Binûn

Kasas Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قد تقدم في تفسير الآية قبلها أن موسى ﵇، قضى أتم الأجلين وأوفاهما وأبرهما وأكملهما وأنقاهما، وقد يستفاد هذا أيضًا من الآية الكريمة من قوله : (فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الأجَلَ) أي: الأكمل منهما، والله أعلم.

Bundan önceki ayetin tefsirinde, Mûsâ'nın —aleyhisselâm— iki süreden daha tastamam, daha eksiksiz, daha hayırlı, daha kâmil ve daha temiz olanını tamamladığı geçmişti. Bu husus, yüce ayetteki {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الأجَلَ} “Mûsâ süreyi tamamlayınca” yani 'o iki süreden daha kâmil olanını' ifadesinden de anlaşılabilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: قضى عشر سنين، وبعدها عشرا أخر. وهذا القول لم أره لغيره، وقد حكاه عنه ابن جرير، وابن أبي حاتم، والله أعلم.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: "On yılı tamamladı, ardından bir on yıl daha [kaldı]." Bu görüşü Mücâhid'den başkasında görmedim; bunu ondan İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim nakletmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقوله: (وَسَارَ بِأَهْلِهِ) قالوا: كان موسى قد اشتاق إلى بلاده وأهله، فعزم على زيارتهم في خفية من فرعون وقومه، فتحمل بأهله وما كان معه من الغنم التي وهبها له صهره، فسلك بهم في ليلة مطيرة مظلمة باردة، فنزل منزلا فجعل كلما أورى زنده لا يُضيء شيئًا، فتعجب من ذلك، فبينما هو كذلك [إذ] (آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا) أي: رأى نارا تضيء له على بعد، (قَالَ لأهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا) أي: حتى أذهب إليها، (لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ). وذلك لأنه قد أضل الطريق، (أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ) أي: قطعة منها ، (لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ) أي: تَتَدفؤون بها من البرد.

{وَسَارَ بِأَهْلِهِ} “ve ailesiyle birlikte yola çıkınca” ayeti hakkında dediler ki: Mûsâ memleketini ve ailesini özlemişti. Firavun ve kavminden gizlice onları ziyaret etmeye karar verdi. Ailesini ve kayınpederinin kendisine bağışladığı koyunları yanına alıp yola koyuldu. Yağmurlu, karanlık ve soğuk bir gecede onları götürdü. Bir konaklama yerine indi; çakmak taşını her çaktığında hiçbir şey tutuşmadı, buna şaştı kaldı. Tam bu haldeyken [birden] {آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا} “Tûr tarafından bir ateş gördü” yani uzaktan kendisini aydınlatan bir ateş gördü. {قَالَ لأهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا} “Ailesine: 'Siz bekleyin; doğrusu ben bir ateş gördüm' dedi” yani 'ben oraya gidene kadar'. {لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ} “Umulur ki oradan size bir haber getiririm”. Bu, yolu kaybettiği içindi. {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} “yahut o ateşten bir kor parçası” yani bir parça , {لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ} “ısınasınız diye” yani soğuktan onunla ısınırsınız.

قال الله تعالى: (فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأيْمَنِ) أي: من جانب الوادي مما يلي الجبل عن يمينه من ناحية الغرب، كما قال تعالى : {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأَمْرَ}، فهذا مما يرشد إلى أن موسى قصد النار إلى جهة القبلة، والجبل الغربي عن يمينه، والنار وجدها تضطرم في شجرة خضراء في لحْف الجبل مما يلي الوادي، فوقف باهتًا في أمرها، فناداه ربه: (مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ).

Yüce Allah buyurdu ki: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأيْمَنِ} “Oraya varınca, vadinin sağ kıyısından seslenildi” yani vadinin dağa bitişik olan tarafından, batı cihetindeki sağından; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur : {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأَمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen [o vadinin] batı tarafında değildin.” Bu da Mûsâ'nın ateşe doğru kıble yönüne yöneldiğine, batıdaki dağın onun sağında kaldığına ve ateşi, vadinin bitişiğindeki dağın eteğinde yemyeşil bir ağaçta alev alev yanar bulduğuna işaret eden delillerdendir. Bunun üzerine o durum karşısında şaşkınlıkla durakaldı. Rabbi ona şöyle seslendi: {مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الأيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ} “O mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısındaki ağaçtan...”

قال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمرو بن مُرّة، عن أبي عبيدة، عن عبد الله قال: رأيت الشجرة التي نودي منها موسى، ﵇، سمرة خضراء ترف. إسناده مقارب.

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' anlattı, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Amr b. Mürre'den, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan anlattı; dedi ki: "Mûsâ'ya —aleyhisselâm— kendisinden seslenilen ağacı gördüm; yemyeşil, parıldayan bir Semure (bir tür dikenli çöl ağacı) ağacıydı." İsnadı mukariptir.

وقال محمد بن إسحاق، عن بعض مَنْ لا يتهم، عن وهب بن منبه قال: شجرة من العُلَّيق، وبعض أهل الكتاب يقول: من العوسج.

Muhammed b. İshâk, itham edilmeyecek bir kimseden, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti ki o: "Böğürtlen/çalı cinsinden (ulleyk) bir ağaçtı, Ehl-i Kitap'tan bazıları ise sincan dikeni (avsec) olduğunu söyler" demiştir.

وقال قتادة: هي من العوسج، وعصاه من العوسج.

Katâde dedi ki: "O, sincan dikeni (avsec) idi, asası da sincan dikenindendi."

وقوله تعالى: (أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) أي: الذي يخاطبك ويكلمك هو رب العالمين، الفعال لما يشاء، لا إله غيره، ولا رب سواه، تعالى وتقدس وتنزه عن مماثلة المخلوقات في

Allâh Teâlâ'nın: {أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben, âlemlerin Rabbi olan Allâh'ım!” buyruğu; yani sana hitap eden ve seninle konuşan, dilediğini hakkıyla yapan, kendisinden başka hiçbir ilâh ve O'ndan gayrı hiçbir rab bulunmayan âlemlerin Rabbidir. O, yaratılmışlara benzemekten pek yüce, mukaddes ve münezzehtir; [O]

ذاته وصفاته، وأقواله وأفعاله سبحانه!

sözlerinde ve fiillerinde yaratılmışlara benzemekten yüce, mukaddes ve münezzehtir; O'nu tenzih ederiz!

وقوله: (وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ) أي: التي في يدك. كما قرره على ذلك في قوله: {وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَى * قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى} [طه: ١٧، ١٨]. والمعنى: أما هذه عصاك التي تعرفها ألقها {فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى} فعرف وتحقق أن الذي يخاطبه ويكلمه هو الذي يقول للشيء: كن، فيكون. كما تقدم بيان ذلك في سورة "طه".

{وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} “Ve asanı at!” buyruğu; yani elindekini. Nitekim şu ayette ona bunu ikrar ettirmişti: {وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَى * قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى} “'Sağ elindeki nedir ey Mûsâ?' Dedi ki: 'O benim asamdır; ona dayanırım, onunla davarlarıma yaprak silkerim ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır.'” [Tâhâ: 17-18]. Manası şudur: İşte bu tanıdığın asandır, onu at! {فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى} “Bunun üzerine onu attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılan olmuş!” Böylece kendisine hitap edip konuşanın, bir şeye "Ol!" dediğinde hemen oluveren zat olduğunu anladı ve kesin olarak bildi. Tâhâ Suresi'nde bunun açıklaması geçmişti.

وقال هاهنا: (فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ) أي: تضطرب (كَأَنَّهَا جَانٌّ) أي: في حركتها السريعة مع عظم خَلْق قوائمها واتساع فمها، واصطكاك أنيابها وأضراسها، بحيث لا تمر بصخرة إلا ابتلعتها، فتنحدر في فيها تتقعقع، كأنها حادرة في واد. فعند ذلك (وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ) أي: ولم يكن يلتفت؛ لأن طبع البشرية ينفر من ذلك. فلما قال الله له: (يَا مُوسَى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الآمِنِينَ)، رجع فوقف في مقامه الأول.

Burada ise şöyle buyurdu: {فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ} “[Mûsâ] asanın hareket ettiğini görünce” yani kıpırdadığını, {كَأَنَّهَا جَانٌّ} “sanki çevik bir yılan gibi” yani ayaklarının yaratılışının büyüklüğü, ağzının genişliği, azı ve köpek dişlerinin birbirine çarpmasıyla birlikte hızlı hareketiyle; öyle ki uğradığı hiçbir kaya yoktu ki onu yutmasın, yuttuğu kaya ağzından aşağı sanki bir vadiden yuvarlanırcasına takırdayarak iniyordu. İşte o anda {وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadan dönüp kaçtı” yani arkasına dönüp bakmadı; çünkü insan tabiatı bundan ürker. Allah ona: {يَا مُوسَى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الآمِنِينَ} “Ey Mûsâ! Beri gel, korkma! Çünkü sen güvende olanlardansın” deyince geri döndü ve ilk durduğu yerde durdu.

ثم قال الله له: (اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ) أي: إذا أدخلت يدك في جيب درعك ثم أخرجتها فإنها تخرج تتلألأ كأنها قطعة قمر في لمعان البرق؛ ولهذا قال: (مِنْ غَيْرِ سُوءٍ) أي: من غير برص.

Sonra Allah ona şöyle buyurdu: {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın” yani elini zırhının/elbisenin yakasına sokup çıkardığında, şimşek parıltısı gibi ay parçası misali parıldayarak çıkar. Bu yüzden: {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “kusursuz” yani alaca (abraş) hastalığı olmaksızın buyurdu.

وقوله: (وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ): قال مجاهد: من الفزع. وقال قتادة: من الرعب. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم وابن جرير: مما حصل لك من خوفك من الحية.

{وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ} “Korkudan [açılan] kollarını kendine çek/bağrına bas” ayeti hakkında Mücâhid: "Korkudan", Katâde: "Dehşetten", Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve İbn Cerîr: "Yılandan dolayı sana gelen korkudan" demişlerdir.

والظاهر أن المراد أعم من هذا، وهو أنه أمر ﵇، إذا خاف من شيء أن يضم إليه جناحه من الرهب، وهي يده، فإذا فعل ذلك ذهب عنه ما يجده من الخوف. وربما إذا استعمل أحد ذلك على سبيل الاقتداء فوضع يديه على فؤاده، فإنه يزول عنه ما يجد أو يَخف، إن شاء الله، وبه الثقة.

Açık olan [anlam] şudur ki maksat bundan daha geneldir; o da şudur: Mûsâ'ya —aleyhisselâm— bir şeyden korktuğu zaman, korkudan dolayı kanadını yani elini/kolunu kendine doğru çekmesi emredilmiştir. Bunu yaptığı zaman içindeki korku gider. Biri buna uyarak aynı şeyi yapar ve ellerini göğsünün/kalbinin üzerine koyarsa, inşallah duyduğu korku yok olur veya hafifler; güvenilecek olan ancak Allah'tır.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا الربيع بن ثعلب الشيخ الصالح، أخبرنا أبو إسماعيل المؤدب، عن عبد الله بن مسلم، عن مجاهد، قال : كان موسى ﵇، قد مُلئ قلبه رعبًا من فرعون، فكان إذا رآه قال: اللهم إني أدرأ بك في نحره، وأعوذ بك من شره، ففرّغ الله ما كان في قلب موسى ﵇، وجعله في قلب فرعون، فكان إذا رآه بال كما يبول الحمار.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize sâlih bir şeyh olan er-Rebî' b. Sa'leb anlattı, bize Ebû İsmâîl el-Müeddib, Abdullah b. Müslim'den, o Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Mûsâ'nın —aleyhisselâm— kalbi Firavun korkusuyla dolmuştu. Onu gördüğü zaman: "Allahım! Seninle onun şerrini savar, kötülüğünden sana sığınırım" derdi. Allah Mûsâ'nın —aleyhisselâm— kalbindeki korkuyu boşaltıp Firavun'un kalbine koydu; öyle ki Firavun onu gördüğünde merkebin işediği gibi işerdi.

وقوله: (فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ) يعني: إلقاءه العصا وجعلها حية تسعى، وإدخاله يده في جيبه فتخرج بيضاء من غير سوء -دليلان قاطعان واضحان على قدرة الفاعل المختار، وصحة نبوة مَنْ جرى هذا الخارق على يديه؛ ولهذا قال: (إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ) أي: وقومه من الرؤساء والكبراء والأتباع، (إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ) أي: خارجين عن طاعة الله، مخالفين لدين الله، [والله أعلم].

[Cenâb-ı Hakk'ın]: {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ} “İşte bunlar, Rabbinden iki kesin delildir” sözü; [Mûsâ'nın] asasını atması ve onun koşan bir yılana dönüşmesi ile elini koynuna sokup kusursuz, bembeyaz olarak çıkarması demektir. [Bunlar], dilediğini yapan [Allah'ın] kudretine ve bu harikulade olayın ellerinde gerçekleştiği zâtın peygamberliğinin doğruluğuna dair kesin ve apaçık iki delildir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine [git]” yani yöneticilerden, ileri gelenlerden ve tâbilerden oluşan kavmine [git]; {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir topluluktur” yani Allah'a itaatten çıkmış, Allah'ın dinine muhalefet etmiş kimselerdir. [En doğrusunu Allah bilir.]

{قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥)}.

{قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥)} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım, bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. (33) Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha açıktır/düzgündür; beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu benimle birlikte gönder; çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum.' (34) [Allah] buyurdu ki: 'Pazını kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç/delil vereceğiz ki ayetlerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size tâbi olanlar üstün geleceksiniz.' (35)”

لما أمره الله تعالى بالذهاب إلى فرعون، الذي إنما خرج من ديار مصر فرارًا منه وخوفًا من سطوته، (قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا) يعني: ذلك القبطي، (فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ) أي: إذا رأوني.

Yüce Allah, Mısır diyarından sırf kendisinden kaçtığı ve baskısından korktuğu Firavun'a gitmesini emredince Mûsâ: {قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا} “Dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir cana kıydım'” yani o Kıbtî'yi [öldürdüm], {فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ} “bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum” yani beni gördüklerinde.

(وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا)، وذلك أن موسى، ﵇، كان في لسانه لثغة، بسبب ما كان تناول تلك الجمرة، حين خُيّر بينها وبين التمرة أو الدرّة، فأخذ الجمرة فوضعها على لسانه، فحصل فيه شدة في التعبير؛ ولهذا قال: {وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي} [طه: ٢٧ - ٣٢] أي: يؤنسني فيما أمرتني به من هذا المقام العظيم، وهو القيام بأعباء النبوة والرسالة إلى هذا الملك المتكبر الجبار العنيد. ولهذا قال: (وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا [يُصَدِّقُنِي]) ، أي: وزيرًا ومعينًا ومقويًّا لأمري، يصدقني فيما أقوله وأخبر به عن الله ﷿؛ لأن خبر اثنين أنجع في النفوس من خبر واحد؛ ولهذا قال: (إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ).

{وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا} “Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha açıktır/düzgündür”. Bu da Mûsâ'nın —aleyhisselâm— dilinde pelteklik olmasındandı. Bu pelteklik, kor ateş ile hurma veya inci arasında muhayyer bırakıldığında o kor ateşi alıp diline koymasından ileri gelmişti ve bu yüzden meramını ifade etmede zorluk çekiyordu. Bu sebeple şöyle demişti: {وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي * هَارُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي} “'Dilimden düğümü çöz ki sözümü anlasınlar. Bana ailemden bir vezir ver: Kardeşim Hârûn'u. Onunla arkamı güçlendir ve onu işime ortak et'” [Tâhâ: 27-32]; yani bana emrettiğin bu yüce makamda, yani bu kibirli, zorba ve inatçı hükümdara karşı peygamberlik ve risalet yüklerini üstlenme konusunda bana yoldaş olsun. İşte bu sebeple: {وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “Kardeşim Hârûn'un dili benimkinden daha açıktır/düzgündür; beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu benimle birlikte gönder” dedi; yani bana vezir, yardımcı ve işimi güçlendirici olsun da Aziz ve Celil olan Allah'tan söylediklerimi ve haber verdiklerimi doğrulasın; çünkü iki kişinin haberi nefislerde tek kişinin haberinden daha etkilidir. Bu yüzden: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ} “Çünkü beni yalanlamalarından korkuyorum” dedi.

وقال محمد بن إسحاق: (رِدْءًا يُصَدِّقُنِي) أي: يبين لهم عني ما أكلمهم به، فإنه يفهم [عني] .

Muhammed b. İshâk dedi ki: {رِدْءًا يُصَدِّقُنِي} “beni tasdik eden bir yardımcı olarak” yani 'kendileriyle konuştuğum hususları benim adıma onlara açıklasın, zira o [beni] anlar' .

فلما سأل ذلك قال الله تعالى: (سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ) أي: سنقوي أمرك، ونعز جانبك بأخيك، الذي سألت له أن يكون نبيا معك. كما قال في الآية الأخرى: {قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} [طه: ٣٦]، وقال تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} [مريم: ٥٣]. ولهذا قال بعض السلف: ليس أحد أعظم مِنَّةً على أخيه، من موسى على هارون، ﵉، فإنه شفع فيه حتى جعله الله نبيًّا ورسولا معه إلى فرعون وملئه، ولهذا قال [الله تعالى] في حق موسى: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} [الأحزاب: ٦٩].

Bunu isteyince Yüce Allah buyurdu ki: {سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ} “Pazını kardeşinle güçlendireceğiz” yani seninle birlikte peygamber olmasını istediğin kardeşinle işini kuvvetlendirecek, konumunu güçlendireceğiz. Nitekim diğer ayette: {قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” [Tâhâ: 36] buyurmuş, yine Yüce Allah: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} “Rahmetimizden ona, kardeşi Hârûn'u bir nebî olarak bahşettik” [Meryem: 53] buyurmuştur. Bu yüzden seleften bazıları şöyle demiştir: "Kardeşine minneti (iyiliği), Hârûn'a Mûsâ'nınkinden —aleyhimesselâm— daha büyük olan hiç kimse yoktur. Çünkü Allah onu peygamber yapıp kendisiyle birlikte Firavun ve kavmine elçi olarak gönderene kadar onun için şefaatte bulunmuştur." Bu sebeple [Yüce Allah] Mûsâ hakkında şöyle buyurmuştur: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “O, Allah katında itibarlı/yüzü ak bir kimseydi” [el-Ahzâb: 69].

وقوله تعالى: (وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا) أي: حجة قاهرة، (فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا) أي: لا سبيل لهم إلى الوصول إلى أذاكما بسبب إبلاغكما آيات الله، كما قال الله تعالى [لرسوله محمد ﷺ]: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ] وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [المائدة: ٦٧]. وقال تعالى: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} [الأحزاب: ٣٩]، أي: وكفى بالله ناصرًا ومعينًا ومؤيدًا. ولهذا أخبرهما أن العاقبة لهما ولِمَنْ اتبعهما في الدنيا والآخرة، فقال: (أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ)، كما قال

Yüce Allah'ın: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا} “Ve ikinize bir güç/hüccet vereceğiz” yani ezici bir delil, {فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimiz sayesinde size erişemeyecekler” yani Allah'ın ayetlerini tebliğ etmeniz sebebiyle size zarar vermeye hiçbir yol bulamayacaklar buyruğu, tıpkı Yüce Allah'ın [Elçisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu gibidir: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ] وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [el-Mâide: 67]. Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Onlar, Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter” [el-Ahzâb: 39]; yani yardım edici, destekleyici ve teyit edici olarak Allah yeter. Bu sebeple onlara dünyada ve ahirette güzel akıbetin kendilerine ve kendilerine tâbi olanlara ait olacağını haber verip: {أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} “Siz ve size tâbi olanlar üstün geleceksiniz” buyurmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle

تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١]، وقال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [غافر: ٥١، ٥٢].

buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah: 'Andolsun ki Ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir” [el-Mücâdele: 21]. Yine Yüce Allah: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz Biz elçilerimize ve inananlara hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır” [el-Mü'min/Gâfir: 51-52] buyurmuştur.

ووجه ابن جرير على أن المعنى: (وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا)، ثم يبتدئ فيقول: (بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ)، تقديره: أنتما ومَنْ اتبعكما الغالبون بآياتنا .

İbn Cerîr ayeti şu manaya hamletmiştir: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا} “Ve ikinize öyle bir güç vereceğiz ki size erişemeyecekler”, sonra söze başlayıp {بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} “Ayetlerimiz sayesinde siz ve size tâbi olanlar üstün geleceksiniz” der; takdiri şöyledir: 'Ayetlerimizle siz ve size tâbi olanlar üstün geleceksiniz' .

ولا شك أن هذا المعنى صحيح، وهو حاصل من التوجيه الأول، فلا حاجة إلى هذا، والله أعلم.

Şüphe yok ki bu mana sahihtir ve birinci izahtan da anlaşılmaktadır; dolayısıyla buna gerek yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الأَوَّلِينَ (٣٦) وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)}.

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الأَوَّلِينَ (٣٦) وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)} “Mûsâ onlara apaçık ayetlerimizle gelince dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değildir. Biz geçmişteki atalarımızdan bunu işitmedik.' (36) Mûsâ da dedi ki: 'Kendi katından hidayeti kimin getirdiğini ve [ahiret] yurdunun güzel akıbetinin kime ait olacağını Rabbim daha iyi bilir. Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler.' (37)”

يخبر تعالى عن مجيء موسى وأخيه هارون إلى فرعون وملئه، وعرضه ما آتاهما الله من المعجزات الباهرة والدلالات القاهرة، على صدقهما فيما أخبر عن الله ﷿ من توحيده واتباع أوامره. فلما عاين فرعون وملؤه ذلك وشاهدوه وتحققوه، وأيقنوا أنه من الله، عدلوا بكفرهم وبغيهم إلى العناد والمباهتة، وذلك لطغيانهم وتكبرهم عن اتباع الحق، فقالوا: (مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُفْتَرًى) أي: مفتعل مصنوع. وأرادوا معارضته بالحيلة والجاه، فما صعد معهم ذلك.

Yüce Allah, Mûsâ ve kardeşi Hârûn'un Firavun ve ileri gelenlerine gelişlerini, Allah'ın tevhid edilmesi ve emirlerine uyulması hususunda O'ndan —azze ve celle— haber verdikleri şeylerde doğru söylediklerine dair kendilerine bahşedilen göz kamaştırıcı mucizeleri ve ezici delilleri ortaya koyuşlarını haber vermektedir. Firavun ve ileri gelenleri bunu bizzat görüp şahit olduklarında, kesin olarak bilip Allah katından olduğunu tastamam anladıklarında; azgınlıkları ve hakka tâbi olmaya karşı kibirlenmeleri yüzünden küfür ve taşkınlıklarıyla inada ve iftiraya saptılar da: {مَا هَذَا إِلا سِحْرٌ مُفْتَرًى} “Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değildir” yani uydurulmuş, yapmacık bir şeydir dediler. Hile ve makamla ona karşı koymak istediler, fakat bu onların işine yaramadı.

وقوله : (وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الأوَّلِينَ) يعنون: عبادة الله وحده لا شريك له، يقولون: ما رأينا أحدا من آبائنا على هذا الدين، ولم نر الناس إلا يشركون مع الله آلهة أخرى. فقال موسى، ﵇، مجيبا لهم: (رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ) يعني: مني ومنكم، وسيفصل بيني وبينكم. ولهذا قال: (وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ) أي: النصرة والظفر والتأييد، (إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ) أي: المشركون بالله.

Yüce Allah'ın : {وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الأوَّلِينَ} “Biz geçmişteki atalarımızdan bunu işitmedik” kavliyle, hiçbir ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadet edilmesini kastediyorlar; yani: 'Biz atalarımızdan hiç kimseyi bu din üzere görmedik, insanları da Allah'a başka ilahlar ortak koşmaktan başka bir halde görmedik' diyorlar. Mûsâ —aleyhisselâm— onlara cevap vererek şöyle dedi: {رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ} “Kendi katından hidayeti kimin getirdiğini Rabbim daha iyi bilir” yani benden ve sizden; O benimle sizin aranızda hüküm verecektir. Bu yüzden: {وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ} “Ve yurdun güzel akıbetinin kime ait olacağını” yani zafer, üstünlük ve desteğin [kime olacağını], {إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler” yani Allah'a ortak koşanlar kurtulamazlar dedi.

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)}.

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)} “Firavun dedi ki: «Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum. Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.» (38) O ve askerleri, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar. (39) Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıp attık. Bak işte, zalimlerin sonu nice oldu! (40) Biz onları, ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet günü de yardım görmeyeceklerdir. (41) Bu dünyada da arkalarına lanet taktık. Kıyamet gününde ise onlar, rezil ve perişan kılınmışlardan olacaklardır. (42)”

يخبر تعالى عن كفر فرعون وطغيانه وافترائه في دعوى الإلهية لنفسه القبيحة -لعنه الله -كما قال تعالى: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} [الزخرف: ٥٤]، وذلك لأنه دعاهم إلى الاعتراف له بالإلهية، فأجابوه إلى ذلك بقلة عقولهم وسخافة أذهانهم؛ ولهذا قال: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي)، [و] قال تعالى إخبارا عنه: {فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى * إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى} [النازعات: ٢٣ - ٢٦] يعني: أنه جمع قومه ونادى فيهم بصوته العالي مُصَرِّحا لهم بذلك، فأجابوه سامعين مطيعين. ولهذا انتقم الله تعالى منه، فجعله عبرة لغيره في الدنيا والآخرة، وحتى إنه واجه موسى الكليم بذلك فقال: {لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ} [الشعراء: ٢٩].

Yüce Allah, Firavun'un küfrünü, azgınlığını ve —Allah ona lanet etsin— çirkin nefsi için ilahlık iddia etme iftirasını haber vermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} “Kavmini küçümsedi/küçümseyerek aldattı, onlar da ona boyun eğdiler. Çünkü onlar yoldan çıkmış fâsık bir topluluktu” [ez-Zuhruf: 54]. Çünkü o, kavmini kendisinin ilahlığını kabul etmeye çağırdı, onlar da akıllarının kıtlığı ve zihinlerinin hafifliği sebebiyle ona icabet ettiler. Bu yüzden: {يَا أَيُّهَا الْمَلأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” dedi. [Ve] Yüce Allah ondan haber vererek şöyle buyurdu: {فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى * إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى} “Hemen [adamlarını] topladı ve seslendi: 'Ben sizin en yüce Rabbinizim!' dedi. Allah da onu ahiret ve dünya azabıyla yakalayıverdi. Şüphesiz bunda korkacak kimse için elbette bir ibret vardır” [en-Nâziât: 23-26]; yani kavmini topladı ve onlara açıkça bunu belirterek yüksek sesiyle seslendi; onlar da işitip itaat ederek ona icabet ettiler. Bu yüzden Yüce Allah ondan intikam aldı ve onu dünyada ve ahirette başkalarına ibret kıldı. Hatta o, Kelîm olan Mûsâ'nın yüzüne karşı da bunu söyleyip: {لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ} “Andolsun, benden başka bir ilah edinirsen seni mutlaka zindandakilerden yaparım!” [eş-Şuarâ: 29] demiştir.

وقوله: (فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى) أي: أمر وزيره هامان ومدبر رعيته ومشير دولته أن يوقد له على الطين، ليتخذ له آجُرّا لبناء الصرح، وهو القصر المنيف الرفيع -كما قال في الآية الأخرى: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ} [غافر: ٣٦، ٣٧]، وذلك لأن فرعون بنى هذا الصرح الذي لم يُرَ في الدنيا بناء أعلى منه، إنما أراد بهذا أن يظهر لرعيته تكذيب موسى فيما زعمه من دعوى إله غير فرعون؛ ولهذا قال: (وَإِنِّي لأظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ) أي: في قوله إن ثَمّ ربًّا غيري، لا أنه كذبه في أن الله أرسله؛ لأنه لم يكن يعترف بوجود الصانع، فإنه قال: {وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ} [الشعراء: ٢٣] وقال: {لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ} [الشعراء: ٢٩] وقال: (يَا أَيُّهَا الْمَلأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي) وهذا قول ابن جرير.

{فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى} “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım” buyruğu; yani veziri, tebaasının yöneticisi ve devletinin danışmanı olan Hâmân'a, sarhı —yani yüksek ve muazzam köşkü— inşa etmek üzere tuğla elde etmek için çamur üzerinde ateş yakmasını emretti. Nitekim diğer ayette şöyle demiştir: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ} “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara, göklerin yollarına erişirim de Mûsâ'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.' İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı hüsrandan başka bir şey değildir” [el-Mü'min/Gâfir: 36-37]. Çünkü Firavun dünyada bir benzeri görülmemiş yükseklikte olan bu sarhı inşa etmekle, tebaasına Mûsâ'nın Firavun'dan başka bir ilah olduğu iddiasındaki yalanını açıkça göstermek istemişti. Bu yüzden: {وَإِنِّي لأظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum” yani 'benden başka bir Rabbin bulunduğu sözünde' demiştir; yoksa Allah'ın onu gönderdiği hususunda onu yalanlamış değildir, çünkü o zaten Yaratıcı'nın varlığını kabul etmiyordu. Zira o: {وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [eş-Şuarâ: 23] demiş, yine: {لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ} “Andolsun, benden başka bir ilah edinirsen seni mutlaka zindandakilerden yaparım!” [eş-Şuarâ: 29] demiş ve: {يَا أَيُّهَا الْمَلأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} “Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” demiştir. Bu, İbn Cerîr'in görüşüdür.

وقوله: (وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ) أي: طغوا وتجبروا، وأكثروا في الأرض الفساد، واعتقدوا أنه لا معاد ولا قيامة ، {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ * إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} [الفجر: ١٣، ١٤]، ولهذا قال ها هنا: (فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ) أي: أغرقناهم في البحر في صبيحة واحدة، فلم يبق منهم أحد (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ) أي: لمن سلك وراءهم وأخذ بطريقتهم، في تكذيب الرسل وتعطيل الصانع، (وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ) أي: فاجتمع عليهم خزي الدنيا موصولا بذل الآخرة، كما قال تعالى: {أَهْلَكْنَاهُمْ فَلا نَاصِرَ لَهُمْ} [محمد: ١٣]

{وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لا يُرْجَعُونَ} “O ve orduları, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten Bize döndürülmeyeceklerini sandılar” buyruğu; yani azdılar, zorbalık yaptılar, yeryüzünde bozgunculuğu artırdılar ve dirilişin, kıyametin olmadığını zannettiler . {فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ * إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Bunun üzerine Rabbin de onların üzerlerine azap kamçısı yağdırdı. Şüphesiz Rabbin her an gözetlemektedir” [el-Fecr: 13-14]. Bu sebeple burada şöyle buyurdu: {فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ} “Biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıverdik” yani tek bir sabah vaktinde hepsini denizde boğduk, onlardan hiçbiri kalmadı. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} “Bak işte zalimlerin sonu nasıl oldu! Onları ateşe çağıran önderler yaptık” yani elçileri yalanlama ve Yaratıcı'yı inkâr etme hususunda arkalarından giden ve yollarını tutan kimseler için [önderler kıldık]. {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنْصَرُونَ} “Kıyamet günü ise yardım görmeyeceklerdir” yani dünya rüsvaylığı, ahiret zilletiyle birleşti; nitekim Yüce Allah: {أَهْلَكْنَاهُمْ فَلا نَاصِرَ لَهُمْ} “Onları helak ettik de kendilerine hiçbir yardımcı bulunmadı” [Muhammed: 13] buyurmuştur.

وقوله: (وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً) أي: وشرع الله لعنتهم ولعنة مَلكهم فرعون على ألسنة المؤمنين من عباده المتبعين رسله، وكما أنهم في الدنيا ملعونون على ألسنة الأنبياء وأتباعهم كذلك، (وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ). قال قتادة: وهذه الآية كقوله تعالى: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} [هود: ٩٩].

{وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً} “Biz de bu dünyada onların peşine bir lanet taktık” buyruğu; yani Allah, elçilerine tabi olan mümin kullarının dillerinde onların ve kralları Firavun'un lanetlenmesini meşru kılmıştır. Nitekim onlar dünyada peygamberlerin ve onlara tabi olanların dillerinde lanetlendikleri gibi, {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ} “kıyamet gününde de onlar rezil ve zelil kılınmış kimselerden olacaklardır.” Katâde şöyle demiştir: Bu ayet, Yüce Allah'ın: {وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} [Hûd: 99] “Onlar hem bu dünyada hem de kıyamet gününde lanetle takip edildiler. Verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” buyruğu gibidir.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)}

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)} “Andolsun Biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra insanlar için kalp gözlerini açacak deliller, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; umulur ki düşünüp öğüt alırlar. (43)”

يخبر تعالى عما أنعم به على عبده ورسوله موسى الكليم، عليه من ربه الصلاة والتسليم، من إنزال التوراة عليه بعدما أهلك فرعون وملأه.

Yüce Allah, Firavun ve ileri gelenlerini helak ettikten sonra kulu ve resûlü olan Kelîmullah Mûsâ'ya —Rabbinin salât ve selâmı üzerine olsun— Tevrat'ı indirmek suretiyle lütufta bulunduğu nimetini haber vermektedir.

وقوله: (مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى) يعني: أنه بعد إنزال التوراة لم يعذب أمة بعامة، بل أمر المؤمنين أن يقاتلوا أعداء الله من المشركين، كما قال: {وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ * فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً} [الحاقة: ٩، ١٠].

{مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى} “Önceki nesilleri helak ettikten sonra” buyruğu; yani Tevrat'ın indirilmesinden sonra hiçbir ümmeti toptan bir helak ile azaplandırmamış, aksine müminlere Allah'ın düşmanları olan müşriklerle savaşmalarını emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ * فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً} “Firavun, ondan öncekiler ve altüst olan şehirler halkı hep o günahı işleyegeldiler. Rablerinin elçisine karşı geldiler; O da onları şiddeti gittikçe artan bir yakalayışla yakalayıverdi” [el-Hâkka: 9-10].

وقال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا محمد وعبد الوهاب قالا حدثنا عوف، عن أبي نَضْرَة، عن أبي سعيد الخُدْري قال: ما أهلك الله قومًا بعذاب من السماء ولا من الأرض بعدما أنزلت التوراة على وجه الأرض، غير القرية التي مسخوا قردة، ألم تر أن الله يقول: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى) .

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Muhammed ve Abdülvehhab anlattılar; ikisi dediler ki: Bize Avf, Ebû Nadre'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: "Tevrat yeryüzüne indirildikten sonra Allah, maymuna çevrilen o kasaba halkı müstesna, hiçbir kavmi gökten yahut yerden gelen [toptan] bir azapla helak etmemiştir. Görmez misin Allah şöyle buyuruyor: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى} “Andolsun Biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” .

ورواه ابن أبي حاتم، من حديث عوف بن أبي جَميلة الأعرابي، بنحوه. وهكذا رواه أبو بكر البزار في مسنده، عن عمرو بن علي الفلاس، عن يحيى القَطَّان، عن عوف، عن أبي نضرة، عن أبي سعيد موقوفًا . ثم رواه عن نصر بن علي، عن عبد الأعلى، عن عوف، عن أبي نضرة، عن أبي سعيد -رفعه إلى النبي ﷺ -قال: "ما أهلكَ الله قوما بعذاب من السماء ولا من الأرض إلا قبل موسى"، ثم قرأ: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى) .

Bunu İbn Ebî Hâtim, Avf b. Ebî Cemîle el-A'râbî hadisinden benzer şekilde rivayet etmiştir. Ebû Bekr el-Bezzâr da Müsned'inde Amr b. Ali el-Fellâs'tan, o Yahyâ el-Kattân'dan, o Avf'tan, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den mevkuf olarak böylece rivayet etmiştir. Ardından Nasr b. Ali'den, o Abdül'a'lâ'dan, o Avf'tan, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den —Peygamber'e ﷺ merfu kılarak— rivayet etmiştir; [Resûlullah ﷺ] buyurdu ki: "Allah, Mûsâ'dan önceki dönem hariç, hiçbir kavmi gökten veya yerden gelen bir azapla [toptan] helak etmemiştir." Sonra şu ayeti okudu: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأولَى} “Andolsun Biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” .

وقوله: (بَصَائِرَ لِلنَّاسِ) أي: من العمى والغي، (وهدى) إلى الحق، (ورحمة) أي: إرشادا إلى الأعمال الصالحة، (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أي: لعل الناس يتذكرون به، ويهتدون بسببه.

{بَصَائِرَ لِلنَّاسِ} “İnsanlar için kalp gözlerini açacak deliller” buyruğu; yani körlükten ve sapıklıktan kurtaracak, {وهدى} “ve bir hidayet” hakka iletecek, {ورحمة} “ve bir rahmet” yani sâlih amellere rehberlik edecek [bir Kitap verdik], {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “umulur ki düşünüp öğüt alırlar” yani insanlar onunla öğüt alsınlar ve onun vesilesiyle hidayete ersinler diye.

{وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)}.

{وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen [vâdinin] batı tarafında değildin ve [o olaya] şahit olanlardan da değildin. Ancak biz nice nesiller var ettik de onların üzerinden uzun zamanlar geçti. Sen, kendilerine ayetlerimizi okumak üzere Medyen halkı arasında ikamet ediyor da değildin. Fakat [onların haberlerini sana] gönderen bizdik. [Mûsâ'ya] seslendiğimiz vakit de Tûr'un yanında değildin. Fakat Rabbinden bir rahmet olarak, senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir topluluğu uyarasın diye [seni peygamber gönderdik], umulur ki düşünüp öğüt alırlar. Kendi ellerinin önden takdim ettiği [günahlar] sebebiyle başlarına bir musibet geldiğinde: «Rabbimiz, bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık!» demesinler diye [seni peygamber gönderdik].”

يقول تعالى منبهًا على برهان نبوة محمد، صلوات الله وسلامه عليه، حيث أخبر بالغيوب الماضية، خبرًا كأن سامعه شاهد ورَاءٍ لما تقدم، وهو رجل أمي لا يقرأ شيئا من الكتب، نشأ بين قوم لا يعرفون شيئا من ذلك، كما أنه لما أخبره عن مريم وما كان من أمرها، قال تعالى: {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} [آل عمران: ٤٤]، أي: ما كنت حاضرًا لذلك، ولكن الله أوحاه إليك. وهكذا لما أخبره عن نوح وقومه، وما كان من إنجاء الله له وإغراق قومه.

Yüce Allah, Muhammed'in —Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun— geçmiş gaybları, işiten kimse sanki geçmişte olanları bizzat görmüş ve şahit olmuş gibi haber vermesindeki peygamberlik deliline dikkat çekmektedir. Oysa o, hiçbir kitap okumayan ümmî bir adamdı ve bunlardan hiçbir şey bilmeyen bir topluluk arasında yetişmişti. Nitekim ona Meryem'den ve onun başından geçenlerden haber verdiğinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin; onlar tartışırlarken de yanlarında değildin” [Âl-i İmrân: 44]; yani sen buna şahit değildin, fakat Allah bunu sana vahyetti. Yine ona Nûh'tan ve kavminden, Allah'ın onu kurtarıp kavmini suda boğmasından haber verdiğinde de böyle olmuştur.

ثم قال تعالى: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ} [هود: ٤٩] وقال في آخر السورة {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} [هود: ١٠٠]، وقال بعد ذكر قصة يوسف: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} [يوسف: ١٠٢]، وقال في سورة طه: {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا} [طه: ٩٩] وقال ها هنا -بعدما أخبر عن قصة موسى من أولها إلى آخرها، وكيف كان ابتداء إيحاء الله إليه وتكليمه له -: (وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأمْرَ) يعني: يا محمد، ما كنت بجانب الجبل الغربي الذي كلم الله موسى من الشجرة التي هي شرقية على شاطئ الوادي، (وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ) لذلك، ولكن الله ﷾ أوحى إليك ذلك، ليجعله حجة وبرهانًا على قرون قد تطاول عهدها، ونَسُوا حُجَج الله عليهم، وما أوحاه إلى الأنبياء المتقدمين.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ} “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin. O halde sabret; şüphesiz akıbet muttakilerindir” [Hûd: 49]. Surenin sonunda ise: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} “İşte bunlar o memleketlerin haberlerindendir; sana anlatıyoruz” [Hûd: 100] buyurdu. Yûsuf kıssasını zikrettikten sonra da: {ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “İşte bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin” [Yûsuf: 102] buyurdu. Tâhâ Suresi'nde: {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا} “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz katımızdan sana bir zikir verdik” [Tâhâ: 99] buyurdu. Burada da Mûsâ kıssasını başından sonuna kadar, Allah'ın ona vahyinin ve onunla konuşmasının nasıl başladığını haber verdikten sonra şöyle buyurdu: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen [o vadinin] batı tarafında değildin” yani ey Muhammed! Allah'ın, vadinin kıyısında doğuda kalan ağaçtan Mûsâ ile konuştuğu o batı dağının yanında değildin; {وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “ve sen [buna] şahit olanlardan da değildin”. Fakat Aziz ve Celil olan Allah, üzerinden uzun zaman geçmiş ve Allah'ın aleyhlerindeki hüccetlerini ve önceki peygamberlere vahyettiklerini unutmuş olan nesillere bir hüccet ve bürhan kılmak için bunu sana vahyetti.

وقوله: (وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا) أي: وما كنت مقيما في أهل مدين تتلو عليهم آياتنا، حين أخْبرتَ عن نبيها شعيب، وما قال لقومه، وما ردُّوا عليه، (وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ) أي: ولكن نحن أوحينا إليك ذلك، وأرسلناك للناس رسولا.

{وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “Sen Medyen halkı arasında oturup onlara ayetlerimizi okuyor da değildin” buyruğu; yani peygamberleri Şuayb'dan, kavmine ne söylediğinden ve onların ona ne cevap verdiğinden haber verdiğin vakit Medyen halkı arasında ikamet edip onlara ayetlerimizi okuyor değildin. {وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ} “fakat [seni de] peygamber olarak gönderen Bizdik” yani bunu sana Biz vahyettik ve seni insanlara elçi olarak gönderdik.

(وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا) -قال أبو عبد الرحمن النسائي، في التفسير من سننه: أخبرنا علي بن حُجْر، أخبرنا عيسى -وهو ابن يونس -عن حمزة الزيات، عن الأعمش، عن علي بن مُدْرِك، عن أبي زُرْعَة، عن أبي هريرة، ﵁ (وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا)، قال: نودوا: يا أمة محمد، أعطيتكم قبل أن تسألوني، وأجبتكم قبل أن تدعوني.

{وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “[Mûsâ'ya] seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin.” Ebû Abdurrahman en-Nesâî, Sünen'inin Tefsir bölümünde şöyle dedi: Bize Ali b. Hucr bildirdi, bize Îsâ —ki o İbn Yûnus'tur— Hamza ez-Zeyyât'tan, o A'meş'ten, o Ali b. Müdrik'ten, o Ebû Zür'a'dan, o Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdi: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” ayeti hakkında dedi ki: "Onlara: 'Ey Muhammed ümmeti! Siz Benden istemeden önce size verdim, Bana dua etmeden önce duanıza icabet ettim' diye seslenildi."

وهكذا رواه ابن جرير وابن أبي حاتم، من حديث جماعة، عن حمزة -وهو ابن حبيب الزيات -عن الأعمش. ورواه ابن جرير من حديث وكيع ويحيى بن عيسى، عن الأعمش، عن علي بن مُدْرِك، عن أبي زُرْعَة -وهو ابن عمرو بن جرير -أنه قال ذلك من كلامه، والله أعلم.

Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bir topluluk kanalıyla Hamza'dan —ki o İbn Habîb ez-Zeyyât'tır—, o A'meş'ten rivayet etmiştir. İbn Cerîr ise Vekî' ve Yahyâ b. Îsâ hadisinden, o A'meş'ten, o Ali b. Müdrik'ten, o da Ebû Zür'a'dan —ki o İbn Amr b. Cerîr'dir — rivayet etmiş olup o bunu kendi sözü olarak söylemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وقال مُقاتِل بن حَيَّان: (وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا): أمتك في أصلاب آبائهم أن يؤمنوا

Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin”; [yani] babalarının sulblerinde bulundukları sırada ümmetine iman etmeleri için

بك إذا بعثت.

[seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında değildin demektir].

وقال قتادة: (وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا) موسى. وهذا -والله أعلم -أشبه بقوله تعالى: (وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأمْرَ).

Katâde dedi ki: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} “Seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin” yani Mûsâ'ya [seslendiğimiz zaman]. Bu görüş —en doğrusunu Allah bilir— Yüce Allah'ın: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الأمْرَ} “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen [o vadinin] batı tarafında değildin” kavline daha uygundur.

ثم أخبر هاهنا بصيغة أخرى أخص من ذلك، وهو النداء، كما قال تعالى: {وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى} [الشعراء: ١٠]، وقال: {إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} [النازعات: ١٦]، وقال: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} [مريم: ٥٢].

Sonra burada bundan daha özel olan başka bir ifadeyle, yani nida (seslenme) ile haber verdi. Nitekim Yüce Allah: {وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى} “Hani Rabbin Mûsâ'ya seslenmişti” [eş-Şuarâ: 10], yine: {إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى} “Hani Rabbi ona mukaddes Tuvâ vadisinde seslenmişti” [en-Nâziât: 16] ve: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu gizlice fısıldaşan bir sırdaş olarak [huzurumuza] yaklaştırdık” [Meryem: 52] buyurmuştur.

وقوله: (وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) أي: ما كنت مشاهدًا لشيء من ذلك، ولكن الله أوحاه إليك وأخبرك به، رحمة منه لك وبالعباد بإرسالك إليهم، (لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أي: لعلهم يهتدون بما جئتهم به من الله ﷿.

{وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” buyruğu; yani sen bunlardan hiçbirine şahit değildin; fakat seni onlara elçi göndermek suretiyle hem sana hem de kullara bir rahmet olsun diye Allah bunu sana vahyetti ve haber verdi; {لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir topluluğu uyarasın diye; umulur ki düşünüp öğüt alırlar” yani Aziz ve Celil olan Allah'tan kendilerine getirdiğin şeyle hidayete ersinler diye.

(وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) أي: وأرسلناك إليهم لتقيم عليهم الحجة ولتقطع عذرهم إذا جاءهم عذاب من الله بكفرهم، فيحتجوا بأنهم لم يأتهم رسول ولا نذير، كما قال تعالى بعد ذكره إنزال كتابه المبارك وهو القرآن: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} [الأنعام: ١٥٦، ١٥٧]، وقال: {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} [النساء: ١٦٥]، وقال تعالى: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [المائدة: ١٩]، والآيات في هذا كثيرة [والله أعلم] .

{وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Kendi ellerinin işleyip öne sürdükleri sebebiyle başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de Sen'in ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık ya!' demeselerdi [seni peygamber göndermezdik]” Yani: İnkârları sebebiyle Allah'tan kendilerine bir azap geldiğinde kendilerine bir elçi ve bir uyarıcı gelmediğini öne sürerek delil getirmesinler ve mazeretleri ortadan kalksın, aleyhlerine hüccet ikame edilsin diye seni onlara gönderdik. Nitekim Yüce Allah mübarek kitabı olan Kur'an'ı indirdiğini zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okuduklarından habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [Kur'an'ı indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi” [el-En'âm: 156-157]. Yine: {رُسُلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ} “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak elçiler [gönderdik] ki, elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” [en-Nisâ: 165] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Ey Ehl-i Kitap! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde: 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir. Allah her şeye kadirdir” [el-Mâide: 19]. Bu husustaki ayetler çoktur [en doğrusunu Allah bilir] .

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠)}

{فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠)} “Fakat onlara katımızdan hak gelince: 'Mûsâ'ya verilenlerin benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verilenleri de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirine destek olan iki büyü!' dediler ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler. (48) De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!' (49) Eğer sana cevap veremezlerse bil ki onlar sırf heva ve heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (50)”

يقول تعالى مخبرًا عن القوم الذين لو عذبهم قبل قيام الحجة عليهم، لاحتجوا بأنهم لم يأتهم رسول: إنهم لما جاءهم الحق من عنده على لسان محمد، صلوات الله وسلامه عليه قالوا على

Yüce Allah, aleyhlerine hüccet (kesin delil) ikame edilmeden önce kendilerine azap etseydi bir elçi gelmediğini mazeret olarak öne sürecek olan o topluluk hakkında haber vererek; katından Hak [olan Kur'an], Muhammed'in —salavâtullâhi ve selâmuhu aleyh (Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun)— lisanıyla kendilerine geldiğinde...

وجه التعنت والعناد والكفر والجهل والإلحاد: (لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ)، يعنون -والله أعلم -: من الآيات الكثيرة، مثل العصا واليد، والطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم، وتنقص الزروع والثمار، مما يضيق على أعداء الله، وكفلق البحر، وتظليل الغمام، وإنزال المنِّ والسلوى، إلى غير ذلك من الآيات الباهرة، والحجج القاهرة، التي أجراها الله على يدي موسى ﵇، حجة وبراهين له على فرعون وملئه وبني إسرائيل، ومع هذا كله لم ينجع في فرعون وملئه، بل كفروا بموسى وأخيه هارون، كما قالوا لهما: {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} [يونس: ٧٨]، وقال تعالى: {فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ} [المؤمنون: ٤٨]. ولهذا قال هاهنا: (أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ) أي: أولم يكفر البشر بما أوتي موسى من تلك الآيات العظيمة. (قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا)، أي تعاونا، (وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ) أي: بكل منهما كافرون. ولشدة التلازم والتصاحب والمقارنة بين موسى وهارون، دلَّ ذكر أحدهما على الآخر، كما قال الشاعر:

inat, inatçılık, inkâr, cehalet ve ilhad (sapkınlık) yollu: {لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “'Mûsâ'ya verilenlerin benzeri ona da verilmeli değil miydi?' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verilenleri de inkâr etmemişler miydi?” dediler. —Allah en doğrusunu bilir ya— asa, el (yed-i beyzâ), tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, Allah düşmanlarını darda bırakan ekinlerin ve meyvelerin eksilmesi , denizin yarılması, bulutların gölgelik yapılması, kudret helvası ve bıldırcın eti indirilmesi gibi apaçık mucizeleri ve ezici delilleri kastediyorlardı. Allah bunları Firavun, onun ileri gelenleri ve İsrâiloğulları aleyhine Mûsâ aleyhisselâm'ın ellerinde bir delil ve bürhan kılmıştı. Bütün bunlara rağmen Firavun ve ileri gelenlerine fayda vermedi; bilakis onlar Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u inkâr ettiler. Nitekim onlara: {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} “Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan çevirmek ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz” [Yûnus: 78] demişlerdi. Yüce Allah da: {فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ} “Böylece ikisini de yalanladılar ve helak edilenlerden oldular” [el-Mü'minûn: 48] buyurmuştur. Bundan dolayı burada: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ} “Daha önce Mûsâ'ya verilenleri de inkâr etmemişler miydi?” yani insanlar daha önce Mûsâ'ya verilen o büyük ayetleri (mucizeleri) inkâr etmemişler miydi? {قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “'Birbirine destek olan iki büyü!' dediler” yani yardımlaşan [iki büyü/büyücü dediler], {وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ} “ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr edenleriz' dediler” yani her ikisini de inkâr edicileriz [dediler]. Mûsâ ile Hârûn arasındaki kuvvetli birliktelik, yoldaşlık ve yakınlıktan dolayı birinin zikri diğerine delalet etmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir:

فمَا أدْري إذَا يَمَّمْتُ أرْضًا … أريدُ الخَيْرَ أيهُمَا يَليني

Bir yere yöneldiğimde bilmem ki… İyilik isterim de hangisi bana denk gelir?

أي: فما أدري أيليني الخير أو الشر. قال مجاهد بن جبر: أمرت اليهود قريشا أن يقولوا لمحمد ﷺ ذلك، فقال الله: (أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا) قال: يعني موسى وهارون ﷺ (تَظَاهَرَا) أي: تعاونا وتناصرا وصدق كل منهما الآخر. وبهذا قال سعيد بن جبير وأبو رَزِين في قوله: (ساحِران) يعنون: موسى وهارون. وهذا قول جيد قَويّ، والله أعلم.

Yani: Bana iyilik mi yoksa kötülük mü denk gelir bilmem. Mücâhid b. Cebr dedi ki: "Yahudiler Kureyş'e Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e böyle söylemelerini emrettiler. Bunun üzerine Allah: {أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} “Daha önce Mûsâ'ya verilenleri de inkâr etmemişler miydi? 'Birbirine destek olan iki büyü!' dediler” buyurdu." Dedi ki: Yani Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm . {تَظَاهَرَا} yani yardımlaştılar, birbirlerine destek oldular ve her biri diğerini doğruladı. Saîd b. Cübeyr ve Ebû Rezîn de {ساحِران} "iki büyücü" kıraatinde bu görüşü belirtmiş olup Mûsâ ve Hârûn'u kastetmişlerdir. Bu güzel ve kuvvetli bir görüştür, doğrusunu Allah bilir.

وقال مسلم بن يَسَار، عن ابن عباس (قَالُوا ساحِرَانِ تَظَاهَرَا) يعني: موسى ومحمدًا، صلوات الله وسلامه عليهما وهذا رواية عن الحسن البصري.

Müslim b. Yesâr, İbn Abbâs'tan {قَالُوا ساحِرَانِ تَظَاهَرَا} “'İki büyücü yardımlaştı' dediler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Yani Mûsâ ve Muhammed —salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhimâ— ." Bu, Hasan-ı Basrî'den de bir rivayettir.

وقال الحسن وقتادة: يعني: عيسى ومحمدًا، صلى الله عليهما وسلم، وهذا فيه بعد؛ لأن عيسى لم يجر له ذكر هاهنا، والله أعلم.

Hasan ve Katâde ise şöyle dediler: "Yani Îsâ ve Muhammed —sallallâhu aleyhimâ ve sellem—." Ancak bunda bir uzaklık vardır; zira burada Îsâ'nın adı geçmemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

وأما من قرأ (سِحْرَانِ تَظَاهَرَا)، فقال علي بن أبي طلحة والعوفي، عن ابن عباس. يعنون: التوراة والقرآن. وكذا قال عاصم الجَنَديّ، والسُّدِّيُّ، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، قال السدي: يعني صَدّق كل واحد منهما الآخر.

{سِحْرَانِ تَظَاهَرَا} "İki büyü yardımlaştı" şeklinde okuyanlara gelince; Ali b. Ebî Talha ve el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakille: "Tevrat ve Kur'an'ı kastettiler" demişlerdir. Âsım el-Cahderî, es-Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir. Süddî: "Yani her biri diğerini doğruladı" demiştir.

وقال عكرمة: يعنون: التوراة والإنجيل. وهو رواية عن أبي زرعة، واختاره ابن جرير .

İkrime: "Tevrat ve İncil'i kastediyorlar" demiştir. Bu, Ebû Zür'a'dan gelen bir rivayettir ve İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir .

وقال الضحاك وقتادة: الإنجيل والقرآن. والله سبحانه، أعلم بالصواب. والظاهر على قراءة: (سِحْرَانِ) أنهم يعنون: التوراة والقرآن؛ لأنه قال بعده: (قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ)، وكثيرًا ما يقرن الله بين التوراة والقرآن، كما في قوله تعالى {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} إلى أن قال: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} [الأنعام: ٩١، ٩٢]،

Dahhâk ve Katâde ise: "[Kastedilenler] İncil ve Kur'an'dır" demişlerdir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. {سِحْرَانِ} "İki büyü" kıraatine göre açıkça anlaşılan [mânâ], onların Tevrat ve Kur'an'ı kastettikleridir; çünkü [Yüce Allah] bunun hemen ardından: {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ} “De ki: Eğer doğru söylüyorsanız, Allah katından bu ikisinden daha doğru bir kitap getirin de ben ona uyayım” buyurmuştur. Nitekim Yüce Allah, Tevrat ile Kur'an'ı sıklıkla birlikte zikreder; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: {قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ} “De ki: Mûsâ'nın insanlara bir nûr ve rehber olarak getirdiği Kitab'ı kim indirdi?” buyruğundan: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” [el-En‘âm: 91, 92] buyruğuna kadar [bunu beyan etmiştir].

وقال في آخر السورة: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ}، إلى أن قال: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} [الأنعام: ١٥٥]، وقالت الجن: {إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى [مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ]} [الأحقاف: ٣٠] وقال ورقة بن نوفل: هذا الناموس الذي أنزل [الله] على موسى. وقد علم بالضرورة لذوي الألباب أن الله لم ينزل كتابًا من السماء فيما أنزل من الكتب المتعددة على أنبيائه أكمل ولا أشمل ولا أفصح ولا أعظم ولا أشرف من الكتاب الذي أنزل على محمد ﷺ ، وهو القرآن، وبعده في الشرف والعظمة الكتاب الذي أنزله على موسى بن عمران، ﵇، وهو التوراة التي قال الله تعالى فيها: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} [المائدة: ٤٤]. والإنجيل إنما نزل متمما للتوراة ومُحلا لبعض ما حُرّم على بني إسرائيل. ولهذا قال تعالى: (قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: فيما تدافعون به الحق وتعارضون به من الباطل.

Surenin sonunda da şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğundan: {وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin” [el-En'âm: 154-155] buyruğuna kadar. Cinler de: {إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى [مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ]} “Biz Mûsâ'dan sonra indirilen [ve kendisinden öncekini doğrulayan] bir kitap dinledik” [el-Ahkâf: 30] demişlerdir. Varaka b. Nevfel de: "Bu, [Allah'ın] Mûsâ'ya indirdiği Nâmûs'tur" demiştir. Akıl sahiplerince zorunlu olarak bilinmektedir ki, Allah'ın peygamberlerine indirdiği çeşitli kitaplar arasında gökten Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği kitaptan —ki o Kur'an'dır— daha mükemmel, daha kapsamlı, daha fasih, daha büyük ve daha şerefli bir kitap indirmemiştir. Şeref ve azamet bakımından ondan sonra İmran oğlu Mûsâ aleyhisselâm'a indirdiği kitap gelir ki o, Yüce Allah'ın hakkında: {إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ} “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. [Allah'a] teslim olmuş peygamberler, kendilerini Rabbe adayanlar ve âlimler, Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için yahudilere onunla hükmederlerdi” [el-Mâide: 44] buyurduğu Tevrat'tır. İncil ise ancak Tevrat'ı tamamlayıcı ve İsrâiloğullarına haram kılınan bazı şeyleri helal kılıcı olarak inmiştir. Bundan dolayı Yüce Allah: {قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!'” yani hakkı savuşturmakta ve batılla karşı koymakta [doğru sözlü iseniz] buyurmuştur.

قال الله تعالى: (فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ) أي: فإن لم يجيبوك عما قلت لهم ولم يتبعوا الحق (فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ) أي: بلا دليل ولا حجة (وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ) أي: بغير حجة مأخوذة من كتاب الله، (إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ).

Yüce Allah buyurdu ki: {فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ} “Eğer sana cevap veremezlerse” yani onlara söylediğin şeye karşılık veremezler ve hakka uymazlarsa, {فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ} “bil ki onlar sırf heva ve heveslerine uymaktadırlar” yani hiçbir delil ve hüccet olmaksızın, {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنَ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir?” yani Allah'ın Kitabı'ndan alınmış bir hüccet olmaksızın, {إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)}.

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)} “Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü ardı ardına ulaştırdık. (51)”

وقوله: (وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ) قال مجاهد: فصلنا لهم القول. وقال السدي: بينا لهم القول.

{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü ardı ardına ulaştırdık” buyruğu hakkında Mücâhid: "Onlara sözü ayrıntılı olarak açıkladık", Süddî ise: "Onlara sözü beyan ettik" demiştir.

وقال قتادة: يقول تعالى: أخبَرَهم كيف صُنع بِمَنْ مضى وكيف هو صانع، (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ).

Katâde dedi ki: "Yüce Allah şöyle buyuruyor: {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar” diye geçmiştekilere nasıl muamele edildiğini ve [şimdi de] nasıl muamele edeceğini onlara haber verdi."

قال مجاهد وغيره: (وَصَّلْنَا لَهُمُ) يعني: قريشا. وهذا هو الظاهر، لكن قال حماد بن سلمة، عن عمرو بن دينار، عن يحيى بن جَعْدَة، عن رفاعة -رفاعة هذا هو ابن قَرَظَة القُرَظيّ، وجعله ابن منده: رفاعة بن سموال، خال صفية بنت حيي، وهو الذي طلق تميمة بنت وهب التي تزوجها بعده عبد الرحمن بن الزبير بن باطا، كذا ذكره ابن الأثير -قال: نزلت (وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ) في عشرة أنا أحدهم. رواه ابن جرير وابن أبي حاتم من حديثه .

Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: {وَصَّلْنَا لَهُمُ} “[Sözü] onlara ulaştırdık” yani Kureyş'e. Zahir olan da budur. Fakat Hammâd b. Seleme, Amr b. Dînâr'dan, o Yahyâ b. Ca'de'den, o da Rifâa'dan —bu Rifâa, İbn Karaza el-Kurazî'dir; İbn Mendeh onu Safiyye bnt. Huyeyy'in dayısı Rifâa b. Semev'el olarak kabul etmiştir ve kendisinden sonra Abdurrahman b. ez-Zübeyr b. Bâtâ'nın evlendiği Temîme bnt. Vehb'i boşayan kişidir; İbnü'l-Esîr böyle zikretmiştir— rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "{وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ} “Andolsun ki sözü ardı ardına ulaştırdık” ayeti on kişi hakkında indi, ben de onlardan biriyim." Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim onun rivayetinden aktarmıştır .

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥)}.

{الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥)} “Ondan (Kur'an'dan) önce kendilerine kitap verdiklerimiz var ya, işte onlar buna da iman ederler. (52) Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman: «Ona iman ettik; şüphesiz o, Rabbimizden [gelen] haktır. Doğrusu biz ondan önce de müslüman olan kimselerdik» derler. (53) İşte onlara, sabretmeleri sebebiyle mükâfatları iki kat verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. (54) Boş ve anlamsız sözü işittiklerinde ondan yüz çevirirler ve: «Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size. Selam olsun sizlere, bizim cahillerle işimiz yoktur» derler. (55)”

يخبر تعالى عن العلماء الأولياء من أهل الكتاب أنهم يؤمنون بالقرآن، كما قال تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} [البقرة: ١٢١]، وقال: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} [آل عمران: ١٩٩]، وقال: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} [الإسراء: ١٠٧، ١٠٨]، وقال: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} [المائدة: ٨٢، ٨٣].

Yüce Allah, Ehl-i Kitap'tan olan âlim ve salih zatların Kur'an'a iman ettiklerini haber vermektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okurlar; işte onlar ona iman ederler” [el-Bakara: 121], yine şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak iman ederler” [Âl-i İmrân: 199], yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ سُجَّدًا * وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا} “Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [Kur'an] okunduğu zaman çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve: 'Rabbimiz her türlü noksanlıktan münezzehtir; doğrusu Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir' derler” [el-İsrâ: 107-108], ve şöyle buyurmuştur: {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ * وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da: 'Biz hristiyanlarız' diyenleri bulursun. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarından ötürüdür. Elçiye indirileni işittikleri zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. 'Rabbimiz! İman ettik, bizi de şahitlerle beraber yaz!' derler” [el-Mâide: 82-83].

قال سعيد بن جبير: نزلت في سبعين من القسيسين بعثهم النجاشي، فلما قدموا على النبي ﷺ قرأ عليهم: {يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} حتى ختمها، فجعلوا يبكون وأسلموا، ونزلت فيهم هذه الآية الأخرى: (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ) يعني: من قبل هذا القرآن كنا مسلمين، أي: موحدين مخلصين لله مستجيبين له.

Saîd b. Cübeyr dedi ki: "Necaşî'nin gönderdiği yetmiş keşiş hakkında indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiklerinde onlara: {يس * وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ} suresini sonuna kadar okudu; ağlamaya başladılar ve müslüman oldular. Onlar hakkında şu diğer ayet indi: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler. Onlara okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır; doğrusu biz ondan önce de müslüman idik' derler.” Yani: Bu Kur'an'dan önce de biz müslümandık; yani muvahhid, ihlaslı, Allah'a boyun eğen ve O'na icabet eden kimselerdik."

قال الله: (أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا) أي: هؤلاء المتصفون بهذه الصفة الذين آمنوا بالكتاب الأول ثم بالثاني [يؤتون أجرهم مرتين بإيمانهم بالرسول الأول ثم بالثاني] ؛ ولهذا قال: (بِمَا صَبَرُوا) أي: على اتباع الحق؛ فإنَّ تجشُّم مثل هذا شديد على النفوس. وقد ورد في الصحيحين من حديث عامر الشعبي، عن أبي بُرْدَةَ، عن أبي موسى الأشعري، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاثة يُؤتَونَ أجْرهم مَرّتَين: رجل من أهل الكتاب آمن بنبيه ثم آمن بي، وعبد مملوك أدى حق الله وحق مواليه، ورَجُل كانت له أمَة فأدّبها فأحسن تأديبها ثم أعتقها فتزوَّجها" .

Allah Teâlâ: {أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kat verilecektir” buyurdu. Yani: Bu niteliğe sahip olanlara, birinci kitaba ve ardından ikinciye iman ettikleri için [önceki elçiye ve sonraki elçiye iman etmeleri sebebiyle mükâfatları iki kat verilecektir] ; bundan dolayı: {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerinden ötürü” yani hakka tabi olmaya sabretmeleri sebebiyle buyurmuştur; çünkü böyle bir şeyi yüklenmek nefislere ağır gelir. Sahîhayn'da Âmir eş-Şa'bî hadisinden, o Ebû Bürde'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den —radıyallâhu anh— rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç sınıf insana mükâfatları iki kat verilir: Ehl-i Kitap'tan olup kendi peygamberine iman eden, sonra da bana iman eden kimse; hem Allah'ın hakkını hem de efendilerinin hakkını eda eden köle; ve elinde bir cariyesi olup onu güzelce terbiye eden, sonra onu azat edip onunla evlenen kimse." .

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن إسحاق السَّيلَحيني، حدثنا ابن لَهِيعة، عن سليمان بن عبد الرحمن، عن القاسم، عن أبي أمامة قال: إني لتحتَ راحلة رسول الله ﷺ يوم الفتح، فقال قولا حسنًا جميلا وقال فيما قال: "مَنْ أسلم من أهل الكتابين فله أجره مرتين، وله ما لنا وعليه ما علينا، [ومَنْ أسلم من المشركين، فله أجره، وله ما لنا وعليه ما علينا] " .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ b. İshâk es-Seylahînî anlattı, bize İbn Lehîa, Süleyman b. Abdurrahman'dan , o el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme'den anlattı; dedi ki: "Fetih günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin altındaydım. Çok güzel ve hoş bir söz söyledi; söyledikleri arasında şu da vardı: 'İki kitap ehlinden kim müslüman olursa, ona mükâfatı iki kat verilir; bizim lehimize olan onun da lehine, aleyhimize olan onun da aleyhinedir. [Müşriklerden kim müslüman olursa, ona da mükâfatı verilir; bizim lehimize olan onun lehine, aleyhimize olan onun da aleyhinedir]'" .

وقوله (وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ) أي: لا يقابلون السيئ بمثله، ولكن يعفون ويصفحون. (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) أي: ومن الذي رزقهم من الحلال ينفقون على خَلْق الله في النفقات الواجبة لأهلهم وأقاربهم، والزكاة المفروضة والمستحبة من التطوعات، وصدقات النفل والقربات.

{وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} “Kötülüğü iyilikle savarlar” buyruğu; yani kötülüğe misliyle karşılık vermezler, bilakis affeder ve hoş görürler. {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden de infak ederler” buyruğu; yani helalden kendilerine rızık olarak verilen şeylerden, aileleri ve akrabaları için vacip olan harcamalarda, farz kılınan zekâtta, müstehap olan tatavvularda, nafile sadakalarda ve kurbetlerde (Allah'a yakınlaştırıcı amellerde) Allah'ın kullarına infak ederler.

وقوله: (وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ) أي: لا يخالطون أهله ولا يعاشرونهم، بل كما قال تعالى: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} [الفرقان: ٧٢].

{وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ} “Boş ve faydasız sözü işittiklerinde ondan yüz çevirirler” buyruğu; yani onun ehliyle düşüp kalkmazlar ve onlarla bir arada bulunmazlar; bilakis Yüce Allah'ın buyurduğu gibi: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا} “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakarla geçip giderler” [el-Furkân: 72].

(وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ) أي: إذا سَفه عليهم سَفيه، وكلمهم بما لا يَليقُ بهم الجوابُ عنه، أعرضوا عنه ولم يقابلوه بمثله من الكلام القبيح، ولا يصدر عنهم إلا كلام طيب. ولهذا قال عنهم: إنهم قالوا: (لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ) أي: لا نُريد طَريق الجاهلين ولا نُحبّها.

{وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur' derler” buyruğu; yani bir beyinsiz onlara karşı beyinsizlik ettiğinde ve onlara cevabı kendilerine yakışmayacak sözler sarf ettiğinde ondan yüz çevirirler; ona çirkin sözlerle karşılık vermezler ve onlardan ancak güzel söz sadır olur. Bu sebeple onlar hakkında şöyle dediklerini haber vermiştir: {لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur” yani biz cahillerin yolunu istemeyiz ve onu sevmeyiz.

قال محمد بن إسحاق في السيرة: ثم قدم على رسول الله ﷺ وهو بمكة عشرون رجلا أو قريب من ذلك، من النصارى، حين بلغهم خبره من الحبشة. فوجدوه في المسجد، فجلسوا إليه وكلموه وساءلوه -ورجال من قريش في أنديتهم حول الكعبة -فلما فرغوا من مساءلة رسول الله عما أرادوا، دعاهم إلى الله وتلا عليهم القرآن، فلما سمعوا القرآن فاضت أعينهم من الدمع، ثم استجابوا لله وآمنوا به وصدقوه، وعرفوا منه ما كان يوصف لهم في كتابهم من أمره. فلما قاموا عنه اعترضهم أبو جهل بن هشام في نفر من قريش، فقالوا لهم: خَيَّبَكُم الله مِنْ ركب. بعثكم مَنْ وراءكم من أهل دينكم ترتادون لهم لتأتوهم بخبر الرجل، فلم تطمئن مجالسكم عنده حتى فارقتم دينكم وصدقتموه فيما قال؛ ما نعلم ركبًا أحمق منكم. أو كما قالوا لهم. فقالوا [لهم] سلام عليكم، لا نجاهلكم، لنا ما نحن عليه، ولكم ما أنتم عليه، لم نَألُ أنفسَنا خيرًا .

Muhammed b. İshâk, es-Sîre'de şöyle dedi: "Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken Habeşistan'dan haberi kendilerine ulaşınca hristiyanlardan yirmi adam yahut buna yakın bir topluluk onun yanına geldi. Onu Mescid'de buldular; yanına oturup onunla konuştular ve sorular sordular. Bu sırada Kureyş'ten bazı adamlar da Kâbe çevresindeki meclislerinde oturuyorlardı. Resûlullah'a diledikleri şeyleri sormayı bitirince, o onları Allah'a davet etti ve kendilerine Kur'an okudu. Kur'an'ı dinlediklerinde gözlerinden yaşlar boşaldı, ardından Allah'a icabet edip O'na iman ettiler, onu doğruladılar ve kitaplarında onun durumu hakkında kendilerine anlatılan nitelikleri onda tanıdılar. Yanından kalktıklarında Ebû Cehil b. Hişâm, Kureyş'ten bir grupla onların önüne çıktı ve onlara: 'Allah sizin gibi kafileyi kahretsin! Arkanızda kalan din kardeşleriniz sizi adamın haberini getirmeniz için öncü olarak gönderdi; siz ise onun yanında meclisiniz henüz yatışmadan dininizi terk ettiniz ve söylediği şeyde onu doğruladınız! Sizden daha ahmak bir kafile bilmiyoruz!' dedi yahut buna benzer şeyler söylediler. Onlar da [onlara] şöyle dediler: 'Size selam olsun, sizinle cahillik yarışına girmeyiz; bizim üzerinde bulunduğumuz bize, sizin üzerinde bulunduğunuz sizedir. Biz kendimiz için hayrı esirgemedik .'"

قال: ويقال: إن النفر النصارى من أهل نجران، فالله أعلم أيّ ذلك كان .

Dedi ki: "Bu hristiyan topluluğun Necran ehlinden olduğu da söylenir. Hangisi olduğunu en iyi Allah bilir ."

قال: ويقال -والله أعلم -إن فيهم نزلت هذه الآيات: (الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ) إلى قوله: (لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ).

Dedi ki: "—Allah en doğrusunu bilir ya— şu ayetlerin onlar hakkında indiği söylenir: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” ayetinden {لا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} “Bizim cahillerle işimiz yoktur” kavline kadar."

قال: وقد سألت الزهري عن هذه الآيات فيمن أنزلْن ، قال: ما زلتُ أسمع من علمائنا أنهن أنزلهن في النجاشي وأصحابه، ﵃، والآيات التي في سورة المائدة: {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} إلى قوله: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} [المائدة: ٨٢، ٨٣]

Dedi ki: "Zührî'ye bu ayetlerin kimin hakkında indirildiğini sordum, şöyle dedi: 'Âlimlerimizden bu ayetlerin Necaşî ve arkadaşları —radıyallâhu anhum— hakkında indirildiğini işitip durdum; Mâide suresindeki şu ayetler de öyledir : {ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا} “Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından...” ayetinden: {فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “bizi de şahitlerle beraber yaz!” [el-Mâide: 82-83] kavline kadar.'"

{إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٧)}.

{إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٧)} “(56) Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir. (57) Dediler ki: 'Eğer seninle birlikte doğru yola uyarsak, yurdumuzdan çekilip koparılırız (kapılıp sürülürüz).' Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin mahsullerinin derlenip toplandığı güvenli ve dokunulmaz bir yere (Harem'e) yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.”

يقول تعالى لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه: إنك يا محمد (إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ) أي: ليس إليك ذلك، إنما عليك البلاغ، والله يهدي من يشاء، وله الحكمة البالغة والحجة الدامغة، كما قال تعالى: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢]، وقال: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [يوسف: ١٠٣].

Yüce Allah Elçisi'ne —salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh— şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin” yani bu senin elinde değildir; sana düşen ancak tebliğ etmektir, Allah ise dilediğini hidayete erdirir. Üstün hikmet ve susturucu hüccet O'nundur. Nitekim Yüce Allah: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Onları hidayete erdirmek senin üzerine [bir vazife] değildir; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” [el-Bakara: 272] ve: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir” [Yûsuf: 103] buyurmuştur.

وهذه الآية أخص من هذا كله؛ فإنه قال: (إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ) أي: هو أعلم بِمَنْ يستحق الهداية بِمَنْ يستحق الغِوَاية، وقد ثبت في الصحيحين أنها نزلت في أبي طالب عَمّ رسول الله ﷺ، وقد كان يَحوطُه وينصره، ويقوم في صفه ويحبه حبًّا [شديدا] طبعيًّا لا شرعيًّا، فلما حضرته الوفاة وحان أجله، دعاه رسول الله ﷺ إلى الإيمان والدخول في الإسلام، فسبق القدر فيه، واختطف من يده، فاستمر على ما كان عليه من الكفر، ولله الحكمة التامة.

Bu ayet bütün bunlardan daha özeldir; zira O şöyle buyurmuştur: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.” Yani hidayete kimin layık olduğunu ve sapıklığa kimin müstahak olduğunu en iyi O bilir. Sahîhayn'da sabit olduğuna göre bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Tâlib hakkında inmiştir. O, kendisini koruyup gözetir, ona yardım eder, yanında saf tutar ve onu şer'î değil fıtrî ve [şiddetli] bir sevgiyle severdi. Vefatı yaklaşıp eceli gelince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu imana ve İslâm'a girmeye davet etti; ancak hakkındaki kader öne geçti ve elinden çekilip alındı da bulunduğu küfür üzere devam etti. Tam hikmet Allah'ındır.

قال الزهري: حدثني سعيد بن المسَيَّب، عن أبيه -وهو المسيب بن حَزْن المخزومي، ﵁ -قال: لما حضرت أبا طالب الوفاة جاءه رسول الله ﷺ، فوجد عنده أبا جهل بن هشام، وعبد الله بن أبي أمية بن المغيرة. فقال رسول الله ﷺ: "يا عم، قل: لا إله إلا الله، كلمة أشهد لك بها عند الله". فقال أبو جهل وعبد الله بن أبي أمية: يا أبا طالب، أترغب عن ملة عبد المطلب؟ فلم يزل رسول الله ﷺ يعرضها عليه، ويعودان له بتلك المقالة، حتى قال آخر ما قال: هو على ملة عبد المطلب. وأبى أن يقول: لا إله إلا الله. فقال رسول الله ﷺ: "أما لأستغفرن لك ما لم أنه عنك". فأنزل الله ﷿: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} [التوبة: ١١٣]، وأنزل في أبي طالب: (إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ).

Zührî dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb babasından —o el-Müseyyeb b. Hazn el-Mahzûmî'dir radıyallâhu anh— rivayet etti, dedi ki: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Yanında Ebû Cehil b. Hişâm ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre'yi buldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey amca! Lâ ilâhe illallâh de; bu kelimeyle Allah katında senin lehine şahitlik edeyim" dedi. Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: "Ey Ebû Tâlib! Abdülmuttalib'in dininden mi yüz çevireceksin?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu teklifi ona sunmaya devam etti; onlar da o sözü tekrarlayıp durdular. Sonunda Ebû Tâlib'in söylediği son söz: "O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir" oldu ve "Lâ ilâhe illallâh" demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bana yasaklanmadığı müddetçe senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim" buyurdu. Aziz ve Celil olan Allah da: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} “Akraba bile olsalar, müşrikler için mağfiret dilemek Peygamber'e ve iman edenlere yaraşmaz” [et-Tevbe: 113] ayetini indirdi ve Ebû Tâlib hakkında da: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” ayetini indirdi.

أخرجاه من حديث الزهري . وهكذا رواه مسلم في صحيحه، والترمذي، من حديث يزيد بن كَيْسَان، عن أبي حازم، عن أبي هُرَيْرَةَ قال: لما حَضَرَتْ وفاةُ أبي طالب أتاه رسولُ الله ﷺ فقال: "يا عماه، قل: لا إله إلا الله، أشهد لك بها يوم القيامة". فقال: لولا أن تُعَيّرني بها قريش، يقولون: ما حمله عليه إلا جَزَع الموت، لأقرَرْتُ بها عينَك، لا أقولها إلا لأقرَّ بها عينك. فأنزل الله: (إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ). وقال الترمذي: حسن غريب ، لا نعرفه إلا من حديث يزيد بن كيسان .

Bunu Zührî'nin hadisinden tahric ettiler . Aynı şekilde bunu Müslim Sahîh'inde ve Tirmizî, Yezîd b. Keysân hadisinden, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; dedi ki: "Ebû Tâlib'in vefatı yaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi ve: 'Ey amcacığım! Lâ ilâhe illallâh de ki kıyamet günü senin lehine onunla şahitlik edeyim' buyurdu. O da: 'Kureyş'in beni ayıplayıp : Onu buna ölüm korkusundan başka bir şey sevk etmedi demeleri olmasaydı, bununla senin gözünü aydın ederdim; bunu sırf senin gözün aydın olsun diye söylerdim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir” ayetini indirdi." Tirmizî: "Bu hasen garib bir hadistir; bunu sadece Yezîd b. Keysân hadisinden bilmekteyiz " dedi.

ورواه الإمام أحمد، عن يحيى بن سعيد القَطَّان، عن يزيد بن كيسان، حدثني أبو حازم، عن أبي هريرة، فذكره بنحوه.

İmâm Ahmed de bunu Yahyâ b. Saîd el-Kattân'dan, o Yezîd b. Keysân'dan: «Bana Ebû Hâzim, Ebû Hüreyre'den anlattı» diyerek rivayet etmiş ve [hadisi] benzer şekilde zikretmiştir.

وهكذا قال ابن عباس، وابن عمر، ومجاهد، والشعبي، وقتادة: إنها نزلت في أبي طالب حين عَرَضَ عليه رسولُ الله ﷺ أن يقول: "لا إله إلا الله" فأبى عليه ذلك، وقال: أيْ ابن أخي، ملةَ الأشياخ. وكان آخر ما قال: هو على ملة عبد المطلب.

İbn Abbâs, İbn Ömer, Mücâhid, Şa'bî ve Katâde de böylece: "Bu ayet Ebû Tâlib hakkında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona 'Lâ ilâhe illallâh' demesini teklif ettiğinde bundan kaçınıp : 'Ey kardeşimin oğlu! Büyüklerin dini üzereyim' dediği zaman inmiştir. Söylediği son söz de: 'O, Abdülmuttalib'in dini üzeredir' oldu" demişlerdir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا حماد بن سلمة، حدثنا عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم ، عن سعيد بن أبي راشد قال: كان رسول قيصر جاء إليَّ قال: كتب معي قيصر إلى رسول الله ﷺ كتابًا، فأتيته فدفعت الكتاب، فوضعه في حجره، ثم قال: "مِمَّنْ الرجل؟ " قلت: من تنوخ . قال: "هل لك في دين أبيك إبراهيم الحنيفية؟ " قلت: إني رسول قوم، وعلى دينهم حتى أرجع إليهم. فضحك رسول الله ﷺ ونظر إلى أصحابه وقال : (إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ) .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Abdullah b. Osmân b. Huseym anlattı, Saîd b. Ebî Râşid'den; dedi ki: "Kayser'in elçisi bana gelip dedi ki: Kayser benimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir mektup gönderdi. Yanına varıp mektubu verdim. Mektubu kucağına koydu, sonra: 'Sen hangi kavimdensin?' buyurdu. Ben: 'Tenûh kabilesindenim' dedim. 'Baban İbrahim'in Hanif dinine girmek ister misin?' buyurdu. Ben: 'Ben bir kavmin elçisiyim ve onlara dönünceye kadar onların dini üzereyim' dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü, ashabına baktı ve : {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” buyurdu."

وقوله: (وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا): [يقول تعالى مخبرًا عن اعتذار بعض الكفار في عدم اتباع الهدى حيث قالوا لرسول الله ﷺ: (إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا)] أي: نخشى إن اتبعنا ما جئت به من الهدى، وخالفنا مَنْ حولنا من أحياء العرب المشركين، أن يقصدونا بالأذى والمحاربة، ويتخطفونا أينما كنا، فقال الله تعالى مجيبا لهم: (أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا) يعني: هذا الذي اعتذروا به كذب وباطل؛ لأن الله جعلهم في بلد أمين، وحَرَم معظم آمن منذ وُضع، فكيف يكون هذا الحرم آمنًا في حال كفرهم وشركهم، ولا يكون آمنًا لهم وقد أسلموا وتابعوا الحق؟.

{وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “'Eğer seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler” buyruğu: [Yüce Allah, kâfirlerden bazılarının hidayete uymama konusundaki mazeretlerini haber vererek onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Eğer seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” dediklerini bildirmektedir] . Yani: Getirdiğin hidayete uyarsak ve çevremizdeki müşrik Arap kabilelerine muhalefet edersek, onların bize eziyet etmeyi ve savaş açmayı kastetmelerinden, nerede olursak olalım bizi kapıp götürmelerinden korkarız [demişlerdir]. Allah Teâlâ da onlara cevap vererek şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا} “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?” Yani öne sürdükleri bu mazeret yalandır ve batıldır; çünkü Allah onları güvenli bir beldede ve var edildiğinden beri hürmetli, emniyetli bir Harem'de kılmıştır. Bu Harem, onların küfür ve şirk halinde bulundukları dönemde güvenli oluyor da, müslüman olup hakka uyduklarında nasıl onlar için güvenli olmasın?

وقوله: (يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ) أي: من سائر الثمار مما حوله من الطائف وغيره، وكذلك المتاجر والأمتعة (رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا) أي: من عندنا (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) فلهذا قالوا ما قالوا.

{يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “her şeyin ürünlerinin toplandığı” buyruğu; yani Tâif ve çevresindeki diğer yerlerden her türlü meyvenin, aynı şekilde ticaret mallarının ve eşyaların [oraya toplandığı], {رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا} “katımızdan bir rızık olarak” yani tarafımızdan [verilen bir rızık], {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu ise; işte bundan dolayı söyledikleri şeyleri söylemişlerdir demektir.

وقد قال النسائي: أنبأنا الحسن بن محمد، حدثنا الحجاج، عن ابن جُرَيْج، أخبرني ابن أبي مُلَيْكة قال: قال عمرو بن شعيب، عن ابن عباس -ولم يسمعه منه -: أن الحارث بن عامر بن نوفل الذي قال: (إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا) .

Neseî dedi ki: Bize el-Hasen b. Muhammed haber verdi, bize el-Haccâc anlattı, İbn Cüreyc'den, bana İbn Ebî Müleyke haber verdi; dedi ki: Amr b. Şuayb, İbn Abbâs'tan —ondan işitmemiş olarak— rivayet ettiğine göre: {إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا} “Eğer seninle beraber hidayete uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” diyen kişi el-Hâris b. Âmir b. Nevfel'dir .

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩)}.

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨) وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩)} “Geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik. İşte kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş olan meskenleri! Onlara [gerçekte] varis olanlar Biz idik. (58) Senin Rabbin, ana merkezlerine ayetlerimizi kendilerine okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olanlardan başkaca memleketleri helak ediciler olmadık. (59)”

يقول تعالى مُعَرّضًا بأهل مكة في قوله: (وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا) أي: طغت وأشرَت وكفرت نعمة الله ، فيما أنعم به عليهم من الأرزاق، كما قال في الآية الأخرى: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ * وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} [النحل ١١٢، ١١٣] ولهذا قال: (فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا) أي: دَثَرت ديارهم فلا ترى إلا مساكنهم.

Yüce Allah: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} “Geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik” kavlinde Mekke ehline üstü kapalı bir uyarıda bulunarak buyuruyor ki; yani kendilerine ihsan ettiği rızıklar konusunda azgınlaştılar, şımardılar ve Allah'ın nimetine karşı nankörlük ettiler . Nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ * وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Allah güvenli, huzurlu, rızkı her yerden bol bol gelen bir memleketi örnek verdi; fakat onlar Allah'ın nimetlerine nankörlük ettiler. Allah da yaptıklarına karşılık onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı. Andolsun ki onlara kendilerinden bir elçi geldi; fakat onu yalanladılar, bunun üzerine onlar zalimler iken azap kendilerini yakalayıverdi” [en-Nahl: 112-113]. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلا قَلِيلا} “İşte kendilerinden sonra pek az oturulmuş olan meskenleri!” yani diyarları harap oldu da sadece meskenleri görünür hale geldi.

وقوله: (وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ) أي: رجعت خرابًا ليس فيها أحد.

{وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} “Biz [hepsine] varis olanlar idik” buyruğu; yani içinde kimsenin kalmadığı harabeler haline geri döndü demektir.

وقد ذكر ابن أبي حاتم [هاهنا] عن ابن مسعود أنه سمع كعبًا يقول لعمر: إن سليمان ﵇ قال للهامة -يعني البومة -ما لك لا تأكلين الزرع؟ قالت: لأنه أخرج آدم بسببه من الجنة. قال: فما لك لا تشربين الماء؟ قالت: لأن الله أغرق قوم نوح به. قال: فما لك لا تأوين إلا إلى الخراب؟ قالت: لأنه ميراث الله ﷿، ثم تلا (وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ).

İbn Ebî Hâtim [burada] İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, Kâ'b'ın Ömer'e şöyle dediğini işitmiştir: Süleyman aleyhisselâm hâmeye —yani baykuşa—: "Neden ekin yemiyorsun?" dedi. O da: "Çünkü Âdem onun sebebiyle cennetten çıkarıldı" dedi. "Peki neden su içmiyorsun?" dedi. O da: "Çünkü Allah Nûh kavmini onunla boğdu" dedi. "Peki neden sadece harabelerde barınıyorsun?" dedi. O da: "Çünkü oralar Aziz ve Celil olan Allah'ın mirasıdır" dedi ve ardından: {وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ} “Biz [hepsine] varis olanlar idik” ayetini okudu.

ثم قال الله مخبرًا عن عدله، وأنه لا يهلك أحدًا ظالمًا له، وإنما يهلك من أهلك بعد قيام الحجة عليهم، ولهذا قال: (وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا) وهي مكة (رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا). فيه دلالة على أن النبي الأمي، وهو محمد، صلوات الله وسلامه عليه ، المبعوث من أم القرى، رسول إلى جميع القرى، من عرب وأعجام، كما قال تعالى: {لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} [الشورى: ٧]، وقال تعالى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]، وقال: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، وقال: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧]. وتمام الدليل [قوله] {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} [الإسراء: ٥٨]. فأخبر أنه سيهلك كل قرية قبل يوم القيامة، وقد قال: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]. فجعل تعالى بعثة النبي الأمي شاملة لجميع القرى؛ لأنه مبعوث إلى أمها وأصلها التي ترجع إليها. وثبت في الصحيحين عنه، صلوات الله وسلامه عليه ، أنه قال: "بعثت إلى الأحمر والأسود". ولهذا ختم به الرسالة والنبوة، فلا نبي بعده ولا رسول، بل شرعه باق بقاء الليل والنهار إلى يوم القيامة.

Sonra Allah adaletini ve kimseye zulmederek helak etmediğini, ancak üzerlerine hüccet ikame edildikten sonra helak olanları helak ettiğini haber vererek şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا} “Rabbin, ana merkezine... bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir” —ki o Mekke'dir— {رَسُولا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçi”. Bunda, Ümmü'l-Kurâ'dan gönderilen ümmî peygamberin —ki o Muhammed'dir salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh — Araplar olsun acemler olsun bütün memleketlere gönderilmiş bir elçi olduğuna delalet vardır. Nitekim Yüce Allah: {لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا} “Şehirlerin anasını [Mekke'yi] ve çevresindekileri uyarasın diye” [eş-Şûrâ: 7], yine: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim'” [el-A'râf: 158], yine: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Bununla sizi ve kime ulaşırsa onu uyarayım diye” [el-En'âm: 19], ve: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Fırkalardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” [Hûd: 17] buyurmuştur. Delilin tamamı [şu ayettir] : {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Hiçbir memleket yoktur ki kıyamet gününden önce biz onu helak edecek veya şiddetli bir azapla cezalandıracak olmayalım; bu, Kitap'ta yazılıdır” [el-İsrâ: 58]. Böylece kıyamet gününden önce her memleketi helak edeceğini haber verdi; halbuki şöyle buyurmuştu: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap ediciler değiliz” [el-İsrâ: 15]. Bu suretle Yüce Allah ümmî Peygamber'in gönderilişini bütün memleketleri kapsayıcı kıldı; zira o, onların anasına ve kendilerine dönülen asıllarına gönderilmiştir. Sahîhayn'da ondan —salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh — rivayetle sabit olduğuna göre şöyle buyurmuştur: "Ben kırmızı ve siyah [herkese] gönderildim." Bundan dolayı onunla risalet ve nübüvvet mühürlenmiştir; artık ondan sonra ne bir peygamber ne de bir resul vardır. Bilakis onun şeriatı gece ve gündüz kaldığı müddetçe kıyamet gününe kadar bakidir.

وقيل: المراد بقوله: (حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا) أي: أصلها وعظيمتها، كأمهات الرساتيق والأقاليم. حكاه الزمخشري وابن الجوزيّ، وغيرهما، وليس ببعيد.

Şöyle de denilmiştir: {حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا} “ana merkezine... bir elçi gönderinceye kadar” buyruğundan kasıt; kasabaların ve eyaletlerin ana merkezleri gibi, [o beldelerin] aslı ve en büyüğüdür. Bunu ez-Zemahşerî, İbnü'l-Cevzî ve başkaları aktarmıştır; bu da [akıldan] uzak bir görüş değildir.

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)}.

{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)} “Size verilen her şey dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akletmez misiniz? (60) Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğiyle geçindirdiğimiz, sonra da kıyamet günü [hesap için] huzura getirileceklerden olan kimse gibi midir? (61)”

يقول تعالى مخبرًا عن حقارة الدنيا ، وما فيها من الزينة الدنيئة والزهرة الفانية بالنسبة إلى ما أعده الله لعباده الصالحين في الدار الآخرة من النعيم العظيم المقيم، كما قال: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} [النحل: ٩٦]، وقال: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ} [آل عمران: ١٩٨]، وقال: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ} [الرعد: ٢٦]، وقال: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} [الأعلى: ١٦، ١٧]، وقال رسول الله ﷺ: "والله ما الدنيا في الآخرة، إلا كما يَغْمِس أحدكم إصبعه في اليم، فَلْينظُر ماذا يرجع إليه" .

Yüce Allah, ahiret yurdunda salih kulları için hazırladığı büyük ve kalıcı nimetlere kıyasla dünyanın değersizliğini, içindeki bayağı süsleri ve fani debdebeyi haber vererek buyuruyor ki; nitekim şöyle buyurmuştur: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bakidir” [en-Nahl: 96], yine: {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلأَبْرَارِ} “Allah katında olan ise iyi kimseler için daha hayırlıdır” [Âl-i İmrân: 198], yine: {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلا مَتَاعٌ} “Dünya hayatı ise ahiretin yanında sadece geçici bir faydalanmadır” [er-Ra'd: 26], ve: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır” [el-A'lâ: 16-17]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "Allah'a yemin ederim ki, ahiretin yanında dünya, sizden birinin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek!" .

[وقوله] : (أَفَلا يَعْقِلُونَ) أي: أفلا يعقل مَنْ يقدم الدنيا على الآخرة؟.

[Ve Yüce Allah'ın] : {أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akletmez misiniz?” buyruğu; yani dünyayı ahirete tercih eden kimse hiç akletmez mi? demektir.

وقوله: (أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ): يقول: أفمن هو مؤمن مصدق بما وعده الله على صالح أعماله من الثواب الذي هو صائر إليه لا محالة، كمَنْ هو كافر مكذب بلقاء الله ووعده ووعيده، فهو ممتع في الحياة الدنيا أيامًا قلائل، (ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ) قال مجاهد، وقتادة: من المعذبين.

{أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse, dünya hayatının geçimliğiyle geçindirdiğimiz, sonra da kıyamet günü [hesap için] huzura getirileceklerden olan kimse gibi midir?” buyruğu: Şöyle buyuruyor: Salih amellerine karşılık Allah'ın kendisine vadettiği ve şüphesiz kavuşacağı sevabı tasdik eden mümin kimse; Allah ile karşılaşmayı, O'nun vaadini ve tehdidini yalanlayan, dünya hayatında az bir gün faydalandırılan kâfir kimse gibi midir? {ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “sonra da kıyamet günü [hesap için] huzura getirileceklerden olan kimse” Mücâhid ve Katâde: "Azap edileceklerden olan [kimse]" demişlerdir.