "إن قوم مدين وأصحاب الأيكة أمتان، بعث الله إليهما شعيبًا النبي، ﵇" .
Hâfız İbn Asâkir, 'Şuayb'ın tercüme-i hâlinde Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe tarikinden, o babasından, o Muâviye b. Hişâm'dan, o Hişâm b. Sa'd'dan, o Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Rebîa b. Seyf'ten, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti ki: Resûlullah *sallallâhu aleyhi ve sellem* şöyle buyurmuştur: 'Medyen kavmi ile Eyke halkı iki ümmettir; Allah her ikisine de Peygamber Şuayb'ı -*aleyhisselâm*- göndermiştir ' .
وهذا غريب، وفي رفعه نظر، والأشبه أن يكون موقوفا. والصحيح أنهم أمة واحدة، وصفوا في كل مقام بشيء؛ ولهذا وعظ هؤلاء وأمرهم بوفاء المكيال والميزان، كما في قصة مدين سواء بسواء ، فدل ذلك على أنهم أمة واحدة .
Bu [hadis] gariptir, merfû kılınmasında nazar (eleştiri) vardır; mevkuf olması daha muhtemeldir. Sahih olan ise onların tek bir ümmet olduğudur; her makamda bir özellikle nitelenmişlerdir. İşte bu yüzden [Şuayb] bunlara da tıpkı Medyen kıssasında olduğu gibi tastamam öğüt vermiş, ölçü ve tartıyı tam yapmalarını emretmiştir . Bu da onların tek bir ümmet olduğuna delalet eder .
{أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣)}
{أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣)} “Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların hakları olan şeyleri eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın.”
يأمرهم تعالى بإيفاء المكيال والميزان، وينهاهم عن التطفيف فيهما، فقال: (أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ) أي: إذا دفعتم إلى الناس فكملوا الكيل لهم، ولا تخسروا الكيل فتعطوه ناقصا، وتأخذوه -إذا كان لكم -تامًا وافيًا، ولكن خذوا كما تعطون، وأعطوا كما تأخذون.
Allah Teâlâ onlara ölçü ve tartıyı tam yapmalarını emretmekte ve bu ikisinde eksiltme yapmaktan onları nehyederek şöyle buyurmaktadır: (أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ) yani: İnsanlara bir şey verdiğiniz zaman onlara ölçüyü tastamam verin ; ölçüde eksiltme yapıp da eksik vermeyin, kendi hakkınız olduğunda ise tam ve eksiksiz almayın; aksine verdiğiniz gibi alın, aldığınız gibi verin.
(وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ): والقسطاس هو: الميزان، وقيل: القَبَّانُ. قال بعضهم: هو معرب من الرومية.
(وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ); Kıstâs (الْقِسْطَاسِ): Terazidir. Bir görüşe göre kantar (el-kabbân)'dır. Bazıları: 'O, Rumca'dan Arapçalaşmıştır' demiştir.
قال: مجاهد: القسطاس المستقيم: العدل -بالرومية. وقال قتادة: القسطاس: العدل.
Mücâhid dedi ki: 'el-Kıstâsü'l-müstakîm, Rumca'da adalet [demektir].' Katâde ise: 'el-Kıstâs: Adalettir' demiştir.
وقوله: (وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ): أي: تَنْقُصوهم أموالهم، (وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ)
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ} “İnsanların hakları olan şeyleri eksiltmeyin” kavli; yani onların mallarını eksik vermeyin [demektir]. {وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin”
: يعني: قطع الطريق، كما في الآية الأخرى: {وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ [وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ]} [الأعراف: ٨٦].
; yol kesmeyi kastetmektedir. Nitekim diğer ayette şöyle buyrulmuştur: {وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ [وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ]} “Tehdit ederek [ve Allah'a inananı O'nun yolundan alıkoyarak] her yolun başında oturmayın” [A'râf: 86].
{وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ (١٨٤)}
{وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ (١٨٤)} “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının.”
وقوله: (وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ): يخوفهم بأس الله الذي خلقهم وخلق آباءهم الأوائل، كما قال موسى، ﵇: {رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الأَوَّلِينَ} [الصافات: ١٢٦]. قال ابن عباس، ومجاهد، والسُّدَّي، وسفيان بن عيينة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ) يقول: خلق الأولين. وقرأ ابن زيد: {وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا} [يس: ٦٢].
Ayetindeki: (وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ) kavli; kendilerini ve önceki atalarını yaratan Allah'ın azabıyla onları korkutmaktadır. Nitekim Mûsâ -*aleyhisselâm*-: {رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الأَوَّلِينَ} “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan [Allah'ı]” [Sâffât: 126] demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, es-Süddî, Süfyân b. Uyeyne ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: (وَالْجِبِلَّةَ الأوَّلِينَ) hakkında: 'Öncekilerin yaratılışı / önceki nesiller' demişlerdir. İbn Zeyd ise: {وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا} “Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı” [Yâsîn: 62] ayetini okumuştur.
{قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)}.
{قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de ancak bizim gibi bir beşersin ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğrulardan isen, üzerimize gökten parçalar düşür!' [Şuayb]: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir' dedi. Sonunda onu yalanladılar; bunun üzerine onları o gölgelik gününün azabı yakaladı. Gerçekten o, pek büyük bir günün azabı idi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz Rabbin, elbette O Azîz'dir, Rahîm'dir.'”
يخبر تعالى عن جواب قومه له بمثل ما أجابت به ثمود لرسولها -تشابهت قلوبهم -حيث قالوا: (إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) يعنون: من المسحورين، كما تقدم.
Allah Teâlâ, kavminin ona -kalpleri birbirine benzediği için- Semûd kavminin kendi elçilerine verdiği cevabın bir benzeriyle karşılık verdiklerini haber vermektedir; zira onlar şöyle demişlerdir: (إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ) yani daha önce geçtiği gibi büyülenmişlerdensin.
(وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ) أي: تتعمد الكذب فيما تقوله، لا أن الله أرسلك إلينا.
(وَمَا أَنْتَ إِلا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ) yani: Söylediklerinde kasten yalan söylüyorsun, yoksa Allah seni bize göndermiş değildir.
(فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ): قال الضحاك: جانبا من السماء. وقال قتادة: قطعا من السماء. وقال السدي: عذابًا من السماء. وهذا شبيه بما قالت قريش فيما أخبر الله عنهم في قوله تعالى: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا}، إلى أن قالوا: {أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} [الإسراء: ٩٠ - ٩٢]. وقوله: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢]، وهكذا قال هؤلاء الكفرة الجهلة: (فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ).
(فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ); Dahhâk: 'Gökten bir taraf' demiştir. Katâde: 'Gökten parçalar' demiştir. es-Süddî: 'Gökten bir azap' demiştir. Bu, Kureyş'in söylediği şu söze benzemektedir ki Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} “Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” -şöyle dedikleri yere kadar-: {أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} “'Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe...'” [İsrâ: 90-92]. Ve şu kavli: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir' demişlerdi” [Enfâl: 32]. İşte bu cahil kâfirler de böylece: (فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) demişlerdir.
(قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ) يقول: الله أعلم بكم، فإن كنتم تستحقون ذلك جازاكم به غير ظالم لكم، وكذلك وقع بهم كما سألوا، جزاءً وفاقًا؛ ولهذا قال تعالى: (فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) وهذا من جنس ما سألوا، من إسقاط الكسف عليهم، فإن الله، ﷾، جعل عقوبتهم أن أصابهم حر شديد جدا مدة سبعة أيام لا يَكُنُّهم منه شيء، ثم
(قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ) [Şuayb şöyle] demektedir: Allah sizi en iyi bilendir. Eğer bunu hak ediyorsanız, size asla haksızlık etmeksizin bununla sizi cezalandıracaktır. Nitekim tam da istedikleri gibi, [amellerine] tastamam uygun bir karşılık olarak başlarına bu [azap] gelmiştir. İşte bu yüzden Allah Teâlâ: (فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) buyurmuştur. Bu da üzerlerine [gökten] parçalar düşürülmesi yönündeki taleplerinin türündendir. Zira Azîz ve Celîl olan Allah, onların cezasını yedi gün boyunca kendilerini hiçbir şeyin koruyamadığı son derece şiddetli bir sıcağın isabet etmesi kıldı. Sonra
أقبلت إليهم سحابة أظلتهم، فجعلوا ينطلقون إليها يستظلون بظلها من الحر، فلما اجتمعوا [كلهم] تحتها أرسل الله تعالى عليهم منها شررًا من نار، ولهبا ووهجًا عظيمًا، ورجفت بهم الأرض وجاءتهم صيحة عظيمة أزهقت أرواحهم؛ ولهذا قال: (إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ).
onlara doğru gelip üzerlerini örten bir bulut yöneldi. Sıcak sebebiyle onun gölgesinde gölgelenmek üzere ona doğru gitmeye başladılar. [Hepsi] onun altında toplanınca, Allah Teâlâ o buluttan üzerlerine ateşten kıvılcımlar, alevler ve büyük bir sıcaklık gönderdi; yer onları sarstı ve canlarını çıkaran korkunç bir çığlık geldi. İşte bu yüzden: (إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) buyurmuştur.
وقد ذكر الله تعالى صفة إهلاكهم في ثلاثة مواطن كل موطن بصفة تناسب ذلك السياق، ففي الأعراف ذكر أنهم أخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين؛ وذلك لأنهم قالوا: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} [الأعراف: ٨٨]، فأرجفوا بنبي الله ومن اتبعه، فأخذتهم الرجفة. وفي سورة هود قال: {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} [هود: ٩٤]؛ وذلك لأنهم استهزؤوا بنبي الله في قولهم: {أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} [هود: ٨٧]. قالوا ذلك على سبيل التهكم والازدراء، فناسب أن تأتيهم صيحة تسكتهم، فقال: {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} وهاهنا قالوا: (فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) على وجه التعنت والعناد، فناسب أن يحق عليهم ما استبعدوا وقوعه.
Allah Teâlâ onların helak ediliş keyfiyetini üç yerde zikretmiştir ; her yerde o bağlama uygun bir vasıfla anlatmıştır: A'râf'ta onları sarsıntının yakaladığını, böylece yurtlarında diz üstü çökekaldıklarını zikretmiştir; zira onlar: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} “'Ey Şuayb! Kesinlikle ya seni ve seninle birlikte iman edenleri memleketimizden çıkarırız yahut mutlaka dinimize dönersiniz'” [A'râf: 88] demişlerdi. Allah'ın peygamberini ve ona uyanları tehditle sarstıkları için onları da sarsıntı yakaladı. Hûd Suresi'nde ise: {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} “Zulmedenleri korkunç bir çığlık yakaladı” [Hûd: 94] buyurmuştur; çünkü onlar: {أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “'Sana, atalarımızın taptığı şeyleri bırakmamızı yahut mallarımız hakkında dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi namazın mı emrediyor? Doğrusu sen yumuşak huylu ve aklı başında birisin!'” [Hûd: 87] sözleriyle Allah'ın peygamberiyle alay etmişlerdi. Bunu alay ve küçümseme kabilinden söylemişlerdi; bu yüzden onları susturacak bir çığlığın gelmesi uygun düştü de {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} buyurdu. Burada ise inat ve diretme yoluyla: (فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ) demişlerdi; dolayısıyla gerçekleşmesini uzak gördükleri şeyin başlarına hak olması münasip oldu.
(فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ).
(فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) “Bunun üzerine onları o gölge gününün azabı yakaladı. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.”
قال قتادة: قال عبد الله بن عمر ﵁: إن الله سلط عليهم الحر سبعة أيام حتى ما يظلهم منه شيء، ثم إن الله أنشأ لهم سحابة، فانطلق إليها أحدهم واستظل بها، فأصاب تحتها بردًا وراحة، فأعلم بذلك قومه، فأتوها جميعا، فاستظلوا تحتها، فأجَّجتْ عليهم نارًا.
Katâde dedi ki: Abdullah b. Ömer -*radıyallâhu anhümâ*- şöyle demiştir: 'Allah onların üzerine yedi gün boyunca hiçbir şeyin kendilerini koruyamayacağı bir sıcaklık musallat etti. Sonra Allah onlara bir bulut var etti; içlerinden biri ona doğru gidip onunla gölgelendi . Altında serinlik ve rahatlık buldu ve bunu kavmine haber verdi. Hepsi ona gelip altında gölgelendiler; derken [bulut] üzerlerine ateş püskürdü.'
وهكذا روي عن عِكْرِمَة، وسعيد بن جُبَير، والحسن، وقتادة، وغيرهم.
İkrime, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve başkalarından da böylece rivayet edilmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، بعث الله إليهم الظلة، حتى إذا اجتمعوا كلهم، كشف الله عنهم الظلة، وأحمى عليهم الشمس، فاحترقوا كما يحترق الجراد في الَمقْلَى.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: 'Allah onlara gölgeliği [bulutu] gönderdi. Hepsi toplandığında, Allah üzerlerinden gölgeliği kaldırdı ve güneşi üzerlerine kızdırdı; böylece tavada yanan çekirgeler gibi yandılar.'
وقال محمد بن كعب القُرَظيّ: إن أهل مدين عذبوا بثلاثة أصناف من العذاب: أخذتهم الرجفة في دارهم حتى خرجوا منها، فلما خرجوا منها أصابهم فزع شديد، فَفَرقُوا أن يدخلوا إلى البيوت فتسقط عليهم، فأرسل الله عليهم الظلة، فدخل تحتها رجل فقال: ما رأيت كاليوم ظلا أطيب ولا أبرد من هذا. هلموا أيها الناس. فدخلوا جميعًا تحت الظلة، فصاح بهم صيحة واحدة، فماتوا جميعًا. ثم تلا محمد بن كعب: (فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ).
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî dedi ki: 'Medyen halkı üç çeşit azapla azaplandırıldı: Yurtlarında onları sarsıntı yakaladı, öyle ki oradan çıktılar. Çıktıklarında üzerlerine şiddetli bir korku düştü; evlere girmekten, üzerlerine yıkılır diye korktular. Bunun üzerine Allah üzerlerine gölgeliği gönderdi. Bir adam onun altına girdi ve: «Bugünkü gibi bundan daha güzel ve daha serin bir gölge görmedim! Ey insanlar, gelin!» dedi. Hepsi birden gölgeliğin altına girdiler; derken [Allah] onlara tek bir çığlıkla haykırdı ve hepsi birden öldüler.' Sonra Muhammed b. Ka'b: (فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) ayetini okudu.
وقال ابن جرير: حدثني الحارث، حدثني الحسن، حدثني سعيد بن زيد -أخو حماد بن زيد -حدثني حاتم بن أبي صغيرة حدثني يزيد الباهلي: سألت ابن عباس، عن هذه الآية (فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ) قال: بعث الله عليهم وَمَدَةً وحرا شديدا، فأخذ
İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Hâris anlattı, bana el-Hasan anlattı, bana -Hammâd b. Zeyd'in kardeşi- Saîd b. Zeyd anlattı, bana Hâtim b. Ebî Sagîre anlattı, bana Yezîd el-Bâhilî anlattı: İbn Abbâs'a [şu] ayeti { فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Bunun üzerine onları o gölgelik gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.” sordum. Dedi ki: Allah onların üzerine bunaltıcı bir sıcaklık ve şiddetli bir hararet gönderdi, böylece [nefeslerini] yakalayıp...
بأنفاسهم [فدخلوا البيوت، فدخل عليهم أجواف البيوت، فأخذ بأنفاسهم] فخرجوا من البيوت هرابًا إلى البرية، فبعث الله سحابة فأظلتهم من الشمس، فوجدوا لها بردًا ولذة، فنادى بعضهم بعضا، حتى إذا اجتمعوا تحتها أرسلها الله عليهم نارا. قال ابن عباس: فذلك عذاب يوم الظلة، إنه كان عذاب يوم عظيم .
tıkadı. [Evlere girdiler, evlerin ta içine kadar üzerlerine girdi ve nefeslerini tıkadı] ; bunun üzerine evlerden kaçarak kıra çıktılar. Allah bir bulut gönderdi, onları güneşten gölgeledi; onun serinliğini ve lezzetini buldular. Birbirlerine seslendiler; nihayet altında toplandıklarında Allah onu üzerlerine bir ateş olarak gönderdi.' İbn Abbâs dedi ki: 'İşte o, gölgelik gününün azabıdır; gerçekten o, pek büyük bir günün azabı idi .'
(إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ): أي: العزيز في انتقامه من الكافرين، الرحيم بعباده المؤمنين.
(إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ); yani: Kâfirlerden intikam almasında Azîz, mümin kullarına ise Rahîm'dir.
{وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥)}.
{وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ (١٩٣) عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥)} “Şüphesiz bu [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn [Cibril], uyarıcılardan olasın diye, apaçık Arapça bir lisan ile senin kalbine indirmiştir.”
يقول تعالى مخبرًا عن الكتاب الذي أنزله على عبده ورسوله محمد، صلوات الله وسلامه عليه: (وإنه) أي: القرآن الذي تقدم ذكره في أول السورة في قوله: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ} [الآية]. (لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: أنزله الله عليك وأوحاه إليك.
Allah Teâlâ kulu ve elçisi Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- indirdiği Kitap hakkında haber vererek buyuruyor ki: (وإنه) yani surenin başında: {وَمَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمَنِ مُحْدَثٍ} “Kendilerine Rahmân'dan yeni bir zikir gelmeye dursun...” [Ayet] kavlinde zikri geçen Kur'an, (لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ) yani: Allah onu sana indirmiş ve sana vahyetmiştir.
(نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ): وهو جبريل، ﵇، قاله غير واحد من السلف: ابن عباس، ومحمد بن كعب، وقتادة، وعطية العوفي، والسدي، والضحاك، والزهري، وابن جريج. وهذا ما لا نزاع فيه.
(نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِينُ); O, Cibrîl'dir -*aleyhisselâm*-. Bunu Selef'ten birden fazla kişi söylemiştir: İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b, Katâde, Atıyye el-Avfî, es-Süddî, Dahhâk, ez-Zührî ve İbn Cüreyc. Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur.
قال الزهري: وهذه كقوله {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} الآية [البقرة: ٩٧].
ez-Zührî dedi ki: Bu, O'nun şu kavli gibidir: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Cibrîl'e kim düşman ise bilsin ki, onu Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir” [Bakara: 97] ayeti.
وقال مجاهد: من كلمه الروح الأمين لا تأكله الأرض.
Mücâhid dedi ki: 'Rûhu'l-Emîn'in kendisiyle konuştuğu kimseyi toprak yemez .'
(عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ) [أي: نزل به ملك كريم أمين، ذو مكانة عند الله، مطاع في الملأ الأعلى، (عَلَى قَلْبِكَ) يا محمد، سالمًا من الدنس والزيادة والنقص؛ (لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ)] أي: لتنذر به بأس الله ونقمته على من خالفه وكذبه، وتبشر به المؤمنين المتبعين له.
(عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ) [Yani: Onu şerefli, güvenilir, Allah katında makam sahibi ve yüce melekler topluluğunda itaat edilen bir melek, her türlü kirden, fazlalıktan ve eksiklikten arınmış olarak (عَلَى قَلْبِكَ) senin kalbine indirmiştir ey Muhammed; (لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ)] yani: Ona muhalefet edip onu yalanlayan kimseleri Allah'ın azabı ve cezalandırmasıyla uyarasın, ona uyan müminleri ise onunla müjdeleyesin diye.
وقوله: (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) أي: هذا القرآن الذي أنزلناه إليك [أنزلناه] بلسانك العربي الفصيح الكامل الشامل، ليكون بَيِّنًا واضحًا ظاهرًا، قاطعًا للعذر، مقيمًا للحجة، دليلا إلى المحجة.
Ayetindeki: (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) kavli; yani: Sana indirdiğimiz bu Kur'an'ı, açık, anlaşılır, zahir, mazereti kesen, hücceti ikame eden ve doğru yola rehberlik eden olsun diye senin fasih, kâmil ve kapsamlı Arap lisanınla [indirdik] .
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن أبي بكر العَتَكيّ، حدثنا عباد بن عباد الُمهَلَّبي، عن موسى بن محمد بن إبراهيم التيمي، عن أبيه قال: بينما رسول الله ﷺ مع أصحابه في يوم دَجْن إذ قال لهم: "كيف ترون بواسقها؟ ". قالوا: ما أحسنها وأشد تراكمها. قال: "فكيف ترون قواعدها؟ ". قالوا: ما أحسنها وأشد تمكنها. قال: "فكيف ترون جَوْنَها؟ ". قالوا: ما أحسنه وأشد سواده. قال: "فكيف ترون رحاها استدارت؟ ". قالوا: ما أحسنها وأشد
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam, ona Abdullah b. Ebî Bekr el-Atekî, ona Abbâd b. Abbâd el-Mühellebî, ona Mûsâ b. Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî, ona da babası rivayet edip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bulutlu ve kapalı bir günde ashabıyla birlikte bulunduğu sırada onlara: «[Bulutların] göğe doğru yükselen kısımlarını nasıl görüyorsunuz?» buyurdu. Ashap: «Ne kadar da güzel ve birbirine ne kadar da yoğun şekilde yığılmış!» dediler. «Peki alt tabanını nasıl görüyorsunuz?» buyurdu. «Ne kadar da güzel ve ne kadar da sağlam oturmuş!» dediler. «Peki renginin koyuluğunu/siyahlığını nasıl görüyorsunuz?» buyurdu. «Ne kadar da güzel ve ne kadar da koyu siyah!» dediler. «Peki değirmen gibi dönmeye başlamasını nasıl görüyorsunuz?» buyurdu. «Ne kadar da güzel ve ne kadar da...
استدارتها. قال: "فكيف ترون برقها، أومَيض أم خَفْو أم يَشُق شَقّا ؟ ". قالوا: بل يشق شقًا. قال: "الحياء الحياء إن شاء الله". قال: فقال رجل: يا رسول الله، بأبي وأمي ما أفصحك، ما رأيت الذي هو أعربُ منك. قال: فقال: " حق لي، وإنما أنزل القرآن بلساني، والله يقول: (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) .
dönüyor!' dediler. 'Peki şimşeğini nasıl görüyorsunuz, hafifçe parıldıyor mu, yoksa gizli gizli mi çakıyor , yoksa [göğü] yarıp geçiyor mu ?' buyurdu. 'Aksine yarıp geçiyor' dediler. 'İnşallah yağmurdur, bol yağmurdur!' buyurdu. Dedi ki: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, ne kadar fasihsiniz! Sizden daha güzel ve düzgün Arapça konuşan birini görmedim' dedi. Resûlullah da: 'Bu benim hakkımdır; zira Kur'an benim lisanımla indirilmiştir ve Allah Teâlâ: (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) buyurmaktadır ' buyurdu.
وقال سفيان الثوري: لم ينزل وحي إلا بالعربية، ثم تَرْجم كل نبي لقومه، واللسان يوم القيامة بالسريانية، فَمَنْ دخل الجنة تكلم بالعربية. رواه ابن أبي حاتم.
Süfyân es-Sevrî dedi ki: 'Vahiy ancak Arapça olarak inmiştir; sonra her peygamber onu kendi kavmine tercüme etmiştir. Kıyamet günü lisan Süryanice olacaktır; Cennet'e giren ise Arapça konuşacaktır.' Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ (١٩٦) أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩)}.
{وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الأوَّلِينَ (١٩٦) أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩)} “Şüphesiz o [Kur'an], öncekilerin kitaplarında da vardır. İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir? Biz onu Arapça bilmeyenlerden birine indirseydik de bunu onlara okusaydı, yine ona inanmazlardı.”
يقول تعالى: وإنَّ ذِكْر هذا القرآن والتنويه به لموجود في كتب الأولين المأثورة عن أنبيائهم، الذين بشروا به في قديم الدهر وحديثه، كما أخذ الله عليهم الميثاق بذلك، حتى قام آخرهم خطيبًا في ملئه بالبشارة بأحمد: {وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ} [الصف: ٦]، والزبر هاهنا هي الكتب وهي جمع زَبُور ، وكذلك الزبور، وهو كتاب داود. وقال تعالى: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} [القمر: ٥٢] أي: مكتوب عليهم في صحف الملائكة.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Bu Kur'an'ın zikri ve övgüsü, önceki peygamberlerden nakledilen kitaplarda mevcuttur; onlar eski ve yeni zamanlarda onu müjdelemişlerdir. Nitekim Allah bunun üzerine onlardan kesin söz almıştır; nihayet onların sonuncusu kavmi arasında hatip olarak kalkıp Ahmed'i müjdelemiştir: {وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ} “Hani Meryem oğlu Îsâ da: 'Ey İsrailoğulları! Şüphesiz ben, benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek, ismi Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak Allah'ın size [gönderdiği] bir elçisiyim' demişti” [Saf: 6]. Buradaki Züber (الزبر), kitaplar demektir ve Zebûr (زَبُور)'un çoğuludur . Nitekim Dâvûd'un kitabı da Zebûr'dur. Allah Teâlâ: {وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ} “Yaptıkları her şey kitaplarda [yazılı]dır” [Kamer: 52] buyurmuştur; yani meleklerin sahifelerinde aleyhlerine yazılmıştır.
ثم قال تعالى: (أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ) أي: أو ليس يكفيهم من الشاهد الصادق على ذلك: أن العلماء من بني إسرائيل يجدون ذكر هذا القرآن في كتبهم التي يدرسونها؟ والمراد: العدول منهم، الذين يعترفون بما في أيديهم من صفة محمد ﷺ ومبعثه وأمته، كما أخبر بذلك مَنْ آمن منهم كعبد الله بن سلام، وسلمان الفارسي، عَمَّنْ أدركه منهم ومَنْ شاكلهم. وقال الله تعالى: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} الآية [الأعراف: ١٥٧].
Sonra Allah Teâlâ: (أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ) buyurdu; yani: Buna dair sadık bir şahit olarak, İsrailoğulları bilginlerinin okuyup tedris ettikleri kitaplarında bu Kur'an'ın zikrini bulmaları onlara yetmez mi? Kastedilenler, ellerindeki kitaplarda Muhammed'in -*sallallâhu aleyhi ve sellem*- vasfını, gönderilişini ve ümmetini itiraf eden adalet sahibi kimselerdir; nitekim onlardan iman eden Abdullah b. Selâm ve Selmân-ı Fârisî'nin, onlardan ulaştığı kimselerden ve benzerlerinden haber verdiği gibi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ} “Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere uyarlar...” [A'râf: 157] ayeti.
ثم قال تعالى مخبرًا عن شدة كفر قريش وعنادهم لهذا القرآن؛ أنه لو أنزله على رجل من الأعاجم، مِمَّنْ لا يدري من العربية كلمة، وأنزل عليه هذا الكتاب ببيانه وفصاحته، لا يؤمنون به؛ ولهذا قال: (وَلَوْ نزلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ. فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ)، كما أخبر عنهم في الآية الأخرى: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ * لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} [الحجر: ١٤، ١٥] وقال تعالى: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} [الأنعام: ١١١]، وقال: ({إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
Sonra Allah Teâlâ Kureyş'in küfrünün ve bu Kur'an'a karşı inatlarının şiddetini haber vererek; eğer onu Arapça'dan tek kelime bilmeyen yabancılardan (Acemler'den) bir adama indirseydi ve bu Kitap ona apaçık beyanı ve fesahatiyle indirilseydi yine de ona iman etmeyeceklerini bildirmiştir. İşte bu yüzden: (وَلَوْ نزلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأعْجَمِينَ. فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ) buyurmuştur. Nitekim diğer ayette onlar hakkında şöyle haber vermiştir: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ * لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, mutlaka: 'Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi” [Hicr: 14, 15]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” [En'âm: 111]. Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile elem verici azabı görünceye kadar inanmazlar” [Yûnus: 96, 97].
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)}
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)} “Biz onu suçluların kalplerine işte böyle soktuk. Onlar, kendilerine farkında olmadıkları bir anda ansızın gelecek olan elem verici azabı görünceye kadar ona inanmazlar. O zaman: 'Bize mühlet verilir mi acaba?' derler. Onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? Gördün ya, eğer biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse...”
يقول تعالى: كذلك سلكنا التكذيب والكفر والجحود والعناد، أي: أدخلناه في قلوب المجرمين.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Yalanlamayı, küfrü, inkârı ve inadı işte böyle soktuk; yani suçluların kalplerine yerleştirdik.
(لا يُؤْمِنُونَ بِهِ) أي: بالحق (حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ) أي: حيث لا ينفع الظالمين معذرتهم، ولهم اللعنة ولهم سوء الدار.
(لا يُؤْمِنُونَ بِهِ) yani hakka [inanmazlar], (حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ) yani zalimlere mazeretlerinin fayda vermeyeceği, lanetin onların ve yurdun kötüsünün de onların olacağı zamana kadar.
(فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً) أي: عذاب الله بغتة، (وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ)؟ أي: يتمنون حين يشاهدون العذاب أن لو أنظروا قليلا ليعملوا [من فزعهم] بطاعة الله، كما قال تعالى: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} [إبراهيم: ٤٤]، فكل ظالم وفاجر وكافر إذا شاهد عقوبته، ندم ندمًا شديدًا هذا فرعون لما دعا عليه الكليم بقوله: {رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ * قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا [فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ] } [يونس: ٨٨، ٨٩]، فأثرت هذه الدعوة في فرعون، فما آمن حتى رأى العذاب الأليم، {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ * آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [يونس: ٩٠، ٩١]، وقال: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} [غافر: ٨٤، ٨٥] الآية.
(فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً) yani Allah'ın azabı ansızın gelir, (وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ) yani: Azabı gördüklerinde, [korkularından] Allah'a itaat etmek üzere kendilerine birazcık mühlet verilmesini temenni ederler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} “İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar! O gün zulmedenler derler ki: 'Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve elçilere uyalım!' Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz?” [İbrâhîm: 44]. Her zalim, facir ve kâfir cezasını gördüğünde son derece pişman olur. İşte Kelîm [Mûsâ] Firavun aleyhine: {رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ * قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا [فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ] } “'Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve onun ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz, senin yolundan saptırsınlar diye mi? Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sık; çünkü onlar o elem verici azabı görünceye kadar iman etmezler.' [Allah]: 'İkinizin de duası kabul olunmuştur; [artık dosdoğru olun ve bilmeyenlerin yoluna sakın uymayın]' dedi” [Yûnus: 88, 89] sözleriyle dua ettiğinde bu dua Firavun üzerinde etkisini gösterdi de elem verici azabı görünceye kadar iman etmedi: {حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ * آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “Nihayet boğulma anı gelip çatınca: 'İnandım ki İsrailoğullarının inandığından başka ilah yoktur, ben de müslümanlardanım' dedi. Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun!” [Yûnus: 90, 91]. Ve şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Hışmımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat hışmımızı gördükleri andaki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi...” [Mü'min: 84, 85] ayeti.
وقوله تعالى: (أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ): إنكار عليهم، وتهديد لهم؛ فإنهم كانوا يقولون للرسول تكذيبًا واستبعادًا: {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ} [العنكبوت: ٢٩]، كما قال تعالى: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} الآية. [العنكبوت: ٥٣].
Allah Teâlâ'nın: (أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ) kavli; onları kınama ve tehdittir; zira onlar yalanlama ve uzak görme kastıyla elçiye: {ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ} “Bize Allah'ın azabını getir” [Ankebût: 29] diyorlardı. Nitekim Allah Teâlâ: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” [Ankebût: 53] ayetinde buyurduğu gibidir.
ثم قال: {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ * ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ * مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} أي: لو أخرناهم وأنظرناهم، وأملينا لهم برهة من الزمان وحينًا من الدهر وإن طال، ثم جاءهم أمر الله، أي شيء يجدي عنهم ما كانوا فيه من النعم، {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} [النازعات: ٤٦]، وقال تعالى: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} [البقرة: ٩٦]، وقال تعالى: {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى} [الليل: ١١]؛ ولهذا قال: {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ}.
Sonra şöyle buyurdu: {أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ * ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ * مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} “Gördün ya, eğer biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, sonra kendilerine vadedilen başlarına gelse, o faydalandırıldıkları şeyler onlara ne fayda sağlar?” Yani: Biz onları ertelesek, kendilerine mühlet versek ve ne kadar uzun olursa olsun bir süre ve bir zaman boyunca ömür tanısak, sonra da Allah'ın emri onlara gelse; içinde bulundukları o nimetler kendilerine ne fayda sağlar? {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} “Onu gördükleri gün sanki [dünyada] ancak bir akşam vakti veya onun kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar” [Nâziât: 46]. Allah Teâlâ: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” [Bakara: 96] ve {وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى} “Düştüğü zaman malı ona hiçbir fayda sağlamaz” [Leyl: 11] buyurmuştur. İşte bu yüzden: {مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ} “O faydalandırıldıkları şeyler onlara ne fayda sağlar?” buyurmuştur.
{مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٠٩)}.
{مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٠٩)} “O faydalandırıldıkları şeyler onlara ne fayda sağlar? (207) Biz, uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helâk etmedik. (208) [Bu bir] öğüttür; biz asla zalimler olmadık. (209)”
وفي الحديث الصحيح: "يؤتى بالكافر فيغمس في النار غمسة، ثم يقال له: هل رأيت
Sahih hadiste [şöyle buyrulmuştur]: "Kâfir getirilir de ateşe bir kere daldırılır, sonra kendisine: [Hiç]
خيرًا قط؟ هل رأيت نعيمًا قط؟ فيقول: لا [والله يا رب] . ويؤتى بأشد الناس بؤسًا كان في الدنيا، فيصبغ في الجنة صبغة، ثم يقال له: هل رأيت بؤسًا قط؟ فيقول: لا والله يا رب" أي: ما كأن شيئًا كان ؛ ولهذا كان عمر بن الخطاب، ﵁ يتمثل بهذا البيت:
hayır gördün mü? Hiç nimet gördün mü? denilir. O da: Hayır [vallahi ya Rabbi] , der. Dünyadayken insanların en sıkıntılısı olan kimse getirilir ve cennete bir kere batırılıp çıkarılır, sonra ona: Hiç sıkıntı gördün mü? denilir. O da: Hayır, vallahi ya Rabbi, der." Yani: Sanki hiçbir şey olmamış gibi olur . İşte bu sebeple Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şu beyti misal getirirdi:
كأنَّك لَمْ تُوتِر من الدّهْر لَيْلَةً … إذا أنْتَ أدْرَكْتَ الذي كنتَ تَطْلُبُ
Zaman boyunca sanki tek bir gece bile darda kalmamış gibisindir... Arzuladığın şeye kavuştuğun vakit.
ثم قال الله تعالى مخبرًا عن عدله في خلقه: أنَّه ما أهلك أمة من الأمم إلا بعد الإعذار إليهم، والإنذار لهم وبعثة الرسل إليهم وقيام الحجج عليهم؛ ولهذا قال: (وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ. ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ) كما قال تعالى: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]، وقال تعالى: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا] وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} [القصص: ٥٩].
Sonra Allah Teâlâ, yaratıkları arasındaki adaleti hakkında haber vererek; ümmetlerden hiçbir ümmeti, kendilerine mazeret bırakmayacak şekilde uyarmadıkça, onlara elçiler göndermedikçe ve aleyhlerine deliller ikame etmedikçe helak etmediğini bildirdi. Bu sebeple şöyle buyurdu: (وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلا لَهَا مُنْذِرُونَ. ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ). Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değilizdir” [İsrâ: 15] ve {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا] وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ} “Rabbin, ana merkezlerine kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe o memleketleri helak edici değildi. Zaten biz halkı zalim olanlardan başkasını helak ediciler olmadık” [Kasas: 59] buyurmuştur.
{وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ (٢١٠) وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)}
{وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ (٢١٠) وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)} “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara yakışmaz da güçleri de yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır.”
يقول تعالى مخبرًا عن كتابه العزيز، الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، تنزيل من حكيم حميد: أنه نزل به الروح الأمين المؤيد من الله، (وَمَا تَنّزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ). ثم ذكر أنه يمتنع عليهم من ثلاثة أوجه، أحدها: أنه ما ينبغي لهم، أي: ليس هو من بُغْيتهم ولا من طلبتهم؛ لأن من سجاياهم الفساد وإضلال العباد، وهذا فيه الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، ونور وهدى وبرهان عظيم، فبينه وبين الشياطين منافاة عظيمة؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ).
Allah Teâlâ, önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiş olan yüce Kitabı hakkında haber vererek; onu Allah tarafından desteklenmiş olan Ruhu'l-Emîn'in indirdiğini bildiriyor: (وَمَا تَنّزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ). Sonra bunun üç yönden onlara imkânsız olduğunu zikretti; birincisi: Bunun onlara yakışmayacağıdır , yani: Bu onların arzulayacağı ve talep edeceği bir şey değildir; çünkü onların tabiatında bozgunculuk ve kulları saptırmak vardır. Bu [Kur'an'da] ise iyiliği emretme, kötülükten sakındırma, nur, hidayet ve apaçık büyük bir delil vardır; dolayısıyla onunla şeytanlar arasında büyük bir tezat bulunmaktadır. İşte bu yüzden Allah Teâlâ: (وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ) buyurmuştur.
وقوله: (وَمَا يَسْتَطِيعُونَ) أي: ولو انبغى لهم لما استطاعوا ذلك، قال الله تعالى: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} [الحشر: ٢١].
(وَمَا يَسْتَطِيعُونَ) kavli ise; yani onlara yakışmış olsaydı bile buna güçleri yetmezdi, demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan boyun eğip çatlamış görürdün” [Haşr: 21].
ثم بين أنه لو انبغى لهم واستطاعوا حمله وتأديته، لما وصلوا إلى ذلك؛ لأنهم بمعزل عن استماع القرآن حال نزوله؛ لأن السماء ملئت حرسًا شديدًا وشهبا في مُدّة إنزال القرآن على رسوله، فلم يخلص أحد من الشياطين إلى استماع حرف واحد منه، لئلا يشتبه الأمر. وهذا من رحمة الله بعباده، وحفظه لشرعه، وتأييده لكتابه ولرسوله؛ ولهذا قال: (إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ)، كما قال تعالى مخبرًا عن الجن: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا * وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا * وَأَنَّا لا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} [الجن: ٨ - ١٠].
Sonra [üçüncü olarak], eğer onlara yakışsaydı ve onu taşıyıp ulaştırmaya güçleri yetseydi bile buna erişemeyeceklerini beyan etti; çünkü onlar inişi esnasında Kur'an'ı dinlemekten uzak tutulmuşlardır. Zira Kur'an'ın elçisine indirildiği süre boyunca gökler güçlü bekçilerle ve alev huzmeleriyle doldurulmuştu da iş karışmasın diye şeytanlardan hiçbiri ondan tek bir harf dahi dinlemeye muvaffak olamadı. Bu, Allah'ın kullarına olan merhametinden, dinini korumasından, Kitabını ve elçisini teyit etmesindendir. İşte bu yüzden: (إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ) buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ cinlerden haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّمَاءَ فَوَجَدْنَاهَا مُلِئَتْ حَرَسًا شَدِيدًا وَشُهُبًا * وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا * وَأَنَّا لا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} “Doğrusu biz göğe dokunduk da onu güçlü bekçilerle ve alev huzmeleriyle doldurulmuş bulduk. Hâlbuki biz önceleri dinlemek için onun oturulacak yerlerinde otururduk. Fakat şimdi kim dinleyecek olsa, kendisini gözetleyen bir alev huzmesi bulur. Doğrusu biz yeryüzündekilere bir kötülük mü murat edildi, yoksa Rableri onlar hakkında doğru bir yolu mu diledi bilmiyoruz” [Cin: 8-10].
{فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)}
{فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)} “O hâlde sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma; sonra azap edilenlerden olursun! (213) En yakın akrabalarını uyar! (214) Sana uyan müminlere kanatlarını indir (şefkat ve tevazu göster). (215) Şayet sana karşı gelirlerse de ki: 'Şüphesiz ben, sizin yaptıklarınızdan uzağım.' (216) O mutlak güç ve engin merhamet sahibi [Allah]'a tevekkül et. (217) O ki, [namaza] kalktığında seni görmektedir. (218) Secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görmektedir]. (219) Şüphesiz O, evet O; hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (220)”
يقول تعالى آمرًا بعبادته وحده لا شريك له، ومخبرًا أنّ مَنْ أشرك به عذبه.
Allah Teâlâ, hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca kendisine ibadet edilmesini emrediyor ve kendisine ortak koşan kimseye azap edeceğini haber veriyor.
ثم قال تعالى آمرًا لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه أن ينذر عشيرته الأقربين، أي: الأدنين إليه، وأنه لا يُخَلِّص أحدًا منهم إلا إيمانهُ بربه ﷿، وأمره أن يلين جانبه لمن اتبعه من عباد الله المؤمنين. ومن عصاه من خلق الله كائنًا مَنْ كان فليتبرأ منه؛ ولهذا قال: (فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ). وهذه النِّذارة الخاصة لا تنافي العامة، بل هي فرد من أجزائها، كما قال: {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ} [يس: ٦]، وقال: {لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} [الشورى: ٧]، وقال: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} [الأنعام: ٥١]، وقال: {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} [مريم: ٩٧]، وقال: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، كما قال: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧].
Sonra Allah Teâlâ, Elçisine salavâtullâhi ve selâmühü aleyh en yakın akrabalarını, yani kendisine en yakın olanları uyarmasını; Rabbi Azze ve Celle'ye olan imanından başka hiçbir şeyin onlardan birini kurtaramayacağını bildirmesini ve Allah'ın mümin kullarından kendisine uyanlara kanatlarını indirmesini (şefkat ve tevazu göstermesini) emretmiştir. Allah'ın yarattıklarından her kim O'na isyan ederse, kim olursa olsun ondan uzak durmasını bildirmiş; bu yüzden: (فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) buyurmuştur. Bu özel uyarı, genel uyarıya aykırı değildir; bilakis onun bir parçasıdır. Nitekim: {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ} “Babaları uyarılmamış, bu yüzden gafil kalmış bir toplumu uyarman için” [Yâsîn: 6], {لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını [Mekke'yi] ve çevresindekileri uyarman için” [Şûrâ: 7], {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar” [En'âm: 51], {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “Onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi uyarasın diye” [Meryem: 97], {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Sizi ve ulaştığı herkesi onunla uyarmam için” [En'âm: 19] ve {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Topluluklardan her kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” [Hûd: 17] buyurmuştur.
وفي صحيح مسلم: "والذي نفسي بيده، لا يسمع بي أحدٌ من هذه الأمة، يهودي ولا نصراني، ثم لا يؤمن بي إلا دخل النار".
Sahih-i Müslim'de şöyle buyrulmaktadır: "Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bu ümmetten Yahudi veya Hristiyan her kim beni işitir de sonra bana iman etmezse, mutlaka ateşe girer."
وقد وردت أحاديث كثيرة في نزول هذه الآية الكريمة، فلنذكرها:
Bu yüce ayetin nüzulü hakkında birçok hadis rivayet edilmiştir, onları zikredelim:
الحديث الأول:
Birinci Hadis:
قال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا عبد الله بن نُمَيْر، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرَّة، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: لما أنزل الله، ﷿: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ)، أتى النبي ﷺ الصفا فصعد عليه، ثم نادى: "يا صباحاه". فاجتمع الناس إليه بين رجل يجيء إليه، وبين رجل يبعث رسوله، فقال رسول الله ﷺ: "يا بني عبد المطلب، يا بني فهر، يا بني لؤي، أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلا بسفح هذا الجبل، تريد أن تغير عليكم، صدقتموني؟ ". قالوا: نعم. قال: "فإني نذير لكم بين يدي عذاب شديد". فقال أبو لهب: تبًّا لك سائر اليوم، أما دعوتنا إلا لهذا؟ وأنزل الله: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} [المسد: ١].
İmam Ahmed rahimehullâh dedi ki: Bize Abdullah b. Nümeyr, A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Allah Azze ve Celle: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) ayetini indirince, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ'ya gelip üzerine çıktı, sonra: "Ey sabah tehlikesi!" diye seslendi. İnsanlar kimi bizzat gelerek, kimi de elçisini göndererek onun yanına toplandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Fihroğulları! Ey Lüeyyoğulları! Şu dağın eteğinde size baskın yapmak isteyen bir süvari birliği olduğunu haber versem beni doğrular mısınız?" buyurdu. Onlar: Evet, dediler. O: "Ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım" buyurdu. Bunun üzerine Ebû Leheb: Günün geri kalanında helak olasıca! Bizi sadece bunun için mi çağırdın? dedi ve Allah: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da” [Mesed: 1] ayetini indirdi.
ورواه البخاري ومسلم والنسائي والترمذي، من طرق، عن الأعمش، به .
Bunu Buhârî, Müslim, Nesâî ve Tirmizî, çeşitli yollarla A'meş'ten aynı şekilde rivayet etmişlerdir .
الحديث الثاني:
İkinci Hadis:
قال الإمام أحمد: حدثنا وكيع، حدثنا هشام، عن أبيه، عن عائشة قالت: لما نزلت: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ)، قام رسول الله ﷺ فقال: "يا فاطمة ابنة محمد، يا صفية ابنة عبد المطلب، يا بني عبد المطلب، لا أملك لكم من الله شيئا، سلوني من مالي ما شئتم". انفرد بإخراجه مسلم.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vekî' nakletti, bize Hişâm babasından, o da Âişe'den nakletti; o şöyle dedi: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ } “[Önce] en yakın akrabalarını uyar” [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp şöyle buyurdu: « يَا فَاطِمَةُ ابْنَةَ مُحَمَّدٍ، يَا صَفِيَّةُ ابْنَةَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، سَلُونِي مِنْ مَالِي مَا شِئْتُمْ » «Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Ey Abdülmuttalib'in kızı Safiyye! Ey Abdülmuttaliboğulları! Allah'a karşı sizin için hiçbir şeye mâlik değilim. Malımdan dilediğinizi benden isteyin!» Bunu rivayet etmede Müslim tek kalmıştır (infirâd etmiştir).
الحديث الثالث:
Üçüncü Hadis:
قال أحمد: حدثنا معاوية بن عمرو، حدثنا زائدة، حدثنا عبد الملك بن عُمَير، عن موسى بن طلحة، عن أبي هريرة، ﵁، قال: لما نزلت هذه الآية: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ)، دعا رسول الله ﷺ [قريشا] ، فعمَّ وخصَّ، فقال: "يا معشر قريش، أنقذوا أنفسكم من النار. يا معشر بني كعب، أنقذوا أنفسكم من النار. يا معشر بني عبد مناف، أنقذوا أنفسكم من النار. يا معشر بني هاشم، أنقذوا أنفسكم من النار. يا معشر بني عبد المطلب، أنقذوا أنفسكم من النار. [يا فاطمة بنت محمد، أنقذي نفسك من النار] ، فإني -والله -ما أملك لكم من الله شيئا، إلا أن لكم رَحمًا سأبُلها بِبلالها".
Ahmed dedi ki: Bize Muâviye b. Amr nakletti, bize Zâide nakletti, bize Abdülmelik b. Umeyr, Mûsâ b. Talha'dan, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Bu (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Kureyş'i] çağırdı; genel ve özel olarak hitap edip şöyle buyurdu: "Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Kâ'boğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Abdümenâfoğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Hâşimoğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın. Ey Abdülmuttaliboğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın. [Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Kendini ateşten kurtar!] Zira ben -vallahi- Allah katından sizin için hiçbir şeye malik değilim. Ancak sizinle bir akrabalığım var ki, onu kendi hukukuyla gözeteceğim."
ورواه مسلم والترمذي، من حديث عبد الملك بن عمير، به . وقال الترمذي: غريب من هذا الوجه. ورواه النسائي من حديث موسى بن طلحة مرسلا لم يذكر فيه أبا هريرة . والموصول هو الصحيح. وأخرجاه في الصحيحين من حديث الزهري، عن سعيد بن المسيب، وأبي سلمة بن عبد الرحمن، عن أبي هريرة .
Bunu Müslim ve Tirmizî, Abdülmelik b. Umeyr'in hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: Bu yönden gariptir, dedi. Nesâî ise bunu Mûsâ b. Talha'nın hadisinden mürsel olarak rivayet edip içinde Ebû Hüreyre'yi zikretmemiştir . Sahih olan mevsûl olanıdır. İkisi (Buhârî ve Müslim) bunu Sahîhayn'da Zührî'nin Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, onların da Ebû Hüreyre'den naklettiği hadisten tahriç etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا محمد -يعني ابن إسحاق -عن أبي الزنَاد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "يا بني عبد المطلب، اشتروا أنفسكم من الله. يا صفية عمة رسول الله، ويا فاطمة بنت رسول الله، اشتريا أنفسكما من الله، لا أُغني عنكما من الله شيئًا، سلاني من مالي ما شئتما".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd nakletti, bize Muhammed -yani İbn İshâk- Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey Abdülmuttaliboğulları! Kendinizi Allah'tan satın alın. Ey Resûlullah'ın halası Safiyye ve ey Resûlullah'ın kızı Fâtıma! Kendinizi Allah'tan satın alın, Allah katından sizin için hiçbir fayda sağlayamam. Malımdan dilediğinizi benden isteyin."
تفرد به من هذا الوجه . وتفرد به أيضا، عن معاوية، عن زائدة، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بنحوه . ورواه أيضًا عن حسن، ثنا ابن لَهِيعة، عن الأعرج: سمعت أبا هريرة مرفوعا .
Bu vecihten rivayette tek kalmıştır . Aynı şekilde Muâviye'den, o Zâide'den, o Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri şekilde rivayette de tek kalmıştır . Bunu ayrıca Hasan'dan, bize İbn Lehîa nakletti, o da el-A'rec'den: Ebû Hüreyre'den merfû olarak işittim şeklinde rivayet etmiştir .
وقال أبو يعلى: حدثنا سُوَيد بن سَعيد، حدثنا ضِمَام بن إسماعيل، عن موسى بن وَرْدَان، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: "يا بني قُصَي، يا بني هَاشم، يا بني عبد مناف. أنا النذير والموت المغير. والساعة الموعد" .
Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Süveyd b. Saîd nakletti, bize Dımâm b. İsmâil, Mûsâ b. Verdân'dan, o da Ebû Hüreyre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Ey Kusayoğulları! Ey Hâşimoğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ben uyarıcıyım, ölüm baskın yapandır, kıyamet ise buluşma vaktidir" .
الحديث الرابع:
Dördüncü Hadis:
قال أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا التيمي، عن أبي عثمان، عن قَبِيصة بن مُخَارق
Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd nakletti, bize et-Teymî, Ebû Osmân'dan, o da Kabîsa b. Muhârık'tan nakletti
وزُهَير بن عمرو قالا لما نزلت: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) صَعد رسول الله ﷺ رَضْمَةً من جبل على أعلاها حجر، فجعل ينادي: "يا بني عبد مناف، إنما أنا نذير، إنما مثلي ومثلكم كرجل رأى العدو، فذهب يربأ أهله، يخشى أن يسبقوه، فجعل ينادي ويهتف: يا صباحاه".
ve Züheyr b. Amr'dan nakletti; ikisi şöyle dedi: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde büyük bir taş bulunan bir dağ tepeciğine çıktı ve şöyle nida etmeye başladı: "Ey Abdümenâfoğulları! Ben ancak bir uyarıcıyım. Benimle sizin misaliniz, ancak düşmanı görüp de kendisinden önce varırlar korkusuyla ailesini korumaya koşan ve: 'Ey sabah tehlikesi!' diye bağırıp çağıran bir adamın misali gibidir."
ورواه مسلم والنسائي، من حديث سليمان بن طِرْخان التيمي، عن أبي عثمان عبد الرحمن بن مُل النَّهْديّ، عن قَبِيصة وزُهيَر بن عَمْرو الهلالي، به .
Bunu Müslim ve Nesâî; Süleymân b. Tarhân et-Teymî'nin Ebû Osmân Abdurrahman b. Mül en-Nehdî'den, onun da Kabîsa ve Züheyr b. Amr el-Hilâlî'den naklettiği hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir .
الحديث الخامس:
Beşinci Hadis:
قال الإمام أحمد: حدثنا أسود بن عامر، حدثنا شَرِيك عن الأعمش، عن المْنهَال، عن عباد بن عبد الله الأسدي، عن علي، ﵁، قال: لما نزلت هذه الآية: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) جمع النبي ﷺ من أهل بيته، فاجتمع ثلاثون، فأكلوا وشربوا قال: وقال لهم: "من يَضْمَنُ عَني ديني ومواعيدي، ويكون معي في الجنة، ويكون خليفتي في أهلي؟ ". فقال رجل -لم يسمه شريك -يا رسول الله، أنت كنت بحرًا من يقوم بهذا؟ قال: ثم قال الآخر، قال: فعرض ذلك على أهل بيته، فقال عَليٌ: أنا .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Esved b. Âmir nakletti, bize Şerîk, A'meş'ten, o Minhal'den, o Abbâd b. Abdillâh el-Esedî'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Bu (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ehl-i Beyt'inden kimseleri topladı, otuz kişi toplandılar; yiyip içtiler. Dedi ki: Onlara şöyle buyurdu: "Benim adıma borcumu ve vaatlerimi kim üstlenir, cennette benimle olur ve ailem içinde benim halifem olur?" Şerîk'in ismini vermediği bir adam: Ey Allah'ın Resûlü, sen bir deniz idin , buna kim güç yetirebilir? dedi. Dedi ki: Sonra bir diğeri konuştu. Dedi ki: Bunu Ehl-i Beyt'ine sundu; bunun üzerine Ali: Ben, dedi .
طريق أخرى بأبسط من هذا السياق: قال أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبو عَوَانة، عن عثمان بن المغيرة، عن أبي صادق، عن ربيعة بن ناجذ، عن علي، ﵁، قال: جمع رسول الله ﷺ -أو دعا رسول الله ﷺ -بني عبد المطلب، وهم رَهْطٌ، كلهم يأكل الجذعة ويشرب الفّرَق -قال: وصنع لهم مدًا من طعام فأكلوا حتى شبعوا -قال: وبقي الطعام كما هو كأنه لم يمس. ثم دعا بغُمَرٍ فشربوا حتى رووا، وبقي الشراب كأنه لم يمس -أولم يشرب -وقال: "يا بني عبد المطلب، إني بعثت إليكم خاصة وإلى الناس عامة، وقد رأيتم من هذه الآية ما رأيتم، فأيكم يبايعني على أن يكون أخي وصاحبي؟ ". قال: فلم يقم إليه أحد. قال: فقمتُ إليه -وكنت أصغر القوم -قال: فقال: "اجلس". ثم قال ثلاث مرات، كل ذلك أقوم إليه فيقول لي: "اجلس". حتى كان في الثالثة ضرب بيده على يدي .
Bu bağlamdan daha detaylı diğer bir tarîk: Ahmed dedi ki: Bize Affân nakletti, bize Ebû Avâne, Osmân b. el-Mugîre'den, o Ebû Sâdık'tan, o Rebîa b. Nâcid'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdülmuttaliboğullarını topladı -veya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırdı-. Onlar bir topluluktu; her biri tek başına bir cezaa (genç koyun/keçi) yer ve bir farak (büyük kap) içerdi. Dedi ki: Onlar için bir müdd (ölçek) yemek yaptı , doyuncaya kadar yediler. Dedi ki: Yemek hiç dokunulmamış gibi olduğu gibi kaldı. Sonra bir kâse [içecek] istedi, kanıncaya kadar içtiler ve içecek hiç dokunulmamış -veya içilmemiş- gibi kaldı. Ve: "Ey Abdülmuttaliboğulları! Ben özel olarak size, genel olarak da [bütün] insanlara gönderildim. Bu mucizeden gördüğünüzü gördünüz; kardeşim ve arkadaşım olmak üzere hanginiz bana biat eder?" buyurdu. Dedi ki: Hiç kimse ona doğru kalkmadı. Dedi ki: Topluluğun en küçüğü olduğum hâlde ben ona doğru kalktım. Dedi ki: "Otur" buyurdu. Sonra bunu üç defa tekrarladı; her defasında ben ona doğru kalkıyordum, o da bana: "Otur" diyordu. Nihayet üçüncüsünde elini elimin üzerine vurdu .
طريق أخرى أغرب وأبسط من هذا السياق بزيادات أخر: قال الحافظ أبو بكر البيهقي في "دلائل النبوة": أخبرنا محمد بن عبد الله الحافظ، حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب، حدثنا أحمد بن عبد الجبار، حدثنا يُونُس بن بُكَيْر، عن محمد بن إسحاق قال: فحدثني من سمع عبد الله بن الحارث بن نوفل -واستكتمني اسمه -عن ابن عباس، عن علي بن أبي طالب، ﵁، قال: لما نزلت هذه الآية على رسول الله ﷺ: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ)، قال رسول الله ﷺ: "عرفت أنّي إن بادأتُ بها قومِي، رأيت منهم ما أكره،
Başka ilavelerle birlikte bu bağlamdan daha garîb ve daha detaylı diğer bir tarîk: Hâfız Ebû Bekir el-Beyhakî, *Delâilü'n-Nübüvve* adlı eserinde şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb nakletti, bize Ahmed b. Abdilcebbâr nakletti, bize Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan nakletti; o şöyle dedi: Bana, Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den işiten -ve benden ismini gizli tutmamı isteyen- bir kimse, İbn Abbâs'tan, o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “[Önce] en yakın akrabalarını uyar ve sana tâbi olan müminlere kanatlarını indir.” indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bunu kavmime ilk açtığım takdirde onlardan hoşlanmayacağım şeyler göreceğimi bildim,
فَصَمَتُّ. فجاءني جبريل، ﵇، فقال: يا محمد، إن لم تفعل ما أمرك به ربك عذبك ربك". قال علي، ﵁: فدعاني فقال: "يا علي، إن الله قد أمرني [أن] أنذر عشيرتي الأقربين، فعرفت أني إن بادأتهم بذلك رأيت منهم ما أكره، فَصَمت عن ذلك، ثم جاءني جبريل فقال: يا محمد، إن لم تفعل ما أمرت به عذبك ربك. فاصنع لنا يا علي شاة على صاع من طعام، وأعدّ لنا عُسَّ لبن، ثم اجمع لي بني عبد المطلب". ففعلتُ فاجتمعوا له، وهم يومئذ أربعون رجلا يزيدون رجلا أو ينقصون رجلا. فيهم أعمامه: أبو طالب، وحمزة، والعباس، وأبو لهب الكافر الخبيث. فقدّمت إليهم تلك الجَفْنَةَ، فأخذ رسول الله ﷺ منها حِذْيَة فشقها بأسنانه ثم رمى بها في نواحيها، وقال: "كلوا بسم الله". فأكل القومُ حتى نَهلوا عنه ما يرى إلا آثار أصابعهم، والله إن كان الرجل منهم ليأكل مثلها. ثم قال رسول الله ﷺ: "اسقهم يا علي". فجئت بذلك القَعب فشربوا منه حتى نَهِلُوا جميعًا، وايم الله إن كان الرجل منهم ليشرب مثله. فلما أراد رسول الله ﷺ أن يكلمهم، بَدَره أبو لهب إلى الكلام فقال: لَهَدّ ما سحركم صاحبكم. فتفرقوا ولم يكلّمهم رسول الله ﷺ. فلما كان الغدُ قال رسول الله ﷺ: "يا علي، عُدْ لنا بمثل الذي كنت صنعت بالأمس من الطعام والشراب؛ فإن هذا الرجلّ قد بَدَرني إلى ما سمعتَ قبل أن أكلم القوم". ففعلت، ثم جمعتهم له، فصنع رسول الله ﷺ كما صنع بالأمس، فأكلوا حتى نَهِلُوا عنه، وايم الله إن كان الرجل منهم ليأكل مثلها. ثم قال رسول الله ﷺ: "اسقهم يا علي". فجئت بذلك القَعب فشربوا منه حتى نهلوا جميعًا. وايم الله إن كان الرجل منهم ليشرب مثله. فلما أراد رسول الله ﷺ أن يكلمهم بَدَره أبو لهب بالكلام فقال: لَهَدَّ ما سحركم صاحبكم. فتفرقوا ولم يكلمهم رسول الله ﷺ. فلما كان الغد قال رسول الله ﷺ: "يا علي، عُدْ لنا بمثل الذي كنت صنعتَ لنا بالأمس من الطعام والشراب؛ فإن هذا الرجل قد بَدَرني إلى ما سمعتَ قبل أن أكلم القوم". ففعلت، ثم جمعتهم له فصنع رسول الله ﷺ [كما صنع] بالأمس، فأكلوا حتى نهلوا عنه، ثم سقيتهم من ذلك القعب حتى نهلوا عنه، وايم الله إن كان الرجل منهم ليأكل مثلها ويشرب مثلها، ثم قال رسول الله ﷺ: "يا بني عبد المطلب، إني -والله -ما أعلم شابًا من العرب جاء قومه بأفضل مما جئتكم به، إني قد جئتكم بأمر الدنيا والآخرة".
bu yüzden sustum. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm bana gelip: Ey Muhammed, Rabbinin sana emrettiği şeyi yapmazsan Rabbin sana azap eder, dedi." Ali radıyallâhu anh dedi ki: Beni çağırıp şöyle buyurdu: "Ey Ali! Şüphesiz Allah en yakın akrabalarımı uyarmamı bana emretti [ki] . Bildim ki bunu onlara ilk açtığımda onlardan hoşlanmayacağım şeyler göreceğim, bu yüzden bundan dolayı sustum. Sonra Cibrîl bana gelip: Ey Muhammed, emrolunduğun şeyi yapmazsan Rabbin sana azap eder, dedi. Ey Ali, bir sa'lık yemeğin üzerine bize bir koyun pişir ve bizim için bir çanak süt hazırla, sonra bana Abdülmuttaliboğullarını topla" . Ben de yaptım ve onun için toplandılar; o gün bir kişi eksik veya bir kişi fazla olmak üzere kırk kişi idiler. Aralarında amcaları: Ebû Tâlib, Hamza, Abbâs ve habis kâfir Ebû Leheb vardı. O tepsiyi onlara sundum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan bir parça et aldı, dişleriyle kopardı sonra onu tepsini etrafına attı ve: "Bismillah diyerek yiyin" buyurdu. Topluluk kanıncaya kadar yediler; sadece parmak izleri görünüyordu. Vallahi onlardan tek bir adam bile onun tamamı kadarını yiyebilirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ali, onlara içir" buyurdu. O kâseyi getirdim, hepsi kanıncaya kadar ondan içtiler. Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adam bile onun tamamı kadarını içebilirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşmak isteyince Ebû Leheb söze erken davranıp: Arkadaşınız sizi amma da büyüledi! dedi. Dağıldılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşamadı. Ertesi gün olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ali, dün yaptığın gibi bizim için yemek ve içecekten hazırla; zira bu adam, ben toplulukla konuşmadan önce duyduğun sözle benden önce davrandı" buyurdu. Ben de yaptım, sonra onları onun için topladım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dün yaptığı gibi yaptı; kanıncaya kadar yediler. Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adam bile onun tamamı kadarını yiyebilirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ali, onlara içir" buyurdu. O kâseyi getirdim, hepsi kanıncaya kadar içtiler. Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adam bile onun tamamı kadarını içebilirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşmak isteyince Ebû Leheb söze erken davranıp: Arkadaşınız sizi amma da büyüledi! dedi. Dağıldılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşamadı. Ertesi gün olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Ali, dün bizim için yaptığın gibi yemek ve içecekten hazırla; zira bu adam, ben toplulukla konuşmadan önce duyduğun sözle benden önce davrandı" buyurdu. Ben de yaptım, sonra onları onun için topladım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dün [yaptığı gibi] yaptı, kanıncaya kadar yediler; sonra onlara o kâseden içirdim, kanıncaya kadar içtiler. Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adam bile onun tamamı kadarını yer ve onun tamamı kadarını içerdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Abdülmuttaliboğulları! Vallahi ben Araplardan, kavmine benim size getirdiğimden daha faziletli bir şeyle gelmiş bir genç bilmiyorum. Şüphesiz ben size dünya ve ahiret işini getirdim" buyurdu.
قال أحمد بن عبد الجبار: بلغني أن ابن إسحاق إنما سمعه من عبد الغفار بن القاسم أبي مريم، عن المنهال بن عمرو، عن عبد الله بن الحارث .
Ahmed b. Abdilcebbâr dedi ki: Bana ulaştığına göre İbn İshâk bunu ancak Abdülgaffâr b. el-Kâsım Ebû Meryem'den, o Minhal b. Amr'dan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten işitmiştir.
وقد رواه أبو جعفر بن جرير، عن ابن حميد، عن سلمة، عن ابن إسحاق، عن عبد الغفار بن القاسم، عن المنهال بن عمرو، عن عبد الله بن الحارث، عن ابن عباس، عن علي بن أبي طالب، فذكر مثله، وزاد بعد قوله: "إني جئتكم بخير الدنيا والآخرة". "وقد أمرني الله أن أدعوكم إليه، فأيكم يؤازرني على هذا الأمر على أن يكون أخي، وكذا وكذا"؟ قال: فأحجم
Ebû Ca‘fer b. Cerîr de bunu İbn Humeyd'den, o Seleme'den, o İbn İshâk'tan, o Abdülgaffâr b. el-Kâsım'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o İbn Abbâs'tan, o da Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiş ve benzerini aktarmıştır; [Ali'nin] «Şüphesiz ben size dünya ve ahiretin hayrını getirdim» sözünden sonra şu ziyadeyi yapmıştır: «Allah bana sizi O'na davet etmemi emretti; öyleyse hanginiz kardeşim ve şöyle şöyle olmak üzere bu iş üzerinde bana destek olur?» Dedi ki: Bunun üzerine [topluluk] çekindi
القوم عنها جميعًا، وقلت -وإني لأحدثهم سنًا، وأرمصُهم عينا، وأعظمهم بطنا، وأحمشهم ساقا. أنا يا نبي الله، أكون وزيرك عليه، فأخذ يَرْقُبُني ثم قال: "إن هذا أخي، وكذا وكذا، فاسمعوا له وأطيعوا". قال: فقام القوم يضحكون ويقولون لأبي طالب: قد أمرك أن تسمع لابنك وتطيع .
hepsi bundan geri durdu. Ben ise -aralarında yaşça en küçükleri, gözleri en çapaklısı, karnı en büyüğü ve bacakları en incesi olduğum hâlde- dedim ki: Ey Allah'ın Nebîsi, bu hususta senin vezirin (yardımcın) ben olurum! Bunun üzerine bana dikkatle baktı sonra: "Şüphesiz bu benim kardeşimdir, şöyle ve böyledir; onu dinleyin ve ona itaat edin" buyurdu. Dedi ki: Topluluk gülerek ayağa kalktı ve Ebû Tâlib'e: Sana oğlunu dinlemeni ve ona itaat etmeni emretti, diyorlardı .
تفرد بهذا السياق عبد الغفار بن القاسم أبي مريم، وهو متروك كذاب شيعي، اتهمه علي بن المديني وغيره بوضع الحديث، وضعّفه الأئمة ﵏.
Bu bağlamla rivayette Abdülgaffâr b. el-Kâsım Ebû Meryem tek kalmıştır; o ise metrûk, yalancı bir Şiî'dir; Ali b. el-Medînî ve başkaları onu hadis uydurmakla itham etmişler, imamlar rahimehumullâh da onu zayıf saymışlardır.
طريق أخرى: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الحسين بن عيسى بن مَيْسَرة الحارثي، حدثنا عبد الله بن عبد القدوس، عن الأعمش، عن المنهال بن عمرو، عن عبد الله بن الحارث قال: قال علي ﵁: لما نزلت هذه الآية: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ)، قال لي رسول الله ﷺ: "اصنع لي رجل شاة بصاع من طعام وإناء لبنا". قال: ففعلت، ثم قال: "ادع بني هاشم". قال: فدعوتهم وإنهم يومئذ لأربعون غير رجل -أو: أربعون ورجل -قال: وفيهم عشرة كلهم يأكل الجذَعَة بإدامها. قال: فلما أتوا بالقصعة أخذ رسول الله ﷺ من ذرْوَتها ثم قال: "كلوا"، فأكلوا حتى شبعوا، وهي على هيئتها لم يرزؤوا منها إلا يسيرًا، قال: ثم أتيتهم بالإناء فشربوا حتى رَوُوا. قال: وفَضَل فَضْلٌ، فلما فرغوا أراد رسول الله ﷺ أن يتكلم، فبدرُوه الكلام، فقالوا: ما رأينا كاليوم في السحر. فسكت رسول الله ﷺ، ثم قال: "اصنع [لي] رجل شاة بصاع من طعام". فصنعت، قال: فدعاهم، فلما أكلوا وشربوا، قال: فبدروه فقالوا مثل مقالتهم الأولى، فسكت رسول الله ﷺ ثم قال لي: "اصنع [لي] رجل شاة بصاع من طعام. فصنعت، قال: فجمعتهم، فلما أكلوا وشربوا بَدَرهم رسول الله ﷺ الكلام فقال: "أيكم يقضي عني دَيني ويكون خليفتي في أهلي؟ ". قال: فسكتوا وسكت العباس خشية أن يحيط ذلك بماله، قال: وسكتُّ أنا لسِنّ العباس. ثم قالها مرة أخرى فسكت العباس، فلما رأيت ذلك قلت: أنا يا رسول الله. [فقال: "أنت"] قال: وإني يومئذ لأسوأهم هيئة، وإني لأعمش العينين، ضخم البطن، حَمْش الساقين.
Başka bir tarîk: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam nakletti, bize el-Hüseyin b. Îsâ b. Meysere el-Hârisî nakletti, bize Abdullah b. Abdilkuddûs, A'meş'ten, o Minhal b. Amr'dan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten nakletti; o dedi ki: Ali radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Bana bir sa'lık yemekle birlikte bir koyun budu ve bir kap süt hazırla" buyurdu. Dedi ki: Ben de yaptım, sonra: "Hâşimoğullarını çağır" buyurdu. Dedi ki: Onları çağırdım, o gün bir eksikle kırk kişiydiler -veya kırk bir kişiydiler-. Dedi ki: İçlerinde hepsi katığıyla birlikte bir cezaayı tek başına yiyen on kişi vardı. Dedi ki: Çanağı getirdiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun en üst kısmından aldı sonra: "Yiyin" buyurdu. Doyuncaya kadar yediler, yemek ise kendi hâlinde duruyor, ondan ancak pek az eksiltmişlerdi. Dedi ki: Sonra onlara kabı getirdim, kanıncaya kadar içtiler. Dedi ki: Geriye de fazlası kaldı. Bitirdiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuşmak istedi, fakat onlar erken davranıp: Bugünkü gibi bir büyü görmedik! dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. Sonra: "[Bana] bir sa'lık yemekle birlikte bir koyun budu hazırla" buyurdu. Ben de hazırladım. Dedi ki: Onları çağırdı; yiyip içtiklerinde, dedi ki: Yine erken davranıp önceki sözlerinin benzerini söylediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu sonra bana: "[Bana] bir sa'lık yemekle birlikte bir koyun budu hazırla" buyurdu. Ben de hazırladım. Dedi ki: Onları topladım; yiyip içtiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan önce davranıp söze başladı ve: "Hanginiz benim adıma borcumu öder ve ailem içinde benim halifem olur?" buyurdu. Dedi ki: Sustular; Abbâs da bunun malını tüketip kuşatmasından korkarak sustu. Dedi ki: Ben de Abbâs'ın yaşından dolayı sustum. Sonra bir kez daha söyledi, Abbâs yine sustu. Bunu görünce: Ben, ey Allah'ın Resûlü, dedim. [O da: "Sen"] buyurdu. Dedi ki: Ben ise o gün kılık kıyafetçe onların en kötüsü idim; gözleri çapaklı, iri karınlı ve ince bacaklıydım.
فهذه طرق متعددة لهذا الحديث عن علي، ﵁. ومعنى سؤاله، ﵊ لأعمامه وأولادهم أن يقضوا عنه دينه، ويخلفوه في أهله، يعني إن قتل في سبيل الله، كأنه خشي إذا قام بأعباء الإنذار أن يقتل، ولما أنزل الله ﷿: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [المائدة: ٦٧]، فعند ذلك أمِن.
İşte bu hadisin Ali radıyallâhu anh'tan gelen pek çok tarîki bunlardır. Onun aleyhisselâm amcalarına ve onların çocuklarına borcunu ödemelerini ve ailesinde yerine halife olmalarını talep etmesinin manası; yani Allah yolunda öldürülürse demektir. Sanki o, uyarma yükümlülüğünü yerine getirdiğinde öldürülmekten korkmuştu. Ne zaman ki Allah Azze ve Celle: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Ey Elçi! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide: 67] ayetini indirdi, işte o vakit güvende oldu.
وكان أولا يحرس حتى نزلت هذه الآية: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}. ولم يكن في بني هاشم إذ ذاك أشد إيمانا وإيقانا وتصديقا لرسول الله ﷺ من علي، ﵁؛ ولهذا بدرهم إلى التزام ما طلب منهم رسولُ الله ﷺ، ثم كان بعد هذا -والله أعلم -دعاؤه الناس جَهرًة على الصفا، وإنذاره لبطون قريش عموما وخصوصا، حتى سَمّى مَنْ سَمَّى من أعمامه وعماته وبناته، لينبه بالأدنى على الأعلى، أي: إنما أنا نذير، والله يهدي من يشاء إلى صراط مستقيم.
Önceleri {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır.” ayeti inene kadar [geceleri] korunuyordu. O sırada Hâşimoğulları arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı, yakîni ve tasdiki Ali radıyallâhu anh'tan daha güçlü olan kimse yoktu; bundan dolayıdır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerinden talep ettiği şeyi üstlenmede onların önüne geçti. Bundan sonra -en doğrusunu Allah bilir- [Resûlullah'ın] Safâ [tepesi] üzerinde insanları açıktan davet etmesi ve genel ve özel olarak Kureyş kollarını uyarması gerçekleşti; hatta en yakın olanlar üzerinden en uzak olanlara dikkat çekmek için amcalarından, halalarından ve kızlarından andığı kimseleri tek tek zikretti. Yani: Ben ancak bir uyarıcıyım; Allah ise dilediğini dosdoğru yola iletir.
وقد روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة عبد الواحد الدمشقي -غير منسوب -من طريق عمرو بن سَمُرَةَ، عن محمد بن سُوقَةَ، عن عبد الواحد الدمشقي قال: رأيت أبا الدرداء، ﵁، يحدث الناس ويفتيهم، وولده إلى جنبه، وأهل بيته جلوس في جانب المسجد يتحدثون، فقيل له: ما بال الناس يرغبون فيما عندك من العلم، وأهل بيتك جلوس لاهين؟ فقال: لأني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "أزهد الناس في الدنيا الأنبياء، وأشدهم عليهم الأقربون". وذلك فيما أنزل الله، ﷿: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ)، ثم قال: "إن أزهد الناس في العالم أهله حتى يفارقهم". ولهذا قال [الله تعالى]: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ. وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) .
Hâfız İbn Asâkir, -nesebi belirtilmeyen- Abdülvâhid ed-Dımaşkî'nin biyografisinde Amr b. Semure tarîkiyle Muhammed b. Sûka'dan, o da Abdülvâhid ed-Dımaşkî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'ı insanlara hadis rivayet edip fetva verirken gördüm; oğlu yanı başındaydı, ailesi ise mescidin bir kenarında oturmuş sohbet ediyorlardı. Ona: İnsanlar sendeki ilme rağbet ederken ailene ne oluyor da oturmuş ilgisiz kalıyorlar? denildi. Bunun üzerine o şöyle dedi: Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "İnsanlar içinde dünyaya karşı en zahit olanlar peygamberlerdir; onlara karşı en katı davrananlar ise en yakınlarıdır." Bu da Allah Azze ve Celle'nin indirdiği: (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ) kavlindedir. Sonra şöyle dedi: "İnsanlar içinde âlime karşı en zahit olanlar, kendilerinden ayrılıncaya kadar onun ailesidir." İşte bu sebeple [Allah Teâlâ] : (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأقْرَبِينَ. وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ) buyurmuştur.
وقوله: (وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ) أي: في جميع أمورك؛ فإنه مؤيدك وناصرك وحافظك ومظفرك ومُعْلٍ كلمتك.
(وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ) kavli ise; yani bütün işlerinde [O'na tevekkül et]; çünkü O senin destekçin, yardımcın, koruyucun, seni zafere ulaştıran ve senin kelimeni yüceltenindir.
وقوله: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ) أي: هو معتن بك، كما قال تعالى: {وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا} [الطور: ٤٨].
(الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ) kavli; yani O seninle ilgilenmektedir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا} “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen bizim gözlerimizin önündesin” [Tûr: 48] buyurmuştur.
قال ابن عباس: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ) يعني: إلى الصلاة.
İbn Abbâs: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ) yani: Namaza [kalktığında], dedi.
وقال عكرمة: يرى قيامه وركوعه وسجوده.
İkrime: Kıyamını, rükûunu ve secdesini görür, dedi.
وقال الحسن: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ): إذا صليت وحدك.
Hasan: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ): Tek başına namaz kıldığında, dedi.
وقال الضحاك: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ.) أي: من فراشك أو مجلسك.
Dahhâk: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ): Yani yatağından veya oturduğun yerden [kalktığında], dedi.
وقال قتادة: (الَّذِي يَرَاكَ): قائما وجالسا وعلى حالاتك.
Katâde: (الَّذِي يَرَاكَ): Ayaktayken, otururken ve her hâlükârda [seni görür], dedi.
وقوله: (وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ): قال قتادة: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ. وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ) قال: في الصلاة، يراك وحدك ويراك في الجَمْع. وهذا قول عكرمة، وعطاء الخراساني، والحسن البصري.
(وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ) kavli hakkında ise; Katâde: (الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ. وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ) ayeti hakkında şöyle dedi: Namazda; seni tek başınayken de görür, cemaat içindeyken de görür. Bu; İkrime, Atâ el-Horasânî ve Hasan-ı Basrî'nin de görüşüdür.
وقال مجاهد: كان رسول الله ﷺ يرى مَنْ خلفه كما يرى مَنْ أمامه؛ ويشهد لهذا ما صح في الحديث: "سَوّوا صفوفكم؛ فإني أراكم من وراء ظهري" .
Mücâhid dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem önündekini gördüğü gibi arkasındakini de görürdü. Hadiste sahih olan şu ifade de buna şahittir: "Saflarınızı düzeltiniz; zira ben sizi arkamdan da görüyorum" .