قال ابن عباس: قالت بلقيس: (إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً) ، قال الرب، ﷿ (وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ). ثم عدلت إلى المهادنة والمصالحة والمسالمة والمخادعة والمصانعة، فقالت: (وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) أي: سأبعث إليه بهدية تليق به وأنظر ماذا يكون جوابه بعد ذلك، فلعله يقبل ذلك ويكف عنا، أو يضرب علينا خَرَاجا نحمله إليه في كل عام، ونلتزم له بذلك ويترك قتالنا ومحاربتنا. قال قتادة: رحمها الله ورضي عنها، ما كان أعقلها في إسلامها وفي شركها!! علمت أن الهدية تقع موقعًا من الناس.
İbn Abbâs dedi ki: Belkıs: (إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً) dedi; Rab azze ve celle de: (وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ) buyurdu. Sonra [Melike] ateşkes yapma, uzlaşma, barış sağlama, hile ve alttan alma yoluna yönelerek: (وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ) dedi; yani: Ona layık bir hediye göndereceğim ve bundan sonra cevabının ne olacağına bakacağım; belki bunu kabul eder de bizden vazgeçer veya bize her yıl kendisine ödeyeceğimiz bir vergi koyar, biz de bunu üstleniriz ve bizimle savaşmayı ve çarpışmayı bırakır. Katâde dedi ki: Allah ona rahmet etsin ve ondan razı olsun, Müslümanlığında da şirki üzereyken de ne kadar akıllıydı! Hediyenin insanlar nezdinde bir tesiri olduğunu biliyordu.
وقال ابن عباس وغير واحد: قالت لقومها: إن قبل الهدية فهو ملك فقاتلوه، وإن لم يقبلها فهو نبي فاتبعوه.
İbn Abbâs ve birden fazla kişi dediler ki: [Melike] kavmine: "Şayet hediyeyi kabul ederse o bir hükümdardır, onunla savaşın; eğer kabul etmezse o bir peygamberdir, ona uyun" dedi.
ذكر غير واحد من المفسرين، من السلف وغيرهم: أنها بعثت إليه بهدية عظيمة من ذهب وجواهر ولآلئ وغير ذلك. وقال بعضهم: أرسلت إليه بلَبِنَة من ذهب. والصحيح أنها أرسلت [إليه] بآنية من ذهب.
Selef ve diğerlerinden birden fazla müfessir şöyle zikretti: O, [Süleyman'a] altın, mücevherat, inciler ve başka şeylerden oluşan büyük bir hediye gönderdi. Bazıları: "Ona altından bir tuğla gönderdi" dedi. Sahih olan ise ona altın kaplar göndermiş [olmasıdır] .
قال مجاهد، وسعيد بن جبير، وغيرهما: وأرسلت جواري في زي الغلمان، وغلمان في زي الجواري، وقالت: إن عرف هؤلاء من هؤلاء فهو نبي. قالوا: فأمرهم [سليمان] ﵇، أن يتوضؤوا، فجعلت الجارية تُفرغ على يدها من الماء، وجعل الغلام يغترف، فميزهم بذلك.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve başkaları dediler ki: Kız çocuklarını erkek çocuk kılığında, erkek çocuklarını da kız çocuk kılığında gönderdi ve: "Şayet bunları birbirinden ayırt edebilirse o bir peygamberdir" dedi. Dediler ki: [Süleyman] aleyhisselâm onlara abdest almalarını emretti; kız çocuğu eline su dökmeye başladı, erkek çocuğu ise suyu avuçlayarak almaya başladı; böylece onları birbirinden ayırt etti.
وقيل: بل جعلت الجارية تغسل باطن يدها قبل ظاهرها، والغلام بالعكس.
Şöyle de denildi: Bilakis kız çocuğu elinin dışından önce içini yıkamaya başladı, erkek çocuğu ise bunun tersini yaptı.
وقيل: بل جعلت الجواري يغتسلن من أكفهن إلى مرافقهن، والغلمان من مرافقهم إلى أكفهم. ولا منافاة بين ذلك كله، والله أعلم.
Şöyle de denildi: Bilakis kız çocukları ellerinden dirseklerine doğru, erkek çocukları ise dirseklerinden ellerine doğru yıkamaya başladılar. Bütün bunlar arasında bir çelişki yoktur, en doğrusunu Allah bilir.
وذكر بعضهم: أنها أرسلت إليه بقدح ليملأه ماء رواء، لا من السماء ولا من الأرض، فأجرى الخيل حتى عرقت، ثم ملأه من ذلك، وبخرزة وسلك ليجعله فيها، ففعل ذلك. والله أعلم أكان ذلك أم لا وأكثره مأخوذ من الإسرائيليات. والظاهر أن سليمان، ﵇، لم ينظر إلى ما
Bazıları şöyle zikretmiştir: [Belkıs], ne gökten ne de yerden olan bol/tatlı bir su ile doldurması için ona bir kadeh göndermiş; [Süleyman da] atları terleyinceye kadar koşturmuş, sonra kadehi bu [ter] ile doldurmuştur. Ayrıca [içinden] geçirmesi için bir boncuk ile bir iplik [göndermiş], o da bunu yapmıştır. Bunun olup olmadığını en iyi Allah bilir; nitekim bunların çoğu İsrâiliyyât'tan alınmıştır. Zahir olan şu ki Süleyman aleyhisselâm onların...
جاءوا به بالكلية، ولا اعتنى به، بل أعرض عنه.
getirdikleri şeylere hiç bakmamış, ona ehemmiyet vermemiş, bilakis ondan yüz çevirmiştir.
{فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧)}.
{فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ (٣٧)} “[Elçi] Süleyman'a geldiği vakit [Süleyman] dedi ki: «Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz. (36) Onlara dön; andolsun ki kendilerine karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine varırız ve onları oradan zelil ve horlanmış kimseler olarak çıkarırız!» (37)”
وقال منكرًا عليهم: (أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ) أي: أتصانعونني بمال لأترككم على شرككم وملككم؟! (فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ) أي: الذي أعطاني الله من الملك والمال والجنود خير مما أنتم فيه، (بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ) أي: أنتم الذين تنقادون للهدايا والتحف، وأما أنا فلا أقبل منكم إلا الإسلام أو السيف.
Onları kınayarak: (أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ) yani: Sizi şirkiniz ve krallığınız üzere bırakayım diye bana malla rüşvet mi vermeye çalışıyorsunuz?! (فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ) yani: Allah'ın bana verdiği hükümdarlık, mal ve ordular, sizin içinde bulunduğunuz durumdan daha hayırlıdır; (بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ) yani: Hediyelere ve armağanlara boyun eğenler sizlersiniz ; bana gelince, ben sizden ancak İslam'ı veya kılıcı kabul ederim, dedi.
قال الأعمش، عن المِنْهَال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس، ﵁: أمر سليمان الشياطين فموهوا له ألف قصر من ذهب وفضة. فلما رأت رسلها ذلك قالوا: ما يصنع هذا بهديتنا. وفي هذا دلالة على جواز تهيؤ الملوك وإظهارهم الزينة للرسل والقصاد.
A'meş, Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Süleyman şeytanlara emretti; onlar da onun için altın ve gümüşle yaldızlanmış bin saray yaptılar. [Melike'nin] elçileri bunu görünce: "Bu zat bizim hediyemizi ne yapsın?" dediler. Bunda, hükümdarların elçiler ve ziyaretçiler için hazırlanmalarının ve ihtişam göstermelerinin caiz olduğuna delil vardır.
(ارْجِعْ إِلَيْهِمْ) أي: بهديتهم، (فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا) أي: لا طاقة لهم بقتالهم، (وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا) أي: من بلدهم، (أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ) أي: مهانون مدحورون.
(ارْجِعْ إِلَيْهِمْ) yani hediyeleriyle; (فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا) yani kendileriyle savaşmaya güç yetiremeyecekleri ordularla; (وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا) yani memleketlerinden; (أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ) yani zelil kılınmış ve kovulmuş olarak.
فلما رجعت إليها رسلُها بهديتها، وبما قال سليمان، سمعت وأطاعت هي وقومها، وأقبلت تسير إليه في جنودها خاضعة ذليلة، معظمة لسليمان، ناوية متابعته في الإسلام. ولما تحقق سليمان، ﵇، قدومهم عليه ووفودهم إليه، فرح بذلك وسَرّه.
Elçileri hediyesiyle ve Süleyman'ın söyledikleriyle ona dönünce, kendisi ve kavmi dinleyip itaat ettiler; Süleyman'ı yücelterek, İslam konusunda ona tâbi olma niyetiyle, boyun eğmiş ve mütevazı bir halde ordularıyla birlikte ona doğru yola çıktılar. Süleyman aleyhisselâm onların gelişini ve heyet halinde varışını kesin olarak öğrenince buna sevindi ve memnun oldu.
{قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)}.
{قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)} “[Süleyman] dedi ki: «Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet gösterip bana gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?» (38) Cinlerden bir ifrit: «Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna karşı hem güçlüyüm hem de güvenilir biriyim» dedi. (39) Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat ise: «Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm» dedi. [Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce dedi ki: «Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin bir lütfudur. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, kerem sahibidir.» (40)”
قال محمد بن إسحاق، عن يزيد بن رُومَان قال: فلما رجعت إليها الرسل بما قال سليمان قالت: قد -والله -عرفتُ، ما هذا بملك، وما لنا به من طاقة، وما نصنع بمكاثرته شيئًا. وبعثت إليه: إني قادمة عليك بملوك قومي، لأنظر ما أمرك وما تدعونا إليه من دينك. ثم أمرت بسرير ملكها الذي كانت تجلس عليه -وكان من ذهب مُفصَّص بالياقوت والزبرجد واللؤلؤ -فجعل في سبعة أبيات، بعضها في بعض، ثم أقفلت عليه الأبواب، ثم قالت لمن خَلفت على سلطانها: احتفظ بما قبلك، وسرير ملكي، فلا يخلص إليه أحد من عباد الله، ولا يَرَينَّه أحد حتى آتيك. ثم شَخَصَت إلى سليمان في اثني عشر ألف قَيْل من ملوك اليمن، تحت يدي كل قَيْل منهم ألوف كثيرة. فجعل سليمان يبعث الجن يأتونه بمسيرها ومنتهاها كل يوم وليلة، حتى إذا دَنت جمع مَنْ عنده من الجن والإنس، مِمَّنْ تحت يديه، فقال: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ).
Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Rûmân'dan nakletti, dedi ki: Elçiler Süleyman'ın söyledikleriyle ona döndüklerinde [Melike]: "Vallahi bildim ki bu bir hükümdar değildir, ona karşı koyacak gücümüz yoktur ve onunla boy ölçüşmekle hiçbir şey elde edemeyiz" dedi. Ona şöyle haber gönderdi: "Senin durumunun ne olduğunu ve bizi dininden neye davet ettiğini görmek için kavmimin melikleriyle birlikte sana geliyorum." Sonra üzerine oturduğu hükümdarlık tahtının -ki yakut, zebercet ve inci ile süslenmiş altındandı- iç içe yedi odaya konulmasını emretti; ardından kapılarını kilitledi ve saltanatına vekil bıraktığı kimseye: "Sorumluluğundaki şeyleri ve hükümdarlık tahtımı koru; ben sana gelinceye kadar Allah'ın kullarından hiç kimse ona ulaşmasın ve hiç kimse onu görmesin!" dedi. Sonra Yemen meliklerinden on iki bin kayl (hükümdar) ile birlikte Süleyman'a doğru yola çıktı; her kaylin emrinde binlerce kişi vardı. Süleyman cinleri gönderiyor, onlar da her gün ve gece onun yürüyüşünü ve nerede olduğunu haber veriyorlardı. Nihayet [Belkıs] yaklaştığında, [Süleyman] emri altındaki cin ve insanlardan yanında bulunanları topladı ve: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ) dedi.
وقال قتادة: لما بلغ سليمان أنها جائية، وكان قد ذكر له عرشها فأعجبه، وكان من ذهب،
Katâde ise şöyle demiştir: Süleyman'a onun gelmekte olduğu haberi ulaşınca -ki kendisine melikenin tahtından bahsedilmiş ve bu [taht] hoşuna gitmişti; taht altından,
وقوائمه لؤلؤ وجوهر، وكان مسترًا بالديباج والحرير، وكانت عليه تسعة مغاليق ، فكره أن يأخذه بعد إسلامهم. وقد علم نبي الله أنهم متى أسلموا تحرم أموالهم مع دمائهم فقال: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ).
ayakları inci ve mücevherdendi, ibrişim ve ipekle örtülmüştü ve üzerinde dokuz kilit vardı - Müslüman olduktan sonra onu almayı hoş görmedi. Zira Allah'ın Peygamberi biliyordu ki Müslüman olduklarında kanlarıyla birlikte malları da haram olacaktı. Bu yüzden: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ) dedi.
وهكذا قال عطاء الخراساني، والسُّدِّي، وزُهير بن محمد: (قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ) فتحرم علي أموالهم بإسلامهم.
Atâ el-Horasânî, es-Süddî ve Züheyr b. Muhammed de şöyle demişlerdir: (قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ) yani İslam'a girmeleriyle malları bana haram olmadan önce.
(قَالَ عِفْريتٌ مِنَ الْجِنِّ) قال مجاهد: أي مارد من الجن.
(قَالَ عِفْريتٌ مِنَ الْجِنِّ) Mücâhid dedi ki: Yani cinlerden azgın (mârid) biri.
قال شُعَيب الجبائي: وكان اسمه كوزن. وكذا قال محمد بن إسحاق، عن يزيد بن رومان. وكذا قال أيضا وهب بن منبه.
Şuayb el-Cübbâî dedi ki: Adı Kûzen idi. Muhammed b. İshâk da Yezîd b. Rûmân'dan böyle rivayet etmiştir. Vehb b. Münebbih de böyle demiştir.
قال أبو صالح: وكان كأنه جبل.
Ebû Sâlih dedi ki: Sanki bir dağ gibiydi.
(أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ) قال ابن عباس: يعني: قبل أن تقوم من مجلسك. وقال مجاهد: مقعدك، وقال السدي، وغيره: كان يجلس للناس للقضاء والحكومات وللطعام من أول النهار إلى أن تَزول الشمس.
(أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ) İbn Abbâs dedi ki: Yani meclisinden kalkmadan önce. Mücâhid: "Oturduğun yerden" dedi. es-Süddî ve başkaları ise şöyle dediler: [Süleyman] günün başlangıcından güneş zevale erinceye kadar insanlar arasında hüküm vermek, davalara bakmak ve yemek yemek için otururdu.
(وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ): قال ابن عباس: أي قوي على حمله، أمين على ما فيه من الجوهر.
(وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ): İbn Abbâs dedi ki: Yani onu taşımaya gücüm yeter, içindeki mücevherler konusunda da güvenilirim.
فقال سليمان، ﵇: أريد أعجل من ذلك. ومن هاهنا يظهر أن النبي سليمان أراد بإحضار هذا السرير إظهار عظمة ما وهبه الله له من الملك، وسَخَّر له من الجنود، الذي لم يعطه أحد قبله، ولا يكون لأحد من بعده. وليتخذ ذلك حجة على نبوته عند بلقيس وقومها؛ لأن هذا خارق عظيم أن يأتي بعرشها كما هو من بلادها قبل أن يَقْدموا عليه. هذا وقد حجبته بالأغلاق والأقفال والحفظة. فلما قال سليمان: أريد أعجل من ذلك، (قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ) قال ابن عباس: وهو آصف كاتب سليمان. وكذا رَوَى محمد بن إسحاق، عن يزيد بن رومان: أنه آصف بن برخياء، وكان صدّيقا يعلم الاسم الأعظم.
Süleyman aleyhisselâm: "Bundan daha acele olanını istiyorum" dedi. Buradan anlaşılmaktadır ki Süleyman Peygamber bu tahtı getirtmekle, Allah'ın kendisine bağışladığı hükümdarlığın ve emrine verdiği orduların azametini göstermek istemiştir; öyle ki bu kendisinden önce kimseye verilmemiş ve kendisinden sonra da kimseye verilmeyecektir. Ayrıca Belkıs ve kavmi nezdinde bunu nübüvvetine bir delil kılmak istemiştir; zira tahtı kilitler, sürgüler ve muhafızlarla koruma altına almışken, onlar kendisine varmadan önce tahtını memleketinden olduğu gibi getirtmek pek büyük bir mucizedir (hârikulâdedir). Süleyman: "Bundan daha acele olanını istiyorum" deyince, (قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ). İbn Abbâs dedi ki: Bu zat, Süleyman'ın kâtibi Âsaf'tır. Muhammed b. İshâk da Yezîd b. Rûmân'dan onun Âsaf b. Berhiyâ olduğunu, İsm-i A'zam'ı bilen sıddîk bir kimse olduğunu rivayet etmiştir.
وقال قتادة: كان مؤمنا من الإنس، واسمه آصف. وكذا قال أبو صالح، والضحاك، وقتادة: إنه كان من الإنس -زاد قتادة: من بني إسرائيل.
Katâde dedi ki: İnsanlardan mümin bir kimseydi ve adı Âsaf idi. Ebû Sâlih, Dahhâk ve Katâde de onun insanlardan olduğunu söylemişlerdir; Katâde: "İsrailoğullarından idi" fazlalığını eklemiştir.
وقال مجاهد: كان اسمه أسطوم.
Mücâhid dedi ki: Adı Ustûm idi.
وقال قتادة -في رواية عنه -: كان اسمه بليخا.
Katâde -kendisinden gelen bir rivayette- dedi ki: Adı Belîhâ idi.
وقال زهير بن محمد: هو رجل من الأندلس يقال له: ذو النور.
Züheyr b. Muhammed dedi ki: O, Endülüs'ten Zü'n-Nûr denilen bir adamdır.
وزعم عبد الله بن لَهِيعة: أنه الخضر. وهو غريب جدًا.
Abdullah b. Lehîa ise onun Hızır olduğunu ileri sürmüştür ki bu son derece gariptir.
وقوله: (أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ) أي: ارفع بصرك وانظر مُدّ بصرك مما تقدر عليه، فإنك لا يكل بصرك إلا وهو حاضر عندك.
Ve O'nun: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Gözünü açıp yummadan önce ben onu sana getiririm” buyruğu; yani: Gözünü kaldır ve gücünün yettiği en uzak noktaya kadar bak; zira daha gözün yorulup [kapanmadan] o senin yanında hazır bulunacaktır, [demektir].
وقال وهب بن منبه: امدد بصرك، فلا يبلغ مداه حتى آتيك به.
Vehb b. Münebbih dedi ki: Gözünü dikip bak, bakışın son noktasına ulaşmadan ben onu sana getiririm.
فذكروا أنه أمره أن ينظر نحو اليمن التي فيها هذا العرش المطلوب، ثم قام فتوضأ، ودعا الله ﷿.
Zikrettiklerine göre, ona istenen bu tahtın bulunduğu Yemen tarafına bakmasını emretti; sonra kalkıp abdest aldı ve Allah azze ve celle'ye dua etti.
قال مجاهد: قال: يا ذا الجلال والإكرام. وقال الزهري: قال: يا إلهنا وإله كل شيء، إلهًا واحدًا، لا إله إلا أنت، ائتني بعرشها. قال: فتمثل له بين يديه.
Mücâhid dedi ki: "Ey Celâl ve İkrâm sahibi!" dedi. Zührî ise şöyle dedi: "Ey bizim İlahımız ve her şeyin İlahı olan tek İlah! Senden başka hiçbir ilah yoktur, onun tahtını bana getir!" dedi. [Râvi] dedi ki: Taht önünde beliriverdi.
قال مجاهد، وسعيد بن جبير، ومحمد بن إسحاق، وزهير بن محمد، وغيرهم: لما دعا الله، ﷿، وسأله أن يأتيه بعرش بلقيس -وكان في اليمن، وسليمان ﵇ ببيت المقدس -غاب السرير، وغاص في الأرض، ثم نبع من بين يدي سليمان، ﵇.
Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. İshâk, Züheyr b. Muhammed ve başkaları dediler ki: Allah azze ve celle'ye dua edip Belkıs'ın tahtını getirmesini dilediğinde -ki taht Yemen'de, Süleyman aleyhisselâm ise Beytü'l-Makdis'te idi- taht kaybolup yere battı, sonra da Süleyman aleyhisselâm'ın önünden fışkırıp çıktı.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، لم يشعر سليمان إلا وعرشها يحمل بين يديه. قال: وكان هذا الذي جاء به من عُبَّاد البحر، فلما عاين سليمان ومَلَؤه ذلك، ورآه مستقرًا عنده (قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي) أي: هذا من نعم الله علي (لِيَبْلُوَنِي) أي: ليختبرني، (أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ)، كقوله {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} [فصلت: ٤٦]، وكقوله {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} [الروم: ٤٤].
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem dedi ki: Süleyman ancak tahtın önünde taşındığını fark etti. Dedi ki: Onu getiren zat deniz âbidlerindendi. Süleyman ve ileri gelenleri bunu müşahede edip onun yanında yerleşmiş olduğunu görünce: (قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي) yani: Bu, Allah'ın bana olan nimetlerindendir; (لِيَبْلُوَنِي) yani beni sınamak için; (أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ) dedi. Bu, {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا} [Fussilet: 46] “Kim salih amel işlerse kendisi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” ve {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} [Rûm: 44] “Kim de salih amel işlerse, ancak kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar” ayetleri gibidir.
وقوله: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ) أي: هو غني عن العباد وعبادتهم، (كَرِيمٌ) أي: كريم في نفسه، وإن لم يعبده أحد، فإن عظمته ليست مفتقرة إلى أحد، وهذا كما قال موسى: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [إبراهيم: ٨].
(وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ) sözü; yani: O, kullardan ve onların ibadetlerinden müstağnidir; (كَرِيمٌ) yani: Kimse O'na ibadet etmese bile O, zatında kerem sahibidir; zira O'nun azameti hiç kimseye muhtaç değildir . Bu, Mûsâ'nın dediği şu ayet gibidir: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [İbrâhîm: 8] “Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz bile, şüphesiz Allah ganîdir, hamîddir (övgüye layık olandır).”
وفي صحيح مسلم: "يقول الله تعالى: يا عبادي لو أن أولكم وآخركم، وإنسكم وجنكم كانوا على أتقى قلب رجل منكم، ما زاد ذلك في ملكي شيئًا. يا عبادي، لو أن أولكم وآخركم، وإنسكم وجنكم، كانوا على أفجر قلب رجل منكم، ما نقص ذلك من ملكي شيئًا. يا عبادي، إنما هي أعمالكم أحصيها لكم [ثم أوفيكم إياها] فمن وجد خيرا فليحمد الله، ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه".
Sahîh-i Müslim'de [şöyle rivayet edilmiştir]: «Yüce Allah şöyle buyurur: Ey kullarım! Sizin ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, içinizden en takvalı bir adamın kalbi üzere olsaydınız, bu Benim mülküme hiçbir şey katmazdı. Ey kullarım! Sizin ilkiniz ve sonunuz, insanınız ve cinniniz, içinizden en günahkâr bir adamın kalbi üzere olsaydınız, bu Benim mülkümden hiçbir şey eksiltmezdi. Ey kullarım! Bunlar ancak sizin amellerinizdir; onları sizin için sayıp kaydederim [sonra da onların karşılığını size tastamam veririm]. Artık kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendini kınasın!»
{قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٤)}
{قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٤)} “[Süleyman] dedi ki: «Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım [kendi tahtı olduğunu] tanıyacak mı, yoksa tanıyamayanlardan mı olacak?» (41) [Melike] gelince: «Senin tahtın da böyle miydi?» denildi. O da: «Tıpkı o! Zaten bize daha önce ilim verilmiş ve biz Müslüman olmuştuk» dedi. (42) Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi. (43) Ona: «Köşke gir!» denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman] dedi ki: «Bu, sırçadan yapılmış şeffaf bir köşktür.» [Melike] dedi ki: «Rabbim! Ben gerçekten nefsime zulmetmişim. Artık Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.» (44)”
لما جيء سليمان، ﵇، بعرش بلقيس قبل قدومها، أمر به أن يغير بعض صفاته، ليختبر معرفتها وثباتها عند رؤيته، هل تقدم على أنه عرشها أو أنه ليس به، فقال: (نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ).
Belkıs'ın tahtı gelmesinden önce Süleyman aleyhisselâm'a getirilince, onu gördüğünde tanımasını ve sebatını, kendi tahtı olduğuna mı yoksa olmadığına mı hükmedeceğini sınamak için bazı özelliklerinin değiştirilmesini emretti ve: (نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ) dedi.
قال ابن عباس: نزع عنه فصوصه ومرافقه.
İbn Abbâs dedi ki: Üzerindeki mücevherleri ve eklentileri söküldü.
وقال مجاهد: أمر به فغير ما كان أحمر جعل أصفر، وما كان أصفر جعل أحمر: وما كان أخضر جعل أحمر، غَيَّر كل شيء عن حاله.
Mücâhid dedi ki: Emretti ve değiştirildi; kırmızı olan yer sarı, sarı olan yer kırmızı, yeşil olan yer kırmızı yapıldı; her şey eski halinden başka bir hale dönüştürüldü.
وقال عكرمة: زادوا فيه ونقصوا.
İkrime dedi ki: Ona eklemeler yaptılar ve bazı yerlerini eksilttiler.
[وقال قتادة: جعل أسفله أعلاه ومقدمه مؤخره، وزادوا فيه ونقصوا] .
[Katâde dedi ki: Altı üstüne, önü arkasına getirildi, ona eklemeler yaptılar ve bazı yerlerini eksilttiler] .
(فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ) أي: عرض عليها عرشها، وقد غير ونُكِّر، وزيد فيه ونقص منه، فكان فيها ثبات وعقل، ولها لُب ودهاء وحزم، فلم تقدم على أنه هو لبعد مسافته عنها، ولا أنه غيره، لما رأت من آثاره وصفاته، وإن غير وبدل ونكر، فقالت: (كَأَنَّهُ هُوَ) أي: يشبهه ويقاربه. وهذا غاية في الذكاء والحزم.
(فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ) yani tahtı değiştirilmiş, tanınmaz hale getirilmiş, eklemeler yapılmış ve eksiltilmiş olarak ona gösterildi. Kendisinde sebat ve akıl vardı; derin bir kavrayışa, dehaya ve basirete sahipti. Kendisinden olan mesafenin uzaklığı sebebiyle kesin olarak "odur" demeye cesaret edemedi; değiştirilip başkalaştırılmış ve tanınmaz kılınmış olsa da üzerindeki izleri ve özellikleri gördüğü için "o değildir" de demedi ve: (كَأَنَّهُ هُوَ) yani "ona benziyor, onu andırıyor" dedi. Bu ise son derece üstün bir zeka ve basirettir.
وقوله: (وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ): قال مجاهد: سليمان يقوله.
(وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ) sözü; Mücâhid: "Bunu Süleyman söylemektedir" dedi.
وقوله: (وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ): هذا من تمام كلام سليمان، ﵇ -في قول مجاهد، وسعيد بن جبير، رحمهما الله -أي: قال سليمان: (وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ)، وهي كانت قد صدها، أي: منعها من عبادة الله وحده. (مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ). وهذا الذي قاله مجاهد وسعيد حَسَنٌ ، وقاله ابن جرير أيضا.
(وَصَدَّهَا مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ) sözü; Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr rahimehumallâh'ın görüşüne göre bu, Süleyman aleyhisselâm'ın sözünün devamıdır. Yani Süleyman: (وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ) dedi; onu ise tek olan Allah'a ibadet etmekten alıkoymuş, yani men etmişti: (مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ). Mücâhid ve Saîd'in söylediği bu görüş güzeldir ; bunu İbn Cerîr de söylemiştir.
ثم قال ابن جرير: ويحتمل أن يكون في قوله: (وَصَدَّهَا) ضمير يعود إلى سليمان، أو إلى الله، ﷿، تقديره: ومنعها (مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: صدَّها عن عبادة غير الله (إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ).
Sonra İbn Cerîr dedi ki: (وَصَدَّهَا) ifadesinde Süleyman'a veya Allah azze ve celle'ye dönen bir zamir olması da muhtemeldir; takdiri: (مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ) yani onu Allah'tan başkasına ibadet etmekten alıkoydu, (إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ) [şeklindedir].
قلت: ويؤيد قول مجاهد: أنها إنما أظهرت الإسلام بعد دخولها إلى الصرح، كما سيأتي.
Derim ki: Mücâhid'in sözünü, [Melike'nin] İslam'ı ancak köşke girdikten sonra izhar etmiş olması desteklemektedir; nitekim gelecektir.
وقوله: (قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا) وذلك أن سليمان، ﵇ أمر الشياطين فبنوا لها قصرًا عظيما من قوارير، أي: من زجاج، وأجرى تحته الماء، فالذي لا يعرف أمره يحسب أنه ماء، ولكن الزجاج يحول بين الماشي وبينه. واختلفوا في السبب الذي دعا
Ve O'nun şu buyruğu: { قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا } “Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı.” Şöyle ki; Süleyman aleyhisselâm şeytanlara (cinlere) emretti, onlar da onun için kavârîrden yani camdan muazzam bir köşk inşa ettiler ve altından su akıttılar. Durumunu bilmeyen kimse onun su olduğunu sanırdı; oysa cam, yürüyen kimse ile su arasına engel oluyordu. [Âlimler], çağıran/sevk eden sebep hususunda ihtilaf ettiler...
سليمان، ﵇، إلى اتخاذه، فقيل: إنه لما عزم على تزويجها واصطفائها لنفسه؛ ذكر له جمالها وحسنها، ولكن في ساقيها هُلْبٌ عظيم، ومؤخر أقدامها كمؤخر الدابة. فساءه ذلك، فاتخذ هذا ليعلم صحته أم لا؟ -هذا قول محمد بن كعب القُرَظي، وغيره -فلما دخلت وكشفت عن ساقيها، رأى أحسن الناس وأحسنه قدمًا، ولكن رأى على رجليها شعرًا؛ لأنها ملكة ليس لها بعل فأحب أن يذهب ذلك عنها فقيل لها: الموسى؟ فقالت: لا أستطيع ذلك. وكره سليمان ذلك، وقال للجن: اصنعوا شيئًا غير الموسى يذهب به هذا الشعر، فصنعوا له النُوْرَةَ. وكان أول من اتخذت له النّورَة، قاله ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، ومحمد بن كعب القرظي، والسدي، وابن جُرَيْج، وغيرهم.
bunu yapmaya sevk eden sebep konusunda ihtilaf ettiler. Denildi ki: O, onunla evlenmeye ve onu kendine seçmeye niyetlendiğinde, kendisine onun güzelliği ve cemali anlatıldı; ancak bacaklarında çok kıl olduğu ve ayaklarının arkasının binek hayvanınınki gibi olduğu söylendi. Bu durum [Süleyman'ın] hoşuna gitmedi ve bunun doğru olup olmadığını anlamak için bu köşkü yaptırdı -bu, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkalarının görüşüdür-. [Melike] girip bacaklarını açınca, [Süleyman] insanların en güzelini ve en güzel ayaklısını gördü; ancak bacaklarında kıl gördü; zira o kocası olmayan bir melikeydi . [Süleyman] bunun giderilmesini istedi. Ona: "Ustura [kullansan]?" denildi. O: "Buna dayanamam" dedi. Süleyman da bunu hoş görmedi ve cinlere: "Bu kılları giderecek usturadan başka bir şey yapın" dedi ; onlar da onun için tüy dökücü kireç macununu (nûre) yaptılar. Böylece tüy dökücü macun ilk defa onun için yapılmış oldu; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, es-Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir.
وقال محمد بن إسحاق، عن يزيد بن رُومان: ثم قال لها: ادخلي الصرح، ليريها مُلْكًا هو أعزّ من ملكها، وسلطانا هو أعظم من سلطانها. فلما رأته حسبته لجة وكشفت عن ساقيها، لا تشك أنه ماء تخوضه، فقيل لها: إنه صرح مُمَرّد من قوارير. فلما وقفت على سليمان، دعاها إلى عبادة الله وعاتبها في عبادتها الشمس من دون الله.
Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Rûmân'dan nakletti: Sonra ona, kendi mülkünden daha üstün bir mülkü ve kendi saltanatından daha büyük bir saltanatı göstermek için: "Köşke gir" dedi. Onu görünce derin bir su sandı ve bacaklarını açtı; içine dalacağı bir su olduğundan hiç şüphe etmiyordu. Bunun üzerine ona: "Bu, sırçadan yapılmış şeffaf bir köşktür" denildi. Süleyman'ın huzuruna vardığında, [Süleyman] onu Allah'a kulluğa davet etti ve Allah'ı bırakıp güneşe tapması hususunda onu kınadı.
وقال الحسن البصري: لما رأت العلْجَةُ الصرح عرفت -والله -أن قد رأت ملكًا أعظم من ملكها.
Hasan-ı Basrî dedi ki: O yabancı kadın köşkü görünce, -vallahi- kendi mülkünden daha büyük bir mülk gördüğünü anladı.
وقال محمد بن إسحاق، عن بعض أهل العلم، عن وهب بن منبه قال: أمر سليمان بالصرح، وقد عملته له الشياطين من زجاج، كأنه الماء بياضا. ثم أرسل الماء تحته، ثم وضع له فيه سريره، فجلس عليه، وعكفت عليه الطير والجن والإنس، ثم قال: ادخلي الصرح، ليريها ملكا هو أعز من ملكها، وسلطانا هو أعظم من سلطانها (فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا)، لا تشك أنه ماء تخوضه، قيل لها: (إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ)، فلما وقفت على سليمان، دعاها إلى عبادة الله، ﷿، وعاتبها في عبادتها الشمس من دون الله. فقالت بقول الزنادقة، فوقع سليمان ساجدًا إعظاما لما قالت، وسجد معه الناس، فسقط في يديها حين رأت سليمان صنع ما صنع، فلما رفع سليمان رأسه قال: ويحك! ماذا قلت؟ -قال: وأنسيت ما قالت فقالت: (رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ)، فأسلمت وحسن إسلامها.
Muhammed b. İshâk, ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti ki o şöyle dedi: Süleyman köşkü emretti; şeytanlar da onun için beyazlıkta su gibi olan camdan bir köşk yaptılar. Sonra altından su akıttı, ardından içine tahtını kurdurdu ve üzerine oturdu. Kuşlar, cinler ve insanlar çevresinde toplandılar. Sonra ona kendi mülkünden daha üstün bir mülk ve saltanatından daha büyük bir saltanat göstermek için: "Köşke gir" dedi. (فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا) içine dalacağı bir su olduğundan şüphe etmeyerek [bacaklarını açtı]. Ona: (إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ) denildi. Süleyman'ın huzuruna vardığında, [Süleyman] onu Allah azze ve celle'ye ibadete davet etti ve Allah'ı bırakıp güneşe tapması hususunda onu kınadı. Bunun üzerine [Melike] zındıkların sözüyle karşılık verdi; Süleyman onun söylediği sözün vehametinden dolayı secdeye kapandı, onunla birlikte insanlar da secde etti. Süleyman'ın böyle yaptığını görünce [Melike] ne yapacağını şaşırdı. Süleyman başını kaldırınca: "Yazıklar olsun sana! Ne dedin sen?" dedi. -Dedi ki: ne söylediğini unuttum- Bunun üzerine [Melike]: (رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) dedi, böylece Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu.
وقد روى الإمام أبو بكر بن أبي شيبة في هذا أثرًا غريبا عن ابن عباس، قال: حدثنا الحسين بن علي، عن زائدة، حدثني عطاء بن السائب، حدثنا مجاهد، ونحن في الأزد -قال: حدثنا ابن عباس قال: كان سليمان، ﵇، يجلس على سريره، ثم تُوضَعُ كراسي حوله، فيجلس عليها الإنس، ثم يجلس الجن، ثم الشياطين، ثم تأتي الريح فترفعهم، ثم تظلهم الطير، ثم
İmam Ebû Bekr b. Ebî Şeybe bu hususta İbn Abbâs'tan garip bir rivayet nakletmiştir; dedi ki: Bize Hüseyin b. Ali, Zâide'den nakletti, [o da] bana Atâ b. es-Sâib'in naklettiğini söyledi, [o da] bize Mücâhid'in -biz Ezd [yurdunda] iken- şöyle naklettiğini bildirdi: Bize İbn Abbâs anlattı ve dedi ki: Süleyman aleyhisselâm tahtına oturur, sonra etrafına kürsüler yerleştirilirdi. Onların üzerine insanlar oturur, ardından cinler, sonra da şeytanlar otururdu. Sonra rüzgâr gelip onları havaya kaldırır, ardından kuşlar üzerlerine gölge yapardı. Sonra...
يغدون قدر ما يشتهي الراكب أن ينزل شهرًا ورواحها شهرًا، قال: فبينما هو ذات يوم في مسير له، إذ تفقد الطير ففقد الهدهد فقال: {مَا لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ * لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}، قال: فكان عذابه إياه أن ينتفه، ثم يلقيه في الأرض، فلا يمتنع من نملة ولا من شيء من هوام الأرض.
...binicinin inmek isteyeceği mesafeye kadar sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü bir aylık yol giderlerdi. Dedi ki: Bir gün yolculukta iken kuşları teftiş etti ve hüdhüdü bulamadı. Bunun üzerine: {مَا لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ * لأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum? Yoksa kayıplara mı karıştı? Ona mutlaka şiddetli bir azap uygulayacağım ya da onu keseceğim; yahut bana açık bir mazeret getirecektir.” dedi. Dedi ki: Ona uygulayacağı ceza; tüylerini yolup yere bırakmasıydı, böylece ne bir karıncaya ne de yerdeki haşerattan herhangi bir şeye karşı kendini koruyamazdı.
قال عطاء: وذكر سعيد بن جُبَير عن ابن عباس مثل حديث مجاهد {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ} -فقرأ حتى انتهى إلى قوله- {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ * اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا} وكتب {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}، إلى بلقيس: {أَلا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ}، فلما ألقى الهدهد بالكتاب إليها، ألقي في رُوعها: إنه كتاب كريم، وإنه من سليمان، وأن لا تعلوا علي وأتوني مسلمين. قالوا: نحن أولو قوة. قالت: إن الملوك إذا دخلوا قرية أفسدوها، وإني مرسلة إليهم بهدية. فلما جاءت الهدية سليمان قال: أتمدونني بمال، ارجع إليهم. فلما نظر إلى الغبار -أخبرنا ابن عباس قال: وكان بين سليمان وبين ملكة سبأ ومَنْ معها حين نظر إلى الغبار كما بيننا وبين الحيرة، قال عطاء: ومجاهد حينئذ في الأزد -قال سليمان: أيكم يأتيني بعرشها؟ قال: وبين عرشها وبين سليمان حين نظر إلى الغبار مسيرة شهرين، {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ}. قال: وكان لسليمان مجلس يجلس فيه للناس، كما يجلس الأمراء ثم يقوم -قال: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ}. قال سليمان: أريد أعجل من ذلك. فقال الذي عنده علم من الكتاب: أنا أنظر في كتاب ربي، ثم آتيك به قبل أن يرتد إليك طرفك. قال: [فنظر إليه سليمان فلما قطع كلامه رد سليمان بصره]، فنبع عرشها من تحت قدم سليمان، من تحت كرسي كان سليمان يضع عليه رجله، ثم يصعد إلى السرير. قال: فلما رأى سليمان عرشها [مستقرًا عنده] قال: {هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي}، (قَالَ نَكِّرُوا لَهَا عَرْشَهَا)، فلما جاءت قيل لها: أهكذا عرشك؟ قالت: كأنه هو. قال: فسألته عن أمرين، قالت لسليمان: أريد ماء [من زبد رواء] ليس من أرض ولا من سماء -وكان سليمان إذا سئل عن شيء، سأل الإنس ثم الجن ثم الشياطين. [قال] فقالت الشياطين: هذا هين، أجْرِ الخيلَ ثم خذ عرقها، ثم املأ منه الآنية. قال: فأمر بالخيل فأجريت، ثم أخذ عرقها فملأ منه الآنية. قال: وسألت عن لون الله ﷿. قال: فوثب سليمان عن سريره، فخر ساجدًا، فقال: يا رب، لقد سألَتْني عن أمر إنه يتكايد، أي: يتعاظم في قلبي أن أذكره لك. قال: ارجع فقد كَفَيتكهم، قال: فرجع إلى سريره فقال: ما سألت عنه؟ قالت: ما سألتك إلا عن الماء. فقال لجنوده: ما سألت عنه؟ فقالوا: ما سألتك إلا عن الماء. قال: ونَسوه كلّهم. قال: وقالت الشياطين لسُلَيمان: تُريدُ أن تتخذها لنفسك، فإن اتخذها لنفسه ثم ولد بينهما ولد، لم ننفك من عبوديته. قال: فجعلوا صرحًا ممردًا من قوارير، فيه السمك. قال: فقيل لها:
Atâ dedi ki: Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan Mücâhid'in hadisi gibi nakletti: {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ} “Çok geçmeden [hüdhüd] çıkageldi” -okudu ve şu sözüne kadar geldi- {قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ * اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا} “[Süleyman] dedi ki: Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın bakacağız! Şu mektubumu götür...”. Ve Belkıs'a {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} {أَلا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslim olarak bana gelin” diye yazdı. Hüdhüd mektubu ona bırakınca kalbine [şöyle] ilham olundu: Doğrusu bu pek şerefli bir mektuptur, o Süleyman'dandır ve [içinde] “Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslim olarak bana gelin” [denmektedir]. [Kavmi]: “Biz güçlü kimseleriz” dediler. [Belkıs] dedi ki: “Hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler. Ben onlara bir hediye göndereceğim.” Hediye Süleyman'a ulaştığında: “Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Onlara geri dön” dedi. Tozu görünce -İbn Abbâs bize haber verip dedi ki: Tozu gördüğü sırada Süleyman ile Sebe Melikesi ve beraberindekiler arasındaki mesafe, bizimle Hîre arasındaki mesafe kadardı. Atâ: Mücâhid o sırada Ezd kabilesindeydi, dedi- Süleyman: “Onun tahtını hanginiz bana getirecek?” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Tozu gördüğü sırada onun tahtı ile Süleyman arasında iki aylık mesafe vardı. {قَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Cinlerden bir ifrit: Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm, dedi”. [Râvi] dedi ki: Süleyman'ın, tıpkı emirlerin oturduğu gibi insanların arasına oturduğu, sonra da kalktığı bir meclisi vardı. Dedi ki: {أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ} “Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm”. Süleyman: “Bundan daha çabuk [gelmesini] istiyorum” dedi. Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat ise: “Ben Rabbimin Kitabı'na bakarım, sonra sen gözünü kırpmadan önce onu sana getiririm” dedi. [Râvi] dedi ki: [Bunun üzerine Süleyman ona baktı; sözünü bitirince Süleyman gözünü çevirdi], tahtı Süleyman'ın ayağının altından fışkırdı; Süleyman'ın ayağını basıp sonra tahta çıktığı kürsünün altından [çıktı]. [Râvi] dedi ki: Süleyman onun tahtını [yanında yerleşmiş] görünce: {هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي} “Bu Rabbimin lütfundandır” dedi. [Süleyman]: “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” [dedi]. [Belkıs] geldiğinde ona: “Tahtın böyle miydi?” denildi. O: “Tıpkı kendisi!” dedi. [Râvi] dedi ki: [Belkıs] ona iki şey sordu. Süleyman'a: “Ne yerden ne de gökten olan duru bir köpük [halinde] su istiyorum” dedi. -Süleyman'a bir şey sorulduğunda önce insanlara, sonra cinlere, sonra da şeytanlara sorardı.- [Râvi dedi ki]: Şeytanlar: “Bu kolaydır; atları koştur, sonra terlerini alıp kapları doldur” dediler. Dedi ki: Atların koşturulmasını emretti, koşturuldular; sonra terlerini alıp kapları doldurdu. [Râvi] dedi ki: [Belkıs] aziz ve celil olan Allah'ın rengini de sordu. Dedi ki: Süleyman tahtından fırlayıp secdeye kapandı ve: “Ey Rabbim! Bana öyle bir şey sordu ki, bunu Sana zikretmek [bile] bana çok ağır geliyor -yani kalbimde çok büyüyor-” dedi. [Allah Teâlâ]: “Geri dön, onlara karşı Ben sana kâfiyim” buyurdu. [Râvi] dedi ki: [Süleyman] tahtına döndü ve: “Ne sormuştun?” dedi. [Kadın]: “Ben sana sudan başka bir şey sormadım” dedi. Askerlerine: “Ne sormuştu?” dedi. Onlar da: “Sana sudan başka bir şey sormadı” dediler. [Râvi] dedi ki: Hepsi onu unuttular. [Râvi] dedi ki: Şeytanlar [kendi aralarında]: “Süleyman onu nikâhına almak istiyor; şayet onu nikâhına alır ve aralarında bir çocuk doğarsa, onun köleliğinden asla kurtulamayız” dediler. Dedi ki: İçinde balıklar bulunan, billurdan düzeltilmiş şeffaf bir köşk yaptılar. Dedi ki: Ona:
ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة، وكشفت عن ساقيها، فإذا هي شَعْرَاء. فقال سليمان: هذا قبيح، ما يذهبه؟ فقالوا: تذهبه المواسي. فقال: أثر الموسى قبيح! قال: فجعلت الشياطين النورَة. قال: فهو أول من جُعلت له النورة.
"Köşke gir" denildi; onu görünce derin bir su sandı ve bacaklarını açtı, meğer kıllıymış. Süleyman: "Bu çirkindir, bunu ne giderir?" dedi. Onlar: "Bunu usturalar giderir" dediler. [Süleyman]: "Usturanın izi çirkindir!" dedi. [Râvi] dedi ki: Şeytanlar nûreyi (tüy dökücü macun) yaptılar. Dedi ki: Böylece nûre ilk defa onun için yapılmış oldu.
ثم قال أبو بكر بن أبي شيبة: ما أحسنه من حديث.
Sonra Ebû Bekr b. Ebî Şeybe dedi ki: Bu ne güzel bir hadistir!
قلت: بل هو منكر غريب جدًا، ولعله من أوهام عطاء بن السائب على ابن عباس، والله أعلم. والأقرب في مثل هذه السياقات أنها متلقاة عن أهل الكتاب، مما يوجد في صحفهم، كروايات كعب ووهب -سامحهما الله تعالى -فيما نقلاه إلى هذه الأمة من أخبار بني إسرائيل، من الأوابد والغرائب والعجائب، مما كان وما لم يكن، ومما حرف وبدل ونسخ. وقد أغنانا الله، سبحانه، عن ذلك بما هو أصح منه وأنفع وأوضح وأبلغ، ولله الحمد والمنة.
Derim ki: Bilakis bu son derece münker ve gariptir; belki de Atâ b. es-Sâib'in İbn Abbâs'a nispet ettiği vehimlerindendir, en doğrusunu Allah bilir. Bu tür bağlamlarda en yakın ihtimal, bunların İsrâiloğullarının haberlerinden -olmuş ve olmamış olan, tahrif edilmiş, değiştirilmiş ve neshedilmiş acayip, garip ve akıl almaz şeylerden - bu ümmete naklettikleri hususlarda Kâ'b ve Vehb'in -Allah Teâlâ ikisini de bağışlasın- rivayetleri gibi Ehl-i Kitap'tan alınmış ve onların sahifelerinde bulunan şeyler olmasıdır. Oysa Allah Subhânehu bundan daha sahih, daha faydalı, daha açık ve daha beliğ olan şeylerle bizi bunlara muhtaç bırakmamıştır. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
أصل الصرح في كلام العرب: هو القصر، وكل بناء مرتفع، قال الله، ﷾، إخبارًا عن فرعون -لعنه الله -أنه قال لوزيره هامان {ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى} الآية [غافر: ٣٦، ٣٧]. والصرح: قصر في اليمن عالي البناء، والممرد أي: المبنى بناء محكما أملس (مِنْ قَوَارِيرَ) أي: زجاج. وتمريد البناء تمليسه. ومارد: حصن بدومة الجندل.
Arapların kelamında sarh (صرح) kelimesinin aslı: Saray ve her yüksek binadır. Allah azze ve celle, Firavun'dan -Allah ona lanet etsin- veziri Hâmân'a şöyle dediğini haber vererek buyurmuştur: {ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى} “Bana yüksek bir kule yap, belki yollara, göklerin yollarına ulaşırım da Mûsâ'nın ilahını görürüm.” [Gâfir: 36-37]. es-Sarh: Yemen'de yüksek yapılı bir saraydır. el-Mümerred (الممرد) ise sağlam ve pürüzsüz inşa edilmiş olandır. (مِنْ قَوَارِيرَ) yani camdandır. Yapıyı temrîd etmek (تمريد), onu pürüzsüzleştirmektir. Mârid ise Dûmetü'l-Cendel'de bir kaledir.
والغرض أن سليمان، ﵇، اتخذ قصرا عظيما منيفا من زجاج لهذه الملكة؛ ليريها عظمة سلطانه وتمكنه، فلما رأت ما آتاه الله، تعالى، وجلالة ما هو فيه، وتبصرت في أمره انقادت لأمر الله وعَرَفت أنه نبي كريم، وملك عظيم، فأسلمت لله، ﷿، وقالت: (رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي) أي: بما سلف من كفرها وشركها وعبادتها وقومها الشمس من دون الله، (وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: متابعة لدين سليمان في عبادته لله وحده، لا شريك له، الذي خلق كل شيء فقدره تقديرًا.
Maksat şudur ki Süleyman aleyhisselâm bu melikeye saltanatının azametini ve kudretini göstermek için camdan muazzam ve yüksek bir saray yaptırmıştı. [Melike], Allah Teâlâ'nın ona bahşettiklerini ve içinde bulunduğu azameti görüp onun durumunu basiretle idrak edince Allah'ın emrine boyun eğdi ve onun şerefli bir peygamber ve büyük bir hükümdar olduğunu anladı; böylece Allah azze ve celle'ye teslim olup Müslüman oldu ve şöyle dedi: (رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي) yani geçmişteki küfrü, şirki ve kavmiyle birlikte Allah'ı bırakıp güneşe tapması sebebiyle [nefsime zulmettim], (وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) yani her şeyi yaratıp bir ölçüye göre takdir eden, hiçbir ortağı olmayan bir ve tek olan Allah'a ibadetinde Süleyman'ın dinine uyarak [âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum].
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)}
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)} “Andolsun ki biz Semûd'a da: 'Allah'a kulluk edin' diye kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki fırka oluvermişler! (45) [Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! İyilik dururken niçin kötülüğe acele ediyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?' (46) Dediler ki: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.' [Sâlih] dedi ki: 'Uğursuzluğunuz Allah katındadır; bilakis siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.' (47)”
يخبر تعالى عن ثمود وما كان من أمرها مع نبيها صالح، ﵇، حين بعثه الله إليهم، فدعاهم إلى عبادة الله وحده لا شريك له، (فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ) قال مجاهد: مؤمن وكافر -كقوله تعالى: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} [الأعراف: ٧٥، ٧٦].
Allah Teâlâ, Semûd kavminden ve Allah'ın kendilerine peygamber olarak gönderdiği Salih aleyhisselâm ile aralarında geçen hadiselerden haber vermektedir. Salih, onları hiçbir ortağı olmayan bir ve tek Allah'a ibadet etmeye davet ettiğinde, (فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ) “Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişip duran iki fırka oluvermişler!” [ayeti vaki oldu]. Mücâhid şöyle demiştir: [Bu iki fırka] mümin ve kâfirdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {قَالَ الْمَلأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} [el-A'râf: 75-76] “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, aralarından iman edip de hor görülen zayıflara dediler ki: 'Salih'in, Rabbi tarafından gönderilmiş bir peygamber olduğunu gerçekten biliyor musunuz?' Onlar da: 'Şüphesiz biz onunla gönderilene iman edenleriz' dediler. Büyüklük taslayanlar ise: 'Biz de sizin inandığınız şeyi kesinlikle inkâr edenleriz' dediler.”
(قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ)، أي: لم تدعون بحضور العذاب، ولا تطلبون من الله رحمته؟ ولهذا قال: (لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ) أي: ما رأينا على وجهك ووجوه مَنْ اتبعك خيرا. وذلك أنهم -لشقائهم -كان لا يصيب أحدًا منهم سوءٌ إلا قال: هذا من قبل صالح وأصحابه.
(قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ) yani: Niçin azabın gelmesini istiyorsunuz da Allah'tan O'nun rahmetini talep etmiyorsunuz? Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * قَالُوا اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ) yani: Senin ve sana tâbi olanların yüzünden hiçbir hayır görmedik. Çünkü onlar -bedbahtlıkları sebebiyle- başlarına bir kötülük geldiğinde mutlaka: "Bu, Sâlih ve arkadaşlarının yüzündendir" derlerdi.
قال مجاهد: تشاءموا بهم. وهذا كما قال تعالى إخبارًا عن قوم فرعون: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} [الأعراف: ١٣١]. وقال تعالى: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [النساء: ٧٨] أي: بقضاء الله وقدره . وقال مخبرًا عن أهل القرية إذ جاءها المرسلون: {قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ * قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ} [يس: ١٨، ١٩]. وقال هؤلاء: (اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ) أي: الله يجازيكم على ذلك (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ) قال قتادة: تبتلون بالطاعة والمعصية.
Mücâhid dedi ki: Onları uğursuz saydılar. Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın Firavun kavminden haber vererek buyurduğu gibidir: {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} [el-A'râf: 131] “Kendilerine bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır...” [el-A'râf: 131]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [en-Nisâ: 78] “Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah'tandır' derler; başlarına bir kötülük gelirse: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır'” [en-Nisâ: 78] yani Allah'ın kaza ve kaderiyledir . Kendilerine elçiler geldiğinde o şehir halkından haber vererek de şöyle buyurmuştur: {قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ * قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ} [Yâsîn: 18-19] “Onlar dediler ki: 'Doğrusu biz sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız ve bizden size acı bir azap dokunur.' [Elçiler] dediler ki: 'Uğursuzluğunuz sizin kendinizdendir...'” [Yâsîn: 18-19]. Bunlar da: (اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ) dediler; yani Allah bunun cezasını size verecektir. (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ) Katâde: İtaat ve isyanla imtihan olunuyorsunuz, demiştir.
والظاهر أن المراد بقوله: (تُفْتَنُونَ) أي: تستدرجون فيما أنتم فيه من الضلال.
Açık olan şudur ki, (تُفْتَنُونَ) sözünden maksat: İçinde bulunduğunuz dalalette derece derece helake (istidrâca) sürükleniyorsunuz, [demektir].
{وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)}.
{وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)} “O şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapan ve ıslah etmeyen dokuz kişi vardı. (48) Dediler ki: 'Aramızda Allah adına yeminleşin; geceleyin ona ve ailesine baskın düzenleyelim, sonra da onun velisine: 'Ailesinin helak oluşuna şahit olmadık, biz kesinlikle doğru söyleyenleriz' diyelim.' (49) Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. (50) Bak işte, tuzaklarının sonu nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. (51) İşte zulmetmeleri yüzünden çökmüş, ıpıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. (52) İman edip de takvalı davrananları ise kurtardık. (53)”
يخبر تعالى عن طغاة ثمود ورؤوسهم، الذين كانوا دعاة قومهم إلى الضلالة والكفر وتكذيب صالح، وآل بهم الحال إلى أنهم عقروا الناقة، وهموا بقتل صالح أيضًا، بأن يبيتوه في أهله ليلا فيقتلوه غيْلَة، ثم يقولوا لأوليائه من أقربيه: إنهم ما علموا بشيء من أمره، وإنهم لصادقون فيما أخبروهم به، من أنهم لم يشاهدوا ذلك، فقال تعالى: (وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ) أي: مدينة ثمود، (تِسْعَةُ رَهْطٍ) أي: تسعة نفر، (يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ) وإنما غلب هؤلاء على أمر ثمود؛ لأنهم كانوا كبراء فيهم ورؤساءهم.
Allah Teâlâ, Semûd'un azgınlarını ve elebaşlarını haber vermektedir; onlar kavimlerini sapıklığa, inkâra ve Sâlih'i yalanlamaya çağıran kimselerdi. Durumları sonunda deveyi kesmelerine ve Sâlih'i de geceleyin ailesinin yanında baskın düzenleyip gizlice öldürmeye, sonra da yakınlarından olan velilerine onun hakkında hiçbir şey bilmediklerini ve bunu görmediklerine dair verdikleri haberde doğru söylediklerini söylemeye kalkışmalarına vardı. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ) yani Semûd şehrinde, (تِسْعَةُ رَهْطٍ) yani dokuz kişi vardı, (يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ). Bunların Semûd'un yönetimine hâkim olmaları, aralarında ileri gelen ve reis konumunda bulunmalarından kaynaklanıyordu.
قال العَوْفي، عن ابن عباس: هؤلاء هم الذين عقروا الناقة، أي: الذي صدر ذلك عن آرائهم ومشورتهم -قبحهم الله ولعنهم -وقد فعل ذلك.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: Bunlar deveyi boğazlayan kimselerdir; yani bu fiil onların görüşleri ve danışmaları sonucunda çıkmıştı -Allah onları çirkinleştirsin ve lanet etsin- ve [Allah] bunu yapmıştır da.
وقال السُّدِّي، عن أبي مالك، عن ابن عباس: كان أسماء هؤلاء التسعة: دعمى، ودعيم،
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: Bu dokuz kişinin isimleri şunlardı: Da'mâ, Düaym,
وهرما، وهريم، وداب، وصواب، ورياب، ومسطع، وقدار بن سالف عاقر الناقة، أي: الذي باشر ذلك بيده. قال الله تعالى: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} [القمر: ٢٩]، وقال تعالى {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} [الشمس: ١٢].
Heremâ, Herîm, Dâb, Sevâb, Riyâb, Mısta' ve deveyi bizzat kendi eliyle kesen Kudar b. Sâlif idi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ} [el-Kamer: 29] “Arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcını] aldı ve [deveyi] kesti.” [el-Kamer: 29], ve şöyle buyurmuştur: {إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا} [eş-Şems: 12] “En azgınları öne atıldığı zaman.” [eş-Şems: 12].
وقال عبد الرزاق: أنبأنا يحيى بن ربيعة الصنعاني، سمعت عطاء -هو ابن أبي رباح -يقول: (وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ) قال: كانوا يقرضون الدراهم ، يعني: أنهم كانوا يأخذون منها، وكأنهم كانوا يتعاملون بها عددًا، كما كان العرب يتعاملون.
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Yahyâ b. Rebîa es-San'ânî bildirdi, Atâ'yı -yani İbn Ebî Rebâh'ı- şöyle derken işittim: (وَكَانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ) hakkında dedi ki: "Dirhemleri kırparlardı , yani onlardan kesip alırlardı; Arapların muamele ettiği gibi sanki onlar da parayı sayıyla alıp veriyorlardı."
وقال الإمام مالك، عن يحيى بن سعيد، عن سعيد بن المسيب أنه قال: قَطْع الذهب والورق من الفساد في الأرض .
İmam Mâlik, Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki o şöyle demiştir: Altın ve gümüş parayı kesip kırpmak yeryüzünde bozgunculuk yapmaktandır .
وفي الحديث -الذي رواه أبو داود وغيره -: أن رسول الله ﷺ نهى عن كسر سكة المسلمين الجائزة بينهم إلا من بأس .
Ebû Dâvûd ve başkalarının rivayet ettiği hadiste ise: Resûlullah ﷺ, Müslümanların aralarında geçerli olan paralarını bir zorunluluk olmadıkça kırmayı/kesmeyi yasaklamıştır .
والغرض أن هؤلاء الكفرة الفسقة، كان من صفاتهم الإفساد في الأرض بكل طريق يقدرون عليها، فمنها ما ذكره هؤلاء الأئمة وغير ذلك.
Maksat şudur ki, bu kâfir ve fâsık kimselerin sıfatlarından biri güç yetirebildikleri her yolla yeryüzünde bozgunculuk yapmaktı; bu imamlardan nakledilenler ve diğer hususlar da bunlardandır.
وقوله: (قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ) أي: تحالفوا وتبايعوا على قتل نبي الله صالح، ﵇، من لقيه ليلا غيلة. فكادهم الله، وجعل الدائرة عليهم.
(قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ) buyruğu; yani geceleyin ansızın basıp Allah'ın peygamberi Sâlih aleyhisselâm'ı kim öldürecek diye birbirleriyle andlaşıp sözleştiler. Fakat Allah onlara tuzak kurdu ve felaketi onların başına çevirdi.
قال مجاهد: تقاسموا وتحالفوا على هلاكه، فلم يصلوا إليه حتى هلكوا وقومهم أجمعين.
Mücâhid dedi ki: Onu helak etmek üzere yeminleşip andlaştılar ; fakat ona ulaşamadan kendileri ve kavimleri toptan helak oldular.
وقال قتادة: توافقوا على أن يأخذوه ليلا فيقتلوه، وذكر لنا أنهم بينما هم مَعَانيق إلى صالح ليفتكوا به، إذ بعث الله عليهم صخرة فأهمدتهم.
Katâde dedi ki: Geceleyin onu yakalayıp öldürmek üzere anlaştılar. Bize anlatıldığına göre, onlar Sâlih'e suikast düzenlemek için hızla koşarak gelirlerken Allah üzerlerine bir kaya gönderdi ve onları helak etti.
وقال العوفي، عن ابن عباس: هم الذين عقروا الناقة، قالوا حين عقروها: نُبَيِّت صالحا [وأهله] وقومه فنقتلهم، ثم نقول لأولياء صالح: ما شهدنا من هذا شيئا، وما لنا به علم. فدمرهم الله أجمعين.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: Onlar deveyi kesen kimselerdir. Deveyi kestiklerinde: "Sâlih'e, [ailesine] ve kavmine gece baskını yapıp onları öldürelim; sonra da Sâlih'in velilerine: 'Biz bundan bir şeye şahit olmadık, buna dair hiçbir bilgimiz yoktur' deriz" dediler. Bunun üzerine Allah hepsini helak etti.
وقال محمد بن إسحاق: قال هؤلاء التسعة بعدما عقروا الناقة: هَلُم فلنقتل صالحًا، فإن كان صادقًا عجلناه قبلنا، وإن كان كاذبًا كنا قد ألحقناه بناقته! فأتوه ليلا ليبيِّتوه في أهله، فدمغتهم الملائكة بالحجارة، فلما أبطؤوا على أصحابهم، أتوا مَنزل صالح، فوجدوهم منشدخين قد رضخوا بالحجارة، فقالوا لصالح: أنت قتلتهم، ثم هموا به، فقامت عشيرته دونه، ولبسوا السلاح، وقالوا لهم: والله لا تقتلونه أبدًا، وقد وعدكم أن العذاب نازل بكم في ثلاث، فإن كان صادقًا فلا تزيدوا ربكم عليكم غضبًا، وإن كان كاذبا فأنتم من وراء ما تريدون. فانصرفوا عنهم ليلتهم تلك.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bu dokuz kişi deveyi kestikten sonra şöyle dediler: "Gelin, Sâlih'i öldürelim! Şayet doğru söylüyorsa bizden önce onun işini bitirmiş oluruz; şayet yalancıysa onu da devesine katmış (onun peşinden göndermiş) oluruz!" Bunun üzerine geceleyin ailesinin yanındayken ona baskın yapmak için geldiler. Fakat melekler taşlarla onların başlarını ezdi. Arkadaşlarının yanına dönmekte gecikince [diğerleri] Sâlih'in evine geldiler ve onları taşlarla kafaları yarılıp ezilmiş halde buldular. Bunun üzerine Sâlih'e: "Onları sen öldürdün!" dediler ve ardından ona saldırmaya yeltendiler. Fakat [Sâlih'in] kabilesi onu korumak için ayağa kalktı, silahlarını kuşandı ve onlara şöyle dediler: "Vallâhi onu asla öldüremezsiniz! O, azabın üç gün içinde başınıza geleceğini size vaat etmiş bulunmaktadır. Şayet doğru söylüyorsa Rabbinizin size olan gazabını daha da artırmayın; şayet yalancıysa zaten istediğinizi yapabilecek durumdasınız." Bunun üzerine o gece onların yanından ayrılıp gittiler.
وقال عبد الرحمن بن أبي حاتم: لما عقروا الناقة وقال لهم صالح: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} [هود: ٦٥]، قالوا: زعم صالح أنه يفرغ منا إلى ثلاثة أيام، فنحن نفرغ منه وأهله قبل ثلاث. وكان لصالح مسجد في الحجْر عند شعب هناك يصلي فيه، فخرجوا إلى كهف، أي: غار هناك ليلا فقالوا: إذا جاء يصلي قتلناه ، ثم رجعنا إذا فرغنا منه إلى أهله، ففرغنا منهم. فبعث الله صخرة من الهضَب حيالهم، فخشوا أن تشدخهم فتبادروا فانطبقت عليهم الصخرة وهم في ذلك الغار، فلا يدري قومهم أين هم، ولا يدرون ما فعل بقومهم. فعذب الله هؤلاء هاهنا، وهؤلاء هاهنا، وأنجى الله صالحًا ومن معه، ثم قرأ: (وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً) أي: فارغة ليس فيها أحد (بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ).
Abdurrahmân b. Ebî Hâtim dedi ki: Deveyi kestiklerinde ve Sâlih onlara: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} [Hûd: ٦٥] “Yurdunuzda üç gün daha yaşayın; bu, yalanlanamayacak bir tehdittir.” [Hûd: 65] dediğinde, onlar: "Sâlih üç güne kadar işimizin biteceğini iddia etti; biz üç gün dolmadan onun ve ailesinin işini bitirelim" dediler. Sâlih'in Hicr'de bir dağ yolunun yanında namaz kıldığı bir mescidi vardı. Geceleyin oradaki bir mağaraya çıktılar ve: "Namaz kılmaya geldiğinde onu öldürürüz , onun işini bitirince de ailesine dönüp onların da işini bitiririz" dediler. Bunun üzerine Allah, karşılarındaki dağdan bir kaya gönderdi; kendilerini ezeceğinden korkup hemen içeri kaçtılar , fakat onlar o mağaradayken kaya üzerlerine kapandı. Ne kavimleri onların nerede olduğunu bildi, ne de onlar kavimlerine ne yapıldığını bildiler. Allah şunları orada, ötekileri de burada azaba uğrattı; Sâlih'i ve beraberindekileri ise kurtardı. Sonra şu ayetleri okudu: (وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ * فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً) yani bomboş, içinde kimse yok (بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ).
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥)}
{وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥)} “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Siz göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz cahillik eden bir topluluksunuz.' (55)”
يخبر تعالى عن عبده لوط ﵇، أنه أنذر قومه نقمة الله بهم، في فعلهم الفاحشة التي لم يسبقهم إليها أحد من بني آدم، وهي إتيان الذكور دون الإناث، وذلك فاحشة عظيمة، استغنى الرجال بالرجال، والنساء بالنساء -قال (أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ) أي: يرى بعضكم بعضًا، وتأتون في ناديكم المنكر؟
Allah Teâlâ kulu Lût aleyhisselâm'ın, Âdemoğullarından kendilerinden önce hiç kimsenin yapmadığı o çirkin hayasızlığı -ki o, kadınları bırakıp erkeklere varmaktı- yapmaları sebebiyle kavmini Allah'ın intikamıyla uyardığını haber vermektedir. Bu, erkeklerin erkeklerle, kadınların da kadınlarla yetindiği büyük bir hayasızlıktı. [Lût] : (أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ) yani birbirinizi görerek ve toplantı yerlerinizde o münkeri mi işliyorsunuz? dedi.
(أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) أي: لا تعرفون شيئًا لا طبعًا ولا شرعًا، كما قال في الآية الأخرى: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} [الشعراء: ١٦٥، ١٦٦].
(أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ) yani ne fıtraten ne de şer'an hiçbir şey bilmiyorsunuz; tıpkı diğer ayette buyurduğu gibi: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ * وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} [الشعراء: ١٦٥، ١٦٦] “İnsanlar arasından erkeklere mi varıyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.” [eş-Şuarâ: 165-166].
{فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)}.
{فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)} “Kavminin cevabı ise sadece: 'Lût ailesini şehrinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu. (56) Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık; karısı müstesna, onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik. (57) Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (58)”
(فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) أي: يتحرجون من فعل ما تفعلونه، ومن إقراركم على صنيعكم، فأخرجوهم من بين أظهركم فإنهم لا يصلحون لمجاورتكم في بلادكم. فعزموا على ذلك، فدمر الله عليهم وللكافرين أمثالها.
(فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ) yani sizin yaptığınızı yapmaktan ve sizin yaptıklarınızı onaylamaktan çekiniyorlar ; onları aranızdan çıkarın, zira onlar memleketinizde size komşu olmaya layık değillerdir [dediler]. Buna azmettiler; Allah da onları yerle bir etti, kâfirler için de bunun benzerleri vardır.
قال الله تعالى: (فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ) أي: من الهالكين مع قومها؛ لأنها كانت ردءًا لهم على دينهم، وعلى طريقتهم في رضاها بأفعالهم القبيحة، فكانت تدل قومها على ضيفان لوط، ليأتوا إليهم، لا أنها كانت تفعل الفواحش تكرمة لنبي الله ﷺ لا كرامة لها.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ) “Bunun üzerine Biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” Yani: Çirkin fiillerine rıza göstermesi sebebiyle kavminin dinine ve tuttuğu yola bir arka ve destekçi olduğu için kavmiyle birlikte helak olanlardan [kıldık]. Nitekim o, yanlarına gelsinler diye kavmine Lût'un misafirlerini haber veriyordu; yoksa kendisi o çirkin hayasızlıkları bizzat yapıyor değildi; [bu muhafaza] kadının bir saygınlığı olduğundan değil, Allah'ın peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem bir ikram ve hürmetten dolayıydı.
وقوله: (وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا) أي: حجارة من سجيل منضود مسومة عند ربك وما هي من الظالمين ببعيد؛ ولهذا قال: (فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ) أي: الذين قامت عليهم الحجة، ووصل إليهم الإنذار، فخالفوا الرسول وكذبوه، وَهمُّوا بإخراجه من بينهم.
(وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا) buyruğu; yani Rabbinin katında işaretlenmiş, istif edilmiş balçık taşları [yağdırdık]; o taşlar zalimlerden hiç de uzak değildir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ) yani kendilerine hüccet ikame edilmiş ve kendilerine uyarı ulaşmış olduğu halde Peygamber'e muhalefet edip onu yalanlayan ve onu aralarından çıkarmaya yeltenen kimselerin [yağmuru ne kötüdür].
{قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)}.
{قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)} “De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur, selam da O'nun seçtiği kullarının üzerine olsun! Allah mı daha hayırlı yoksa ortak koştukları şeyler mi? (59) Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Öyle ki biz onunla, sizin bir ağacını bile bitiremeyeceğiniz güzel ve göz alıcı bahçeler bitirdik. Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onlar yoldan sapan bir kavimdir.' (60)”
يقول تعالى آمرًا رسوله ﷺ أن يقول: (الْحَمْدُ لِلَّهِ) أي: على نعَمه على عباده، من النعم التي لا تعد ولا تحصى، وعلى ما اتصف به من الصفات العُلى والأسماء الحسنى، وأن يُسَلِّم على عباد الله الذين اصطفاهم واختارهم، وهم رسله وأنبياؤه الكرام، عليهم من الله الصلاة والسلام، هكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغيره: إن المراد بعباده الذين اصطفى: هم الأنبياء، قال: وهو كقوله تعالى: {سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الصافات: ١٨٠ - ١٨٢].
Allah Teâlâ Resûlü'ne ﷺ: (الْحَمْدُ لِلَّهِ) yani sayılamayacak ve hesaba gelmeyecek nimetleri sebebiyle kulları üzerindeki nimetlerine ve zâtının muttasıf olduğu yüce sıfatlar ile esmâ-i hüsnâya hamdetmesini; ayrıca Allah'ın seçip beğendiği kullarına -ki onlar Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun kerîm resulleri ve peygamberleridir- selâm etmesini emretmektedir. Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem ve başkaları: "Seçtiği kullarından maksat peygamberlerdir" demiş ve bunun Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olduğunu belirtmiştir: {سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الصافات: ١٨٠ - ١٨٢] “Senin izzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a da hamdolsun.” [es-Sâffât: 180-182].
وقال الثوري، والسدي: هم أصحاب محمد ﷺ، ورضي [الله] عنهم أجمعين، وروي نحوه عن ابن عباس.
es-Sevrî ve es-Süddî ise: "Onlar Muhammed'in ﷺ ashâbıdır -Allah hepsinden razı olsun-" demişlerdir. Benzer bir görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.
ولا منافاة، فإنهم إذا كانوا من عباد الله الذين اصطفى، فالأنبياء بطريق الأولى والأحرى، والقصد أن الله تعالى أمر رسوله ومن اتبعه بعد ما ذكر لهم ما فعل بأوليائه من النجاة والنصر والتأييد، وما أحل بأعدائه من الخزي والنكال والقهر، أن يحمدوه على جميع أفعاله، وأن يسلموا على عباده المصطفين الأخيار.
Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; zira onlar Allah'ın seçtiği kullarından iseler, peygamberler evleviyetle ve öncelikle öyledir. Maksat şudur ki Allah Teâlâ, dostlarına uyguladığı kurtuluş, nusret ve teyidi, düşmanlarına reva gördüğü rezillik, ceza ve kahrı onlara anlattıktan sonra Resûlü'ne ve ona tâbi olanlara bütün fiillerinden dolayı Kendisine hamdetmelerini ve seçkin, hayırlı kullarına selâm etmelerini emretmiştir.
وقد قال أبو بكر البزار: حدثنا محمد بن عمارة بن صَبِيح، حدثنا طَلْق بن غنام، حدثنا الحكم بن ظُهَيْر، عن السدي -إن شاء الله -عن أبي مالك، عن ابن عباس: (وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى) قال: هم أصحاب محمد ﷺ اصطفاهم الله لنبيه، ﵃ .
Nitekim Ebû Bekr el-Bezzâr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Umâre b. Sabîh anlattı, bize Talk b. Gannâm anlattı, bize el-Hakem b. Zuheyr, es-Süddî'den -inşâallah-, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى) ayeti hakkında: "Onlar Muhammed'in ﷺ ashâbıdır; Allah onları Peygamberi radıyallâhu anhüm için seçmiştir" dedi.
وقوله: (آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ): استفهام إنكار على المشركين في عبادتهم مع الله آلهة أخرى.
(آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ) buyruğu; müşriklerin Allah ile beraber başka ilahlara ibadet etmelerini kınayan bir istifhâm-ı inkârîdir (reddedici sorudur).
ثم شرع تعالى يبين أنه المنفرد بالخلق والرزق والتدبير دون غيره، فقال: (أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) أي: تلك السموات بارتفاعها وصفائها، وما جعل فيها من الكواكب النيرة والنجوم الزاهرة والأفلاك الدائرة، والأرض باستفالها وكثافتها، وما جعل فيها من الجبال والأوعار والسهول، والفيافي والقفار، والأشجار والزروع، والثمار والبحور والحيوان على اختلاف الأصناف والأشكال والألوان وغير ذلك.
Sonra Yüce Allah, başkası değil sadece Kendisinin yaratmada, rızık vermede ve yönetmede tek olduğunu açıklamaya başlayarak şöyle buyurdu: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan mı?..”; yani yüksekliği ve berraklığıyla o gökleri, içlerinde kıldığı nurlu gök cisimlerini, parıldayan yıldızları ve dönüp duran yörüngeleri; alçaklığı ve yoğunluğuyla yeryüzünü, onda var ettiği dağları, sarp arazileri, ovaları, çölleri, ıssız sahaları, ağaçları, ekinleri, meyveleri, denizleri ve türleri, şekilleri, renkleri farklı olan hayvanları ve diğer varlıkları [yaratan mı?].
وقوله: (وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً) أي: جعله رزقا للعباد، (فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ) أي: بساتين (ذَاتَ بَهْجَةٍ) أي: منظر حسن وشكل بهي، (مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا) أي: لم تكونوا تقدرون على إنبات شجرها، وإنما يقدر على ذلك الخالق الرازق، المستقل بذلك المتفرد به، دون ما سواه من الأصنام والأنداد، كما يعترف به هؤلاء المشركون، كما قال تعالى في الآية الأخرى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [الزخرف: ٨٧]، {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [العنكبوت: ٦٣] أي: هم معترفون بأنه الفاعل لجميع ذلك وحده لا شريك له، ثم هم يعبدون معه غيره مما يعترفون أنه لا يخلق ولا يرزق، وإنما يستحق أن يُفرَدَ بالعبادة مَن هو المتفرد بالخلق والرزق؛ ولهذا قال: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) أي: أإله مع الله يعبد. وقد تبين لكم، ولكل ذي لب مما يعرفون به أيضًا أنه الخالق الرازق.
(وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً) buyruğu; yani onu kullar için rızık kıldı, (فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ) yani bahçeler, (ذَاتَ بَهْجَةٍ) yani güzel manzaralı ve göz alıcı görünüşlü, (مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا) yani onun ağaçlarını bitirmeye güç yetiremezdiniz; buna ancak putlar ve şirk koşulanlar değil, bunda tek ve müstakil olan Yaratıcı ve Rızık Verici güç yetirebilir. Nitekim bu müşrikler de bunu itiraf etmektedirler ; tıpkı Allah Teâlâ'nın diğer ayette buyurduğu gibi: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [الزخرف: ٨٧] “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [ez-Zuhruf: 87], {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [العنكبوت: ٦٣] “Andolsun ki onlara: 'Gökten suyu indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü canlandıran kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [el-Ankebût: 63]. Yani onlar bütün bunları tek başına, ortağı olmaksızın yapanın O olduğunu itiraf etmektedirler; sonra da O'nunla birlikte yaratmadığını ve rızık vermediğini itiraf ettikleri başkalarına ibadet etmektedirler. Oysa ibadette tek kılınmaya layık olan, ancak yaratmada ve rızık vermede tek olandır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) yani Allah ile beraber [ibadet edilecek] başka bir ilah mı var?! Oysa O'nun Yaratıcı ve Rızık Verici olduğu, kabul ettikleri şeylerle size de akıl sahibi herkese de açıklanmıştır.
ومن المفسرين من يقول: معنى قوله: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) [أي: أإله مع الله] فعل هذا. وهو يرجع إلى معنى الأول؛ لأن تقدير الجواب أنهم يقولون: ليس ثَمَّ أحدٌ فعل هذا معه، بل هو المتفرد به. فيقال: فكيف تعبدون معه غيره وهو المستقل المتفرد بالخلق والتدبير؟ كما قال: {أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ} [النحل: ١٧].
Müfessirlerden bazıları şöyle der: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) buyruğunun manası: Bunu yapan [Allah ile beraber başka bir ilah mı var?] demektir. Bu da birinci manaya döner; çünkü cevabın takdiri: "O'nunla beraber bunu yapan hiç kimse yoktur, bilakis O bunda tektir" diyecek olmalarıdır. O halde denilir ki: Yaratmada ve yönetmede tek ve müstakil olan O iken, nasıl olur da O'nunla birlikte başkasına taparsınız? Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ} [النحل: ١٧] “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu?” [en-Nahl: 17].
وقوله هاهنا: (أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ): (أمن) في هذه الآيات [كلها] تقديره: أمن يفعل هذه الأشياء كَمَنْ لا يقدر على شيء منها؟ هذا معنى السياق وإن لم يذكر الآخر؛ لأن في قوة الكلام ما يرشد إلى ذلك، وقد قال: (آلله خير أما يشركون).
Buradaki: (أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ) buyruğu; bu ayetlerin [tamamında] (أمن) kelimesinin takdiri: "Bu şeyleri yapan kimse, bunlardan hiçbirine güç yetiremeyen kimse gibi midir?" şeklindedir. İkincisi zikredilmemiş olsa da bağlamın manası budur; çünkü sözün kuvvetinde buna yönlendiren bir anlam vardır. Nitekim: (آلله خير أما يشركون) buyurmuştur.
ثم قال في آخر الآية: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ) أي: يجعلون لله عدلا ونظيرًا. وهكذا قال تعالى: {أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ} [الزمر: ٩] أي: أمن هو هكذا كَمَنْ ليس كذلك؟ ولهذا قال: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ} [الزمر: ٩]، {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} [الزمر: ٢٢]، وقال {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} [الرعد: ٣٣] أي: أمَنْ هو شهيد على أفعال الخلق، حركاتهم وسكناتهم، يعلم الغيب جليله وحقيره، كَمَنْ هو لا يعلم ولا يسمع ولا يبصر من هذه الأصنام التي عبدوها؟ ولهذا قال: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ} [الرعد: ٣٣]، وهكذا هذه الآيات الكريمات كلها.
Sonra ayetin sonunda: (بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ) buyurdu; yani Allah'a denk ve benzer kılmaktadırlar. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمْ مَنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ} “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak ibadet eden, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir?” [Zümer: 9]; yani böyle olan kimse, böyle olmayan kimse gibi midir? Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ} “De ki: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.'” [Zümer: 9], {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلإِسْلامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı ve bundan dolayı Rabbinden bir nur üzere olan kimse [kalbi katılaşmış kimse gibi midir]? Allah'ın zikrinden yana kalpleri katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.” [Zümer: 22]. Ve şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Her nefsin kazandığı üzerinde gözetici ve koruyucu olan [Allah, böyle olmayan gibi midir]?” [Ra'd: 33]; yani yaratılmışların fiillerine, hareketlerine ve durgunluklarına şahit olan, gaybın büyüğünü de küçüğünü de bilen [Allah]; ibadet ettikleri bu putlardan bilmeyen, işitmeyen ve görmeyen [varlıklar] gibi midir? Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ} “Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları isimlendirin [bakalım]!'” [Ra'd: 33]. İşte bu kerim ayetlerin tamamı da böyledir.
{أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١)}.
{أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١)} “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarında ırmaklar var eden, onun için sağlam dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onların çoğu bilmezler. (61)”