ثم قد قيل: إنها نزلت في رسول الله ﷺ وفي أبي جهل. وقيل: في حمزة وعلي وأبي جهل، وكلاهما عن مجاهد. والظاهر أنها عامة، وهذا كقوله تعالى إخبارا عن ذلك المؤمن حين أشرف على صاحبه، وهو في الدرجات وذاك في الدركات: {وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} [الصافات: ٥٧]، وقال تعالى: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} [الصافات: ١٥٨].
Sonra onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir. Hamza, Ali ve Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir; her iki görüş de Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Zahir olan ise ayetin genel olduğudur. Bu, Yüce Allah'ın, kendisi yüksek derecelerde iken cehennemin çukurlarındaki arkadaşına bakan mümini haber verdiği şu buyruğu gibidir: {وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [oraya] getirilenlerden olurdum” [es-Sâffât: 57]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [hesaba] getirileceklerini bilmişlerdir” [es-Sâffât: 158].
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)}.
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦) فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)} “O gün [Allah] onlara seslenerek: «[Benim ortaklarım olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?» buyurur. (62) Haklarında [azap] sözü kesinleşenler derler ki: «Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler bunlardır. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. [Onlardan uzaklaşıp] Sana sığındık. Zaten onlar bize tapmıyorlardı.» (63) «Ortaklarınızı çağırın!» denir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! (64) O gün [Allah] onlara seslenip: «Elçilere ne cevap verdiniz?» buyurur. (65) Artık o gün haberler onlara karşı kapkaranlık olmuştur (hiçbir delil getiremezler), birbirlerine de soramazlar. (66) Fakat kim tövbe eder, iman eder ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur. (67)”
يقول تعالى مخبرًا عما يوبخ به الكفار المشركين يوم القيامة، حيث يناديهم فيقول: (أَيْنَ شُرَكَائي الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ)
Yüce Allah, kıyamet gününde kâfir müşrikleri azarlayacağı durumu haber vermektedir; o gün onlara şöyle seslenecektir: {أَيْنَ شُرَكَائي الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “[Varlıklarını] iddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?”
يعني: أين الآلهة التي كنتم تعبدونها في الدار الدنيا، من الأصنام والأنداد، هل ينصرونكم أو ينتصرون؟ وهذا على سبيل التقريع والتهديد، كما قال: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} [الأنعام: ٩٤].
Yani: Dünya hayatında taptığınız putlar ve ortak koştuğunuz tanrılar nerede? Size yardım edebilirler mi veya kendilerini kurtarabilirler mi? Bu, azarlama ve tehdit kabilindendir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Andolsun ki, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize tek başınıza geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. İçinizde [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia ettiğiniz şeyler sizden uzaklaşıp kaybolmuştur” [el-En'âm: 94].
وقوله: (قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ) يعني: من الشياطين والمَرَدَة والدعاة إلى الكفر، (رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ)، فشهدوا عليهم أنهم أغووهم فاتبعوهم، ثم تبرؤوا من عبادتهم، كما قال تعالى: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [مريم: ٨١، ٨٢]، وقال: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦]، وقال الخليل لقومه: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [العنكبوت: ٢٥]، وقال الله : {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} [البقرة: ١٦٦، ١٦٧]، ولهذا قال: (وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ) [أي] : ليخلصوكم مما أنتم فيه، كما كنتم ترجون منهم في الدار الدنيا، (فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ) أي: وتيقنوا أنهم صائرون إلى النار لا محالة.
{قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “Haklarında [azap] sözü kesinleşenler derler ki” buyruğu; yani şeytanlar, azgınlar ve küfre çağıran önderler: {رَبَّنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} “Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler bunlardır. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. [Onlardan uzaklaşıp] Sana sığındık. Zaten onlar bize tapmıyorlardı” derler. Böylece onları saptırdıklarına ve onların da kendilerine uyduklarına şahitlik ederler, sonra da onların ibadetinden teberri ederler (uzaklaşırlar). Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Kendilerine bir izzet ve güç sağlasınlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır” [Meryem: 81-82], yine şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} “Kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan ve onların dualarından habersiz bulunan, Allah'tan başka şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman, onlar kendilerine düşman olurlar ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [el-Ahkâf: 5-6]. Halil [İbrahim] de kavmine şöyle demiştir: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Siz sırf dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek, kiminiz de kiminize lanet okuyacaktır. Barınağınız ateştir ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur” [el-Ankebût: 25]. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ * وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} “O zaman arkalarından gidilenler, uyanlardan uzaklaşıp kaçmışlardır. Azabı görmüşler ve aralarındaki bütün bağlar kopmuştur. Uyanlar da: «Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!» derler. Böylece Allah onlara amellerini hasretler (pişmanlıklar) olarak gösterir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir” [el-Bakara: 166-167]. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ} “«Ortaklarınızı çağırın!» denir” [yani] : Dünya yurdunda kendilerinden umduğunuz gibi, içinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtarsınlar diye çağırın. {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ} “onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler” yani şüphesiz ateşe gideceklerini kesin olarak anlarlar.
وقوله: (لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ) أي: فودوا حين عاينوا العذاب لو أنهم كانوا من المهتدين في الدار الدنيا. وهذا كقوله تعالى: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا * وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} [الكهف: ٥٢، ٥٣].
{لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ} “Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!” buyruğu; yani azabı bizzat gördüklerinde, keşke dünya yurdunda hidayete erenlerden olsaydık diye temenni ederler. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا * وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “O gün [Allah]: «[Benim ortaklarım olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!» der; onları çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler. Biz de aralarına bir helak uçurumu koymuşuzdur. Günahkârlar ateşi görürler de onun içine düşeceklerini anlarlar ve ondan kaçacak bir yer bulamazlar” [el-Kehf: 52-53].
وقوله: (وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ): النداء الأول عن سؤال التوحيد، وهذا فيه إثبات النبوات: ماذا كان جوابكم للمرسلين إليكم؟ وكيف كان حالكم معهم؟ وهذا كما يُسأل العبد في قبره: مَنْ ربك؟ ومَنْ نبيك؟ وما دينك ؟ فأما المؤمن فيشهد أنه لا إله إلا الله، وأن محمدًا عبد الله ورسوله. وأما الكافر فيقول: هاه .. هاه. لا أدري؛ ولهذا لا جواب له يوم القيامة غير السكوت؛ لأن مَنْ كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى وأضل سبيلا ولهذا قال تعالى: (فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ).
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ} “O gün [Allah] onlara seslenip: «Elçilere ne cevap verdiniz?» buyurur” ayeti: Birinci nida tevhid sorgusu hakkındaydı; bu nida ise peygamberlikleri ispat içindir: Size gönderilen elçilere cevabınız ne oldu? Onlara karşı tutumunuz nasıldı? Bu, kulun kabrinde: «Rabbin kim? Peygamberin kim? Dinin nedir?» diye sorgulanması gibidir. Mümine gelince; o, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna şahitlik eder. Kâfir ise: «Hah, hah, bilmiyorum!» der; bu sebeple kıyamet gününde onun için susmaktan başka bir cevap yoktur; çünkü bu dünyada kör olan kimse, ahirette de kördür ve yol bakımından daha sapıktır. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَسَاءَلُونَ} “Artık o gün haberler onlara karşı kapkaranlık olmuştur (hiçbir delil getiremezler), birbirlerine de soramazlar”.
وقال مجاهد: فعميت عليهم الحجج، فهم لا يتساءلون بالأنساب.
Mücâhid: "Deliller onlara kapkaranlık olmuştur (tükenmiştir), artık soylarını [kurtuluş vesilesi kılarak] birbirlerine soramazlar" demiştir.
وقوله: (فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا) أي: في الدنيا، (فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ)
Ve O'nun: {فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “Fakat tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimseye gelince” yani dünyada; {فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ} “işte onun kurtuluşa erenlerden olması umulur” buyruğu.
أي: يوم القيامة، و"عسى" من الله موجبة، فإن هذا واقع بفضل الله ومَنّه لا محالة.
Yani: Kıyamet gününde; Allah'tan gelen "asâ (umulur ki)" ifadesi kesinlik ifade eder; zira bu, Allah'ın lütfu ve ihsanıyla şüphesiz gerçekleşecektir.
{وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الأُولَى وَالآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)}.
{وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الأُولَى وَالآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların seçme hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir. (68) Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir. (69) O, Allah'tır; O'ndan başka ilah yoktur. İlkte de (dünyada da) sonda da (ahirette de) hamd O'na mahsustur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (70)”
يخبر تعالى أنه المنفرد بالخلق والاختيار، وأنه ليس له في ذلك منازع ولا معقب فقال: (وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ) أي: ما يشاء، فما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن، فالأمور كلها خيرها وشرها بيده، ومرجعها إليه.
Yüce Allah, yaratmada ve seçmede tek olduğunu, bu hususta O'nun hiçbir ortağı ve hükmünü geri çevirecek kimse bulunmadığını haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer” yani dilediği şeyi [seçer]; O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Bütün işler, hayrıyla ve şerriyle O'nun elindedir ve dönüş O'nadır.
وقوله: (مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ) نفي على أصح القولين، كقوله تعالى: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} [الأحزاب: ٣٦].
{مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} “onların seçme hakkı yoktur” buyruğu, iki görüşten daha sahih olanına göre nefiy (olumsuzluk) bildirir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için o işlerinde kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur” [el-Ahzâb: 36].
وقد اختار ابن جرير أن (مَا) هاهنا بمعنى "الذي"، تقديره: ويختار الذي لهم فيه خيرة. وقد احتج بهذا المسلك طائفة المعتزلة على وجوب مراعاة الأصلح. والصحيح أنها نافية، كما نقله ابن أبي حاتم، عن ابن عباس وغيره أيضا، فإن المقام في بيان انفراده تعالى بالخلق والتقدير والاختيار، وأنه لا نظير له في ذلك؛ ولهذا قال: (سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) أي: من الأصنام والأنداد، التي لا تخلق ولا تختار شيئًا.
İbn Cerîr, buradaki {مَا} (mâ) edatının "ellezî (o kimse/şey ki)" anlamında olduğunu tercih etmiştir; takdiri şöyledir: «Ve onlar için onda hayır olan şeyi seçer.» Mutezile fırkasından bir grup da [Allah'ın kul için] en uygun olanı gözetmesinin vacip olduğuna bu yolla delil getirmişlerdir. Doğru olan ise, İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs ve başkalarından da naklettiği gibi olumsuzluk bildirmesidir; zira makam, Yüce Allah'ın yaratmada, takdir etmede ve seçmede tek olduğunu ve bu hususta O'nun hiçbir benzeri bulunmadığını açıklama makamıdır. Bundan dolayı: {سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir” buyurmuştur; yani hiçbir şey yaratamayan ve hiçbir şey seçemeyen putlardan ve ortaklardan münezzehtir.
ثم قال: (وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ) أي: يعلم ما تكن الضمائر، وما تنطوي عليه السرائر، كما يعلم ما تبديه الظواهر من سائر الخلائق، {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠].
Sonra şöyle buyurdu: {وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir” yani vicdanların gizlediğini ve gizli duyguların sakladığını bildiği gibi, bütün mahlukatın açıkça ortaya koyduğu şeyleri de bilir: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen [O'nun ilminde] birdir” [er-Ra'd: 10].
وقوله: (وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: هو المنفرد بالإلهية، فلا معبود سواه، كما لا رب يخلق ويختار سواه (لَهُ الْحَمْدُ فِي الأولَى وَالآخِرَةِ) أي: في جميع ما يفعله هو المحمود عليه، لعدله وحكمته (وَلَهُ الْحُكْمُ) أي: الذي لا معقب له، لقهره وغلبته وحكمته ورحمته، (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أي: جميعكم يوم القيامة فيجازي كل عامل بعمله، من خير وشر، ولا يخفى عليه منهم خافية في سائر الأعمال.
{وَهُوَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O, Allah'tır; O'ndan başka ilah yoktur” buyruğu; yani ilahlıkta tek olan O'dur, O'ndan başka yaratıp seçen bir Rab olmadığı gibi, O'ndan başka ibadete layık hiçbir ilah da yoktur. {لَهُ الْحَمْدُ فِي الأولَى وَالآخِرَةِ} “İlkte de (dünyada da) sonda da (ahirette de) hamd O'na mahsustur” yani yaptığı her şeyde, adaleti ve hikmeti sebebiyle hamdedilecek olan O'dur. {وَلَهُ الْحُكْمُ} “Hüküm O'nundur” yani kahredici kudreti, üstünlüğü, hikmeti ve rahmeti sebebiyle hükmünü geri çevirecek hiçbir güç yoktur. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” yani kıyamet gününde hepiniz O'na döndürüleceksiniz ve her amel edene ameline göre , hayırsa hayır, şerse şer karşılığını verecektir; bütün amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)}.
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)} “De ki: 'Gördünüz mü, şayet Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, şayet Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' Rahmetinden ötürü O; içinde dinlenesiniz, lütfundan [rızkınızı] arayasınız ve şükredesiniz diye geceyi ve gündüzü sizin için var etti.”
يقول تعالى ممتنًا على عباده بما سخر لهم من الليل والنهار، اللذين لا قوَامَ لهم بدونهما. وبين أنه لو جعلَ الليلَ دائمًا عليهم سرمدًا إلى يوم القيامة، لأضرّ ذلك بهم، ولسئمته النفوس وانحصرت منه، ولهذا قال تعالى: (مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ) أي: تبصرون به وتستأنسون بسببه، (أَفَلا تَسْمَعُونَ).
Yüce Allah, onlar için boyun eğdirdiği ve onlarsız yaşamlarını sürdüremeyecekleri gece ve gündüz nimetiyle kullarına lütufta bulunduğunu bildirmektedir. Geceyi kıyamet gününe kadar üzerlerinde kesintisiz ve sürekli kılsaydı, bunun onlara zarar vereceğini, nefislerin bundan bıkıp daralacağını açıklamış; bundan dolayı da Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ} “Allah'tan başka size ışık getirecek ilah kimdir?” yani onunla göreceğiniz ve onun vesilesiyle huzur bulacağınız bir ışık. {أَفَلا تَسْمَعُونَ} “Hâlâ işitmez misiniz?”.
ثم أخبر أنه لو جعل النهار سرمدًا دائمًا مستمرًّا إلى يوم القيامة، لأضرَّ ذلك بهم، ولتعبت الأبدان وكلَّت من كثرة الحركات والأشغال؛ ولهذا قال: (مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ) أي: تستريحون من حركاتكم وأشغالكم. (أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ) أي: بكم (جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ) أي: خلق هذا وهذا (لِتَسْكُنُوا فِيهِ) أي: في الليل، (وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) أي: في النهار بالأسفار والترحال، والحركات والأشغال، وهذا من باب اللف والنشر.
Sonra gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli ve kesintisiz kılsaydı, bunun da onlara zarar vereceğini, bedenlerin çok hareket etmekten ve meşguliyetten yorulup dermansız kalacağını haber verdi; bundan dolayı şöyle buyurdu: {مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ} “Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz geceyi size getirecek ilah kimdir?” yani hareketlerinizden ve meşguliyetlerinizden dinleneceğiniz bir gece. {أَفَلا تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَحْمَتِهِ} “Hâlâ görmez misiniz? Rahmetinden dolayı” yani size olan rahmetinden, {جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “geceyi ve gündüzü sizin için [O] var etti” yani hem bunu hem onu yarattı, {لِتَسْكُنُوا فِيهِ} “içinde dinlenesiniz diye” yani gecede, {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “ve O'nun lütfundan arayasınız diye” yani gündüzün yolculuklar, seferler, hareketler ve meşguliyetlerle rızık arayasınız diye. Bu da leff ü neşr türündendir.
وقوله: (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: تشكرون الله بأنواع العبادات في الليل والنهار، ومن فاته شيء بالليل استدركه بالنهار، أو بالنهار استدركه بالليل، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} [الفرقان: ٦٢]. والآيات في هذا كثيرة .
{وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “umulur ki şükredersiniz” buyruğu; yani gece ve gündüzde çeşitli ibadetlerle Allah'a şükredersiniz. Geceden bir şeyi kaçıran gündüz onu telafi eder veya gündüzden kaçıran gece onu telafi eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “O, öğüt almak isteyen yahut şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” [el-Furkân: 62]. Bu husustaki ayetler pek çoktur .
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)}.
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)} “O gün [Allah] onlara seslenerek: «[Benim ortaklarım olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?» buyurur. (74) Her ümmetten bir şahit çıkarıp: «Delilinizi getirin!» deriz. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gider. (75)”
وهذا أيضا نداء [ثان] على سبيل التقريع والتوبيخ لِمَنْ عبد مع الله إلهًا آخر، يناديهم الرب ﵎ -على رؤوس الأشهاد فيقول: (أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ) أي: في الدار الدنيا.
Bu da, Allah ile beraber başka bir ilaha tapan kimseye azarlama ve paylama kabilinden [ikinci] bir nidadır. Rab celle celâluhu şahitlerin huzurunda onlara seslenip şöyle buyurur: {أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “[Benim ortaklarım olduklarını] iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?” yani dünya yurdunda [iddia ettikleriniz].
(وَنزعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا): قال مجاهد: يعني رسولا. (فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ) أي: على صحة ما ادعيتموه من أن لله شركاء، (فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ) أي: لا إله غيره، أي: فلم ينطقوا ولم يحيروا جوابا، (وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) أي: ذهبوا فلم ينفعوهم.
{وَنزعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} “Her ümmetten bir şahit çıkarıp” Mücâhid: "Yani bir peygamber [çıkarıp]" demiştir. {فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “«Delilinizi getirin!» deriz” yani Allah'ın ortakları olduğuna dair öne sürdüğünüz iddianızın doğruluğuna dair delilinizi. {فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ} “O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler” yani O'ndan başka ilah olmadığını; hiçbir şey konuşamazlar ve bir cevap veremezler . {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gider” yani yok olup giderler ve onlara hiçbir fayda sağlamazlar.
{إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)}.
{إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)} “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavmindendi; fakat onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu. Hani kavmi ona şöyle demişti: «Şımarma! Şüphesiz Allah, şımarıp böbürlenenleri sevmez. (76) Allah’ın sana verdiğinden [O’nun yolunda harcayarak] ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma! Allah’ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarma! Şüphesiz Allah, bozguncuları sevmez.» (77)”
قال الأعمش، عن المِنْهَال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: (إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى)، قال: كان ابن عمه. وهكذا قال إبراهيم النَّخَعي، وعبد الله بن الحارث بن نوفل، وسماك بن حرب، وقتادة، ومالك بن دينار، وابن جُرَيْج، وغيرهم: أنه كان ابن عم موسى، ﵇ .
el-A'meş, el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki, o: {إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى} “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi” ayeti hakkında: "O, onun amcasının oğluydu" demiştir. İbrâhîm en-Nehaî, Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel, Simâk b. Harb, Katâde, Mâlik b. Dînâr, İbn Cüreyc ve başkaları da onun Mûsâ'nın (aleyhisselâm) amcasının oğlu olduğunu söylemişlerdir .
قال ابن جُرَيْج: هو قارون بن يصهر بن قاهث، وموسى بن عمران بن قاهث.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: "O, Kârûn b. Yishar b. Kâhis'tir; Mûsâ ise İmrân b. Kâhis'in oğludur."
وزعم محمد بن إسحاق بن يَسَار: أن قارون كان عمَّ موسى ، ﵇.
Muhammed b. İshâk b. Yesâr ise, Kârûn'un Mûsâ'nın (aleyhisselâm) amcası olduğunu ileri sürmüştür.
قال ابن جرير: وأكثر أهل العلم على أنه كان ابن عمه، والله أعلم. وقال قتادة بن دِعَامة: كنا نُحدّث أنه كان ابن عم موسى، وكان يسمى المنوّر لحسن صوته بالتوراة، ولكن عدو الله نافق كما نافق السامري، فأهلكه البغي لكثرة ماله.
İbn Cerîr şöyle demiştir: "İlim ehlinin çoğunluğu onun amcasının oğlu olduğu görüşündedir, en doğrusunu Allah bilir." Katâde b. Diâme ise şöyle demiştir: "Bize onun Mûsâ'nın amcası oğlu olduğu, Tevrat'ı güzel sesle okuduğu için kendisine «el-Münevver» denildiği anlatılırdı; ancak Allah'ın düşmanı, Sâmirî'nin münafıklık yaptığı gibi münafıklık etti ve malının çokluğu sebebiyle yaptığı azgınlık onu helak etti."
وقال شَهْر بن حَوْشَب: زاد في ثيابه شبرًا طولا ترفعًا على قومه.
Şehr b. Havşeb de: "Kavmine karşı büyüklük taslamak amacıyla elbiselerini bir karış uzatmıştı" demiştir.
وقوله: (وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ) أي: [من] الأموال (مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ) أي: لَيُثقلُ حملُها الفئامَ من الناس لكثرتها.
{وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ} “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki” yani mallardan [vermiştik], {مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ} “anahtarlarını taşımak bile güçlü bir topluluğa ağır geliyordu” yani çokluğundan ötürü onları taşımak bir grup insana pek ağır geliyordu.
قال الأعمش، عن خَيْثَمَةَ: كانت مفاتيح كنوز قارون من جلود، كل مفتاح مثل الأصبع، كل مفتاح على خزانة على حدته، فإذا ركب حُملت على ستين بغلا أغر محجلا. وقيل: غير ذلك، والله أعلم.
el-A'meş, Hayseme'den nakletti: "Kârûn'un hazinelerinin anahtarları deridendi, her bir anahtar parmak kadardı ve her anahtar tek bir hazineye aitti; bindiği zaman bu anahtarlar alnı ve ayakları beyaz altmış katır üzerinde taşınırdı." Başka şeyler de söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ) أي: وعظه فيما هو فيه صالح قومه، فقالوا على سبيل النصح والإرشاد: لا تفرح بما أنت فيه، يعنون: لا تبطر بما أنت فيه من الأموال (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ) قال ابن عباس: يعني المرحين. وقال مجاهد: يعني الأشرين البطرين، الذين لا يشكرون الله على ما أعطاهم.
{إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Hani kavmi ona şöyle demişti: «Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenenleri sevmez.»” yani kavminin salihleri içinde bulunduğu durum hususunda ona nasihat ettiler ve öğüt ve irşad yoluyla: «İçinde bulunduğun şeyle böbürlenme!» dediler; bununla: «Sahip olduğun mallarla şımarıp azma» demek istediler. {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Çünkü Allah böbürlenenleri sevmez” İbn Abbâs: "Yani şımarıkları" demiştir. Mücâhid ise: "Yani Allah'ın kendilerine verdiklerine şükretmeyen taşkın ve şımarık kimseleri" demiştir.
وقوله: (وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا) أي: استعمل ما وهبك الله من هذا المال الجزيل والنعمة الطائلة، في طاعة ربك والتقرب إليه بأنواع القربات، التي يحصل لك بها الثواب في الدار الآخرة. (وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا) أي: مما أباح الله فيها من المآكل والمشارب والملابس والمساكن والمناكح، فإن لربك عليك حقًّا، ولنفسك عليك حقًّا، ولأهلك عليك
Ve O'nun: {وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Allah'ın sana verdikleri içinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma!” kavli; yani: Allah'ın sana bahşettiği bu bol malı ve geniş nimeti, ahiret yurdunda senin için sevap hasıl edecek her türlü kurbet (yakınlaştırıcı amel) ile Rabbine itaat yolunda ve O'na yakınlaşmakta kullan. {وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا} “Dünyadan da nasibini unutma!” yani: Allah'ın dünyada mubah kıldığı yiyecek, içecek, giyecek, mesken ve evlilik gibi şeylerden [nasibini al]; zira Rabbinin senin üzerinde bir hakkı, nefsinin senin üzerinde bir hakkı, ailenin senin üzerinde
حقًّا، ولزورك عليك حقا، فآت كل ذي حق حقه.
ve misafirinin senin üzerinde bir hakkı vardır; öyleyse her hak sahibine hakkını ver.
(وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ) أي: أحسن إلى خلقه كما أحسن هو إليك (وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأرْضِ) أي: لا تكنْ همتك بما أنت فيه أن تفسد به الأرض ، وتسيء إلى خلق الله (إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ).
{وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” yani O sana nasıl ihsanda bulunduysa, sen de O'nun mahlukatına ihsanda bulun. {وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأرْضِ} “ve yeryüzünde bozgunculuk isteme!” yani içinde bulunduğun imkânlarla gayen yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak ve Allah'ın mahlukatına kötülük etmek olmasın. {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ} “Çünkü Allah bozguncuları sevmez.”
{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)}.
{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)} “[Kârûn] dedi ki: «Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.» O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden, ondan daha güçlü ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmiştir? Günahkârlardan günahları [hesap anında] sorulmaz bile! (78)”
يقول تعالى مخبرًا عن جواب قارون لقومه، حين نصحوه وأرشدوه إلى الخير (قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي) أي: أنا لا أفتقر إلى ما تقولون، فإن الله تعالى إنما أعطاني هذا المال لعلمه بأني أستحقه، ولمحبته لي فتقديره: إنما أعطيته لعلم الله فيّ أني أهل له، وهذا كقوله تعالى: {فَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} [الزمر: ٤٩] أي: على علم من الله بي، وكقوله تعالى: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي} [فصلت: ٥٠] أي: هذا أستحقه.
Yüce Allah, kavmi Kârûn'a nasihat edip onu hayra yönelttiğinde onun verdiği cevabı haber vererek buyuruyor ki: {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “[Kârûn] dedi ki: «Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.»” yani: Sizin söylediklerinize benim ihtiyacım yoktur; çünkü Yüce Allah bana bu malı ancak bunu hak ettiğimi bildiği ve beni sevdiği için vermiştir. Bunun takdiri: «Bu bana, ancak Allah'ın bendeki üstünlüğü bilmesi ve benim buna layık olmam sebebiyle verilmiştir» şeklindedir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir: {فَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman Bize yalvarır; sonra ona tarafımızdan bir nimet bağışladığımız vakit: «Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir» der” [ez-Zümer: 49] yani Allah'ın beni bilmesi sayesinde verilmiştir; ve: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي} “Başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: «Bu benim hakkımdır» der” [Fussilet: 50] yani ben bunu hak ediyorum.
وقد رُوي عن بعضهم أنه أراد: (إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي) أي: إنه كان يعاني علم الكيمياء: وهذا القول ضعيف؛ لأن علم الكيمياء في نفسه علم باطل؛ لأن قلب الأعيان لا يقدر أحد عليها إلا الله ﷿، قال الله: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ} [الحج: ٧٣]، وفي الصحيح عن النبي ﷺ أنه قال: "يقول الله تعالى: ومَنْ أظلم مِمَّنْ ذهب يخلق كخلقي، فليخلقوا ذرة، فليخلقوا شعيرة". وهذا ورد في المصورين الذين يشبهون بخلق الله في مجرد الصورة الظاهرة أو الشكل، فكيف بِمَنْ يدعي أنه يحيل ماهية هذه الذات إلى ماهية ذات أخرى، هذا زور ومحال، وجهل وضلال. وإنما يقدرون على الصبغ في الصورة الظاهرة، وهو كذب وزغل وتمويه، وترويج أنه صحيح في نفس الأمر، وليس كذلك قطعًا لا محالة، ولم يثبت بطريق شرعي أنه صح مع أحد من الناس من هذه الطريقة التي يتعاناها هؤلاء الجهلة الفسقة الأفاكون فأما ما يجريه الله تعالى من خَرْق العوائد على يدي بعض الأولياء من قلب بعض الأعيان ذهبًا أو فضة أو نحو ذلك، فهذا أمر لا ينكره مسلم، ولا يرده مؤمن، ولكن هذا ليس من قبيل الصناعات وإنما هذا عن مشيئة رب الأرض والسموات، واختياره وفعله، كما روي عن حَيْوة بن شُرَيح المصري، ﵀، أنه سأله سائل، فلم يكن عنده ما يعطيه، ورأى ضرورته، فأخذ حصاة من الأرض فأجالها في كفه، ثم ألقاها إلى ذلك السائل فإذا هي ذهب أحمر. والأحاديث والآثار [في هذا] كثيرة جدًّا يطول ذكرها.
Bazılarından, onun {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “[Bu servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir” sözüyle simya ilmiyle uğraştığını kastettiği rivayet edilmiştir. Fakat bu görüş zayıftır; zira simya ilmi bizatihi batıl bir ilimdir. Çünkü maddelerin mahiyetini dönüştürmeye (kalb-i a‘yân) aziz ve celil olan Allah'tan başka hiç kimsenin gücü yetmez. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ} “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da taptıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi asla bir sinek yaratamazlar.” [Hac: 73]. Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «يقول الله تعالى: ومَنْ أظلم مِمَّنْ ذهب يخلق كخلقي، فليخلقوا ذرة، فليخلقوا شعيرة» «Yüce Allah şöyle buyurur: Benim yarattığım gibi yaratmaya kalkışandan daha zalim kim olabilir? Haydi bir zerre yaratsınlar, haydi bir arpa tanesi yaratsınlar!». Bu [tehdit], sadece dış suret veya şekil bakımından Allah'ın yaratmasına benzetme yapan sûret yapanlar (tasvirciler) hakkında varid olmuştur. O hâlde bir varlığın mahiyetini başka bir varlığın mahiyetine dönüştürdüğünü iddia eden kimsenin durumu nice olur?! Bu, apaçık bir yalan, imkânsız bir şey, cehalet ve sapıklıktır. Onlar ancak dış görünüşte boyama yapmaya güç yetirebilirler ki bu da bir yalan, sahtekârlık ve aldatmacadır; işin aslında gerçekmiş gibi pazarlanmasıdır. Oysa kesinlikle ve asla öyle değildir. Bu cahil, fasık ve iftiracı kimselerin uğraştığı bu yöntemle insanların herhangi birinde [bu dönüşümün] gerçekleştiği şer‘î bir yolla asla sabit olmamıştır. Yüce Allah'ın bazı velilerin eliyle adetleri aşan harikulade haller kabilinden bazı maddeleri altına, gümüşe veya benzerine dönüştürmesi şeklinde gerçekleştirdiği şeylere gelince; bu, hiçbir Müslümanın inkâr etmeyeceği ve hiçbir müminin reddetmeyeceği bir husustur. Fakat bu, sanatlar (insani teknikler) kabilinden değildir; bilakis yerlerin ve göklerin Rabbinin dilemesi, seçmesi ve fiiliyledir. Nitekim Hayve b. Şüreyh el-Mısrî'den -rahimehullâh- rivayet edildiğine göre, bir dilenci kendisinden bir şey istemiş, onun yanında ise verecek bir şeyi bulunmamaktaydı. Dilencinin muhtaç halini görünce yerden bir çakıl taşı almış, onu avucunda çevirmiş, sonra o dilenciye atmıştı; bir de baktı ki o, som kırmızı bir altındır. [Bu husustaki] hadisler ve rivayetler (âsâr) pek çoktur, zikredilmesi uzun sürer.
وقال بعضهم: إن قارون كان يعلم الاسم الأعظم، فدعا الله به، فتموّل بسببه. والصحيح المعنى الأول؛ ولهذا قال الله تعالى -رادًّا عليه فيما ادعاه من اعتناء الله به فيما أعطاه من المال (أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا) أي: قد كان من هو أكثر منه مالا وما كان ذلك عن محبة منا له، وقد أهلكهم الله مع ذلك بكفرهم وعدم شكرهم؛ ولهذا قال: (وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ) أي: لكثرة ذنوبهم.
Bazıları da şöyle demiştir: Kârûn İsm-i Âzam'ı biliyordu, onunla Allah'a dua etti ve bu sayede zenginleşti. Sahih olan ise birinci anlamdır. Bundan dolayı Yüce Allah, kendisine verilen mal hususunda Allah'ın kendisine özel bir ihtimam gösterdiği iddiasını reddederek şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden, ondan daha güçlü ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmiştir?” yani ondan daha çok malı olanlar vardı ve bu onlara duyduğumuz bir sevgiden kaynaklanmıyordu; buna rağmen Allah onları inkârları ve şükretmeyişleri sebebiyle helak etti. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Günahkârlardan günahları sorulmaz bile!” yani günahlarının çokluğundan ötürü.
قال قتادة: (عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي): على خير عندي.
Katâde: {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “bendeki bir bilgi sayesinde” ifadesini: "Bende bulunan bir hayır sayesinde" şeklinde açıklamıştır.
وقال السدي: على علم أني أهل لذلك.
es-Süddî de: "Buna layık olduğuma dair [Allah katındaki] bir bilgi sayesinde" demiştir.
وقد أجاد في تفسير هذه الآية الإمام عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، فإنه قال في قوله: (قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي) قال: لولا رضا الله عني، ومعرفته بفضلي ما أعطاني هذا المال، وقرأ (أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ) [وهكذا يقول مَنْ قل علمه إذا رأى مَنْ وسع الله عليه يقول: لولا أنه يستحق ذلك لما أعطي] .
İmam Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem bu ayetin tefsirinde çok güzel bir açıklamada bulunmuş ve {قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} “[Kârûn] dedi ki: «Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.»” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Yani] Allah'ın benden razı olması ve bendeki üstünlüğü bilmesi olmasaydı bana bu malı vermezdi." Sonra: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden, ondan daha güçlü ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmiştir? Günahkârlardan günahları sorulmaz bile!” ayetini okumuştur. [İlmi az olan kimse de Allah'ın rızkını genişlettiği birini gördüğünde böyle söyler ve: «Eğer buna layık olmasaydı verilmezdi» der] .
{فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلا يُلَقَّاهَا إِلا الصَّابِرُونَ (٨٠)}.
{فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩) وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلا يُلَقَّاهَا إِلا الصَّابِرُونَ (٨٠)} “Derken, kavminin karşısına debdebesi (gösterişli süsü) içinde çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: «Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir» dediler. (79) Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dedi: «Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur.» (80)”
يقول تعالى مخبرًا عن قارون: إنه خرج ذات يوم على قومه في زينة عظيمة، وتجمل باهر، من مراكب وملابس عليه وعلى خدمه وحشمه، فلما رآه مَنْ يريد الحياة الدنيا ويميل إلى زُخرفها وزينتها، تمنوا أن لو كان لهم مثل الذي أعطي، قالوا: (يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ) أي: ذو حظ وافر من الدنيا. فلما سمع مقالتهم أهل العلم النافع قالوا لهم: (وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا) أي: جزاء الله لعباده المؤمنين الصالحين في الدار الآخرة خير مما ترون.
Yüce Allah Kârûn'u haber vererek; bir gün kavminin karşısına, hem kendisi hem de hizmetçileri ve maiyeti üzerindeki binekler ve elbiselerle büyük bir debdebe ve göz alıcı bir güzellik içinde çıktığını bildirmektedir. Dünya hayatını isteyen, onun süsüne ve debdebesine meyleden kimseler onu görünce, ona verilenin bir benzerinin kendilerinde de olmasını temenni ettiler ve: {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “«Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir» dediler” yani dünyadan bol bir pay sahibidir. Faydalı ilim sahipleri onların bu sözünü işitince kendilerine şöyle dediler: {وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “«Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır»” yani ahiret yurdunda Allah'ın mümin ve salih kullarına vereceği mükâfat, sizin bu gördüklerinizden daha hayırlıdır.
[كما في الحديث الصحيح: يقول الله تعالى: أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، واقرؤوا إن شئتم: {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [السجدة: ١٧] .
[Sahih hadiste geçtiği üzere: Yüce Allah şöyle buyurur: «Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım. Dilerseniz şu ayeti okuyun: {فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez” [es-Secde: 17]»] .
وقوله: (وَلا يُلَقَّاهَا إِلا الصَّابِرُونَ): قال السدي: وما يلقى الجنة إلا الصابرون. كأنه جعل ذلك من تمام كلام الذين أوتوا العلم. قال ابن جرير: وما يلقى هذه الكلمة إلا الصابرون عن محبة الدنيا، الراغبون في الدار الآخرة. وكأنه جعل ذلك مقطوعًا من كلام أولئك، وجعله من كلام الله ﷿ وإخباره بذلك.
{وَلا يُلَقَّاهَا إِلا الصَّابِرُونَ} “Buna da ancak sabredenler kavuşturulur” buyruğu: es-Süddî: "Cennete ancak sabredenler kavuşturulur" demiştir. O, sanki bu ifadeyi kendilerine ilim verilen kimselerin sözünün tamamı kılmıştır. İbn Cerîr ise şöyle demiştir: "Bu söze ancak dünya sevgisinden sabreden ve ahiret yurduna rağbet eden kimseler kavuşturulur." O da sanki bu ifadeyi onların sözünden ayrı tutup, Azîz ve Celîl olan Allah'ın kelamı ve O'nun verdiği bir haber kılmıştır.
{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢)}
{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢)} “Nihayet biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da olmadı, kendisini savunanlardan da değildi. (81) Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler: 'Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şayet Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay be! Demek ki inkârcılar asla kurtuluşa eremezler!' demeye başladılar. (82)”
لما ذكر تعالى اختيال قارون في زينته، وفخره على قومه وبغيه عليهم، عقب ذلك بأنه خسف به وبداره الأرض، كما ثبت في الصحيح -عند البخاري من حديث الزهري، عن سالم -أن أباه حدثه: أن رسول الله ﷺ قال: "بينا رجل يجر إزاره إذ خسف به ، فهو يتجلجل في الأرض إلى يوم القيامة".
Yüce Allah, Kârûn'un süsü içindeki kibrini, kavmine karşı övünmesini ve onlara azgınlık etmesini zikredince, bunun hemen peşinden onu da sarayını da yerin dibine geçirdiğini bildirdi. Nitekim Sahîh'te -Buhârî'de ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o da babasının kendisine naklettiğine göre- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir adam elbisesini [kibirle] yerde sürüyerek yürürken aniden yerin dibine geçirildi ; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine batıp durmaktadır."
ثم رواه من حديث جرير بن زيد، عن سالم عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، نحوه .
Sonra bunu Cerîr b. Zeyd hadisinden, o Sâlim'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا النضر بن إسماعيل أبو المغيرة القاص، حدثنا الأعمش، عن عطية ، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "بينا رجل فيمَنْ كان قبلكم، خرج في بُرْدَيْن أخضرين يختال فيهما، أمر الله الأرض فأخذته، فإنه ليتجلجل فيها إلى يوم القيامة". تفرد به أحمد ، وإسناده حسن.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize en-Nadr b. İsmâîl Ebü'l-Mugîre el-Kâss rivayet etti, bize el-A'meş, Atıyye'den , o da Ebû Saîd'den rivayet etti, o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden öncekilerden bir adam iki yeşil bürde (hırka) içinde böbürlenerek çıkmıştı; Allah yere emretti ve yer onu yuttu; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine batıp durmaktadır." Bu rivayeti Ahmed tek başına nakletmiştir ve isnadı hasendir.
وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا أبو خَيْثَمَةَ، حدثنا أبو معلى بن منصور ، أخبرني محمد بن مسلم، سمعت زيادًا النميري يحدث عن أنس بن مالك، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "بينا رجل فيمن كان قبلكم خرج في بردين فاختال فيهما، فأمر الله الأرض فأخذته، فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة" .
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî şöyle dedi: Bize Ebû Hayseme rivayet etti, bize Ebû Ma'lâ b. Mansûr rivayet etti, bana Muhammed b. Müslim bildirdi, Ziyâd en-Nümeyrî'yi Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan naklederken işittim; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Sizden öncekilerden bir adam iki bürde (hırka) içinde çıkıp bunlarla böbürlendi. Bunun üzerine Allah yere emretti ve yer onu yuttu; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine batıp durmaktadır."
وقد ذكر [الحافظ] محمد بن المنذر -شكَّر -في كتاب العجائب الغريبة بسنده عن نوفل بن مساحق قال: رأيت شابًّا في مسجد نجران، فجعلت أنظر إليه وأتعجب من طوله وتمامه وجماله، فقال: ما لك تنظر إلي؟ فقلت: أعجب من جمالك وكمالك. فقال: إن الله ليعجب مني. قال: فما زال ينقص وينقص حتى صار بطول الشبر، فأخذه بعض قرابته في كمه وذهب.
[Hâfız] Muhammed b. el-Münzir -Şükker-, Kitâbü'l-Acâibi'l-Garîbe adlı eserinde senediyle Nevfel b. Müsâhık'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Necran Mescidi'nde bir genç gördüm; onun boyuna, endamına ve güzelliğine hayranlıkla bakmaya başladım. Bunun üzerine o: "Neden bana bakıyorsun?" dedi. Ben de: "Güzelliğine ve kusursuzluğuna hayran kaldım" dedim. O da: "Şüphesiz Allah da bana hayrandır" dedi. [Ravi] dedi ki: Boyu kısaldıkça kısaldı, nihayet bir karış boyuna geldi. Bunun üzerine akrabalarından biri onu yeni içine alıp gitti.
وقد ذُكر أن هلاك قارون كان عن دعوة نبي الله موسى ﵇ واختلف في سببه، فعن ابن عباس والسدي: أن قارون أعطى امرأة بَغِيَّا مالا على أن تبهت موسى بحضرة الملأ من بني إسرائيل، وهو قائم فيهم يتلو عليهم كتاب الله، فتقول: يا موسى، إنك فعلت بي كذا وكذا. فلما قالت في الملأ ذلك لموسى ﵇، أرْعِدَ من الفَرَق، وأقبل عليها وصلى ركعتين ثم قال: أنشدك بالله الذي فَرَق البحر، وأنجاكم من فرعون، وفعل كذا و [فعل] كذا،
Kârûn'un helâkinin, Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'ın duası neticesinde olduğu zikredilmiş, [bu duanın] sebebi hakkında ise ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve es-Süddî'den rivayet edildiğine göre; Kârûn, ahlaksız bir kadına, Mûsâ aralarında ayakta durmuş onlara Allah'ın Kitâbı'nı okurken İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri huzurunda ona iftira atması ve: "Ey Mûsâ! Sen bana şöyle şöyle yaptın" demesi karşılığında mal vermiştir. [Kadın] ileri gelenlerin huzurunda bunu Mûsâ aleyhisselâm'a söyleyince, [Mûsâ] korkudan titredi, kadına yöneldi ve iki rekât namaz kıldı. Sonra şöyle dedi: "Denizi yaran, sizi Firavun'dan kurtaran, şöyle yapan ve böyle [yapan] Allah adına sana yemin verdiriyorum,
لما أخبرتني بالذي حملك على ما قلت؟ فقالت: أما إذ نَشَدْتَني فإن قارون أعطاني كذا وكذا، على أن أقول لك، وأنا أستغفر الله وأتوب إليه. فعند ذلك خَرّ موسى لله ﷿ ساجدًا، وسأل الله في قارون. فأوحى الله إليه أني قد أمرت الأرض أن تطيعك فيه، فأمر موسى الأرض أن تبتلعه وداره فكان ذلك.
seni bu söylediğin şeye sevk eden şeyi bana açıklar mısın?" Kadın dedi ki: "Madem Allah adına bana yemin verdirdin, [açıklayayım:] Kârûn bana sana bunları söylemem karşılığında şöyle şöyle [mallar] verdi. Ben ise Allah'tan mağfiret diliyor ve O'na tövbe ediyorum." İşte o anda Mûsâ, Azîz ve Celîl olan Allah için secdeye kapandı ve Allah'tan Kârûn hakkında [hüküm vermesini] istedi. Allah ona: "Yere, onun hakkında sana itaat etmesini emrettim" diye vahyetti. Mûsâ da yere, onu ve sarayını yutmasını emretti; [ve] bu gerçekleşti .
وقيل: إن قارون لما خرج على قومه في زينته تلك، وهو راكب على البغال الشّهب، وعليه وعلى خدمه الثياب الأرجوان الصّبغة ، فمر في جَحْفَله ذلك على مجلس نبي الله موسى ﵇، وهو يذكرهم بأيام الله. فلما رأى الناس قارون انصرفت وجوه الناس حوله، ينظرون إلى ما هو فيه. فدعاه موسى ﵇، وقال: ما حملك على ما صنعت؟ فقال: يا موسى، أما لئن كنت فُضِّلتَ عَلَيَّ بالنبوة، فلقد فضلت عليك بالدنيا، ولئن شئت لنخرجن، فلتدعون عليّ وأدعو عليك. فخرج وخرج قارون في قومه، فقال موسى : تدعو أو أدعو أنا؟ قال: بل أنا أدعو. فدعا قارون فلم يجب له، ثم قال موسى : أدعو؟ قال: نعم. فقال موسى: اللهم، مُر الأرض أن تطيعني اليوم. فأوحى الله إليه أني قد فعلت، فقال موسى: يا أرض، خذيهم. فأخذتهم إلى أقدامهم. ثم قال: خذيهم. فأخذتهم إلى ركبهم، ثم إلى مناكبهم. ثم قال: أقبلي بكنوزهم وأموالهم. قال: فأقبلت بها حتى نظروا إليها. ثم أشار موسى بيده فقال: اذهبوا بني لاوى فاستوت بهم الأرض.
Şöyle de denilmiştir: Kârûn, kavminin karşısına o süsü içinde, boz katırlara binmiş olarak, üzerinde ve hizmetçilerinin üzerinde erguvan boyalı elbiselerle çıktığında, bu büyük kafilesiyle Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'ın, insanlara Allah'ın [geçmiş kavimlere olan] günlerini hatırlattığı meclisinin yanından geçti. İnsanlar Kârûn'u görünce, yüzleri onun etrafına döndü ve onun içinde bulunduğu duruma bakakaldılar. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm onu çağırdı ve: "Seni bu yaptığına sevk eden nedir?" dedi. Kârûn şöyle dedi: "Ey Mûsâ! Eğer sen peygamberlikle benden üstün kılındıysan, ben de dünyalıkla senden üstün kılındım. İstersen meydana çıkalım; sen bana beddua et, ben de sana beddua edeyim." Bunun üzerine [Mûsâ] çıktı, Kârûn da kavmi arasında çıktı. Mûsâ : "Sen mi dua edersin yoksa ben mi dua edeyim?" dedi. Kârûn: "Hayır, ben dua edeceğim" dedi. Kârûn dua etti fakat duasına icabet olunmadı. Sonra Mûsâ : "Ben dua edeyim mi?" dedi. Kârûn: "Evet" dedi. Mûsâ şöyle dedi: "Allahım! Yere, bugün bana itaat etmesini emret ." Allah ona: "Bunu yaptım" diye vahyetti. Bunun üzerine Mûsâ: "Ey yer! Onları yakala!" dedi. Yer onları ayaklarına kadar yakaladı. Sonra: "Onları yakala!" dedi; yer onları dizlerine kadar yakaladı, sonra omuzlarına kadar yakaladı. Sonra [Mûsâ]: "Hazinelerini ve mallarını getir!" dedi. [Ravi] dedi ki: Yer onları getirdi, hatta insanlar o malları gördüler. Sonra Mûsâ eliyle işaret ederek: "Gidin ey Lâvî oğulları !" dedi ve yer üzerlerinde dümdüz oldu.
وعن ابن عباس أنه قال: خُسف بهم إلى الأرض السابعة.
İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar yedinci kat yere kadar batırıldılar."
وقال قتادة: ذكر لنا أنه يخسف بهم كل يوم قامة، فهم يتجلجلون فيها إلى يوم القيامة.
Katâde şöyle demiştir: "Bize nakledildiğine göre onlar her gün bir boy kadar yerin dibine batırılmaktadırlar; onlar kıyamet gününe kadar yerin dibinde batıp durmaktadırlar."
وقد ذكر ها هنا إسرائيليات [غريبة] أضربنا عنها صفحًا.
Burada [garip] birtakım İsrâiliyat rivayetleri zikredilmiştir ki biz onlardan yüz çevirdik.
وقوله: (فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ) أي: ما أغنى عنه مالُه، وما جَمَعه، ولا خدمه و [لا] حشمه. ولا دفعوا عنه نقمة الله وعذابه ونكاله [به] ، ولا كان هو في نفسه منتصرًا لنفسه، فلا ناصر له [لا] من نفسه، ولا من غيره.
Yüce Allah'ın: (فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ) kavli, yani: Ne malı ve topladığı şeyler, ne de hizmetçileri [ve] maiyeti ona bir fayda sağladı. Allah'ın intikamını, azabını ve [ona verdiği] cezasını ondan savamadılar. O bizzat kendisi de kendini savunup kurtaramadı. Dolayısıyla ne kendi tarafından [ne de] başkası tarafından ona yardım eden birisi olmadı.
وقوله تعالى: (وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأمْسِ) أي: الذين لما رأوه في زينته قالوا {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ}، فلما خسف به أصبحوا يقولون: (وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ) أي: ليس المال بدالّ على رضا الله عن صاحبه [وعن عباده] ؛ فإن الله يعطي ويمنع، ويضيق ويوسع، ويخفض ويرفع، وله الحكمة التامة والحجة البالغة. وهذا كما في الحديث المرفوع عن ابن مسعود: "إن الله قسم بينكم أخلاقكم، كما قسم أرزاقكم وإن الله يعطي المال من يحب، ومن لا يحب، ولا يعطي الإيمان إلا من يحب" .
Yüce Allah'ın: (وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالأمْسِ) kavli; yani onu süsü içinde gördüklerinde: {يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi; doğrusu o çok büyük bir nasip sahibidir” diyenler, o yerin dibine geçirildiğinde şöyle demeye başladılar: (وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ) Yani: Mal, Allah'ın sahibinden [ve kullarından] razı olduğuna bir delil değildir; zira Allah verir ve mahrum eder, daraltır ve genişletir, alçaltır ve yükseltir; tam hikmet ve kesin hüccet O'nundur. Bu, İbn Mes'ûd'dan merfû olarak nakledilen şu hadiste olduğu gibidir: "Şüphesiz Allah, rızıklarınızı aranızda paylaştırdığı gibi ahlakınızı da aranızda paylaştırmıştır. Allah malı sevdiğine de sevmediğine de verir; imanı ise ancak sevdiğine verir."
(لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا) أي: لولا لُطف الله بنا وإحسانه إلينا لخسف بنا، كما خسف
(لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا) Yani: Eğer Allah'ın bize lütfu ve bize olan ihsanı olmasaydı, tıpkı [Kârûn'u] yerin dibine geçirdiği gibi bizi de yerin dibine geçirirdi,
به، لأنا وَددْنا أن نكون مثله.
çünkü biz onun gibi olmayı temenni etmiştik.
(وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ) يعنون: أنه كان كافرًا، ولا يفلح الكافر عند الله، لا في الدنيا ولا في الآخرة.
(وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ) Bununla şunu kastediyorlar: O kâfir idi; kâfir ise Allah katında ne dünyada ne de ahirette kurtuluşa eremez.
وقد اختلف النحاة في معنى قوله تعالى [ها هنا] : (وَيْكَأَنَّ)، فقال بعضهم: معناها: "ويلك اعلم أن"، ولكن خُفّفت فقيل: "ويك"، ودلَّ فتح "أن" على حذف "اعلم". وهذا القول ضعَّفه ابن جرير ، والظاهر أنه قوي، ولا يشكل على ذلك إلا كتابتها في المصاحف متصلة "ويكأن". والكتابة أمر وضعي اصطلاحي، والمرجع إلى اللفظ العربي، والله أعلم.
Nahiv âlimleri, Yüce Allah'ın [buradaki] (وَيْكَأَنَّ) kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun manası "Veyleke ı'lem enne (Yazıklar olsun sana, bil ki...)" demektir, fakat hafifletilerek "veyke" denilmiş, "enne" kelimesinin fetha okunması da "ı'lem (bil)" kelimesinin hazfedildiğine delalet etmiştir, demişlerdir. Bu görüşü İbn Cerîr zayıf bulmuştur , ancak zahir olan onun kuvvetli olduğudur. Buna sadece mushaflarda bitişik olarak "وَيْكَأَنَّ" şeklinde yazılmış olması müşkil gibi durur. Oysa yazı, vaz'î ve ıstılahî bir husustur; asıl başvurulacak olan ise Arapça telaffuzdur, en doğrusunu Allah bilir.
وقيل: معناها: ويكأن، أي: ألم تر أن. قاله قتادة. وقيل: معناها "وي كأن"، ففصلها وجعل حرف "وي" للتعجب أو للتنبيه، و"كأن" بمعنى "أظن وأحسب". قال ابن جرير: وأقوى الأقوال في هذا قول قتادة: إنها بمعنى: ألم تر أن، واستشهد بقول الشاعر :
Denildi ki: Manası "veykeenne", yani "elem tera enne (Görmedin mi ki...)" demektir. Bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Manası "vey keenne" olup, [bu ifade] ayrılmış ve "vey" harfi taaccüp (şaşkınlık) yahut tenbih için kılınmış, "keenne" ise "zannediyorum, sanıyorum" manasında olmuştur. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu konudaki görüşlerin en kuvvetlisi Katâde'nin "Görmedin mi ki... anlamındadır" şeklindeki görüşüdür. [İbn Cerîr] şairin şu sözünü delil getirmiştir :
سَألَتَاني الطَّلاق أنْ رَأتَاني … قَلّ مَالي، وقَدْ جئْتُمَاني بِنُكر
Malımın azaldığını görünce benden boşanmayı istediler, oysa bana pek münker (fena) bir işle geldiniz.
وَيْكأنْ مَنْ يكُن له نَشَب يُحْ … بَبْ ومن يَفْتقر يَعش عَيشَ ضُرّ
Görmez misin ki (veykeenne) kimin malı mülkü varsa sevilir; kim de fakir düşerse sıkıntılı bir hayat yaşar.
{تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤)}.
{تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤)} “İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuk yapmayı istemeyenlere veririz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. (83) Kim bir iyilik getirirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülük getirirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar. (84)”
يخبر تعالى أن الدار الآخرة ونعيمها المقيم الذي لا يحول ولا يزول، جعلها لعباده المؤمنين المتواضعين، الذين لا يريدون علوًّا في الأرض، أي: ترفعًا على خلق الله وتعاظمًا عليهم وتجبرًا بهم، ولا فسادًا فيهم. كما قال عكرمة: العلو: التجبر.
Yüce Allah; ahiret yurdunu ve onun değişmeyen, zeval bulmayan ebedî nimetlerini, yeryüzünde büyüklük taslamak -yani Allah'ın kullarına karşı üstünlük taslamak, onlara büyüklük satmak ve zorbalık etmek- ve aralarında fesat çıkarmak istemeyen mütevazı mümin kulları için hazırladığını haber vermektedir. Nitekim İkrime: "el-Ulüvv (عُلُوّ): Zorbalık etmektir" demiştir.
وقال سعيد بن جبير: العلو: البغي.
Saîd b. Cübeyr: "el-Ulüvv: Haksızlık ve azgınlıktır (bağy)" demiştir.
وقال سفيان بن سعيد الثوري، عن منصور، عن مسلم البطين: العلو في الأرض: التكبر بغير حق. والفساد: أخذ المال بغير حق.
Süfyân b. Saîd es-Sevrî, Mansûr'dan, o da Müslim el-Batîn'den şöyle nakletmiştir: "Yeryüzünde ulüvv: Haksız yere kibirlenmektir; fesat ise malı haksız yere almaktır."
وقال ابن جُرَيْج: (لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ) تعظمًا وتجبرًا ، (وَلا فَسَادًا): عملا بالمعاصي.
İbn Cüreyc: (لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ) "Büyüklük taslamak ve zorbalık etmek istemezler , (وَلا فَسَادًا) günahları işlemek istemezler" demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبي، عن أشعث السمان، عن أبى سلام الأعرج، عن علي قال: إن الرجل ليعجبه من شراك نعله أن يكون أجود من شراك صاحبه، فيدخل في قوله: (تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ).
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Vekî' anlattı, bize babam, Eş'as es-Semmân'dan, o Ebû Sellâm el-A'rec'den, o da Ali [radıyallâhu anh]'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: "Şüphesiz kişi, ayakkabısının bağının arkadaşınınkinden daha kaliteli olmasından hoşlanır ve bu sebeple { تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأرْضِ وَلا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “İşte ahiret yurdu; biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve fesat çıkarmayı istemeyenlere tahsis ederiz. [Hayırlı] akıbet takva sahiplerinindir.” âyetinin [hükmüne] dâhil olur."
وهذا محمول على ما إذا أراد [بذلك] الفخر [والتطاول] على غيره؛ فإن ذلك مذموم، كما ثبت في الصحيح، عن النبي ﷺ [أنه قال] إنه أوحي إليّ أن تواضَعُوا، حتى لا يفخَرَ أحد على أحد، ولا يبغي أحد على أحد" ، وأما إذا أحب ذلك لمجرد التجمّل فهذا لا بأس به، فقد ثبت أن رجلا قال: يا رسول الله، إني أحب أن يكون ردائي حسنًا ونعلي حسنة، أفمن الكبر ذلك؟ فقال: "لا إن الله جميل يحبّ الجمال".
Bu [ifade], kişinin [bununla] başkasına karşı övünmeyi [ve üstünlük taslamayı] kastettiği duruma hamledilir; çünkü bu yerilmiştir. Nitekim Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğu] sabit olmuştur: "Bana: 'Mütevazı olun; öyle ki hiç kimse başkasına karşı övünmesin ve hiç kimse başkasına haksızlık etmesin' diye vahyolundu." Ancak kişi bunu sırf güzelleşmek için severse bunda bir sakınca yoktur. Zira bir adamın: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben elbisemin güzel olmasını ve ayakkabımın güzel olmasını severim; bu kibirden midir?" dediği, [Resûlullah'ın da]: "Hayır, şüphesiz ki Allah güzeldir, güzelliği sever" buyurduğu sabit olmuştur.
وقال : (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ) أي: يوم القيامة (فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا) أي: ثواب الله خير من حَسَنَة العبد، فكيف والله يضاعفه أضعافًا كثيرة فهذا مقام الفضل.
[Allah Teâlâ] şöyle buyurdu : (مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ) yani kıyamet gününde (فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا) yani Allah'ın mükâfatı kulun iyiliğinden daha hayırlıdır; nitekim Allah onu kat kat katlar, işte bu lütuf makamıdır.
ثم قال: (وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)، كما قال في الآية الأخرى: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [النمل: ٩٠] وهذا مقام الفصل والعدل.
Sonra şöyle buyurdu: (وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) Nitekim diğer ayette de şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [Neml: 90] “Kim de kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar. Size ancak yaptıklarınızın karşılığı verilmez mi?” İşte bu da adalet ve kesin hüküm makamıdır.
{إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)}.
{إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)} “Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere döndürecektir. De ki: «Rabbim, hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir.» (85) Sen, sana Kitab'ın vahyolunacağını ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir. Öyleyse sakın kâfirlere arka çıkma! (86) Sana indirildikten sonra, sakın seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar! Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma! (87) Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun Zâtından başka her şey yok olucudur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (88)”
يقول تعالى آمرًا رسولَه، صلوات الله وسلامه عليه، ببلاغ الرسالة وتلاوة القرآن على الناس، ومخبرًا له بأنه سيرده إلى معاد، وهو يوم القيامة، فيسأله عما استرعاه من أعباء النبوة؛ ولهذا قال: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) أي: افترض عليك أداءه إلى الناس، (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) أي: إلى يوم القيامة فيسألك عن ذلك، كما قال تعالى: {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} [الأعراف: ٦]، وقال {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ [قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ] } [المائدة: ١٠٩] [وقال]: {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} [الزمر: ٦٩].
Yüce Allah; Resûlü'ne -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- elçiliği tebliğ etmesini ve insanlara Kur'an'ı okumasını emretmekte; onu bir dönülecek yere -ki o kıyamet günüdür- döndüreceğini ve peygamberlik yüklerinden üzerine aldığı emanetler hakkında onu sorgulayacağını haber vermektedir. İşte bu yüzden: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) yani onu insanlara ulaştırmayı sana farz kılan, (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) yani seni kıyamet gününe döndürecek ve bundan dolayı seni sorgulayacaktır, buyurmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} [A'râf: 6] “Kendilerine elçi gönderilenleri de mutlaka sorguya çekeceğiz, gönderilen elçileri de mutlaka sorguya çekeceğiz.” Ve şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ [قَالُوا لا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلامُ الْغُيُوبِ] } [Mâide: 109] “Allah elçileri toplayacağı gün: «Size ne cevap verildi?» der. [Onlar da: «Bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin» derler.]” [Ve şöyle buyurmuştur]: {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ} [Zümer: 69] “Peygamberler ve şahitler getirilir.”
وقال السدي عن أبي صالح، عن ابن عباس: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ)، يقول: لرادُّك إلى الجنة، ثم سائلك عن القرآن. قال السدي: وقال أبو سعيد مثلها.
es-Süddî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Seni cennete döndürecek, sonra da sana Kur'an'dan soracaktır." es-Süddî: "Ebû Saîd de bunun bir benzerini söylemiştir" dedi.
وقال الحكم بن أَبان، عن عِكْرمِة، [و] عن ابن عباس، ﵄: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) قال: إلى يوم القيامة. ورواه مالك، عن الزهري.
el-Hakem b. Ebân; İkrime'den, [ve] İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: { لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ } “[Elbette] seni bir dönülecek yere döndürecektir” [ayeti hakkında]: "Kıyamet gününe [döndürecektir]" dediğini rivayet etmiştir. Bunu Mâlik de ez-Zührî'den rivayet etmiştir.
وقال الثوري، عن الأعمش، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس : (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ): إلى الموت.
es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan : "(لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ): Ölüme [döndürecektir]" dediğini rivayet etmiştir.
ولهذا طُرُقٌ عن ابن عباس، ﵄، وفي بعضها: لرادك إلى معدنك من الجنة.
Bu hususta İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen çeşitli rivayet yolları vardır; bazılarında: "Cennetteki asıl makamına döndürecektir" şeklindedir.
وقال مجاهد: يحييك يوم القيامة. وكذا روي عن عكرمة، وعطاء، وسعيد بن جبير، وأبي قَزَعَةَ، وأبي مالك، وأبي صالح.
Mücâhid: "Kıyamet günü seni diriltecektir" demiştir. İkrime, Atâ, Saîd b. Cübeyr, Ebû Kaz'a, Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten de bu şekilde rivayet edilmiştir.
وقال الحسن البصري: أي والله، إن له لمعادًا ، يبعثه الله يوم القيامة ثم يدخله الجنة.
el-Hasen el-Basrî ise şöyle demiştir: "Evet vallahi, onun için mutlaka bir dönüş yeri vardır ; Allah onu kıyamet günü diriltecek, sonra da cennete girdirecektir."
وقد رُوي عن ابن عباس غير ذلك، كما قال البخاري في التفسير من صحيحه :
İbn Abbâs'tan bundan başka rivayetler de nakledilmiştir; nitekim Buhârî Sahîh'inin Tefsir bölümünde şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن مقاتل، أنبأنا يعلى، حدثنا سفيان العُصْفُريّ، عن عكرمة، عن ابن عباس: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) قال: إلى مكة.
Bize Muhammed b. Mukâtil rivayet etti, bize Ya'lâ bildirdi, bize Süfyân el-Usfurî, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) ayeti hakkında: "Mekke'ye [döndürecektir]" dedi.
وهكذا رواه النسائي في تفسير سننه، وابن جرير من حديث يعلى -وهو ابن عبيد الطَّنَافِسيّ -به . وهكذا روى العَوْفيّ، عن ابن عباس: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) أي: لرادك إلى مكة كما أخرجك منها.
Nesâî de Sünen'inin tefsirinde ve İbn Cerîr de Ya'lâ -o İbn Ubeyd et-Tanâfisî'dir- hadisinden bunu bu şekilde rivayet etmiştir . el-Avfî de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) yani seni oradan çıkardığı gibi Mekke'ye döndürecektir.
وقال محمد بن إسحاق، عن مجاهد في قوله: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ): إلى مولدك بمكة.
Muhammed b. İshâk, Mücâhid'den: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) kavli hakkında: "Mekke'deki doğum yerine [döndürecektir]" dediğini nakletmiştir.
قال ابن أبي حاتم: وقد روى عن ابن عباس، ويحيى بن الجزار، وسعيد بن جبير، وعطية، والضحاك، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: İbn Abbâs, Yahyâ b. el-Cezzâr, Saîd b. Cübeyr, Atıyye ve ed-Dahhâk'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
[وحدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر قال: قال سفيان: فسمعناه من مقاتل منذ سبعين سنة، عن الضحاك] قال: لما خرج النبي ﷺ من مكة، فبلغ الجُحْفَة، اشتاق إلى مكة، فأنزل الله عليه: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) إلى مكة.
[Bize babam rivayet etti, bize İbn Ebî Ömer rivayet etti, dedi ki: Süfyân dedi ki: Biz bunu yetmiş yıl önce Mukâtil'den, o da ed-Dahhâk'tan dinlemiştik] ; ed-Dahhâk dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıkıp Cuhfe'ye ulaştığında Mekke'yi özledi; bunun üzerine Allah ona: (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) yani Mekke'ye [döndürecektir ayetini] indirdi.
وهذا من كلام الضحاك يقتضي أن هذه الآية مدنية، وإن كان مجموع السورة مكيا، والله أعلم.
ed-Dahhâk'ın bu sözü, surenin tamamı Mekkî olsa bile bu ayetin Medenî olmasını gerektirir, en doğrusunu Allah bilir.
وقد قال عبد الرزاق: حدثنا مَعْمَر، عن قتادة في قوله: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) قال: هذه مما كان ابن عباس يكتمها، وقد رَوَى ابنُ أبي حاتم بسنده عن نعيم القارئ أنه قال في قوله: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) قال: إلى بيت المقدس.
Abdürrezzâk şöyle demiştir: Bize Ma'mer, Katâde'den: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bu, İbn Abbâs'ın gizlediği [görüşlerdendir]." İbn Ebî Hâtim ise kendi senediyle Nuaym el-Kârî'den: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) kavli hakkında: "Beytülmakdis'e [döndürecektir]" dediğini rivayet etmiştir.
وهذا -والله أعلم -يرجع إلى قول من فسر ذلك بيوم القيامة؛ لأن بيت المقدس هو أرض المحشر والمنشر، والله الموفق للصواب.
Bu görüş -en doğrusunu Allah bilir- bunu kıyamet günü olarak tefsir edenlerin görüşüne döner; çünkü Beytülmakdis mahşer ve menşer (toplanma ve dirilme) yeridir. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.
ووجه الجمع بين هذه الأقوال أن ابن عباس فسر ذلك تارة برجوعه إلى مكة، وهو الفتح الذي هو عند ابن عباس أمارة على اقتراب أجله، صلوات الله وسلامه عليه، كما فسره ابن عباس
Bu görüşleri telif etmenin (bağdaştırmanın) yolu şudur: İbn Abbâs bunu bazen [Hz. Peygamber'in] Mekke'ye dönmesi olarak tefsir etmiştir ki bu, İbn Abbâs'a göre onun -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- ecelinin yaklaştığına bir alamet olan fetihtir. Nitekim İbn Abbâs bunu...
بسورة {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا} أنه أجَلُ رسول الله ﷺ نُعي إليه، وكان ذلك بحضرة عمر بن الخطاب، ووافقه عمر على ذلك، وقال: لا أعلم منها غير الذي تعلم. ولهذا فسر ابن عباس تارة أخرى قوله: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) بالموت، وتارة بيوم القيامة الذي هو بعد الموت، وتارة بالجنة التي هي جزاؤه ومصيره على أداء رسالة الله وإبلاغها إلى الثقلين: الجن والإنس، ولأنه أكمل خلق الله، وأفصح خلق الله، وأشرف خلق الله على الإطلاق.
{إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا} “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde, ve insanların dalga dalga Allah'ın dinine girdiklerini gördüğünde; hemen Rabbini hamd ile tesbih et ve O'ndan mağfiret dile. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul edendir” suresiyle de tefsir etmiş ve bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat haberi olduğunu belirtmiştir. Bu durum Ömer b. el-Hattâb'ın huzurunda gerçekleşmiş ve Ömer bu konuda ona katılarak: "Ben de bu sureden ancak senin bildiğin şeyi anlıyorum" demiştir. İşte bundan dolayı İbn Abbâs diğer bir seferinde: (لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ) kavlini ölümle tefsir etmiş, bir defasında ölümden sonraki kıyamet günüyle tefsir etmiş, bir defasında da Allah'ın elçiliğini eda edip onu iki ağır topluluğa (insanlara ve cinlere) tebliğ etmesine karşılık mükâfatı ve varacağı yer olan cennetle tefsir etmiştir. Zira o, Allah'ın yarattıklarının en kâmili, Allah'ın yarattıklarının en fasîhi ve mutlak surette Allah'ın yarattıklarının en şereflisidir.
وقوله: (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) أي: قل -لِمَنْ خالفك وكذبك يا محمد من قومك من المشركين ومَنْ تبعهم على كفرهم -قل: ربي أعلم بالمهتدي منكم ومني، وستعلمون لمن تكون عاقبة الدار، ولِمَنْ تكون العاقبة والنصرة في الدنيا والآخرة.
Yüce Allah'ın: (قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) kavli; yani: Ey Muhammed! Kavminden sana muhalefet eden ve seni yalanlayan müşriklere ve onların küfrü üzere gidenlere de ki: Rabbim, sizden ve benden kimin hidayet üzere olduğunu en iyi bilendir. Yurdun güzel akıbetinin kime ait olacağını, dünyada ve ahirette zafer ve yardımın kime nasip olacağını yakında bileceksiniz.
ثم قال تعالى مذكِّرًا لنبيه نعمته العظيمة عليه وعلى العباد إذ أرسله إليهم: (وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ) أي: ما كنت تظن قبل إنزال الوحي إليك أن الوحي ينزل عليك، (إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) أي: إنما نزل الوحي عليك من الله من رحمته بك وبالعباد بسببك، فإذا منحك بهذه النعمة العظيمة (فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا) أي: معينًا (لِلْكَافِرِينَ) [أي] : ولكن فارقهم ونابذهم وخالفهم.
Sonra Yüce Allah Peygamberi'ni onlara elçi olarak göndermek suretiyle onun üzerindeki ve kullar üzerindeki büyük nimetini hatırlatarak şöyle buyurdu: (وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ) Yani: Vahiy sana indirilmeden önce sana vahiy indirileceğini ummuyordun, (إِلا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ) yani vahiy sana ancak Allah'ın sana olan rahmetinden ve senin vesilenle kullara olan merhametinden dolayı indirildi . O hâlde O sana bu büyük nimeti bahşettiğine göre: (فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا) yani yardımcı olma, (لِلْكَافِرِينَ) [yani] bilakis onlardan ayrıl, onları reddet ve onlara muhalefet et.
(وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزلَتْ إِلَيْكَ) أي: لا تتأثر لمخالفتهم لك وصدهم الناس عن طريقك لا تلوي على ذلك ولا تباله؛ فإن الله مُعْلٍ كلمتك، ومؤيدٌ دينك، ومظهر ما أرسلت به على سائر الأديان؛ ولهذا قال: (وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ) أي: إلى عبادة ربك وحده لا شريك له، (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ).
(وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزلَتْ إِلَيْكَ) Yani: Onların sana muhalefet etmelerinden ve insanları senin yolundan alıkoymalarından etkilenme ; buna iltifat etme ve aldırma. Zira Allah senin sözünü yüceltecek, dinini destekleyecek ve seninle gönderilen şeyi diğer bütün dinlere üstün kılacaktır. İşte bu yüzden: (وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ) yani yalnızca ortağı olmayan Rabbine ibadete davet et, (وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) buyurmuştur.
وقوله: (وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: لا تليق العبادة إلا له ولا تنبغي الإلهية إلا لعظمته.
Yüce Allah'ın: (وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) kavli; yani: İbadet yalnızca O'na layıktır ve ilahlık sadece O'nun azametine yakışır.
وقوله: (كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ): إخبار بأنه الدائم الباقي الحي القيوم، الذي تموت الخلائق ولا يموت، كما قال تعالى: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ} [الرحمن: ٢٦، ٢٧]، فعبر بالوجه عن الذات، وهكذا قوله ها هنا: (كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ) أي: إلا إياه.
Yüce Allah'ın: (كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ) kavli: O'nun dâim, bâkî, Hayy ve Kayyûm olduğunu, mahlûkat ölürken O'nun asla ölmeyeceğini haber vermektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ} [Rahmân: 26-27] “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin Zâtı bâkî kalacaktır.” Burada "vech" lafzıyla Zât kastedilmiştir. Buradaki: (كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ) yani: O'nun Zâtı müstesna, kavli de böyledir.