يقول: (أَمَّنْ جَعَلَ الأرْضَ قَرَارًا) أي: قارة ساكنة ثابتة، لا تميد ولا تتحرك بأهلها ولا ترجف بهم، فإنها لو كانت كذلك لما طاب عليها العيش والحياة، بل جعلها من فضله ورحمته مهادًا بساطًا ثابتة لا تتزلزل ولا تتحرك، كما قال في الآية الأخرى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} [غافر: ٦٤].
Şöyle buyurmaktadır: (أَمَّنْ جَعَلَ الأرْضَ قَرَارًا) yani üzerinde yaşayanlarla birlikte sarsılmayan, kımıldamayan ve onları çalkalamayan sakin, durağan ve sabit [bir yer kılmıştır]. Zira şayet böyle olsaydı, üzerinde yaşamak ve hayat sürmek tat vermezdi; bilakis O, lütfu ve rahmetiyle onu bir beşik, bir döşek, sarsılmayan ve hareket etmeyen sabit [bir mekan] kılmıştır. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “Yeryüzünü sizin için bir yerleşme yeri, göğü de bir bina kılan Allah'tır.” [Gâfir: 64].
(وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا) أي: جعل فيها الأنهار العذبة الطيبة تشقها في خلالها، وصرفها فيها ما بين أنهار كبار وصغار وبين ذلك، وسيرها شرقًا وغربًا وجنوبًا وشمالا بحسب مصالح عباده في أقاليمهم وأقطارهم حيث ذرأهم في أرجاء الأرض، سَيَّرَ لهم أرزاقهم بحسب ما يحتاجون إليه، (وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ) أي: جبالا شامخة ترسي الأرض وتثبتها؛ لئلا تميد بكم (وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا) أي: جعل بين المياه العذبة والمالحة حاجزًا، أي: مانعًا يمنعها من الاختلاط، لئلا يفسد هذا بهذا وهذا بهذا، فإن الحكمة الإلهية تقتضي بقاء كل منهما على صفته المقصودة منه، فإن البحر الحلو هو هذه الأنهار السارحة الجارية بين الناس. والمقصود منها: أن تكون عذبة زلالا تسقى الحيوان والنبات والثمار منها. والبحار المالحة هي المحيطة بالأرجاء والأقطار من كل جانب، والمقصود منها: أن يكون ماؤها ملحًا أجاجًا، لئلا يفسد الهواء بريحها، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} [الفرقان: ٥٣]؛ ولهذا قال: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) أي: فعل هذا؟ أو يعبد على القول الأول والآخر؟ وكلاهما متلازم صحيح، (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ) أي: في عبادتهم غيره.
(وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَارًا) yani onun aralarında akıp yaran tatlı ve hoş ırmaklar var etmiş; onları büyük, küçük ve ikisi arası ırmaklar halinde sevk etmiş; yeryüzünün dört bir yanına yaydığı kullarının bölgelerindeki ve beldelerindeki maslahatlarına göre doğuya, batıya, güneye ve kuzeye doğru akıtmış, ihtiyaçlarına göre rızıklarını onlara ulaştırmıştır . (وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ) yani sizinle birlikte sarsılmasın diye yeri sabitleyip perçinleyen yüce dağlar [yerleştirmiştir]. (وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا) yani tatlı ve tuzlu sular arasına bir engel, yani biri diğeriyle bozulmasın diye birbirine karışmalarını önleyen bir mania koymuştur. Zira ilahî hikmet, her birinin kendisinden hedeflenen vasıf üzere kalmasını gerektirir. Nitekim tatlı deniz, insanlar arasında akıp giden bu nehirlerdir. Bundan maksat, hayvanların, bitkilerin ve meyvelerin kendisinden sulanması için tatlı ve berrak olmasıdır. Tuzlu denizler ise her taraftan kıtaları ve beldeleri kuşatan denizlerdir; bunların suyunun acı ve tuzlu olmasından maksat ise kokusuyla havanın bozulmamasıdır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “İki denizi birbirine salıveren O'dur. Bu tatlı ve susuzluğu giderici, şu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.” [Furkan: 53]. Bu yüzden: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) yani bunu yapan [başka bir ilah mı var]? Ya da birinci ve ikinci görüşe göre [Allah'la birlikte] ibadet edilen [bir ilah mı var]? Her iki görüş de birbiriyle bağlantılı ve doğrudur. (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ) yani O'ndan başkasına ibadet etmekle [bunu bilmezler].
{أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلا مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)}.
{أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلا مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢)} “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (62)”
ينبه تعالى أنه هو المدعُوّ عند الشدائد، المرجُوّ عند النوازل، كما قال: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} [الإسراء: ٦٧]، وقال تعالى: {ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} [النحل: ٥٣]. وهكذا قال هاهنا: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ) أي: مَنْ هو الذي لا يلجأ المضطر إلا إليه، والذي لا يكشف ضر المضرورين سواه.
Teâlâ, zorluklar anında sadece Kendisine dua edilen, felaketler anında yalnızca Kendisinden umulan olduğunu bildirmektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiği zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider.” [İsrâ: 67]. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} “Sonra size bir darlık dokunduğu zaman yalnız O'na yalvarırsınız.” [Nahl: 53]. Burada da şöyle buyurmuştur: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ) yani darda kalanın Kendisinden başkasına sığınmadığı ve zor durumdakilerin sıkıntısını Kendisinden gayrısının gideremediği zât kimdir?
قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا وُهَيْب، حدثنا خالد الحَذّاء، عن أبي تميمة الهُجَيْمي، عن رجل من بلهجيم قال: قلت: يا رسول الله، إلام تدعو؟ قال: "أدعو إلى الله وحده، الذي إن مَسّك ضر فدعوته كشف عنك، والذي إن أضْلَلْت بأرض قَفْر فدعوتَه رَدّ عليك، والذي إن أصابتك سَنة فدعوتَه أنبتَ لك". قال: قلت: أوصني. قال: "لا تَسُبَّنَّ أحدًا، ولا تَزْهَدنّ في المعروف، ولو أن تلقى أخاك وأنت منبسط إليه وجهك، ولو أن تُفرغَ من دَلوك في إناء المستقي،
İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Hâlid el-Hazzâ' anlattı, Ebû Temîme el-Huceymî'den, o da Belhuceym'den bir adamdan nakletti; adam dedi ki: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Neye çağırıyorsun?" Şöyle buyurdu: «Yalnızca Allah'a çağırıyorum; O Allah ki, sana bir sıkıntı dokunduğunda O'na dua edersen onu senden giderir; çorak bir arazide [yolunu/bineğini] kaybettiğinde O'na dua edersen onu sana geri verir; başına bir kıtlık geldiğinde O'na dua edersen senin için [ekin] bitirir.» [Adam] dedi ki: Dedim ki: "Bana tavsiyede bulun." Şöyle buyurdu: «Sakın kimseye sövme! Kardeşini güler yüzle karşılaman ve su isteyenin kabına kendi kovandan boşaltman şeklinde bile olsa, iyilikten hiçbir şeyi asla küçük görme;
واتزر إلى نصف الساق، فإن أبيت فإلى الكعبين. وإياك وإسبال الإزار، فإن إسبال الإزار من المخيلة، [وإن الله -تبارك تعالى -لا يحب المخيلة] .
İzarını bacağının yarısına kadar bağla, istemezsen topuklara kadar olsun. İzarını [kibirle yere] uzatmaktan sakın; zira izarı uzatmak kibirdendir [ve şüphesiz tebâreke ve teâlâ olan Allah kibirlenenleri sevmez]."
وقد رواه الإمام أحمد من وجه آخر، فذكر اسم الصحابي فقال: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، حدثنا يونس -هو ابن عبيد -حدثنا عبيدة الهُجَيْمي عن أبي تَميمَةَ الهُجَيْمي، عن جابر بن سُلَيم الهُجَيمي قال: أتيت رسول الله ﷺ وهو مُحْتَبٍ بِشَمْلَة، وقد وقع هُدْبها على قدميه، فقلت: أيكم محمد -أو: رسول الله؟ -فأومأ بيده إلى نفسه، فقلت: يا رسول الله، أنا من أهل البادية، وفِيَّ جفاؤهم، فأوصني. فقال: "لا تحقرَنّ من المعروف شيئا، ولو أن تلقى أخاك ووجهك مُنْبَسط، ولو أن تفرغ من دلوك في إناء المستقي، وإن امرؤ شَتَمك بما يعلم فيك فلا تشتمه بما تعلم فيه، فإنه يكون لك أجره وعليه وزْرُه. وإياك وإسبال الإزار، فإن إسبال الإزار من المَخيلَة، وإن الله لا يحب المخيلة، ولا تَسُبَّنّ أحدًا". قال: فما سببت بعده أحدًا، ولا شاة ولا بعيرًا .
İmam Ahmed bunu başka bir yoldan rivayet edip sahabi ismini zikrederek şöyle dedi: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Yûnus -ki o İbn Ubeyd'dir- anlattı, bize Ubeyde el-Huceymî , Ebû Temîme el-Huceymî'den, o da Câbir b. Süleym el-Huceymî'den naklederek anlattı; Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldim; bir örtüye bürünmüş dizlerini dikip oturmuştu (ihtibâ etmişti), örtünün saçağı da ayaklarının üzerine düşmüştü. "Hanginiz Muhammed -veya Resûlullah-?" dedim. Eliyle kendine işaret etti. "Ey Allah'ın Resûlü! Ben çöl ehlindenim, bende onların kabalığı vardır, bana tavsiyede bulun" dedim. Şöyle buyurdu: "İyilikten hiçbir şeyi küçük görme; kardeşini güler yüzle karşılamak ve su isteyenin kabına kendi kovandan boşaltmak şeklinde dahi olsa. Şayet bir kimse sende bildiği bir şeyle sana söverse, sen onda bildiğin bir şeyle ona sövme; zira bunun sevabı sana, günahı ise onadır. İzarını [kibirle yere] uzatmaktan sakın; zira izarı uzatmak kibirdendir ve şüphesiz Allah kibirlenenleri sevmez. Sakın kimseye de sövme." [Câbir] dedi ki: Ondan sonra ne bir kimseye, ne bir koyuna ne de bir deveye asla sövmedim .
وقد روى أبو داود والنسائي لهذا الحديث طرقا، وعندهما طرف صالح منه .
Ebû Dâvûd ve Nesâî bu hadis için çeşitli tarikler rivayet etmişlerdir ve onların nezdinde bu hadisin önemli bir kısmı yer almaktadır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن هاشم حدثنا عبدَةُ بن نوح، عن عمر بن الحجاج، عن عبيد الله بن أبي صالح قال: دخل عليَّ طاوس يعودني، فقلت له: ادع الله لي يا أبا عبد الرحمن. فقال: ادع لنفسك، فإنه يجيب المضطر إذا دعاه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Hâşim anlattı, bize Abde b. Nûh, Ömer b. el-Haccâc'dan, o Ubeydullah b. Ebî Sâlih'ten naklederek anlattı; o dedi ki: Tâvûs hastalandığımda beni ziyarete geldi. Ona: "Ey Ebû Abdirrahmân! Benim için Allah'a dua et" dedim . O da: "Kendin için dua et; zira O, darda kalan kimse Kendisine dua ettiği zaman ona icabet eder" dedi.
وقال وهب بن منبه: قرأت في الكتاب الأول: إن الله يقول: بعزتي إنه من اعتصم بي فإن كادته السموات ومن فيهن، والأرض بمن فيها، فإني أجعل له من بين ذلك مخرجًا. ومن لم يعتصم بي فإني أخسف به من تحت قدميه الأرض، فأجعله في الهواء، فأكله إلى نفسه.
Vehb b. Münebbih dedi ki: İlk kitapta okudum; şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: "İzzetime yemin olsun ki, kim Bana sığınırsa, gökler ve içindekiler ile yer ve içindekiler ona tuzak kursalar bile, şüphesiz Ben onun için bunların arasından bir çıkış yolu yaratırım. Kim de Bana sığınmazsa, şüphesiz Ben ayaklarının altından yeri batırır, onu havada bırakır ve kendisiyle baş başa bırakırım."
وذكر الحافظ ابن عساكر في ترجمة رجل -حكى عنه أبو بكر محمد بن داود الدّينَوَري، المعروف بالدّقّيِّ الصوفي -قال هذا الرجل: كنت أكاري على بغل لي من دمشق إلى بلد الزّبَدَاني، فركب معي ذات مرة رجل، فمررنا على بعض الطريق، على طريق غير مسلوكة، فقال لي: خذ في هذه، فإنها أقرب. فقلت: لا خبرَةَ لي فيها، فقال: بل هي أقرب. فسلكناها فانتهينا إلى مكان وَعْر وواد عميق، وفيه قتلى كثير، فقال لي: أمسك رأس البغل حتى أنزل. فنزل وتشمر، وجمع عليه ثيابه، وسل سكينا معه وقصدني، ففررت من بين يديه وتبعني، فناشدته الله وقلت: خذ البغل بما عليه. فقال: هو لي، وإنما أريد قتلك. فخوفته الله والعقوبة فلم يقبل، فاستسلمت بين يديه وقلت: إن رأيت أن تتركني حتى أصلي ركعتين؟ فقال: [صل] وعجل. فقمت أصلي فَأرْتِج
Hâfız İbn Asâkir, -kendisine sûfî ed-Dakkî olarak bilinen Ebû Bekr Muhammed b. Dâvûd ed-Dîneverî'nin naklettiği- bir adamın biyografisinde zikrettiğine göre bu adam şöyle demiştir: "Şam'dan Zebedânî beldesine katırım ile yolcu taşırdım. Bir keresinde bir adam benimle birlikte bindi. Yolun bir kısmında işlek olmayan bir yoldan geçiyorduk. Bana: 'Buradan git, zira burası daha yakındır' dedi. Ben: 'Orası hakkında bir bilgim yoktur' dedim. O: 'Aksine, burası daha yakındır' dedi. O yola girdik ve engebeli bir yere, pek çok maktulün bulunduğu derin bir vadiye vardık. Bana: 'Ben ininceye kadar katırın başını tut' dedi. İndi, paçalarını sıvadı, elbiselerini topladı, yanındaki bıçağı çekti ve üzerime yöneldi. Onun önünden kaçtım, o da beni takip etti. Ona Allah adına yalvardım ve: 'Üzerindekilerle birlikte katırı al' dedim. O: 'O zaten benimdir, ben sadece seni öldürmek istiyorum' dedi. Onu Allah ve azabı ile korkuttum fakat kabul etmedi. Önünde teslim oldum ve: 'Uygun görürsen iki rekât namaz kılıncaya kadar beni bıraksan?' dedim. O: '[Kıl] ve acele et' dedi. Namaz kılmak için kalktım fakat dilim tutuldu...
عليَّ القرآن فلم يَحضرني منه حرف واحد، فبقيت واقفًا متحيرًا وهو يقول: هيه. افرُغ. فأجرى الله على لساني قوله تعالى: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ)، فإذا أنا بفارس قد أقبل من فم الوادي، وبيده حربة، فرمى بها الرجل فما أخطأت فؤاده، فخر صريعًا، فتعلقت بالفارس وقلت: بالله مَنْ أنت؟ فقال: أنا رسول [الله] الذي يجيب المضطر إذا دعاه، ويكشف السوء. قال: فأخذت البغل والحمل ورجعت سالما.
ve Kur'an'dan tek bir harf dahi aklıma gelmedi. Şaşkın bir halde ayakta kalakaldım; o ise: "Hadi, bitir!" diyordu. Derken Allah dilime Teâlâ'nın: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ) buyruğunu akıttı. Tam o sırada vadinin ağzından elinde bir mızrak olan bir atlının çıkageldiğini gördüm; adam mızrağı ona fırlattı ve mızrak adamın kalbini ıskalamadı, [eşkıya] yere serildi. Süvariye sarılıp: "Allah aşkına sen kimsin?" dedim. Şöyle dedi: "Ben, darda kalan kendisine dua ettiği zaman icabet eden ve kötülüğü gideren [Allah'ın] elçisiyim." [Adam] dedi ki: Katırı ve yükü alıp sağ salim geri döndüm.
وذكر في ترجمة "فاطمة بنت الحسن أم أحمد العجلية" قالت: هزم الكفار يوما المسلمين في غزاة، فوقف جَوَاد جَيّد بصاحبه، وكان من ذوي اليسار ومن الصلحاء، فقال للجواد: ما لك؟ ويلك. إنما كنت أعدّك لمثل هذا اليوم. فقال له الجواد: وما لي لا أقصّر وأنت تَكلُ علوفتي إلى السّواس فيظلمونني ولا يطعمونني إلا القليل؟ فقال: لك عليَّ عهد الله أني لا أعلفك بعد هذا اليوم إلا في حِجْري. فجرى الجواد عند ذلك، ونجَّى صاحبه، وكان لا يعلفه بعد ذلك إلا في حِجْره، واشتهر أمره بين الناس، وجعلوا يقصدونه ليسمعوا منه ذلك، وبلغ ملك الروم أمرُه، فقال: ما تُضَام بلدة يكون هذا الرجل فيها. واحتال ليحصّله في بلده، فبعث إليه رجلا من المرتدين عنده، فلما انتهى إليه أظهر له أنه قد حَسُنت نيته في الإسلام وقومه، حتى استوثق، ثم خرجا يوما يمشيان على جنب الساحل، وقد واعد شخصا آخر من جهة ملك الروم ليتساعدا على أسره، فلما اكتنفاه ليأخذاه رَفَع طرفه إلى السماء وقال: اللهم، إنه إنما خَدَعني بك فاكفنيهما بما شئت، قال: فخرج سبعان إليهما فأخذاهما، ورجع الرجل سالما .
"Fâtıma bint el-Hasan Ümmü Ahmed el-İcliyye"nin biyografisinde zikredildiğine göre o şöyle demiştir: Bir gün bir gazvede kâfirler Müslümanları hezimete uğrattı. Varlıklı ve salih zatlardan birinin asil atı duruverdi. [Adam] ata: "Neyin var? Yazıklar olsun sana! Ben seni ancak bugünün benzeri için hazırlamıştım" dedi. At ona: "Nasıl kusur etmeyeyim ki, sen benim yemimi seyislere bırakıyorsun, onlar da bana haksızlık ediyor ve bana pek az yediriyorlar ?" dedi. Bunun üzerine adam: "Bugünden sonra seni ancak kendi kucağımda yemleyeceğime dair sana Allah'ın ahdi olsun" dedi. Bunun üzerine at koştu ve sahibini kurtardı. Adam bundan sonra atı sadece kendi kucağımda yemler oldu. Bu durum insanlar arasında yayıldı ve bunu kendisinden duymak için yanına gelir oldular. Bu durum Bizans kralına da ulaştı ve: "Bu adamın bulunduğu bir beldeye boyun eğdirilemez " dedi. Onu kendi beldesine getirtmek için bir hile kurdu ve yanındaki mürtedlerden bir adamı ona gönderdi. Adam onun yanına varınca, İslam'a ve kavmine karşı niyetinin güzelleştiğini gösterdi ve nihayet onun güvenini kazandı. Sonra bir gün sahil kenarında yürüyüşe çıktılar; mürted adam, onu esir almak için yardımlaşmak üzere Bizans kralı tarafından başka bir şahısla sözleşmişti. Onu yakalamak için iki taraftan sardıklarında adam gözünü semaya kaldırıp: "Allah'ım! O beni ancak Senin adınla kandırdı; dilediğin şeyle bu ikisine karşı bana yet!" dedi. [Ravi] dedi ki: Hemen üzerlerine iki yırtıcı hayvan çıkıp ikisini yakaladı, adam da sağ salim geri döndü .
وقوله تعالى: (وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ) أي: يُخْلفُ قَرنا لقرن قبلهم وخَلَفًا لسلف، كما قال تعالى: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} [الأنعام: ١٣٣]، وقال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} [الأنعام: ١٦٥]، وقال تعالى: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً} [البقرة: ٣٠]، أي: قومًا يخلف بعضهم بعضا كما قدمنا تقريره. وهكذا هذه الآية: (وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ) أي: أمة بعد أمة، وجيلا بعد جيل، وقومًا بعد قوم. ولو شاء لأوجدهم كلهم في وقت واحد، ولم يجعل بعضَهم من ذرية بعض، بل لو شاء لخلقهم كلهم أجمعين، كما خلق آدم من تراب. ولو شاء أن يجعلهم بعضهم من ذرية بعض ولكن لا يميت أحدا حتى تكون وفاة الجميع في وقت واحد، فكانت تضيق عليهم الأرض وتضيق عليهم معايشهم وأكسابهم، ويتضرر بعضهم ببعض. ولكن اقتضت حكمته وقدرته أن يخلقهم من نفس واحدة، ثم يكثرهم غاية الكثرة، ويذرأهم في الأرض، ويجعلهم قرونا بعد قرون، وأمما بعد أمم، حتى ينقضي الأجل وتفرغ البَرية، كما قدر ذلك ﵎، وكما أحصاهم وعَدّهم عَدًا، ثم يقيم القيامة، ويُوفي كلّ عامل عمله إذا بلغ الكتاب
Allah Teâlâ'nın: (وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ) “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan [mı?]” buyruğu; yani kendilerinden önceki bir neslin ardından başka bir nesli, öncekilerin yerine sonrakileri getirmektedir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ} [el-En'âm: 133] “Eğer dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir topluluğun soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da dilediğini yerinize geçirir.” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ} [el-En'âm: 165] “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve derece derece kiminizi kiminizden üstün kılan O'dur.” Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً} [el-Bakara: 30] “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti”; yani daha önce açıkladığımız üzere, birbiri ardınca gelen bir topluluk [yaratacaktır]. İşte bu ayet de böyledir: (وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ) “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan [mı?]”; yani ümmet ardından ümmet, nesil ardından nesil ve kavim ardından kavim [getirerek halifeler kılan]. Şayet dileseydi onların hepsini tek bir vakitte var eder ve kimini kiminin soyundan kılmazdı. Hatta dileseydi, Âdem'i topraktan yarattığı gibi onların hepsini birden yaratırdı. Şayet onların kimini kiminin soyundan kılmayı dileyip de hepsinin vefatı tek bir vakitte oluncaya kadar hiçbirini öldürmeseydi, o takdirde yeryüzü onlara dar gelir, geçimleri ve kazançları onlara darlaşır, kimisi kimisine zarar verirdi. Fakat O'nun hikmeti ve kudreti; onları tek bir nefisten yaratmayı, sonra onları son derece çoğaltıp yeryüzüne yaymayı, belirlenen ecel sona erip yaratılmışlar [dünyadan] çekilinceye kadar onları asırlar ardınca asırlar ve ümmetler ardınca ümmetler kılmayı iktiza etmiştir; nitekim [Allah] celle celâluhu bunu böyle takdir etmiş, onları bir bir sayıp adetlerini belirlemiştir; sonra kıyameti koparacak ve ecel yazısı vaktine ulaştığında her amel sahibine amelinin karşılığını tastamam verecektir.
أجله؛ ولهذا قال تعالى: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) أي: يقدر على ذلك، أو إله مع الله يُعْبد، وقد علم أن الله هو المتفرد بفعل ذلك (قَلِيلا مَا يذَكَّرُونَ) أي: ما أقل تذكرهم فيما يرشدهم إلى الحق، ويهديهم إلى الصراط المستقيم.
sonuna erdiğinde- her amel sahibine amelinin karşılığını tastamam vermeyi gerektirmiştir. Bu yüzden Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) yani buna güç yetiren veya Allah ile beraber ibadet edilen bir ilah mı var? Oysa bunları yapmakta Allah'ın tek ve benzersiz olduğu bilinmiştir. (قَلِيلا مَا يذَكَّرُونَ) yani kendilerini hakka ulaştıracak ve dosdoğru yola iletecek hususlarda ne kadar da az düşünüyorlar!
{أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)}.
{أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)} “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir. (63)”
يقول: (أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) أي: بما خلق من الدلائل السماوية والأرضية، كما قال: {وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ} [النحل: ١٦]، وقال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} الآية [الأنعام: ٩٧].
Şöyle buyurmaktadır: (أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) yani yarattığı semavi ve arzi delillerle [yol gösteren mi]? Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَعَلامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ} “Ve [başka] işaretler de [koydu]. Onlar yıldızla da yol bulurlar.” [Nahl: 16]. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur...” [En'âm: 97].
(وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) أي: بين يدي السحاب الذي فيه مطر، يغيث به عباده المجدبين الأزلين القنطين، (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ).
(وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ) yani kuraklık çeken, darlıkta kalan ve ümitsizliğe düşen kullarına kendisiyle imdat edeceği yağmurun bulunduğu bulutların önünde [müjdeci gönderen mi]? (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir.”
{أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦٤)}.
{أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٦٤)} “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!' (64)”
أي: هو الذي بقدرته وسلطانه يبدأ الخلق ثم يعيده، كما قال تعالى في الآية الأخرى: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} [البروج: ١٢، ١٣]، وقال {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [الروم: ٢٧].
Yani kudreti ve hâkimiyetiyle yaratmayı başlatan , sonra onu tekrarlayan O'dur. Nitekim Teâlâ diğer ayette şöyle buyurmuştur: {إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ * إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ} “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir. Şüphesiz O'dur ilk baştan yaratan ve [öldükten sonra] tekrar dirilten.” [Burûc: 12-13]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır.” [Rûm: 27].
(وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) أي: بما ينزل من مطر السماء، وينبت من بركات الأرض، كما قال: {وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ * وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} [الطارق: ١١، ١٢]، وقال {يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا} [الحديد: ٤]، فهو، ﵎، ينزل من السماء ماء مباركًا فيسكنه في الأرض، ثم يخرج به [منها] أنواع الزروع والثمار والأزاهير، وغير ذلك من ألوان شتى، {كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى} [طه: ٥٤]؛ ولهذا قال: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) أي: فعل هذا. وعلى القول الآخر: يعبد؟ (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ) على صحة ما تدعونه من عبادة آلهة أخرى، (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) في ذلك، وقد علم أنه لا حجة لهم ولا برهان، كما قال [الله]: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} [المؤمنون: ١١٧].
(وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) “[Ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran kimdir?]” Yani gökten indirdiği yağmurla ve yerden bitirdiği bereketlerle [sizi rızıklandıran O'dur]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ * وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ} “[Yağmurlarla] dönüp duran göğe ve [bitkilerle] yarılan yere andolsun.” [Târık: 11-12]. Yine şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا} “O, yere gireni ve ondan çıkanı; gökten ineni ve oraya yükseleni bilir.” [Hadîd: 4]. Şanı yüce olan O [Allah], gökten bereketli bir su indirir de onu yeryüzünde depolar; sonra onun sayesinde [oradan] türlü türlü ekinler, meyveler, çiçekler ve daha başka rengârenk çeşitleri çıkarır: {كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأُولِي النُّهَى} “Yiyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler/deliller vardır.” [Tâhâ: 54]. İşte bu yüzden: (أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ) “[Allah ile beraber başka bir ilah mı var?!]” buyurmuştur; yani bütün bunları yapan [başka bir ilah mı var]? Diğer bir görüşe göre ise: [Allah ile beraber] ibadet edilecek [başka bir ilah mı var]? (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ) “[De ki: 'Delilinizi getirin!']” başka ilahlara kulluk etme hususunda iddia ettiğiniz şeyin doğruluğuna dair [delilinizi getirin], (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) “[eğer doğru söyleyenler iseniz]” bu iddianızda. Hâlbuki onların hiçbir delil ve hüccetlerinin bulunmadığı bilinmektedir. Nitekim [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmadığı halde başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler.” [Mü'minûn: 117].
{قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ (٦٦)}.
{قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ (٦٦)} “De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'tan başka kimse gaybı bilmez. Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir. (65) Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiştir (yetersiz kalmıştır). Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler. Hayır, onlar ondan yana kördürler. (66)”
يقول تعالى آمرًا رسوله ﷺ أن يقول معلمًا لجميع الخلق: أنه لا يعلم أحد من أهل السموات والأرض الغيب. وقوله: (إِلا اللَّهُ) استثناء منقطع، أي: لا يعلم أحد ذلك إلا الله، ﷿، فإنه المنفرد بذلك وحده، لا شريك له، كما قال: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} الآية [الأنعام: ٥٩]، وقال: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ٣٤]، والآيات في هذا كثيرة.
Teâlâ, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bütün yaratılmışlara şunu bildirerek söylemesini emretmektedir: Gökler ve yer ehlinden hiç kimse gaybı bilmez. (إِلا اللَّهُ) buyruğu munkatı bir istisnadır; yani Azîz ve Celîl olan Allah'tan başka hiç kimse bunu bilemez; çünkü O, hiçbir ortağı olmaksızın bu hususta tektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları ancak O bilir...” [En'âm: 59]. Yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Habîr'dir.” [Lokmân: 34]. Bu husustaki ayetler pek çoktur.
وقوله: (وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ) أي: وما يشعر الخلائق الساكنون في السموات والأرض بوقت الساعة، كما قال: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً} [الأعراف: ١٨٧]، أي: ثقل علمها على أهل السموات والأرض.
(وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ) buyruğu; yani göklerde ve yerde yaşayan yaratılmışlar kıyamet vaktinin ne zaman olduğunu bilemezler. Nitekim: {ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً} “O, göklere de yere de ağır gelmiştir. Size ancak ansızın gelecektir.” [A'râf: 187] buyurmuştur; yani onun bilgisi gökler ve yer ehline ağır gelmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن الجَعْد، حدثنا أبو جعفر الرازي، عن داود بن أبي هند، عن الشعبي، عن مسروق، عن عائشة، ﵂، قالت: مَنْ زعم أنه يعلم -يعني النبي ﷺ -ما يكون في غد فقد أعظم على الله الفِرْية؛ لأن الله تعالى يقول: (لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلا اللَّهُ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. el-Ca'd anlattı, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklederek anlattı; Âişe dedi ki: "Kim onun -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in- yarın ne olacağını bildiğini iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur; çünkü Allah Teâlâ: (لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلا اللَّهُ) buyurmaktadır."
وقال قتادة: إنما جعل الله هذه النجوم لثلاث خصلات : جعلها زينة للسماء، وجعلها يهتدى بها، وجعلها رجومًا [للشياطين] ، فمن تعاطى فيها غير ذلك فقد قال برأيه، وأخطأ حظه، وأضاع نصيبه وتكلَّف ما لا علم له به. وإن ناسًا جَهَلَة بأمر الله، قد أحدثوا من هذه النجوم كهانة: من أعْرَس بنجم كذا وكذا، كان كذا وكذا. ومَنْ سافر بنجم كذا وكذا، كان كذا وكذا. ومَنْ ولد بنجم كذا وكذا، كان كذا وكذا. ولعمري ما من نجم إلا يولد به الأحمر والأسود، والقصير والطويل، والحسن والدميم، وما علْمُ هذا النجم وهذه الدابة وهذا الطير بشيء من الغيب! وقضى الله: أنه لا يعلم مَنْ في السموات والأرض الغيب إلا الله، وما يشعرون أيان يبعثون.
Katâde dedi ki: "Allah bu yıldızları ancak üç haslet için yaratmıştır : Onları gökyüzü için bir süs kılmış, kendileriyle yol bulunacak rehberler yapmış ve [şeytanlar için] taşlama araçları kılmıştır . Kim bunlarda bu sayılanların dışında bir mana ararsa kendi reyiyle konuşmuş, nasibinde yanılmış, payını zayi etmiş ve hakkında bilgisi olmayan bir şeyi tekellüfle yüklenmiş olur. Allah'ın emrinden habersiz birtakım cahil insanlar bu yıldızlardan bir kâhinlik uydurmuşlardır: 'Falan ve filan yıldızda evlenen şöyle şöyle olur; falan ve filan yıldızda sefere çıkan şöyle şöyle olur; falan ve filan yıldızda doğan şöyle şöyle olur' derler. Ömrüme yemin olsun ki, altında hem beyazın hem siyahın, hem kısanın hem uzunun, hem güzelin hem çirkinin doğmadığı hiçbir yıldız yoktur. Bu yıldızın, bu hayvanın ve bu kuşun gaybdan ne haberi olabilir ki! Oysa Allah şöyle hükmetmiştir: Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse gaybı bilmez ve onlar ne zaman diriltileceklerinin farkında da değillerdir."
رواه ابن أبي حاتم عنه بحروفه، وهو كلام جليل متين صحيح.
Bunu İbn Ebî Hâtim ondan lafzı lafzına rivayet etmiştir; bu, pek yüce, sağlam ve sahih bir sözdür.
وقوله: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) أي: انتهى علمهم وعجز عن معرفة وقتها.
(بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) buyruğu; yani bilgileri son bulmuş ve onun vaktini bilmekten aciz kalmıştır.
وقرأ آخرون: "بل أدرك علمهم"، أي: تساوى علمهم في ذلك، كما في الصحيح لمسلم: أن رسول الله ﷺ قال لجبريل -وقد سأله عن وقت الساعة -ما المسؤول عنها بأعلم من السائل أي: تساوى في العجز عن دَرْك ذلك علم المسؤول والسائل.
Başkaları ise: "بل أدرك علمهم" şeklinde okumuşlardır; yani onların bu konudaki bilgisi eşit olmuştur. Nitekim Müslim'in Sahîh'inde [rivayet edildiğine göre], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine kıyametin vaktini soran Cibrîl'e: «ما المسؤول عنها بأعلم من السائل» «Kendisine sorulan, bu hususta sorandan daha bilgili değildir.» buyurmuştur. Yani sorulanın da soranın da bilgisi bunu idrak etmekten aciz kalma hususunda eşitlenmiştir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة) أي: غاب.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَة) yani kaybolup gitti.
وقال قتادة: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ) يعني: يُجَهِّلهم ربهم، يقول: لم ينفذ لهم إلى الآخرة علم، هذا قول.
Katâde dedi ki: (بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الآخِرَةِ) yani Rableri onları cahil saymaktadır; ahirete dair hiçbir bilgileri nüfuz edememiştir , demektedir. Bu, bir görüştür.
وقال ابن جُرَيج، عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس: "بل أدرك علمهم في الآخرة" حين لم ينفع العلم، وبه قال عطاء الخراساني، والسدي: أن علمهم إنما يُدرك ويكمل يوم القيامة حيث لا ينفعهم ذلك، كما قال تعالى: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} [مريم: ٣٨].
İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "بل أدرك علمهم في الآخرة", yani bilginin fayda vermediği vakitte [bilgileri kâmil olacaktır]. Atâ el-Horasânî ve es-Süddî de bu görüştedir; yani onların bilgisi ancak kendilerine fayda vermeyeceği kıyamet gününde tamamlanıp kemale erecektir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Bize gelecekleri gün neler işitecekler, neler görecekler! Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.” [Meryem: 38].
وقال سفيان، عن عمرو بن عبيد، عن الحسن أنه كان يقرأ: "بل أدرك علمهم" قال: اضمحل علمهم في الدنيا، حين عاينوا الآخرة.
Süfyân, Amr b. Ubeyd'den, o da Hasan[-ı Basrî]'den nakletti; o: "بل أدرك علمهم" şeklinde okur ve şöyle derdi: Ahireti bizzat gördüklerinde dünyadaki bilgileri yok olup gitti.
وقوله: (بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) عائد على الجنس، والمراد الكافرون، كما قال تعالى: {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} [الكهف: ٤٨] أي: الكافرون منكم. وهكذا قال هاهنا: (بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) أي: شاكُّون في وجودها ووقوعها، (بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ) أي: في عمَاية وجهل كبير في أمرها وشأنها.
(بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) buyruğu cinse racidir; kastedilenler ise kâfirlerdir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} “Ve Rabbine sıra sıra arz olundular: 'Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz. Hayır, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz.'” [Kehf: 48]; yani sizden kâfir olanlar . Burada da şöyle buyurmuştur: (بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْهَا) yani onun varlığından ve gerçekleşeceğinden şüphe etmektedirler. (بَلْ هُمْ مِنْهَا عَمُونَ) yani onun durumu ve meselesi hakkında tam bir körlük ve büyük bir cehalet içindedirler.
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)}.
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)} “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ve babalarımız toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız? (67) Andolsun ki bu, bize de daha önce babalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (68) De ki: 'Yeryüzünde gezin de suçlu günahkârların sonu nasıl olmuş bir bakın!' (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme! (70)”
يقول تعالى مخبرًا عن منكري البعث من المشركين: أنهم استبعدوا إعادة الأجساد بعد صيرورتها عظامًا ورفاتًا وترابًا، ثم قال: (لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ) أي: ما زلنا نسمع بهذا نحن وآباؤنا، ولا نرى له حقيقة ولا وقوعًا.
Teâlâ, müşriklerden yeniden dirilmeyi inkâr edenleri haber vererek onların bedenlerin kemik, çürümüş kalıntı ve toprak haline geldikten sonra iade edilmesini imkânsız gördüklerini bildirmektedir. Sonra: (لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ) buyurmuştur; yani biz de babalarımız da bunu işitip durmaktayız, fakat ne bir hakikatini ne de gerçekleştiğini görüyoruz.
وقولهم: (إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ): يعنون: ما هذا الوعد بإعادة الأبدان، (إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ) أي: أخذه قوم عَمَّن قبلهم، مَنْ قبلهم يتلقاه بعض عن بعض، وليس له حقيقة.
Onların: (إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ) sözleri; yani bedenlerin yeniden diriltileceğine dair bu vaat (إِلا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ) 'den ibarettir; yani bir kavmin kendisinden öncekilerden aldığı , öncekilerin birbirinden naklettiği ve aslı astarı olmayan [masallardır], demektir.
قال الله تعالى مجيبًا لهم عما ظنوه من الكفر وعدم المعاد: (قُلْ) -يا محمد -لهؤلاء: (سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) أي: المكذِّبين بالرسل وما جاءوهم به من أمر المعاد وغيره، كيف حلت بهم نقَمُ الله وعذابه ونكاله، ونجَّى الله من بينهم رسله الكرام وَمَنْ اتبعهم من المؤمنين، فدل ذلك على صدق ما جاءت به الرسل وصحته.
Allah Teâlâ, onların küfürden ve ahiretin olmayacağına dair zannından ibaret bu sözlerine cevap olarak: [Ey Muhammed!] Bunlara (قُلْ) de ki: (سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) yani peygamberleri ve onların ahiret ve diğer hususlarda getirdiklerini yalanlayanların başına Allah'ın intikamının, azabının ve cezasının nasıl indiğine, Allah'ın aralarından kerim elçilerini ve onlara tabi olan müminleri nasıl kurtardığına bir bakın! Bu da peygamberlerin getirdiği şeylerin doğruluğuna ve sıhhatine delalet etmiştir.
ثم قال تعالى مسليًا لنبيه، صلوات الله وسلامه عليه: (وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ) أي: المكذبين بما جئت به، ولا تأسف عليهم وتذهب نفسك عليهم حسرات، (وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ) أي:
Sonra Allah Teâlâ, Peygamberi'ni -salâtullâhi ve selâmühû aleyh- teselli ederek şöyle buyurdu: {(وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ)} “Onlara üzülme”; yani senin getirdiğin şeyleri yalanlayanlara [üzülme], onlar için esef edip canını hasretlerle heba etme. {(وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ)} “Ve kurdukları tuzaklardan dolayı da sıkıntıda olma!”; yani:
في كيدك ورَدّ ما جئت به، فإن الله مؤيدك وناصرك، ومظهرٌ دينك على مَنْ خالفه وعانده في المشارق والمغارب.
sana tuzak kurmalarından ve getirdiğin şeyi reddetmelerinden dolayı [sıkıntıya düşme]; zira Allah senin destekçin ve yardımcındır, doğularda ve batılarda O'na muhalefet edip inatlaşanlara karşı senin dinini galip kılacaktır.
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤) وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥)}
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١) قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤) وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥)} “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' (71) De ki: 'Aceleyle istediğiniz o şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır (yaklaşmıştır).' (72) Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir. (74) Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (75)”
يقول تعالى مخبرًا عن المشركين، في سؤالهم عن يوم القيامة واستبعادهم وقوع ذلك: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) قال الله مجيبًا لهم: (قُلْ) يا محمد (عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ). [قال ابن عباس أن يكون قرب -أو: أن يقرب -لكم بعض الذي تستعجلون] . وهكذا قال مجاهد، والضحاك، وعطاء الخراساني، وقتادة، والسدي.
Teâlâ müşriklerin kıyamet gününü sormalarını ve onun gerçekleşmesini uzak görmelerini haber vererek: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) buyurmaktadır. Allah onlara cevap olarak: Ey Muhammed! (قُلْ) de ki: (عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ). [İbn Abbâs dedi ki: Acele istediğiniz o şeyin bir kısmının size yaklaşmış -veya yaklaşacak- olması umulur] . Mücâhid, Dahhâk, Atâ el-Horasânî, Katâde ve es-Süddî de böyle demiştir.
وهذا هو المراد بقوله تعالى: {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} [الإسراء: ٥١]، وقال تعالى {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} [العنكبوت: ٥٤].
Teâlâ'nın: {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} “'O ne zaman?' derler. De ki: 'Pek yakında olması umulur.'” [İsrâ: 51] ve {يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Senden azabı acele istiyorlar. Oysa cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır.” [Ankebût: 54] buyruklarıyla kastedilen de budur.
وإنما دخلت "اللام" في قوله: (رَدِفَ لَكُمْ)؛ لأنه ضُمن معنى "عَجِل لكم" كما قال مجاهد في رواية عنه: (عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ): عجل لكم.
(رَدِفَ لَكُمْ) buyruğuna "lâm" harf-i cerinin girmesi, "عَجِل لكم" (size acele geldi) manasını tazammun etmesinden dolayıdır. Nitekim Mücâhid'den gelen bir rivayette o: (عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ) ifadesini; size acele gelmiştir, diye açıklamıştır.
ثم قال الله تعالى: (وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) أي: في إسباغه نعمَه عليهم مع ظلمهم لأنفسهم، وهم مع ذلك لا يشكرونه على ذلك إلا القليل منهم، (وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ) أي: يعلم السرائر والضمائر، كما يعلم الظواهر، {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} [الرعد: ١٠]، {يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى} [طه: ٧]، {أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} [هود: ٥].
Sonra Allah Teâlâ: (وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ) yani kendilerine zulmetmelerine rağmen nimetlerini onların üzerine bolca yağdırmasıyla [lütuf sahibidir]; buna rağmen içlerinden pek azı müstesna O'na şükretmezler, buyurdu. (وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ) yani aşikâr olanları bildiği gibi gizli tutulanları ve sinelerdekileri de bilir: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} “Sizden sözü gizleyen de, onu açığa vuran da [O'nun katında] birdir.” [Ra'd: 10], {يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى} “O, gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir.” [Tâhâ: 7], {أَلا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Bilesiniz ki onlar elbiselerine büründükleri zaman bile, O onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir.” [Hûd: 5].
ثم أخبر تعالى بأنه عالم غيب السموات والأرض، وأنه عالم الغيب والشهادة -وهو ما غاب عن العباد وما شاهدوه -فقال: (وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ) قال ابن عباس: يعني: وما من شيء، (فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) وهذا كقوله تعالى: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [الحج: ٧٠].
Sonra Teâlâ, göklerin ve yerin gaybını bildiğini, kullardan gizli kalan ve onların müşahede ettikleri [her şeyi kapsayan] gayb ve şehadet âlemini bildiğini haber vererek şöyle buyurdu: (وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ) İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani hiçbir şey yoktur ki (فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) “gökte ve yerde, apaçık bir kitapta bulunmasın.” Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [الحج: ٧٠] “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa kesinlikle bilir. Şüphesiz bu bir kitaptadır; muhakkak ki bu, Allah'a pek kolaydır.” [Hac: 70].
{إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)}
{إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76)”
يقول تعالى مخبرًا عن كتابه العزيز، وما اشتمل عليه من الهدى والبينات والفرقان : إنه يقص على بني إسرائيل -وهم حملة التوراة والإنجيل - (أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ)، كاختلافهم في عيسى وتباينهم فيه، فاليهود افتروا، والنصارى غَلَوا، فجاء [إليهم] القرآن بالقول الوسط الحق العدل: أنه عبد من عباد الله وأنبيائه ورسله الكرام، عليه [أفضل] الصلاة والسلام، كما قال تعالى: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} [مريم: ٣٤].
Teâlâ aziz Kitabını ve onun içerdiği hidayeti, apaçık delilleri ve furkânı (hakkı batıldan ayıran hükümleri) haber vererek; onun İsrailoğullarına -ki onlar Tevrat ve İncil'in taşıyıcılarıdır- (أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) yani hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu anlattığını bildirmektedir; İsa hakkındaki ihtilafları ve ayrılıkları gibi. Nitekim Yahudiler iftira atmış, Hristiyanlar ise aşırı gitmişlerdir; Kur'an ise [onlara] orta, hak ve adaletli sözü getirmiştir: O, Allah'ın kullarından bir kul, O'nun kerim peygamberlerinden ve elçilerinden biridir -üzerine salât ve selâmın [en üstünü] olsun-. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söze göre budur.” [Meryem: 34].
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)}.
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)} “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Şüphesiz Rabbin, onların arasında Kendi hükmüyle hükmedecektir. O, Azîz'dir, Alîm'dir. (78) O halde Allah'a tevekkül et; şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79) Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti işittiremezsin. (80) Sen körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin; işte onlar teslim olmuş kimselerdir. (81)”
وقوله: (وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) أي: هدى لقلوب المؤمنين، ورحمة لهم في العمليات.
(وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ) buyruğu; yani müminlerin kalpleri için bir hidayet ve amelî hususlarda onlar için bir rahmettir.
ثم قال: (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ) أي: يوم القيامة، (بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ) في انتقامه، (الْعَلِيمُ) بأفعال عباده وأقوالهم.
Sonra şöyle buyurdu: (إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ) Yani kıyamet gününde, (بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ) intikamında [Azîzdir], (الْعَلِيمُ) kullarının fiillerini ve sözlerini [hakkıyla bilendir].
(فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) أي: في أمورك، وبَلّغ رسالة ربك، (إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ) أي: أنت على الحق المبين وإن خالفك مَنْ خالفك، مِمَّنْ كتبت عليه الشقاوة وحَقَّت عليهم كلمة ربك أنهم لا يؤمنون، ولو جاءتهم كل آية؛ ولهذا قال: (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) أي: لا تسمعهم شيئًا ينفعهم، فكذلك هؤلاء على قلوبهم غشاوة، وفي آذانهم وَقْر الكفر؛ ولهذا قال: (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ) [أي] : إنما يستجيب لك مَنْ هو سميع بصير، السمع والبصر النافعُ في القلب والبصيرة الخاضع لله، ولما جاء عنه على ألسنة الرسل، ﵈.
(فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ) Yani işlerinde [O'na tevekkül et] ve Rabbinin risaletini tebliğ et. (إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ) Yani kendilerine şekavet (bedbahtlık) yazılmış ve üzerlerine Rabbinin iman etmeyeceklerine dair sözü hak olmuş olan kimselerden sana muhalefet edenler muhalefet etse de, her bir ayet onlara gelse bile, şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى) Yani onlara kendilerine fayda verecek hiçbir şeyi işittiremezsin; işte bunlar da böyledir, kalplerinin üzerinde perde ve kulaklarında küfrün ağırlığı vardır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ) [Yani] : Sana ancak işiten ve gören kimseler icabet eder; kalpte ve basirette fayda veren işitme ve görme ise Allah'a ve elçilerinin -aleyhimüsselâm- dilleriyle O'ndan gelenlere boyun eğendir.
{وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ (٨٢)}.
{وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ (٨٢)} “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da insanlara ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyler. (82)”
هذه الدابة تخرج في آخر الزمان عند فساد الناس وتَرْكِهم أوامر الله وتبديلهم الدين الحق، يخرج الله لهم دابة من الأرض -قيل: من مكة. وقيل: من غيرها. كما سيأتي تفصيله -فَتُكَلِّم الناس على ذلك.
Bu dâbbe, ahir zamanda insanların bozulduğu, Allah'ın emirlerini terk ettiği ve hak dini değiştirdiği bir vakitte çıkar; Allah onlara yerden bir dâbbe çıkarır -Mekke'den çıkacağı söylenmiştir, ayrıntısı geleceği üzere başka bir yerden çıkacağı da söylenmiştir- ve insanlara bunun üzerine konuşur.
قال ابن عباس، والحسن، وقتادة -ورُوي عن علي ﵁: تكلمهم كلاما أي: تخاطبهم مخاطبة.
İbn Abbas, Hasan ve Katâde -Ali'den radıyallâhu anh de rivayet edildiğine göre- şöyle demişlerdir: “Onlara söz söyler” yani onlara hitap eder.
وقال عطاء الخراساني: تكلمهم فتقول لهم: إن الناس كانوا بآياتنا لا يوقنون. ويروى هذا عن علي، واختاره ابن جرير. وفي هذا [القول] نظر لا يخفى، والله أعلم.
Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: “Onlarla konuşur ve onlara: ‘İnsanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı’ der.” Bu [görüş] Ali'den rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu [görüşte] ise gizli olmayan bir kapalılık/eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقال ابن عباس -في رواية -تجرحهم. وعنه رواية، قال: كلا تفعل يعني هذا وهذا، وهو قولٌ حسن، ولا منافاة، والله أعلم.
İbn Abbas bir rivayette şöyle demiştir: “Onları yaralar.” Ondan gelen bir diğer rivayette ise şöyle demiştir: “Her ikisini de yapar,” yani hem bunu hem de bunu yapar. Bu güzel bir görüştür ve bir çelişki yoktur; en doğrusunu Allah bilir.
وقد ورد في ذكر الدابة أحاديث وآثار كثيرة، فلنذكر ما تيسر منها، والله المستعان:
Dâbbenin zikri hakkında pek çok hadis ve eser vârid olmuştur; bunlardan kolayımıza geleni zikredelim, yardım istenilecek yalnız Allah'tır:
قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن فُرَات، عن أبي الطفيل، عن حُذَيفة بن أسيد الغفاري قال: أشرف علينا رسول الله ﷺ من غرفة ونحن نتذاكر أمر الساعة فقال: لا تقوم الساعة حتى تَرَوا عشر آيات: طلوع الشمس من مغربها، والدخان، والدابة، وخروج يأجوج ومأجوج، وخروج عيسى ابن مريم، والدجال، وثلاثة خسوف: خسف بالمغرب، وخسف بالمشرق، وخسف بجزيرة العرب، ونار تخرج من قَعر عدن تسوق -أو: تحشر -الناس، تبيت معهم حيث باتوا، وتقيل معهم حيث قالوا" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Furât'tan, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den naklen anlattı; o şöyle demiştir: Biz kıyamet meselesini müzakere ederken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir odadan üzerimize çıkageldi ve şöyle buyurdu: “On alâmet görmedikçe kıyamet kopmaz: Güneşin batıdan doğması, duman, dâbbe, Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkması, İsa b. Meryem'in çıkışı, Deccâl, üç batış (yere batma): biri batıda, biri doğuda, biri de Arap Yarımadası'nda batış; ve Aden'in dibinden çıkıp insanları süren -veya: toplayan-, onlar nerede gecelerse onlarla birlikte geceleyen, onlar nerede kaylûle (öğle uykusu) yaparsa onlarla birlikte kaylûle yapan bir ateş.”
وهكذا رواه مسلم وأهل السنن، من طرق، عن فُرَات القزاز، عن أبي الطفيل عامر بن واثلة، عن حُذَيفة موقوفا . وقال الترمذي: حسن صحيح . ورواه مسلم أيضًا من حديث عبد العزيز بن رُفَيْع، عن أبي الطفيل، عنه مرفوعًا . والله أعلم.
Bunu Müslim ve Sünen sahipleri muhtelif yollardan, Furât el-Kazzâz'dan, o Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'den, o da Huzeyfe'den mevkuf olarak rivayet etmiştir . Tirmizî: “Hasen sahihtir” demiştir . Müslim bunu ayrıca Abdülazîz b. Rufey'in hadisinden, Ebü't-Tufeyl'den, ondan merfû olarak da rivayet etmiştir . En doğrusunu Allah bilir.
طريق أخرى: قال أبو داود الطيالسي، عن طلحة بن عمرو، وجرير بن حازم، فأما طلحة فقال: أخبرني عبد الله بن عبيد الله بن عمَير الليثي: أن أبا الطفيل حدثه، عن حذَيفة بن أسيد الغفاري أبي سَريحَةَ، وأما جرير فقال: عن عبد الله بن عُبيد، عن رجل من آل عبد الله بن مسعود -وحديث طلحة أتم وأحسن -قال: ذَكَرَ رسولُ الله ﷺ الدابة فقال: "لها ثلاث خرجات من الدهر، فتخرج خَرجة من أقصى البادية، ولا يدخل ذكرها القرية -يعني: مكة -ثم تكمن زمانًا طويلا ثم تخرج خَرْجة أخرى دون تلك، فيعلو ذكرها في أهل البادية، ويدخل ذكرها القرية" يعني: مكة. -قال رسول الله ﷺ: "ثم بينما الناس في أعظم المساجد على الله حرمة وأكرمها: المسجد الحرام، لم يَرُعْهم إلا وهي تَرْغو بين الركن والمقام، تنفض عن رأسها التراب. فارفض الناس عنها شتَّى ومعًا، وبقيت عصابة من المؤمنين، وعرفوا أنهم لم يعجزوا الله، فبدأت بهم فجَلَت وجوههم حتى جعلتها كأنها الكوكب الدرّي، وولت في الأرض لا يدركها طالب، ولا ينجو منها هارب، حتى إن الرجل ليتعوذ منها بالصلاة، فتأتيه من خلفه فتقول: يا فلان، الآن تصلي؟
Bir diğer rivayet yolu: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî; Talha b. Amr ve Cerîr b. Hâzim'den rivayet etti. Talha şöyle demiştir: Bana Abdullah b. Ubeydillâh b. Umeyr el-Leysî haber verdi ki Ebü't-Tufeyl ona Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî Ebû Serîha'dan rivayet etmiştir. Cerîr ise: “Abdullah b. Ubeyd'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'un ailesinden bir adamdan” demiştir -Talha'nın rivayeti daha tam ve daha güzeldir-. [Huzeyfe] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dâbbeyi zikredip şöyle buyurdu: «Onun zaman içinde üç çıkışı vardır: Çıkışlardan birinde çölün en uzak noktasından çıkar ve adı köye -yani Mekke'ye- ulaşmaz. Sonra uzun bir müddet gizlenir; ardından bundan daha hafif bir çıkış daha yapar, çöl ehlinde adı yayılır ve adı köye -yani Mekke'ye- girer.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Sonra insanlar, Allah katında hürmeti en büyük ve en şerefli olan mescidde, yani Mescid-i Haram'da iken, Rükn ile Makam arasında başındaki toprağı silkerek böğürdüğünü görmelerinden başka bir şey onları ansızın korkutmaz. Bunun üzerine insanlar ondan kaçarak darmadağınık ve gruplar hâlinde dağılırlar; geriye müminlerden bir topluluk kalır. Onlar Allah'ı aciz bırakamayacaklarını [O'nun takdirinden kaçamayacaklarını] anlamışlardır. [Dâbbe] onlarla başlar ve yüzlerini parlatıp adeta inci gibi parlayan bir yıldız hâline getirir. Sonra yeryüzünde dönüp gider; onu ne peşine düşen yakalayabilir ne de ondan kaçan kurtulabilir. Hatta kişi ondan korunmak için namaza durur; [dâbbe] arkasından gelip: “Ey filan, şimdi mi namaz kılıyorsun?” der.
فيقبل عليها فَتَسِمُهُ في وجهه، ثم تنطلق ويشترك الناس في الأموال، ويصطحبون في الأمصار، يعرف المؤمن من الكافر، حتى إن المؤمن ليقول: يا كافر، اقضني حقي. وحتى إن الكافر ليقول: يا مؤمن، اقضني حقي" .
[Adam] ona döner, dâbbe de onun yüzüne damga basar . Sonra çekip gider; insanlar mallarda ortaklık eder, şehirlerde bir arada yaşarlar. Mümin kâfirden ayırt edilir; öyle ki mümin: ‘Ey kâfir, hakkımı öde!’ der; kâfir de: ‘Ey mümin, hakkımı öde!’ der.”
ورواه ابن جرير من طريقين، عن حذيفة بن أُسَيْد موقوفًا فالله أعلم. ورواه من رواية حذيفة بن اليمان مرفوعًا، وأن ذلك في زمان عيسى بن مريم، وهو يطوف بالبيت، ولكن إسناده لا يصح .
Bunu İbn Cerîr iki yoldan Huzeyfe b. Esîd'den mevkuf olarak rivayet etmiştir , en doğrusunu Allah bilir. Ayrıca Huzeyfe b. el-Yemân'ın rivayetinden merfû olarak ve bunun İsa b. Meryem zamanında o Beyt'i tavaf ederken olacağını rivayet etmiştir; ancak bunun senedi sahih değildir .
حديث آخر: قال مسلم بن الحجاج: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا محمد بن بشر، عن أبي حَيَّان، عن أبي زُرْعَة، عن عبد الله بن عمرو قال: حَفظْتُ من رسول الله ﷺ حديثًا لم أنسه بعد: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "إن أول الآيات خروجًا طلوع الشمس من مغربها، وخروج الدابة على الناس ضُحى، وأيتهما ما كانت قبل صاحبتها، فالأخرى على أثرها قريبًا" .
Başka bir hadis: Müslim b. el-Haccâc dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Muhammed b. Bişr, Ebû Hayyân'dan, o Ebû Zür'a'dan, o da Abdullah b. Amr'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonradan hiç unutmadığım bir hadis belledim; Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: “İlk çıkacak alâmetler, güneşin batıdan doğması ve kuşluk vakti dâbbenin insanların karşısına çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi arkadaşından önce gerçekleşirse, diğeri hemen onun ardından pek yakındır.”
حديث آخر: روى مسلم في صحيحه من حديث العلاء بن عبد الرحمن بن يعقوب -مولى الحُرَقَة -عن أبيه: عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "بادروا بالأعمال ستا : طلوع الشمس من مغربها، أو الدخان، أو الدجال، أو الدابة، أو خاصة أحدكم، أو أمر العامة" . وله من حديث قتادة، عن الحسن، عن زياد بن رباح، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "بادروا بالأعمال ستا: الدجال، والدخان، ودابة الأرض، وطلوع الشمس من مغربها، وأمر العامة وخُويّصة أحدكم" .
Başka bir hadis: Müslim, Sahîh'inde el-Alâ b. Abdirrahmân b. Ya'kûb'un -Hureka'nın azatlısı- hadisinden, babasından, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Altı şeyden önce amellere acele edin : Güneşin batıdan doğması veya duman veya Deccâl veya dâbbe veya sizden birinizin özel durumu (ölümü) yahut umumun meselesi (kıyamet).” Yine Müslim'de Katâde'den, Hasan'dan, Ziyâd b. Rebâh'tan, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Altı şeyden önce amellere acele edin: Deccâl, duman, dâbbetü'l-arz, güneşin batıdan doğması, umumun meselesi ve birinizin özel durumu.”
حديث آخر: قال ابن ماجه: حدثنا حَرْمَلَة بن يحيى، حدثنا ابن وهب، أخبرني عَمْرُو بن الحارث وابن لَهِيعة، عن يزيد بن أبي حبيب، عن سِنَان بن سعد، عن أنس بن مالك، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "بادروا بالأعمال ستًا: طلوع الشمس من مغربها، والدخان، ودابة الأرض، والدجال، وخُوَيّصة أحدكم، وأمر العامة". تفرد به .
Başka bir hadis: İbn Mâce dedi ki: Bize Harmele b. Yahyâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris ve İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Sinân b. Sa'd'dan, o Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem naklen haber verdi ki: “Altı şeyden önce amellere acele edin: Güneşin batıdan doğması, duman, dâbbetü'l-arz, Deccâl, birinizin özel durumu ve umumun meselesi.” Bu rivayette tek kalmıştır .
حديث آخر: قال أبو داود الطيالسي أيضا: حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن أوس بن خالد، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "تخرج دابة الأرض، ومعها عصا موسى وخاتم سليمان، ﵉، فتخطم أنف الكافر بالعصا، وتُجلي وجه المؤمن
Başka bir hadis: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de şöyle demiştir: Bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Evs b. Hâlid'den, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «تخرج دابة الأرض، ومعها عصا موسى وخاتم سليمان، عليهما السلام، فتخطم أنف الكافر بالعصا، وتُجلي وجه المؤمن» «Dâbbetü'l-arz, beraberinde Mûsâ'nın asâsı ve Süleymân'ın -aleyhimesselâm- mührü bulunduğu hâlde çıkar; asâ ile kâfirin burnunu damgalar, müminin yüzünü ise parlatır...»
بالخاتم، حتى يجتمع الناس على الخوان يعرف المؤمن من الكافر".
öyle ki insanlar sofra başında toplanırlar ve mümin kâfirden ayırt edilir.”
ورواه الإمام أحمد، عن بَهْز وعفان ويزيد بن هارون، ثلاثتهم عن حماد بن سلمة، به . وقال: "فتخطم أنف الكافر بالخاتم، وتجلو وجه المؤمن بالعصا، حتى إن أهل الخوان الواحد ليجتمعون فيقول هذا: يا مؤمن، ويقول هذا: يا كافر".
Bunu İmam Ahmed; Behz, Affân ve Yezîd b. Hârûn'dan, üçü birden Hammâd b. Seleme'den bu senedle rivayet etmiştir . Ve şöyle demiştir: “Mühür ile kâfirin burnunu damgalar, asâ ile müminin yüzünü parlatır; öyle ki aynı sofranın ehli toplanır da bu: ‘Ey mümin!’ der, öbürü de: ‘Ey kâfir!’ der.”
ورواه ابن ماجه، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن يونس بن محمد المؤدب، عن حماد بن سلمة، به .
Bunu İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Yûnus b. Muhammed el-Müeddib'den, o da Hammâd b. Seleme'den bu senedle rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال ابن ماجه: حدثنا أبو غسان محمد بن عمرو، حدثنا أبو تُمَيْلة، حدثنا خالد بن عُبَيْد، حدثنا عبد الله بن بُرَيدة، عن أبيه قال: ذهب بي رسول الله ﷺ إلى موضع بالبادية، قريب من مكة، فإذا أرض يابسة حولها رمل، فقال رسول الله ﷺ: "تخرج الدابة من هذا الموضع. فإذا فِتْر في شبر".
Başka bir hadis: İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Gassân Muhammed b. Amr anlattı, bize Ebû Tümeyle anlattı, bize Hâlid b. Ubeyd anlattı, bize Abdullah b. Büreyde babasından naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çölde, Mekke'ye yakın bir yere götürdü; bir de baktık ki etrafı kum olan kuru bir toprak. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Dâbbe şu yerden çıkacaktır.” Bir de baktım ki bir karış kadar bir yerdir.
قال ابن بُرَيدة: فحججت بعد ذلك بسنين، فأرانا عصًا له، فإذا هو بعَصاي هذه ، كذا وكذا .
İbn Büreyde dedi ki: Yıllar sonra hacca gittim; [oradakiler] bize ona ait bir asâ gösterdiler, bir de baktım ki şu asâm ile falan filan kadardır .
وقال عبد الرزاق عن مَعْمَر، عن قتادة؛ أن ابن عباس قال: هي دابةٌ ذات زَغَب، لها أربع قوائم، تخرج من بعض أودية تهامة .
Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Katâde'den naklettiğine göre; İbn Abbas şöyle demiştir: “O, tüylü, dört ayaklı bir hayvandır; Tihâme vadilerinin birinden çıkar.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن رَجَاء، حدثنا فضيل بن مرزوق، عن عطية قال: قال عبد الله: تخرج الدابة من صِدْع من الصفا كجَرْي الفرس ثلاثة أيام، لم يخرج ثلثها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdullah b. Recâ anlattı, bize Fudayl b. Merzûk, Atıyye'den naklen anlattı; o dedi ki: Abdullah şöyle demiştir: “Dâbbe, Safâ'daki bir yarıktan, koşan at süratiyle üç günde çıkar, henüz üçte biri dahi çıkmamış olur.”
وقال محمد بن إسحاق، عن أبان بن صالح قال: سئل عبد الله بن عمرو عن الدابة، فقال: الدابة تخرج من تحت صخرة بجياد، والله لو كنت معهم -أو لو شئت بعصاي الصخرة التي تخرج الدابة من تحتها. قيل: فتصنعُ ماذا يا عبد الله بن عمرو؟ قال: تستقبل المشرق فتصرخ صرخة تنفُذُه، ثم تستقبل الشام فتصرخ صرخة تنفذه، ثم تستقبل المغرب فتصرخ صرخة تنفذه، ثم تستقبل اليمن فتصرخ صرخة تنفذه، ثم تروح من مكة فتصبح بعسفان. قيل: ثم ماذا؟ قال: لا أعلم.
Muhammed b. İshâk, Ebân b. Sâlih'ten nakletti; o dedi ki: Abdullah b. Amr'a dâbbe hakkında soruldu da şöyle dedi: “Dâbbe Ciyâd'daki bir kayanın altından çıkar. Allah'a yemin ederim ki, eğer onlarla olsaydım -veya dileseydim- altından dâbbenin çıkacağı kayayı asâm ile [gösterirdim].” Kendisine: “Peki ne yapar, ey Abdullah b. Amr?” denildi. Dedi ki: “Doğuya yönelir ve onu delen bir çığlık atar, sonra Şam'a yönelir ve onu delen bir çığlık atar, sonra Batı'ya yönelir ve onu delen bir çığlık atar, sonra Yemen'e yönelir ve onu delen bir çığlık atar. Sonra Mekke'den yola çıkar ve sabahı Usfân'da eder.” “Sonra ne olur?” denildi. “Bilmiyorum” dedi.
وعن عبد الله بن عمر، أنه قال: تخرج الدابة ليلة جَمْع. ورواه ابن أبي حاتم. وفي
Abdullah b. Ömer'den [nakledildiğine göre] o şöyle demiştir: “Dâbbe, Cem gecesinde çıkar.” Bunu İbn Ebî Hâtim de rivayet etmiştir. Ve [onun]...
إسناده ابن البيلمان .
senedinde İbnü'l-Beylemânî vardır .
وعن وهب بن منبه: أنه حكى من كلام عُزَير، ﵇، أنه قال: وتخرج من تحت سدوم دابة تكلم الناس كل يسمعها، وتضع الحبالى قبل التمام، ويعود الماء العذب أجاجًا، ويتعادى الأخلاء، وتُحرَقُ الحكمة، ويُرفَعُ العلم، وتكلم الأرض التي تليها. وفي ذلك الزمان يرجو الناس ما لا يبلغون، ويتعبون فيما لا ينالون، ويعملون فيما لا يأكلون. رواه ابن أبي حاتم، عنه.
Vehb b. Münebbih'ten nakledildiğine göre o, Üzeyr'in -aleyhisselâm- sözünden naklederek şöyle dediğini aktarmıştır: “Sedûm'un altından, herkesin işiteceği şekilde insanlarla konuşan bir dâbbe çıkar; hamileler vaktinden önce doğurur, tatlı su acılaşır, dostlar birbirine düşman olur, hikmet yakılır, ilim kaldırılır ve yanındaki yeryüzü parçasıyla konuşur. O zamanda insanlar ulaşamayacakları şeyleri umarlar, elde edemeyecekleri şeyler için yorulurlar ve yiyemeyecekleri şeyler için çalışırlar.” Bunu İbn Ebî Hâtim ondan rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو صالح -كاتب الليث -حدثني معاوية بن صالح، عن أبي مريم: أنه سمع أبا هريرة، ﵁، يقول: إن الدابة فيها من كل لون، ما بين قرنيها فرسخ للراكب.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Sâlih -Leys'in kâtibi- anlattı, bana Muâviye b. Sâlih, Ebû Meryem'den anlattı: O Ebû Hüreyre'yi radıyallâhu anh şöyle derken işitmiştir: “Dâbbede her renkten vardır; iki boynuzunun arası binekli için bir fersahtır .”
وقال ابن عباس: هي مثل الحربة الضخمة.
İbn Abbas şöyle demiştir: “O, büyük bir mızrak gibidir.”
وعن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، ﵁، أنه قال: إنها دابة لها ريش وزغب وحافر، وما لها ذنب، ولها لحية، وإنها لتخرج حُضْر الفرس الجواد ثلاثا، وما خرج ثلثها . ورواه ابن أبي حاتم.
Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “O tüyü, yelesi ve tırnağı olan bir hayvandır; kuyruğu yoktur, sakalı vardır. Koşucu cins bir at süratiyle üç [gün] çıkar, henüz üçte biri dahi çıkmamış olur.” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جُرَيْج، عن ابن الزبير أنه وصف الدابة فقال: رأسها رأس ثور، وعينها عين خنزير، وأذنها أذن فيل، وقرنها قرن أيَّل، وعنقها عنق نعامة، وصدرها صدر أسد، ولونها لون نَمر، وخاصرتها خاصرة هِرّ، وذنبها ذنب كبش، وقوائمها قوائم بعير، بين كل مفصلين اثنا [عشر] ذراعًا، تخرج معها عصا موسى، وخاتم سليمان، فلا يبقى مؤمن إلا نَكتَت في وجهه بعصا موسى نكتة بيضاء، فتفشو تلك النكتة حتى يبيضّ لها وجهه، ولا يبقى كافر إلا نَكَتت في وجهه نكتة سوداء بخاتم سليمان، فتفشو تلك النكتة حتى يسود لها وجهه، حتى إن الناس يتبايعون في الأسواق: بكم ذا يا مؤمن، بكم ذا يا كافر؟ وحتى إنّ أهل البيت يجلسون على مائدتهم، فيعرفون مؤمنهم من كافرهم، ثم تقول لهم الدابة: يا فلان، أبشر، أنت من أهل الجنة، ويا فلان، أنت من أهل النار. فذلك قول الله تعالى: (وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ).
İbn Cüreyc'in İbnü'z-Zübeyr'den naklettiğine göre o, dâbbeyi tavsif ederek şöyle demiştir: “Onun başı boğa başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu dağ keçisi/geyik boynuzu, boynu deve kuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi pars rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu ve bacakları deve bacakları gibidir; her iki ekleminin arası on [iki] arşındır. Yanında Mûsâ'nın asâsı ve Süleyman'ın mührü ile birlikte çıkar. Yüzüne Mûsâ'nın asâsıyla beyaz bir nokta kondurmadığı hiçbir mümin kalmaz; o nokta yayılır ve neticede onun yüzü bembeyaz olur. Yüzüne Süleyman'ın mührüyle siyah bir nokta vurmadığı hiçbir kâfir de kalmaz; o nokta yayılır ve neticede onun yüzü simsiyah olur. Hatta insanlar çarşılarda birbirleriyle alışveriş yaparken: ‘Bu kaça ey mümin?’, ‘Bu kaça ey kâfir?’ derler. Hatta hane halkı sofralarına oturur da mümin olanını kâfir olanından ayırt ederler. Sonra dâbbe onlara: ‘Ey falan, müjde! Sen cennet ehlindensin; ey falan, sen cehennem ehlindensin’ der.” İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur: { وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ } “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da insanlara, ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler.”
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)}.
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)} “Ve her ümmetten ayetlerimizi yalanlayanlardan bir grubu toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler. (83) Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: ‘Siz onları ilmen kavramadığınız halde ayetlerimi yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?’ (84) Yaptıkları zulüm sebebiyle o söz başlarına gelir, artık konuşamazlar. (85) Görmediler mi ki, içinde dinlensinler diye geceyi [karanlık], gündüzü de aydınlatıcı kıldık? Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır. (86)”
يقول تعالى مخبرًا عن يوم القيامة، وحشر الظالمين المكذبين بآيات الله ورسله إلى بين يدي الله، ﷿، ليسألهم عما فعلوه في الدار الدنيا، تقريعًا وتوبيخًا، وتصغيرًا وتحقيرًا فقال: (وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا) أي: من كل قوم وقرن فوجًا، أي: جماعة، (مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا)، كما قال تعالى: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} [الصافات: ٢٢]، وقال تعالى {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} [التكوير: ٧].
Allah Teâlâ kıyamet gününü ve Allah'ın ayetlerini ve elçilerini yalanlayan zalimlerin, dünyada yaptıklarını başlarına kakmak, onları azarlamak, küçültmek ve hakir kılmak üzere Allah'ın azze ve celle huzuruna toplanmasını haber vererek şöyle buyurmaktadır: (وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا) Yani her kavimden ve asırdan bir fevc, yani bir topluluk [toplarız], (مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا), nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “O zulmedenleri ve eşlerini toplayın.” [Sâffât: 22] ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} “Nefisler eşleştirildiği zaman.” [Tekvîr: 7].
وقوله: (فَهُمْ يُوزَعُونَ) قال ابن عباس، ﵄: يدفعون. وقال قتادة: وَزَعَةٌ ترد أولهم على آخرهم. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يساقون.
(فَهُمْ يُوزَعُونَ) buyruğu hakkında İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “İtilip kakılırlar” demiştir. Katâde: “İlkleri sonuncularının üzerine geri çevrilen bir düzen içinde tutulurlar” demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: “Sevk edilirler” demiştir.
(حَتَّى إِذَا جَاءُوا) أي: أوقفوا بين يدي الله ﷿، في مقام المساءلة، (قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أي: ويسألون عن اعتقادهم، وأعمالهم فلما لم يكونوا من أهل السعادة، وكانوا كما قال الله تعالى عنهم: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} [القيامة: ٣١، ٣٢]، فحينئذ قامت عليهم الحجة، ولم يكن لهم عذر يعتذرون به، كما قال تعالى: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ * وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} [المرسلات: ٣٥، ٣٧]، وهكذا قال هاهنا: (وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ) أي: بهتوا فلم يكن لهم جواب؛ لأنهم كانوا في الدار الدنيا ظلمة لأنفسهم، وقد ردوا إلى عالم الغيب والشهادة الذي لا تخفى عليه خافية.
(حَتَّى إِذَا جَاءُوا) Yani hesap yerinde Allah'ın azze ve celle huzuruna durdurulduklarında, (قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) Yani inançlarından ve amellerinden sorulurlar . Onlar bahtiyar kimselerden olmayıp, Allah Teâlâ'nın haklarında buyurduğu gibi olduklarında: {فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى * وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} “O ne doğruladı ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi.” [Kıyâme: 31-32]; işte o anda aleyhlerine hüccet kaim olur ve mazeret beyan edecekleri bir mazeretleri bulunmaz, nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ * وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “Bu, konuşamayacakları gündür. Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler. O gün yalanlayanların vay haline!” [Mürselât: 35-37]. Burada da şöyle buyurmuştur: (وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ) Yani donup kalırlar ve bir cevap veremezler; zira onlar dünyada kendi nefislerine zulmeden kimselerdi ve artık hiçbir gizlinin Kendisine gizli kalmadığı gaybı ve şehadeti Bilen'e döndürülmüşlerdir.
ثم قال تعالى منبهًا على قدرته التامة، وسلطانه العظيم، وشأنه الرفيع الذي تجب طاعته والانقياد لأوامره، وتصديق أنبيائه فيما جاءوا به من الحق الذي لا مَحيد عنه، فقال (أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ) أي: فيه ظلام تسكن بسببه حركاتهم، وتهدأ أنفاسهم، ويستريحون من نَصَب التعب في نهارهم. (وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا) أي: منيرًا مشرقًا، فبسبب ذلك يتصرفون في المعايش والمكاسب، والأسفار والتجارات، وغير ذلك من شؤونهم التي يحتاجون إليها، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).
Sonra Teâlâ; kendisine itaat edilmesi, emirlerine boyun eğilmesi ve peygamberlerinin getirdiği, kendisinden kaçış olmayan hakkın tasdik edilmesi vacip olan kusursuz kudretine, yüce hükümranlığına ve yüce şanına dikkat çekerek şöyle buyurdu: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ} “Görmediler mi ki, içinde sükûn bulsunlar diye geceyi [yarattık]” Yani onda bir karanlık vardır ki, bu sebeple hareketleri sükûna erer, nefesleri yatışır ve gündüzlerindeki yorgunluk meşakkatinden dinlenirler. {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “gündüzü de aydınlık [kıldık]” Yani aydınlık ve ışıl ışıl [yaptık]. Bu sayede geçim ve kazanç sağlama, yolculuklar, ticaretler ve ihtiyaç duydukları diğer işleri için faaliyette bulunurlar. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için deliller vardır.”
{وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧) وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨)}
{وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧) وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨)} “Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar ve yerde olanlar dehşete kapılırlar. Hepsi boyun bükmüş olarak O'na gelirler. (87) Dağları görürsün de onları donuk (yerinde sabit) sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88)”
يخبر تعالى عن هول يوم نفخة الفَزَع في الصُّور، وهو كما جاء في الحديث: "قرن ينفخ فيه". وفي حديث (الصُّور) أن إسرافيل هو الذي ينفخ فيه بأمر الله تعالى، فينفخ فيه أولا نفخة الفزع ويطولها، وذلك في آخر عمر الدنيا، حين تقوم الساعة على شرار الناس من الأحياء، فيفزع مَنْ في السموات ومَنْ في الأرض (إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ)، وهم الشهداء، فإنهم أحياء عند ربهم يرزقون.
Teâlâ, Sûr'a korku üflemesi (nefhatü'l-feza') gününün dehşetini haber vermektedir; bu, hadiste geldiği üzere: “İçine üflenen bir borudur”. (Sûr) hadisinde geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın emriyle ona üfleyecek olan İsrâfîl'dir; ona önce korku üflemesiyle üfler ve bunu uzatır; bu da dünya ömrünün sonunda, kıyamet yaşayanların en kötüleri üzerine kopacağı sırada olur. Böylece göklerde olanlar ve yerde olanlar dehşete kapılırlar (إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ), onlar da şehitlerdir; çünkü onlar Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar.
قال الإمام مسلم بن الحجاج: حدثنا عُبَيد الله بن مُعاذ العنبري، حدثنا أبي، حدثنا شعبة، عن النعمان بن سالم: سمعت يعقوب بن عاصم بن عُرْوَة بن مسعود الثقفي، سمعت عبد الله بن عمرو، ﵁، وجاءه رجل فقال: ما هذا الحديث الذي تَحدث أن الساعة تقوم إلى كذا وكذا؟ فقال: سبحان الله -أو: لا إله إلا الله -أو كلمة نحوهما -لقد هممت ألا أحدث أحدا شيئا أبدا، إنما قلت: إنكم سترون بعد قليل أمرًا عظيمًا يخرب البيت، ويكون ويكون. ثم قال: قال رسول الله ﷺ: "يخرج الدجال في أمتي فيمكث أربعين -[لا أدري أربعين] يومًا، أو أربعين شهرًا، أو أربعين عامًا -فيبعث الله عيسى بن مريم كأنه عروة بن مسعود، فيطلبه فيهلكه. ثم يمكث الناس سبع سنين، ليس بين اثنين عداوة، ثم يرسل الله ريحًا باردة من قبل الشام، فلا يبقى على وجه الأرض أحد في قلبه مثقال ذرة من خير أو إيمان إلا قبضته، حتى لو أن أحدهم دخل في كبد جبل لدخَلَتْه عليه حتى تقبضه". قال: سمعتها من رسول الله ﷺ، قال: "فيبقى شرار الناس في خفة الطير وأحلام السباع، لا يعرفون معروفا ولا ينكرون منكرًا، فيتمثل لهم الشيطان فيقول: ألا تستجيبون؟ فيقولون: فما تأمرنا؟ فيأمرهم بعبادة الأوثان، وهم في ذلك دار رزقهم، حسنٌ عيشهم. ثم ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتًا [ورفع ليتا] . قال: "وأول مَنْ يسمعه رجل يَلُوط حوض إبله". قال: "فَيَصْعَقُ ويَصعقُ الناس، ثم يرسل الله -أو قال: ينزل الله مطرًا كأنه الطَّل -أو قال: الظل -نعمان الشاك -فتنبت منه أجساد الناس، ثم ينفَخُ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون. ثم يقال: يا أيها الناس، هلموا إلى ربكم، وقفوهم إنهم مسؤولون. ثم يقال: أخرجوا بعث النار. فيقال: من كم؟ فيقال: من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعين". قال: "فذلك يوم يجعل الولدان شيبا، وذلك يوم يكشف عن ساق" .
İmam Müslim b. el-Haccâc dedi ki: Bize Ubeydullah b. Muâz el-Anberî anlattı, bize babam anlattı, bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den anlattı: Ya'kûb b. Âsım b. Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'yi işittim; o Abdullah b. Amr'ı radıyallâhu anh işitmiş, ona bir adam gelip: “Kıyametin şöyle şöyle zamanda kopacağına dair anlattığın bu hadis nedir?” demiş; o da: “Sübhânallah -veya: Lâ ilâhe illallâh- yahut buna benzer bir kelime [söyleyerek]- andolsun ki hiç kimseye ebediyen bir şey anlatmamaya niyetlenmiştim; ben sadece demiştim ki: Siz az bir süre sonra Kâbe'nin harap edileceği büyük bir iş göreceksiniz, şöyle olacak, böyle olacak.” demiştir. Sonra şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Deccâl ümmetimin içinde çıkar ve kırk -[kırk gün mü] , kırk ay mı, yoksa kırk yıl mı bilmiyorum- kalır. Bunun üzerine Allah, Urve b. Mes'ûd'a benzer şekilde İsa b. Meryem'i gönderir; onu arar ve helak eder. Sonra insanlar yedi yıl kalırlar, iki kişi arasında hiçbir düşmanlık olmaz. Sonra Allah Şam tarafından soğuk bir rüzgâr gönderir, yeryüzünde kalbinde zerre ağırlığınca hayır veya iman bulunan hiç kimse kalmaz, mutlaka onun canını alır; hatta onlardan biri bir dağın bağrına girse dahi onun da canını almak için yanına girer.” [Abdullah] dedi ki: Bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittim, şöyle buyurdu: “Geriye insanların en kötüleri kalır; kuş hafifliğinde (düşüncesiz) ve yırtıcı hayvan ahlakındadırlar; ne bir iyilik bilirler ne de bir kötülüğü inkâr ederler. Şeytan onlara temessül eder (görünür) ve: ‘İcabet etmez misiniz?’ der. Onlar: ‘Bize ne emredersin?’ derler. O da onlara putlara tapmayı emreder. Onlar bu hal üzerindeyken rızıkları bol, geçimleri güzeldir. Sonra Sûr'a üflenir; onu işiten herkes mutlaka boynunun bir tarafını eğer [diğer tarafını kaldırır] .” Buyurdu ki: “Onu ilk işiten kişi develerinin havuzunu sıvayan bir adamdır.” Buyurdu ki: “O da çarpılıp ölür, insanlar da çarpılıp ölürler. Sonra Allah çisenti gibi -veya gölge gibi; şüphe eden Nu'mân'dır- bir yağmur gönderir -veya: indirir- ve insanların bedenleri ondan biter . Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayakta bakınıp durmaktadırlar. Sonra: ‘Ey insanlar, Rabbinize gelin! Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir’ denilir. Sonra: ‘Cehennem heyetini çıkarın’ denilir. ‘Kaçtan kaç?’ denilir. ‘Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu’ denilir.” Buyurdu ki: “İşte o , çocukları ihtiyarlatan gündür; işte o, baldırın açılacağı gündür.”
وقوله : ثم ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا ورفع ليتا" الليت : هو صفحة العنق، أي: أمال عنقه ليستمعه من السماء جيدًا.
Hadisteki: “Sonra Sûr'a üflenir; onu işiten herkes mutlaka boynunun bir tarafını eğer, diğer tarafını kaldırır” ifadesine gelince; el-Lît : Boyun kenarıdır; yani semadan onu iyice işitmek için boynunu eğer.
فهذه نفخة الفزع. ثم بعد ذلك نفخة الصعق، وهو الموت. ثم بعد ذلك نفخة القيام لرب العالمين، وهو النشور من القبور لجميع الخلائق؛ ولهذا قال: (وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ) -قُرئ بالمد، وبغيره على الفعل، وكلٌ بمعنى واحد -و (دَاخِرِينَ) أي: صاغرين مطيعين، لا يتخلف أحد
İşte bu, dehşet (feza') üflemesidir. Bundan sonra bayılıp ölme (sa'k) üflemesi gelir ki o, ölümdür. Daha sonra da Âlemlerin Rabbi için kıyam üflemesi gelir ki o da bütün yaratılmışların kabirlerinden diriltilip kalkmasıdır (nüşûr). Bundan dolayı: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Hepsi de O'na boyun bükerek gelmişlerdir.” buyurmuştur. Bu [kısım], med ile [âtûhu] ve fiil sîgasıyla meddsiz [etevhu] olarak okunmuştur; her ikisi de aynı anlamdadır. { دَاخِرِينَ } ise zelil, boyun eğmiş ve itaatkâr kimseler demektir; hiç kimse
عن أمره، كما قال تعالى: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} [الإسراء: ٥٢]، وقال {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} [الروم: ٢٥]. وفي حديث الصور: أنه في النفخة الثالثة يأمر الله الأرواح، فتوضع في ثقب في الصور، ثم ينفخ إسرافيل فيه بعدما تنبت الأجساد في قبورها وأماكنها، فإذا نفخ في الصور طارت الأرواح، تتوهج أرواح المؤمنين نورًا، وأرواح الكافرين ظُلمة، فيقول الله، ﷿: وعزتي وجلالي لترجعن كل روح إلى جسدها. فتجيء الأرواح إلى أجسادها، فتدب فيها كما يَدب السم في اللديغ، ثم يقومون فينفضون التراب من قبورهم، قال الله تعالى: {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} [المعارج: ٤٣].
O'nun emrinden geri kalmaz; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} “Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek icabet edersiniz.” [İsrâ: 52] ve {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} “Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz.” [Rûm: 25] buyurmuştur. Sûr hadisinde geçtiği üzere: Üçüncü üflemede Allah ruhlara emreder, onlar Sûr'daki deliklere konulur; sonra cesetler kabirlerinde ve yerlerinde bittikten sonra İsrâfîl ona üfler. Sûr'a üflendiğinde ruhlar uçar; müminlerin ruhları nur saçarak, kâfirlerin ruhları ise karanlık olarak [uçuşur]. Allah azze ve celle: “İzzetime ve celalime andolsun ki her bir ruh mutlaka kendi cesedine dönecektir” buyurur. Ruhlar cesetlerine gelir ve zehrin sokulan kişide yayılması gibi onların içine yayılır; sonra kalkarlar ve kabirlerinden üzerlerindeki toprağı silkelerler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} “O gün kabirlerden sanki dikili taşlara koşuyorlarmış gibi hızlıca çıkarlar.” [Meâric: 43].
وقوله: (وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ) أي: تراها كأنها ثابتة باقية على ما كانت عليه، وهي تمر مر السحاب، أي: تزول عن أماكنها، كما قال تعالى: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا * وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا} [الطور: ٩، ١٠]، وقال: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} [طه: ١٠٥، ١٠٧]، وقال تعالى: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الأَرْضَ بَارِزَةً} [الكهف: ٤٧].
(وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ) buyruğu; yani sen onları oldukları hal üzere sabit ve baki sanırsın, oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler, yani yerlerinden sökülüp giderler; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا * وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا} “O gün gök şiddetle çalkalanır. Ve dağlar bir yürüyüşle yürür.” [Tûr: 9-10] ve {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا} “Sana dağları sorarlar; de ki: ‘Rabbim onları un ufak edip savuracak. Böylece onları dümdüz, bomboş bir alan halinde bırakacak. Orada ne bir eğrilik ne de bir tümsek göreceksin.’” [Tâhâ: 105-107] buyurmuştur. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الأَرْضَ بَارِزَةً} “Ve dağları yürüteceğimiz, yeri de çırılçıplak göreceğin gün.” [Kehf: 47].
وقوله: (صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ) أي: يفعل ذلك بقدرته العظيمة الذي قد أتقن كل ما خلق، وأودع فيه من الحكمة ما أودع، (إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ) أي: هو عليم بما يفعل عباده من خير وشر فيجازيهم عليه.
(صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ) buyruğu; yani bunu, yarattığı her şeyi sapasağlam kılan ve içine dilediği hikmeti yerleştiren [Allah], azametli kudretiyle yapar. (إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ) Yani O, kullarının hayır ve şerden yaptıklarını bilendir, bunun karşılığını onlara verecektir.
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)}.
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)} “Kim bir iyilikle gelirse, artık ona ondan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89) Kim de kötülükle gelirse, artık yüzleri ateşe sürtülür. ‘Yalnızca yapmakta olduklarınızla cezalandırılmıyor musunuz?’ [denilir]. (90)”
ثم بين تعالى حال السعداء والأشقياء يومئذ فقال: (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا) -قال قتادة: بالإخلاص. وقال زين العابدين: هي لا إله إلا الله -وقد بيَّن في المكان الآخر أن له عَشْر أمثالها (وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ)، كما قال في الآية الأخرى: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ} [الأنبياء: ١٠٣]، وقال: {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} [فصلت: ٤٠]، وقال: {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} [سبأ: ٣٧].
Sonra Teâlâ o gün bahtiyarların ve bedbahtların halini açıklayarak şöyle buyurdu: (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا) -Katâde: “İhlas ile [gelirse]” demiştir; Zeynelâbidîn: “O, lâ ilâhe illallâh'tır” demiştir- Teâlâ diğer bir yerde ona on misli olduğunu açıklamıştır. (وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ), nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأَكْبَرُ} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz.” [Enbiyâ: 103], {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” [Fussilet: 40] ve {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” [Sebe: 37] buyurmuştur.
وقوله: (وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ) أي: مَنْ لقي الله مسيئًا لا حسنة له، أو: قد رجحت سيئاته على حسناته، كل بحسبه ؛ ولهذا قال: (هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
(وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ) buyruğu; yani kim Allah'ın huzuruna hiçbir iyiliği olmayan bir günahkâr olarak çıkarsa veya günahları iyiliklerine ağır basmışsa -herkes durumuna göredir -; bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ).
وقال ابن مسعود وأبو هريرة وابن عباس، ﵃، وأنس بن مالك، وعطاء، وسعيد بن جبير، وعكرمة، ومجاهد، وإبراهيم النَّخَعي، وأبو وائل، وأبو صالح، ومحمد بن كعب، وزيد بن أسلم، والزهري، والسُّدِّي، والضحاك، والحسن، وقتادة، وابن زيد، في قوله: (وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ) يعني: بالشرك.
İbn Mes‘ûd, Ebû Hureyre, İbn Abbâs -radıyallâhu anhum-, Enes b. Mâlik, Atâ, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Mücâhid, İbrâhîm en-Nehaî, Ebû Vâil, Ebû Sâlih, Muhammed b. Ka‘b, Zeyd b. Eslem, ez-Zührî, es-Süddî, ed-Dahhâk, el-Hasan, Katâde ve İbn Zeyd, Teâlâ'nın: { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de kötülükle gelirse” buyruğu hakkında: “Yani şirk ile [gelirse]” demişlerdir.
{إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)}.
{إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)} “Bana ancak bu beldenin -ki onu hürmetli kılmıştır ve her şey O'nundur- Rabbine kulluk etmem emrolundu; ve bana müslümanlardan olmam emredildi. (91) Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]. Artık kim doğru yola gelirse, o ancak kendi nefsi için doğru yola gelmiş olur; kim de saparsa, de ki: ‘Ben ancak uyarıcılardanım.’ (92) Ve de ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur; O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız.’ Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (93)”