فصل
Fasıl
في فضلها
[Besmelenin] Fazileti Hakkında
قال الإمام العالم الحبر العابد أبو محمد عبد الرحمن بن أبي حاتم، ﵀، في تفسيره:
İmam, âlim, allâme, âbid Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Hâtim -rahimehullâh- tefsirinde şöyle demiştir:
حدثنا أبي، حدثنا جعفر بن مسافر، حدثنا زيد بن المبارك الصنعاني، حدثنا سلام بن وهب الجَنَديّ، حدثنا أبي، عن طاوس، عن ابن عباس؛ أن عثمان بن عفان سأل رسول الله ﷺ عن (بسم الله الرحمن الرحيم). فقال: "هو اسم من أسماء الله، وما بينه وبين اسم الله الأكبر، إلا كما بين سواد العينين وبياضهما من القرب".
Bize babam rivayet etti, bize Ca'fer b. Müsâfir rivayet etti, bize Zeyd b. Mübârek es-San'ânî rivayet etti, bize Sellâm b. Vehb el-Cenedî rivayet etti, bize babam Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti ki; Osmân b. Affân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e (Bismillâhirrahmânirrahîm)'i sordu. Bunun üzerine o şöyle buyurdu: "O, Allah'ın isimlerinden bir isimdir. Onunla Allah'ın İsm-i Âzam'ı (en büyük ismi) arasında, gözün siyahı ile beyazı arasındaki yakınlıktan başka bir mesafe yoktur" .
وهكذا رواه أبو بكر بن مَرْدُويه، عن سليمان بن أحمد، عن عليّ بن المبارك، عن زيد بن المبارك، به .
Ebû Bekir b. Merdûye de Süleyman b. Ahmed'den, o Ali b. Mübârek'ten, o Zeyd b. Mübârek'ten bu şekilde rivayet etmiştir .
وقد روى الحافظ ابن مَرْدُويه من طريقين، عن إسماعيل بن عياش، عن إسماعيل بن يحيى، عن مِسْعَر، عن عطية، عن أبي سعيد، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن عيسى ابن مريم أسلمته أمه إلى الكتَّاب ليعلمه، فقال المعلم: اكتب، قال ما أكتب؟ قال: بسم الله، قال له عيسى: وما باسم الله؟ قال المعلم: ما أدري . قال له عيسى: الباء بَهاءُ الله، والسين سناؤه، والميم مملكته، والله إله الآلهة، والرحمن رحمن الدنيا والآخرة، والرحيم رحيم الآخرة".
Hâfız İbn Merdûye iki yoldan İsmâil b. Ayyâş'tan, o İsmâil b. Yahyâ'dan, o Mis'ar'dan, o Atiyye'den, o Ebû Saîd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Meryem oğlu Îsâ'yı annesi öğretmesi için mektebe verdi. Muallim: 'Yaz' dedi. [Îsâ]: 'Ne yazayım?' dedi . [Muallim]: 'Bismillâh' dedi. Îsâ ona: 'Bismillâh ne demektir?' dedi. Muallim: 'Bilmiyorum' dedi . Îsâ ona şöyle dedi: Bâ, Allah'ın behâsı (güzelliği/yüceliği); Sîn, O'nun senâsı (parlaklığı/yüceliği); Mîm, O'nun memleketidir (hükümranlığıdır). Allah, ilahların ilahıdır. Rahmân, dünya ve ahiretin Rahmân'ıdır. Rahîm ise ahiretin Rahîm'idir."
وقد رواه ابن جرير من حديث إبراهيم بن العلاء الملقب: زِبْرِيق، عن إسماعيل بن عياش، عن إسماعيل بن يحيى، عن ابن أبي مُلَيْكة، عمن حدثه، عن ابن مسعود، ومسعر، عن عطية، عن أبي سعيد، عن النبيّ ﷺ، فذكره . وهذا غريب جدًا، وقد يكون صحيحًا إلى من دون رسول الله ﷺ، ويكون من الإسرائيليات لا من المرفوعات، والله أعلم.
İbn Cerîr de bunu Zibrîk lakaplı İbrâhîm b. el-Alâ hadisinden; o İsmâil b. Ayyâş'tan, o İsmâil b. Yahyâ'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o kendisine rivayet eden kimseden, o İbn Mes'ûd'dan; ve Mis'ar'dan, o Atiyye'den, o Ebû Saîd'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ve [hadisi] zikretmiştir . Bu rivayet son derece gariptir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in altındakilere kadar sahih olabilir ve merfû değil İsrâiliyyât kabilinden olabilir. Doğrusunu Allah bilir.
وقد روى جُوَيبر ، عن الضحَّاك، نحوه من قبله.
Cüveybir de Dahhâk'ten bizzat onun sözü olarak bunun bir benzerini rivayet etmiştir.
وقد روى ابن مَرْدُويه، من حديث يزيد بن خالد، عن سليمان بن بريدة، وفي رواية عن عبد الكريم أبي أمية، عن ابن بريدة، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال: "أنزلت عليّ آية لم تنزل على نبي غير سليمان بن داود وغيري، وهي (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) " .
İbn Merdûye, Yezîd b. Hâlid hadisinden, o Süleymân b. Büreyde'den; bir rivayette ise Abdülkerîm Ebû Ümeyye'den, o İbn Büreyde'den, o da babasından rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana öyle bir ayet indirildi ki, Dâvûd oğlu Süleyman ile benden başka hiçbir peygambere indirilmemiştir; o da (Bismillâhirrahmânirrahîm)'dir" .
وروي بإسناده عن عبد الكبير بن المعافى بن عمران، عن أبيه، عن عمر بن ذَرّ، عن عطاء بن أبي رباح، عن جابر بن عبد الله، قال: لما نزل (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) هرب الغيم إلى المشرق، وسكنت الرياح، وهاج البحر، وأصغت البهائم بآذانها، ورُجِمت الشياطين من السماء،
Yine isnadıyla Abdülkebîr b. el-Muâfâ b. İmrân'dan, o babasından, o Ömer b. Zerr'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Câbir b. Abdillâh'tan [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: (Bismillâhirrahmânirrahîm) indiğinde bulutlar doğuya doğru kaçtı, rüzgârlar dindi, deniz dalgalandı, hayvanlar kulak kesilip dinledi, şeytanlar gökten taşlandı,
وحلف الله تعالى بعزته وجلاله ألا يسمى اسمه على شيء إلا بارك فيه .
[ve] Yüce Allah izzeti ve celali üzerine yemin etti ki, O'nun ismi neyin üzerine anılırsa mutlaka ona bereket verecektir .
[وقال وكيع عن الأعمش عن أبي وائل عن ابن مسعود قال: من أراد أن ينجيه الله من الزبانية التسعة عشر فليقرأ: (بسم الله الرحمن الرحيم) ليجعل الله له من كل حرف منها جنة من كل واحد، ذكره ابن عطية والقرطبي ووجهه ابن عطية ونصره بحديث: "فقد رأيت بضعة وثلاثين ملكا يبتدرونها" لقول الرجل: ربنا ولك الحمد حمدا كثيرا طيبا مباركا فيه، من أجل أنها بضعة وثلاثون حرفا وغير ذلك] .
[Vekî', A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kim Allah'ın kendisini on dokuz zebânîden kurtarmasını isterse (Bismillâhirrahmânirrahîm)'i okusun; tâ ki Allah onun her bir harfini o zebânîlerin her birine karşı ona bir kalkan kılsın. Bunu İbn Atiyye ve Kurtubî zikretmiştir . İbn Atiyye bu görüşü açıklamış ve adamın 'Rabbimiz, sana çok, temiz ve mübarek bir hamd ile hamdolsun' sözüne karşılık gelen: "Otuz küsur meleğin onu kapışmak için yarıştığını gördüm" hadisiyle desteklemiştir; zira o da otuz küsur harftir ve benzeri gerekçelerle teyit etmiştir] .
وقال الإمام أحمد بن حنبل في مسنده: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن عاصم، قال: سمعت أبا تميمة يحدث، عن رديف النبي ﷺ قال: عثر بالنبي ﷺ، فقلت: تَعِس الشيطان. فقال النبي ﷺ: "لا تقل تعس الشيطان. فإنك إذا قلت: تعس الشيطان تعاظم، وقال: بقوتي صرعته، وإذا قلت: باسم الله، تصاغر حتى يصير مثل الذباب".
İmam Ahmed b. Hanbel Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be Âsım'dan rivayet etti, o şöyle demiştir: Ebû Temîme'yi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisinde bulunan zattan rivayet ederken işittim; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [biniti] tökezledi, ben de: 'Şeytan kahrolsun/yıkılsın' dedim. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "'Şeytan kahrolsun' deme. Zira sen 'Şeytan kahrolsun' dediğinde o büyür ve 'Onu gücümle yere serdim' der. Fakat sen 'Bismillâh' dediğin zaman, sinek gibi oluncaya kadar küçülür" buyurdu.
هكذا وقع في رواية الإمام أحمد وقد روى النسائي في اليوم والليلة، وابن مَرْدُويه في تفسيره، من حديث خالد الحذاء، عن أبي تميمة هو الهجيمي، عن أبي المليح بن أسامة بن عمير، عن أبيه، قال: كنت رديف النبي ﷺ فذكره وقال: "لا تقل هكذا، فإنه يتعاظم حتى يكون كالبيت، ولكن قل: بسم الله، فإنه يصغر حتى يكون كالذبابة". فهذا من تأثير بركة بسم الله؛ ولهذا تستحب في أوّل كل عمل وقول. فتستحب في أوّل الخطبة لما جاء: "كل أمر لا يبدأ فيه ببسم الله الرحمن الرحيم، فهو أجذم"، [وتستحب البسملة عند دخول الخلاء ولما ورد من الحديث في ذلك]، وتستحب في أوّل الوضوء لما جاء في مسند الإمام أحمد والسنن، من رواية أبي هريرة، وسعيد بن زيد، وأبي سعيد مرفوعًا: "لا وضوء لمن لم
İmam Ahmed'in rivayetinde böyle yer almıştır. Nesâî el-Yevm ve'l-leyle'de, İbn Merdûye de tefsirinde Hâlid el-Hazzâ'dan, o Ebû Temîme el-Huceymî'den, o Ebû'l-Melîh b. Üsâme b. Umeyr'den, o da babasından rivayet etmiştir; [babası] şöyle demiştir: Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisinde idim... [Ravi] hadisi zikretti ve [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Böyle deme! Çünkü [öyle dersen] o ev gibi oluncaya kadar büyür; lâkin 'Bismillâh' de! Zira o zaman sinek gibi oluncaya kadar küçülür.» Bu, 'Bismillâh'ın bereketinin etkisindendir. Bundan dolayı her işin ve sözün başında [besmele çekmek] müstehaptır. Nitekim şöyle rivayet edildiği için hutbenin başında da müstehaptır: «Bismillâhirrahmânirrahîm ile başlanmayan her önemli iş bereketsizdir (güdüktür).» [Helaya girerken ve bu hususta rivayet edilen hadisten dolayı besmele çekmek müstehaptır]. İmam Ahmed'in Müsned'inde ve Sünen'lerde Ebû Hüreyre, Saîd b. Zeyd ve Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet edildiği üzere abdestin başında da müstehaptır: «[Üzerine Allah'ın adını] anmayanın...»
يذكر اسم الله عليه" ، وهو حديث حسن. ومن العلماء من أوجبها عند الذكر هاهنا، ومنهم من قال بوجوبها مطلقًا، وكذا تستحب عند الذبيحة في مذهب الشافعي وجماعة، وأوجبها آخرون عند الذكر، ومطلقا في قول بعضهم، كما سيأتي بيانه في موضعه إن شاء الله، وقد ذكر الرازي في تفسيره في فضل البسملة أحاديث منها: عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "إذا أتيت أهلك فسم الله؛ فإنه إن ولد لك ولد كتب لك بعدد أنفاسه وأنفاس ذريته حسنات" وهذا لا أصل له، ولا رأيته في شيء من الكتب المعتمد عليها ولا غيرها.
abdesti yoktur" . Bu hasen bir hadistir. Âlimlerden kimisi burada hatırlama anında besmeleyi vacip görmüş, kimisi de mutlak olarak vacip olduğunu söylemiştir. Aynı şekilde kurban keserken de Şâfiî mezhebinde ve bir topluluğa göre müstehaptır; diğerleri hatırlama anında vacip kılmış, bazılarının kavlinde ise mutlak vacip sayılmıştır, inşallah yeri geldiğinde açıklanacaktır. Râzî tefsirinde besmelenin faziletine dair hadisler zikretmiştir; bunlardan biri Ebû Hüreyre'den gelen şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ailene yaklaştığında besmele çek; zira eğer bir çocuğun olursa onun nefesleri ve zürriyetinin nefesleri sayısınca sana sevap yazılır" buyurmuştur. Ancak bunun hiçbir aslı yoktur; bunu ne güvenilir kitaplarda ne de başkalarında görmedim.
وهكذا تستحب عند الأكل لما في صحيح مسلم أن رسول الله ﷺ قال لربيبه عمر بن أبي سلمة: "قل: باسم الله، وكل بيمينك، وكل مما يليك" . ومن العلماء من أوجبها والحالة هذه، وكذلك تستحب عند الجماع لما في الصحيحين، عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: "لو أن أحدكم إذا أتى أهله قال: باسم الله، اللهم جنبنا الشيطان، وجنب الشيطان ما رزقتنا، فإنه إن يقدر بينهما ولد لم يضره الشيطان أبدًا" .
Aynı şekilde yemek yerken de müstehaptır; zira Sahîh-i Müslim'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üvey oğlu Ömer b. Ebî Seleme'ye şöyle buyurduğu sabittir: "'Bismillâh' de, sağ elinle ye ve önünden ye" . Âlimlerden bu durumda vacip görenler de vardır. Cinsel ilişkide bulunurken de müstehaptır; zira Sahîhayn'da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizden biri ailesine yaklaştığında 'Bismillâh, Allah'ım bizi şeytandan uzaklaştır, şeytanı da bize rızık olarak vereceğin şeyden uzaklaştır' derse, şayet aralarında bir çocuk takdir edilecek olursa şeytan ona asla zarar veremez" .
ومن هاهنا ينكشف لك أن القولين عند النحاة في تقدير المتعلق بالباء في قولك: باسم الله، هل هو اسم أو فعل متقاربان وكل قد ورد به القرآن؛ أما من قدره باسم، تقديره: باسم الله ابتدائي، فلقوله تعالى: {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} [هود: ٤١]، ومن قدره بالفعل [أمرًا وخبرًا نحو: أبدَأ ببسم الله أو ابتدأت ببسم الله] ، فلقوله: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ} [العلق: ١] وكلاهما صحيح، فإن الفعل لا بُدّ له من مصدر، فلك أن تقدر الفعل ومصدره، وذلك بحسب الفعل الذي سميت قبله، إن كان قيامًا أو قعودًا أو أكلا أو شربًا أو قراءة أو وضوءًا أو صلاة، فالمشروع ذكر [اسم] الله في الشروع في ذلك كله، تبركًا وتيمنًا واستعانة على الإتمام والتقبل، والله أعلم؛ ولهذا روى ابن جرير وابن أبي حاتم، من حديث بشر بن عُمَارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: إن أوّل ما نزل به جبريل على محمد ﷺ قال: "يا محمد قل: أستعيذ بالسميع العليم من الشيطان الرجيم، ثم قال: قل: (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) قال: قال له جبريل: قل: باسم الله يا محمد، يقول: اقرأ بذكر الله ربك، وقم، واقعد بذكر الله". [هذا] لفظ ابن جرير .
Buradan da anlaşılmaktadır ki, nahivcilere göre 'Bismillâh' sözündeki bâ harf-i cerrine taalluk eden ögenin takdiri konusunda isim mi yoksa fiil mi olduğu yönündeki iki görüş birbirine yakındır ve Kur'an'da her ikisi de varit olmuştur. Onu isim olarak takdir eden kimseye göre takdiri 'Bismillâh benim başlamamdır' şeklinde olup Yüce Allah'ın: {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “[Nûh] dedi ki: 'Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.'” kavlinden dolayıdır. Onu fiil olarak [emir ve haber sîgasında 'Bismillâh ile başlarım' veya 'Bismillâh ile başladım' şeklinde] takdir eden kimseye göre ise O'nun: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ} “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” kavlinden dolayıdır. Her iki takdir de doğrudur; zira fiilin mutlaka bir masdarı olmalıdır, dolayısıyla fiili ve masdarını takdir edebilirsin. Bu da öncesinde besmele çektiğin fiile göredir; ister kalkmak, oturmak, yemek, içmek, okumak, abdest almak veya namaz kılmak olsun. Bütün bunlara başlarken teberrük, teyemmün (uğur sayma) ve tamamlanıp kabul edilmesi için yardım dileme maksadıyla Allah'ın [ismini] zikretmek meşrudur. Doğrusunu Allah bilir. Bundan dolayıdır ki İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Bişr b. Umâre hadisinden, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Cebrâîl'in Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk indirdiği şeyde şöyle demiştir: "Ey Muhammed! 'Hakkıyla işiten ve bilen Allah'a taşlanmış şeytandan sığınırım' de. Sonra da: '(Bismillâhirrahmânirrahîm)' de." [İbn Abbâs] dedi ki: Cebrâîl ona: 'Ey Muhammed, Bismillâh de' dedi; yani 'Rabbin olan Allah'ın zikriyle oku, Allah'ın zikriyle kalk ve otur' demektedir. [Bu] İbn Cerîr'in lafzıdır .
وأما مسألة الاسم: هل هو المسمى أو غيره؟ ففيها للناس ثلاثة أقوال:
İsim müsemmânın (isimlendirilen zatın) kendisi midir yoksa başkası mıdır meselesine gelince; bu konuda insanların üç görüşü vardır:
[أحدها: أن الاسم هو المسمى، وهو قول أبي عبيدة وسيبويه، واختاره الباقلاني وابن فورك، وقال فخر الدين الرازي -وهو محمد بن عمر المعروف بابن خطيب الري-في مقدمات تفسيره:
[Birincisi:] İsmin, müsemmânın (isimlendirilen zatın) kendisi olduğudur. Bu, Ebû Ubeyde ve Sîbeveyh'in görüşüdür; el-Bâkıllânî ve İbn Fûrek de bunu tercih etmiştir. Fahruddîn er-Râzî -ki o, İbn Hatîbi'r-Rey olarak bilinen Muhammed b. Ömer'dir- tefsirinin mukaddimelerinde şöyle demiştir:
قالت الحشوية والكرامية والأشعرية: الاسم نفس المسمى وغير التسمية، وقالت المعتزلة: الاسم غير المسمى ونفس التسمية، والمختار عندنا: أن الاسم غير المسمى وغير التسمية، ثم نقول: إن كان المراد بالاسم هذا اللفظ الذي هو أصوات مقطعة وحروف مؤلفة، فالعلم الضروري حاصل أنه غير المسمى، وإن كان المراد بالاسم ذات المسمى، فهذا يكون من باب إيضاح الواضحات وهو عبث، فثبت أن الخوض في هذا البحث على جميع التقديرات يجري مجرى العبث.
Haşviyye, Kerrâmiyye ve Eş'ariyye: 'İsim, müsemmânın aynısı ve tesmiyenin (isimlendirmenin) gayrıdır' demiştir. Mutezile: 'İsim, müsemmânın gayrı ve tesmiyenin aynısıdır' demiştir. Bizim katımızda tercih edilen ise: İsim müsemmânın da tesmiyenin de gayrıdır (farklıdır). Sonra deriz ki: Şayet isimden kastedilen, kesikli sesler ve bir araya getirilmiş harflerden ibaret olan bu lafız ise, onun müsemmânın gayrı olduğu zaruri ilimle sabittir. Eğer isimden kastedilen müsemmânın zatı ise, bu açık olan şeyleri açıklamaya çalışmak kabilinden olur ki bu da abestir. Böylece bu araştırmaya dalmanın her halükârda abes hükmünde olduğu sabit olmuştur.
ثم شرع يستدل على مغايرة الاسم للمسمى، بأنه قد يكون الاسم موجودًا والمسمى مفقودًا كلفظة المعدوم، وبأنه قد يكون للشيء أسماء متعددة كالمترادفة وقد يكون الاسم واحدًا والمسميات متعددة كالمشترك، وذلك دال على تغاير الاسم والمسمى، وأيضا فالاسم لفظ وهو عرض والمسمى قد يكون ذاتا ممكنة أو واجبة بذاتها، وأيضًا فلفظ النار والثلج لو كان هو المسمى لوجد اللافظ بذلك حر النار أو برد الثلج ونحو ذلك، ولا يقوله عاقل، وأيضا فقد قال الله تعالى: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} [الأعراف: ١٨٠]، وقال النبي ﷺ: "إن لله تسعة وتسعين اسمًا" ، فهذه أسماء كثيرة والمسمى واحد وهو الله تعالى، وأيضا فقوله: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} أضافها إليه، كما قال: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} [الواقعة: ٧٤، ٩٦] ونحو ذلك. والإضافة تقتضي المغايرة وقوله: {فَادْعُوهُ بِهَا} أي: فادعوا الله بأسمائه، وذلك دليل على أنها غيره، واحتج من قال: الاسم هو المسمى، بقوله تعالى: {تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ} [الرحمن: ٧٨] والمتبارك هو الله. والجواب: أن الاسم معظم لتعظيم الذات المقدسة، وأيضا فإذا قال الرجل: زينب طالق، يعني امرأته طالق، طلقت، ولو كان الاسم غير المسمى لما وقع الطلاق، والجواب: أن المراد أن الذات المسماة بهذا الاسم طالق. قال الرازي: وأما التسمية فإنها جعل الاسم معينا لهذه الذات فهي غير الاسم أيضا، والله أعلم] .
Sonra [Râzî] ismin müsemmâdan farklı olduğuna delil getirmeye başlamıştır: Bazen 'ma'dûm' lafzında olduğu gibi isim mevcut iken müsemmâ yok olabilir; ayrıca eş anlamlılarda olduğu gibi bir şeyin birden çok ismi bulunabilir ya da eş sesli (müşterek) kelimelerde olduğu gibi isim bir iken müsemmâlar birden çok olabilir. Bu da isim ile müsemmânın farklı olduğunu gösterir. Ayrıca isim bir lafız olup arazdır; müsemmâ ise mümkin bir zat veya bizzat vacip bir zat olabilir. Yine ateş ve kar lafzı eğer müsemmânın bizzat kendisi olsaydı, bunu telaffuz eden kimse ateşin sıcaklığını veya karın soğukluğunu ve benzerini hissederdi ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Ayrıca Yüce Allah: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır" buyurmuştur. Bunlar pek çok isimdir, müsemmâ ise birdir ve O da Yüce Allah'tır. Ayrıca O'nun: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “En güzel isimler Allah'ındır” kavli, isimleri O'na izafe etmiştir; nitekim: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et” buyurması ve benzerleri de böyledir. İzafet ise gayriyeti (farklılığı) gerektirir. O'nun: {فَادْعُوهُ بِهَا} “O'na onlarla dua edin” yani Allah'a isimleriyle dua edin kavli de onların O'ndan başka olduğuna delildir. 'İsim müsemmânın kendisidir' diyenler ise Yüce Allah'ın: {تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ} “Rabbinin adı ne yücedir!” kavlini delil getirmişlerdir; zira yüce ve mübarek olan bizzat Allah'tır. Buna cevap şudur: İsim, mukaddes zatın tazimi sebebiyle yüceltilmiştir. Yine bir adam 'Zeynep boştur' dese, yani karısını kastetse, karısı boşanır; şayet isim müsemmânın gayrı olsaydı talak vaki olmazdı [şeklindeki delile] cevap ise şudur: Kastedilen, bu isimle isimlendirilen zatın boşanmış olmasıdır. Râzî der ki: Tesmiye ise ismin bu zata tayin kılınmasıdır; dolayısıyla o da ismin gayrıdır. Doğrusunu Allah bilir] .
(الله) عَلَمٌ على الرب ﵎، يقال: إنه الاسم الأعظم؛ لأنه يوصف بجميع الصفات، كما قال تعالى: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ * هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ * هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [الحشر: ٢٢ - ٢٤]، فأجرى الأسماء الباقية كلها صفات له، كما قال تعالى: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} وقال تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠] وفي الصحيحين، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "إن لله تسعة وتسعين اسما، مائة إلا واحدًا من أحصاها دخل الجنة"، وجاء تعدادها في رواية الترمذي، [وابن
(Allah), Rabb tebâreke ve teâlâ'nın özel ismidir (alem). O'nun İsm-i Âzam (en yüce isim) olduğu söylenmiştir; çünkü bütün sıfatlarla nitelenir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ * هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ * هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [el-Haşr: 22-24] “O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. O Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir. O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” Böylece diğer bütün isimleri O'nun sıfatları kılmıştır. Nitekim Teâlâ: {وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” buyurmuş ve yine Teâlâ: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [el-İsrâ: 110] “De ki: İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur” buyurmuştur. Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إن لله تسعة وتسعين اسما، مائة إلا واحدًا من أحصاها دخل الجنة» «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; yüzden bir eksik. Kim onları sayıp ezberlerse (ihsâ ederse) cennete girer.» Bu isimlerin tek tek sayımı Tirmizî'nin rivayetinde [ve İbn
ماجه وبين الروايتين اختلاف زيادات ونقصان، وقد ذكر فخر الدين الرازي في تفسيره عن بعضهم أن لله خمسة آلاف اسم: ألف في الكتاب والسنة الصحيحة، وألف في التوراة، وألف في الإنجيل، وألف في الزبور، وألف في اللوح المحفوظ] .
Mâce'de de yer almıştır . İki rivayet arasında fazlalık ve eksiklik bakımından ihtilaf vardır. Fahreddin er-Râzî tefsirinde bazılarından naklen Allah'ın beş bin ismi olduğunu zikretmiştir: Bini Kitap ve sahih Sünnet'te, bini Tevrat'ta, bini İncil'de, bini Zebûr'da ve bini de Levh-i Mahfûz'dadır] .
وهو اسم لم يسم به غيره ﵎؛ ولهذا لا يعرف في كلام العرب له اشتقاق من فعل ويفعل، فذهب من ذهب من النحاة إلى أنه اسم جامد لا اشتقاق له. وقد نقل القرطبي عن جماعة من العلماء منهم الشافعي والخطابي وإمام الحرمين والغزالي وغيرهم، وروي عن الخليل وسيبويه أن الألف واللام فيه لازمة. قال الخطابي: ألا ترى أنك تقول: يا الله، ولا تقول: يا الرحمن، فلولا أنه من أصل الكلمة لما جاز إدخال حرف النداء على الألف واللام . وقيل: إنه مشتق، واستدلوا عليه بقول رؤْبَة بن العَجّاج:
Bu, O'ndan tebâreke ve teâlâ başkasına verilmeyen bir isimdir. Bundan dolayı Arap kelamında onun için 'fe'ale - yef'ulü' kökünden bir iştikak (türeme) bilinmemektedir. Bu sebeple nahivcilerden bazıları onun iştikakı olmayan camid (türeFront) bir isim olduğu görüşüne varmışlardır. Kurtubî; Şâfiî, Hattâbî, İmâmü'l-Haremeyn, Gazzâlî ve başkaları dâhil bir grup âlimden bunu nakletmiştir. Halîl ve Sîbeveyh'ten de onun başındaki elif ve lâmın lüzumî (ayrılmaz) olduğu rivayet edilmiştir. Hattâbî şöyle demiştir: 'Görmez misin ki sen 'Yâ Allah' dersin de 'Yâ er-Rahmân' demezsin. Eğer bu kelimenin aslından olmasaydı nida harfinin elif ve lâmın üzerine girmesi caiz olmazdı' . Onun müştak (türemiş) olduğu da söylenmiştir ve Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözünü delil getirmişlerdir:
لله در الغانيات المُدّه … سبحن واسترجعن من تألهي
Lillâhi derrul-gâniyâtil-müddahi... Sebbehane vestecre'ne min teellühî
فقد صرح الشاعر بلفظ المصدر، وهو التأله، من أله يأله إلاهة وتألهًا، كما روي أن ابن عباس قرأ: "ويذرك وَإلاهَتَك" قال: عبادتك، أي: أنه كان يُعْبَد ولا يَعْبُد، وكذا قال مجاهد وغيره.
Şair 'elehe ye'lehu ilâheten ve teellühen' kökünden gelen teellüh masdarını açıkça telaffuz etmiştir. Nitekim İbn Abbâs'ın 've yezerake ve ilâhetek' şeklinde okuduğu rivayet edilmiş ve: 'Yani senin ibadetini; çünkü o ibadet edilendi, ibadet eden değil' dediği nakledilmiştir. Mücâhid ve başkaları da böyle demiştir.
وقد استدل بعضهم على كونه مشتقا بقوله: {وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ} [الأنعام: ٣] أي: المعبود في السماوات والأرض، كما قال: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأَرْضِ إِلَهٌ} [الزخرف: ٨٤]، ونقل سيبويه عن الخليل: أن أصله: إلاه، مثل فعال، فأدخلت الألف واللام بدلا من الهمزة، قال سيبويه: مثل الناس، أصله: أناس، وقيل: أصل الكلمة: لاه، فدخلت الألف واللام للتعظيم وهذا اختيار سيبويه. قال الشاعر:
Bazıları onun müştak olduğuna Yüce Allah'ın: {وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ} “Göklerde ve yerde Allah O'dur” kavlini delil getirmişlerdir; yani göklerde ve yerde ibadet edilendir, nitekim O: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأَرْضِ إِلَهٌ} “Gökte de ilah olan, yerde de ilah olan O'dur” buyurmuştur. Sîbeveyh, Halîl'den nakletmiştir ki: Aslı 'fiâl' vezninde 'ilâh'tır, hemzenin yerine elif ve lâm getirilmiştir. Sîbeveyh der ki: Tıpkı aslı 'ünâs' olan 'en-nâs' kelimesi gibidir. Kelimenin aslının 'lâh' olduğu, elif ve lâmın tazim için girdiği de söylenmiştir ki bu Sîbeveyh'in tercihidir. Şair şöyle demiştir:
لاه ابن عمك لا أفضلت في حسب … عني ولا أنت دياني فتخزوني
Lâhi'bnu ammike lâ efdelte fî hasebin... Annî ve lâ ente deyyânî fetahzûnî
قال القرطبي: بالخاء المعجمة، أي: فتسوسني، وقال الكسائي والفراء: أصله: الإله حذفوا الهمزة وأدغموا اللام الأولى في الثانية، كما قال: {لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} [الكهف: ٣٨] أي: لكن أنا، وقد قرأها كذلك الحسن، قال القرطبي: ثم قيل: هو مشتق من وله: إذا تحير، والوله ذهاب العقل؛ يقال: رجل واله، وامرأة ولهى، وماء موله: إذا أرسل في الصحاري، فالله تعالى تتحير أولو الألباب والفكر في حقائق صفاته، فعلى هذا يكون أصله: ولاه، فأبدلت الواو همزة، كما قالوا في وشاح: أشاح، ووسادة: أسادة، وقال فخر الدين الرازي: وقيل: إنه مشتق من ألهت إلى فلان، أي: سكنت إليه، فالعقول لا تسكن إلا إلى ذكره، والأرواح لا تفرح إلا بمعرفته؛ لأنه الكامل على الإطلاق دون
Kurtubî şöyle demiştir: Noktalı hı (خ) iledir; yani 'beni yönetirsin / idare edersin' [demektir]. Kisâî ve Ferrâ ise şöyle demişlerdir: Aslı 'el-İlâh' (الإله) olup hemzeyi hazfetmişler (düşürmüşler) ve birinci lâmı ikinciye idğam etmişlerdir (katmışlardır). Nitekim Yüce Allah: {لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir” buyurmuştur; yani 'lâkin ene' (لَكِنْ أَنَا) [demektir]. Hasan [el-Basrî] de [ayeti] bu şekilde okumuştur. Kurtubî şöyle demiştir: Sonra bunun, şaşkınlığa düştüğünde söylenen veleh (وَلَه) kökünden türediği de söylenmiştir. Veleh, aklın gitmesidir; [bunun için] racülün vâlih (şaşkın erkek), imraetün velhâ (şaşkın kadın) ve çöllere salındığında mâün müvelleh (başıboş su) denir. İşte Allah Teâlâ'nın sıfatlarının hakikatleri karşısında akıl ve fikir sahipleri hayrete düşer. Buna göre kelimenin aslı 'vilâh' (ولاه) olup 'vişâh' (وشاح) yerine 'işâh' (إشاح), 'visâde' (وسادة) yerine 'isâde' (إسادة) dedikleri gibi vâv harfi hemzeye dönüştürülmüştür. Fahreddîn er-Râzî ise şöyle demiştir: Bir kimseye yönelip huzur bulduğunda söylenen 'elehtü ilâ fülân' (أَلِهْتُ إِلَى فُلَانٍ) yani 'ona güvenip huzur buldum' [sözünden] türediği de söylenmiştir. Zira akıllar ancak O'nun zikriyle sükûnet bulur ve ruhlar sadece O'nu tanımakla sevinir; çünkü O, başkası değil, mutlak kâmil olandır...
غيره قال الله تعالى: {أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ} [الرعد: ٢٨] قال: وقيل: من لاه يلوه: إذا احتجب. وقيل: اشتقاقه من أله الفصيل، إذ ولع بأمه، والمعنى: أن العباد مألوهون مولعون بالتضرع إليه في كل الأحوال، قال: وقيل: مشتق من أله الرجل يأله: إذا فزع من أمر نزل به فألهه، أي: أجاره، فالمجير لجميع الخلائق من كل المضار هو الله سبحانه؛ لقوله تعالى: {وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ} [المؤمنون: ٨٨]، وهو المنعم لقوله: {وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ} [النحل: ٥٣] وهو المطعم لقوله: {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ} [الأنعام: ١٤] وهو الموجد لقوله: {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} [النساء: ٧٨].
mutlak kâmil olandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ} “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur.” [Râzî] der ki: Gizlendiğinde söylenen 'lâhe yelûhu'dan geldiği de söylenmiştir. Sütten kesilmiş devenin annesine düşkün olmasını ifade eden 'elihe'l-fasîl' sözünden türediği de söylenmiştir; bunun manası kulların her durumda O'na yalvarmaya düşkün olmalarıdır. [Râzî] der ki: Başına bir iş geldiğinde korkuya kapılıp sığınmayı ve himaye edilmeyi ifade eden 'elihe'r-racülü ye'lehu' sözünden türediği de söylenmiştir; zira bütün zararlara karşı tüm yaratılmışları himaye eden bizzat Sübhân olan Allah'tır. Nitekim Yüce Allah: {وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ} “O himaye eder, fakat Kendisine karşı kimse himaye edilemez” buyurmuştur. O, nimet verendir; nitekim: {وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ} “Size ulaşan her nimet Allah'tandır” buyurmuştur. O, yedirendir; nitekim: {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ} “O doyurur, Kendisi ise doyurulmaz” buyurmuştur. O, var edendir; nitekim: {قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: 'Hepsi Allah'tandır'” buyurmuştur.
وقد اختار فخر الدين أنه اسم علم غير مشتق البتة، قال: وهو قول الخليل وسيبويه وأكثر الأصوليين والفقهاء، ثم أخذ يستدل على ذلك بوجوه:
Fahreddin [er-Râzî] onun kesinlikle türememiş bir özel isim (alem) olduğunu tercih etmiştir. Şöyle demiştir: Bu, Halîl, Sîbeveyh ile usûlcülerin ve fukahanın çoğunun görüşüdür. Sonra buna şu vecihlerle delil getirmeye başlamıştır:
منها: أنه لو كان مشتقًا لاشترك في معناه كثيرون، ومنها: أن بقية الأسماء تذكر صفات له، فتقول: الله الرحمن الرحيم الملك القدوس، فدل أنه ليس بمشتق، قال: فأما قوله تعالى: {الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ * اللَّهِ} [إبراهيم: ١، ٢] على قراءة الجر فجعل ذلك من باب عطف البيان، ومنها قوله تعالى: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} [مريم: ٦٥]، وفي الاستدلال بهذه على كون هذا الاسم جامدًا غير مشتق نظر، والله أعلم.
Bunlardan biri: Eğer müştak olsaydı onun manasında pek çok kimse ortak olurdu. Bir diğeri: Geri kalan isimler O'nun sıfatları olarak zikredilir; 'Allah er-Rahmân er-Rahîm el-Melik el-Kuddûs' dersin. Bu da onun türemiş olmadığını gösterir. [Râzî] der ki: Yüce Allah'ın cer kıraatine göre {الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ * اللَّهِ} “...Azîz ve Hamîd olan Allah'ın...” kavline gelince, bunu atf-ı beyan kabilinden kılmıştır. Bir diğeri de Yüce Allah'ın: {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” kavlidir. Ancak bu ayetle bu ismin türememiş camid bir isim olduğuna delil getirilmesinde tutarsızlık (nazar) vardır. Doğrusunu Allah bilir.
وحكى فخر الدين عن بعضهم أنه ذهب إلى أن اسم الله تعالى عبراني لا عربي، ثم ضعفه، وهو حقيق بالتضعيف كما قال، وقد حكى فخر الدين هذا القول ثم قال: واعلم أن الخلق قسمان: واصلون إلى ساحل بحر المعرفة، ومحرومون قد بقوا في ظلمات الحيرة وتيه الجهالة؛ فكأنهم قد فقدوا عقولهم وأرواحهم، وأما الواجدون فقد وصلوا إلى عرصة النور وفسحة الكبرياء والجلال، فتاهوا في ميادين الصمدية، وبادوا في عرصة الفردانية، فثبت أن الخلق كلهم والهون في معرفته، وروي عن الخليل بن أحمد أنه قال: لأن الخلق يألهون إليه بنصب اللام وجرها لغتان، وقيل: إنه مشتق من الارتفاع، فكانت العرب تقول لكل شيء مرتفع: لاها، وكانوا يقولون إذا طلعت الشمس: لاهت.
Fahreddin [er-Râzî], bazılarından Yüce Allah'ın isminin Arapça değil İbranice olduğu görüşüne vardıklarını nakletmiş, ardından bunu zayıf bulmuştur ki söylediği gibi zayıf sayılmaya layıktır. Fahreddin bu kavli naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bil ki yaratılmışlar iki kısımdır: Marifet denizinin sahiline ulaşanlar ve hayret karanlıkları ile cehalet çölünde kalan mahrumlar; sanki onlar akıllarını ve ruhlarını kaybetmişlerdir. [Mevlâyı] bulanlara gelince, onlar nur meydanına, kibriyâ ve celâl genişliğine ulaşmışlar, Samediyet meydanlarında kendilerinden geçmişler ve Ferdâniyet sahasında yok olmuşlardır. Böylece yaratılmışların hepsinin O'nun marifetinde hayrete düştükleri (vâlih oldukları) sabit olmuştur.' Halîl b. Ahmed'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Çünkü yaratılmışlar O'na sığınırlar (ye'lehu/ye'lihu ileyhi); lâmın fethası ve kesresiyle iki lehçedir.' Yükselmek anlamından türediği de söylenmiştir; nitekim Araplar yükselen her şey için 'lâhâ' derlerdi ve güneş doğduğunda 'lâhet' (yükseldi) derlerdi.
وأصل ذلك الإله، فحذفت الهمزة التي هي فاء الكلمة، فالتقت اللام التي هي عينها مع اللام الزائدة في أوّلها للتعريف فأدغمت إحداهما في الأخرى، فصارتا في اللفظ لامًا واحدة مشددة، وفخمت تعظيما، فقيل: الله.
Bunun aslı 'el-İlâh'tır; kelimenin fâu'l-fiili (ilk harfi) olan hemze hazfedilmiş, böylece aynu'l-fiili (ikinci harfi) olan lâm ile tarif için başına gelen zâit lâm yan yana gelmiş ve biri diğerine idgam edilmiştir. Böylece telaffuzda şeddeli tek bir lâm olmuş ve tazim maksadıyla kalın okunarak (tefhîm yapılarak) 'Allah' denilmiştir.
(الرحمن الرحيم) اسمان مشتقان من الرحمة على وجه المبالغة، ورحمن أشد مبالغة من رحيم، وفي كلام ابن جرير ما يُفْهِم حكاية الاتفاق على هذا، وفي تفسير بعض السلف ما يدل على ذلك، كما تقدم في الأثر، عن عيسى ﵇، أنه قال: والرحمن رحمن الدنيا والآخرة، والرحيم رحيم الآخرة.
(er-Rahmân er-Rahîm), mübalağa yoluyla rahmet kökünden türemiş iki isimdir. Rahmân'ın mübalağası Rahîm'den daha fazladır. İbn Cerîr'in sözünde bu hususta icmâ olduğunu hissettiren bir ifade vardır. Selefin bazılarının tefsirinde de buna delalet eden açıklamalar yer almaktadır; nitekim daha önce Îsâ aleyhisselâm'dan nakledilen rivayette onun şöyle dediği geçmişti: 'Rahmân, dünya ve ahiretin Rahmân'ıdır; Rahîm ise ahiretin Rahîm'idir.'
وقد زعم بعضهم أنه غير مشتق إذ لو كان كذلك لاتصل بذكر المرحوم وقد قال: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} [الأحزاب: ٤٣]، وحكى ابن الأنباري في الزاهر عن المبرد: أن الرحمن اسم عبراني ليس بعربي، وقال أبو إسحاق الزجاج في معاني القرآن: وقال أحمد بن يحيى: الرحيم عربي، والرحمن عبراني، فلهذا جمع بينهما. قال أبو إسحاق: وهذا القول مرغوب عنه . وقال القرطبي: والدليل على أنه مشتق ما خرجه الترمذي وصححه عن عبد الرحمن بن عوف، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "قال الله تعالى: أنا الرحمن خلقت الرحم وشققت لها اسمًا من اسمي، فمن وصلها وصلته ومن قطعها قطعته" . قال: وهذا نص في الاشتقاق فلا معنى للمخالفة والشقاق.
Bazıları onun türemiş olmadığını iddia etmiştir; zira öyle olsaydı merhamet olunanın zikriyle bitişirdi, oysa Yüce Allah: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “O, müminlere karşı çok merhametlidir” buyurmuştur. İbnü'l-Enbârî ez-Zâhir'de Müberred'den Rahmân'ın Arapça değil İbranice bir isim olduğunu nakletmiştir. Ebû İshâk ez-Zeccâc Meâni'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: Ahmed b. Yahyâ: 'Rahîm Arapçadır, Rahmân ise İbranicedir; bundan dolayı ikisi bir arada zikredilmiştir' dedi. Ebû İshâk dedi ki: Bu görüş rağbet edilmeyen (itibarsız) bir görüştür . Kurtubî der ki: Müştak olduğuna delil, Tirmizî'nin tahrîc edip sahihlediği Abdurrahman b. Avf hadisidir; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Yüce Allah buyurdu ki: Ben Rahmân'ım, rahmi (akrabalık bağını) yarattım ve ona Kendi ismimden bir isim türettim. Kim onu gözetirse Ben de onu gözetirim; kim de onu koparırsa Ben de onu [rahmetimden] koparırım" . [Kurtubî] dedi ki: Bu, iştikak konusunda açık bir nastır, dolayısıyla muhalefet edip ayrılığa düşmenin bir anlamı yoktur.
قال: وإنكار العرب لاسم الرحمن لجهلهم بالله وبما وجب له، قال القرطبي: هما بمعنى واحد كندمان ونديم قاله أبو عبيد، وقيل: ليس بناء فعلان كفعيل، فإن فعلان لا يقع إلا على مبالغة الفعل نحو قولك: رجل غضبان، وفعيل قد يكون بمعنى الفاعل والمفعول، قال أبو علي الفارسي: الرحمن: اسم عام في جميع أنواع الرحمة يختص به الله تعالى، والرحيم إنما هو من جهة المؤمنين، قال الله تعالى: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} [الأحزاب: ٤٣]، وقال ابن عباس: هما اسمان رقيقان، أحدهما أرق من الآخر، أي أكثر رحمة، ثم حكي عن الخطابي وغيره: أنهم استشكلوا هذه الصفة، وقالوا: لعله أرفق كما جاء في الحديث: "إن الله رفيق يحب الرفق في الأمر كله وإنه يعطي على الرفق ما لا يعطي على العنف" . وقال ابن المبارك: الرحمن إذا سئل أعطى، والرحيم إذا لم يسأل يغضب، وهذا كما جاء في الحديث الذي رواه الترمذي وابن ماجه من حديث أبي صالح الفارسي الخوزي عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من لم يسأل الله يغضب عليه" ، وقال بعض الشعراء:
[Kurtubî] dedi ki: Arapların Rahmân ismini inkâr etmeleri, Allah'ı ve O'na vacip olan sıfatları bilmemelerindendir. Kurtubî der ki: Ebû Ubeyd'in dediğine göre tıpkı 'nedmân' ve 'nedîm' gibi ikisi de aynı anlamdadır. 'Fa'lân' kalıbının 'fe'îl' gibi olmadığı da söylenmiştir; zira fa'lân ancak 'racülün gadbân' (son derece öfkeli adam) sözünde olduğu gibi fiilin mübalağası için gelir; fe'îl ise bazen fâil bazen de mef'ûl anlamında olabilir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Rahmân, rahmetin her türünü kapsayan genel bir isimdir ve sadece Yüce Allah'a mahsustur. Rahîm ise sadece müminler cihetiyledir; nitekim Yüce Allah: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “O, müminlere karşı çok merhametlidir” buyurmuştur.' İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Onlar iki ince (rakîk) isimdir; biri diğerinden daha incedir (erakk)' yani daha çok merhamet ifade eder. Sonra Hattâbî ve başkalarından bu sıfatı müşkil gördükleri ve şöyle dedikleri nakledilmiştir: Hadiste: "Şüphesiz Allah Refîk'tir (şefkatlidir/lütufkârdır), her işte rıfkı (yumuşaklığı) sever ve rıfka karşılık verdiğini şiddete karşılık vermez" buyrulduğu gibi, belki de o 'erfak' (daha lütufkâr/daha şefkatli) anlamındadır. İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: 'Rahmân, kendisinden istendiğinde veren; Rahîm ise kendisinden istenmediğinde gazap edendir.' Bu da Tirmizî ve İbn Mâce'nin Ebû Sâlih el-Fârisî el-Hûzî hadisinden, o da Ebû Hüreyre -radıyallâhu anh-'dan rivayet ettiği şu hadiste geldiği gibidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim Allah'tan istemezse, [Allah] ona gazap eder" buyurmuştur. Bazı şairler de şöyle demiştir:
لا تطلبن بني آدم حاجة … وسل الذي أبوابه لا تغلق
Lâ tatlubenne benî Âdeme hâceten... Ves'ellezî ebvâbühû lâ tuğleku
الله يغضب إن تركت سؤاله … وبني آدم حين يسأل يغضب
Allah, kendisinden istemeyi terk edersen gazaplanır; Âdemoğlu ise kendisinden bir şey istendiğinde öfkelenir.
قال ابن جرير: حدثنا السري بن يحيى التميمي، حدثنا عثمان بن زُفَر، سمعت العَرْزَميّ يقول: الرحمن الرحيم، قال: الرحمن لجميع الخلق، الرحيم، قال: بالمؤمنين. قالوا: ولهذا قال: {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ} [الفرقان: ٥٩] وقال: {الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى} [طه: ٥] فذكر الاستواء باسمه الرحمن ليعم جميع خلقه برحمته، وقال: {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} [الأحزاب: ٤٣] فخصهم باسمه الرحيم، قالوا: فدل على أن الرحمن أشد مبالغة في الرحمة لعمومها في الدارين لجميع خلقه، والرحيم خاصة بالمؤمنين، لكن جاء في الدعاء المأثور: رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما.
İbn Cerîr dedi ki : Bize Seriyy b. Yahyâ et-Temîmî rivayet etti, bize Osmân b. Züfer rivayet etti; el-Arzemî'nin şöyle dediğini işittim: er-Rahmân er-Rahîm hakkında: 'Rahmân bütün yaratılmışlar için, Rahîm ise müminler içindir' dedi. Âlimler dediler ki: Bundan dolayı Yüce Allah: {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ} “Sonra Arş'a istivâ etti; O Rahmân'dır” ve: {الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى} “Rahmân Arş'a istivâ etmiştir” buyurarak rahmetiyle bütün yaratılmışlarını kuşatması için istivâyı Rahmân ismiyle zikretmiştir; {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “O, müminlere karşı çok merhametlidir” buyurarak da Rahîm ismiyle onları tahsis etmiştir. Dediler ki: Bu da Rahmân isminin, her iki yurtta bütün yaratılmışları kapsaması sebebiyle rahmette daha mübalağalı olduğuna, Rahîm'in ise müminlere has olduğuna delalet eder. Lakin me'sûr duada 'dünya ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i' şeklinde gelmiştir.
واسمه تعالى الرحمن خاص به لم يُسم به غيره كما قال تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} وقال تعالى: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} ولما تجهرم مسيلمة الكذاب وتسمى برحمن اليمامة كساه الله جلباب الكذب وشهر به؛ فلا يقال إلا مسيلمة الكذاب، فصار يُضرب به المثل في الكذب بين أهل الحضر من أهل المدر، وأهل الوبر من أهل البادية والأعراب.
Yüce Allah'ın Rahmân ismi O'na has olup O'ndan başkası bununla isimlendirilmemiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.'” Yine Yüce Allah: {وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: 'Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?'” buyurmuştur. Müseylimetü'l-Kezzâb haddini aşıp cüret göstererek kendisine 'Rahmânü'l-Yemâme' adını verdiğinde Allah ona yalancılık elbisesini giydirmiş ve onunla meşhur etmiştir; artık sadece 'Müseylimetü'l-Kezzâb' (Yalancı Müseylime) diye anılır olmuştur. Böylece gerek kerpiç evlerde oturan şehir halkı gerekse kıl çadırlarda oturan çöl ve bedevi halkı arasında yalancılıkta darbımesel haline gelmiştir.
وقد زعم بعضهم أن الرحيم أشد مبالغة من الرحمن؛ لأنه أكد به، والتأكيد لا يكون إلا أقوى من المؤكَّد، والجواب أن هذا ليس من باب التوكيد ، وإنما هو من باب النعت [بعد النعت] ولا يلزم فيه ما ذكروه، وعلى هذا فيكون تقديم اسم الله الذي لم يسم به أحد غيره، ووصفه أولا بالرحمن الذي منع من التسمية به لغيره، كما قال تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠]. وإنما تجهرم مسيلمة اليمامة في التسمي به ولم يتابعه على ذلك إلا من كان معه في الضلالة. وأما الرحيم فإنه تعالى وصف به غيره حيث قال: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} [التوبة: ١٢٨] كما وصف غيره بذلك من أسمائه في قوله: {إِنَّا خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} [الإنسان: ٢].
Bazıları Rahîm'in Rahmân'dan daha mübalağalı olduğunu iddia etmişlerdir; zira [Rahmân] onunla tekit edilmiştir, tekit ise pekiştirilenden (müekkekten) daha kuvvetli olur. Cevap şudur ki: Bu tekit kabilinden değil , [sıfat ardına sıfat getirme] kabilindendir ve bunda onların zikrettiği şey gerekmez. Buna göre kendisinden başka hiç kimsenin isimlendirilmediği Allah isminin öne alınması, sonra da başkasının onunla isimlendirilmesi menedilen Rahmân ile sıfatlanması söz konusudur; nitekim Yüce Allah: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.'” buyurmuştur. Yemâmeli Müseylime bu ismi almakla haddini aşmış ve dalalette onunla beraber olanlardan başkası da bu konuda ona uymamıştır. Rahîm ismine gelince, Yüce Allah başkasını bununla nitelemiştir; nitekim: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Andolsun, size içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size düşkündür, müminlere karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” buyurmuştur. Tıpkı O'nun: {إِنَّا خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعًا بَصِيرًا} “Şüphesiz biz insanı karışım halindeki bir nutfeden yarattık; onu imtihan edeceğiz; bu yüzden onu işiten ve gören yaptık.” kavlinde olduğu gibi isimlerinden olan bu sıfatlarla başkasını nitelediği gibi.
والحاصل: أن من أسمائه تعالى ما يسمى به غيره، ومنها ما لا يسمى به غيره، كاسم الله والرحمن والخالق والرزاق ونحو ذلك؛ فلهذا بدأ باسم الله، ووصفه بالرحمن؛ لأنه أخص وأعرف من الرحيم؛ لأن التسمية أولا إنما تكون بأشرف الأسماء، فلهذا ابتدأ بالأخص فالأخص.
Hâsılı: Yüce Allah'ın isimlerinden başkasına verilebilenler olduğu gibi, Allah, Rahmân, Hâlık, Razzâk ve benzerleri gibi başkasına verilemeyenler de vardır. Bundan dolayı Allah ismiyle başlamış ve onu Rahîm'den daha özel ve daha bilinen olduğu için Rahmân ile sıfatlamıştır; zira isimlendirme öncelikle isimlerin en şereflisiyle yapılır, bu sebeple daha özel olandan başlanarak sıralanmıştır.
فإن قيل: فإذا كان الرحمن أشد مبالغة؛ فهلا اكتفى به عن الرحيم؟ فقد روي عن عطاء الخراساني ما معناه: أنه لما تسمى غيره تعالى بالرحمن، جيء بلفظ الرحيم ليقطع التوهم بذلك، فإنه لا يوصف بالرحمن الرحيم إلا الله تعالى. كذا رواه ابن جرير عن عطاء. ووجهه بذلك، والله أعلم.
Eğer: 'Rahmân daha mübalağalı olduğuna göre neden Rahîm yerine onunla yetinilmedi?' denilirse; Atâ el-Horasânî'den mana olarak şu rivayet edilmiştir: Yüce Allah'tan başkası [Müseylime] Rahmân adını alınca, bu vehmi ortadan kaldırmak için Rahîm lafzı getirilmiştir; zira Yüce Allah'tan başkası er-Rahmân er-Rahîm olarak nitelenemez. İbn Cerîr Atâ'dan böyle rivayet etmiş ve bu şekilde açıklamıştır. Doğrusunu Allah bilir.
وقد زعم بعضهم أن العرب لا تعرف الرحمن، حتى رد الله عليهم ذلك بقوله: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [الإسراء: ١١٠]؛ ولهذا قال كفار قريش يوم الحديبية لما قال رسول الله ﷺ لعَلي: "اكتب (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) فقالوا: لا نعرف الرحمن ولا الرحيم. رواه البخاري، وفي بعض الروايات: لا نعرف الرحمن إلا رحمن اليمامة. وقال تعالى: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا} [الفرقان: ٦٠].
Bazıları, Allah Teâlâ şu âyetiyle onların bu iddiasını reddedinceye kadar Arapların "er-Rahmân" [ismini] bilmediklerini ileri sürmüşlerdir: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin. Hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur.'” [İsrâ: 110]. Bu sebepledir ki Hudeybiye günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: «Bismillâhirrahmânirrahîm yaz» buyurduğunda, Kureyş kâfirleri: «Biz Rahmân ve Rahîm'i tanımıyoruz» demişlerdi. Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Bazı rivayetlerde ise: «Biz Yemâme'nin Rahmân'ından [Müseylime'den] başka Rahmân tanımıyoruz» [şeklindedir]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا} “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiğinde: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' derler ve bu [davet] onların nefretini artırır.” [Furkân: 60].
والظاهر أن إنكارهم هذا إنما هو جُحود وعناد وتعنت في كفرهم؛ فإنه قد وجد في أشعارهم في الجاهلية تسمية الله تعالى بالرحمن، قال ابن جرير: وقد أنشد لبعض الجاهلية الجُهَّال
Görünen o ki, onların bu inkârı küfürlerindeki bir inkâr, inat ve bağnazlıktan ibarettir. Zira onların Câhiliye dönemi şiirlerinde Yüce Allah'ın Rahmân olarak isimlendirildiği görülmektedir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Câhiliye dönemi cahillerinden birine ait şu beyit inşad edilmiştir :
ألا ضَرَبَتْ تلك الفتاةُ هَجِينَها … ألا قَضَبَ الرحمنُ رَبى يمينها
Elâ darabet tilkel-fetâtü hecînehâ... Elâ kadaba'r-Rahmânü rabbî yemînehâ
وقال سلامة بن جندب الطهوي:
Selâme b. Cendel et-Tahavî şöyle demiştir:
عَجِلتم علينا عَجْلَتينَا عليكُمُ … وما يَشَأ الرّحْمَن يَعْقِد ويُطْلِقِ
Aciltüm aleynâ acleteynâ aleykümû... Ve mâ yeşe'i'r-Rahmânü ya'kıd ve yutlikı
وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عثمان بن سعيد، حدثنا بشر بن عمارة، حدثنا أبو روق، عن الضحاك، عن عبد الله بن عباس، قال: الرحمن: الفعلان من الرحمة، وهو من كلام العرب، وقال: {الرحمن الرحيم} [الفاتحة: ٣] الرقيق الرفيق بمن أحب أن يرحمه، والبعيد الشديد على من أحب أن يعنف عليه، وكذلك أسماؤه كلها.
İbn Cerîr şöyle dedi: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Osman b. Saîd anlattı, bize Bişr b. Umâre anlattı, bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Rahmân, rahmet kökünden fa'lân veznindedir ve Arap kelâmındandır." Şöyle de demiştir: {الرحمن الرحيم} [الفاتحة: ٣] “Rahmân, Rahîm” merhamet etmek istediği kimseye karşı ince ve lütufkâr; şiddet göstermek istediği kimseye karşı ise uzak ve çetindir. O'nun bütün isimleri de böyledir.
وقال ابن جرير أيضًا: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا حماد بن مَسْعَدة، عن عوف، عن الحسن، قال: الرحمن اسم ممنوع .
İbn Cerîr yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Hammâd b. Mes'ade, Avf'tan, o da el-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: "Rahmân, [başkasına verilmesi] menedilmiş bir isimdir ."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد [بن] يحيى بن سعيد القطان، حدثنا زيد بن الحباب، حدثني أبو الأشهب، عن الحسن، قال: الرحمن: اسم لا يستطيع الناس أن ينتحلوه، تسمى به ﵎ .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd [b.] Yahyâ b. Saîd el-Kattân anlattı, bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bana Ebu'l-Eşheb, el-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: "Rahmân, insanların kendilerine mal edemeyeceği bir isimdir; Allah celle celâluhu bu isimle isimlendirilmiştir."
وقد جاء في حديث أم سلمة أن رسول الله ﷺ كان يقطع قرآنه حرفًا حرفًا {بسم اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} ، فقرأ بعضهم كذلك وهم طائفة من الكوفيين ومنهم من وصلها بقوله: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} وكسر الميم لالتقاء الساكنين وهم الجمهور. وحكى الكسائي عن بعض العرب أنها تقرأ بفتح الميم وصلة الهمزة فيقولون: {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} فنقلوا حركة الهمزة إلى الميم بعد تسكينها كما قرئ قوله تعالى: {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} قال ابن عطية: ولم ترد بهذه قراءة عن أحد فيما علمت .
Ümmü Seleme'nin hadisinde geldiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatini harf harf (ayet ayet) keserek: {بسم اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn. Er-Rahmânir-Rahîm. Mâliki yevmi'd-dîn.” şeklinde okurdu. Kûfelilerden bir grup olmak üzere bazıları böyle okumuştur. Onlardan bazıları ise bunu {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn” kavline bitiştirmiş ve iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle mîm harfini kesre ile okumuşlardır; cumhur da böyledir. El-Kisâî, bazı Arapların hemzeyi vaslederek mîm harfinin fethasıyla okuduklarını ve {بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn.” dediklerini nakletmiştir. Yüce Allah'ın: {الم * اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “Elif, lâm, mîm. Allah, O'ndan başka ilah yoktur” kavlinin okunduğu gibi , sâkin kıldıktan sonra hemzenin harekesini mîm harfine nakletmişlerdir. İbn Atıyye: "Bildiğim kadarıyla kimseden bu şekilde bir kıraat gelmemiştir" demiştir .
{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٢)}.
{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٢)} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
القراء السبعة على ضم الدال من قوله: (الحمدُ لِله) وهو مبتدأ وخبر. وروي عن سفيان بن عيينة ورؤبة بن العجاج أنهما قالا "الحمدَ لِله" بالنصب وهو على إضمار فعل، وقرأ ابن أبي
Yedi kıraat imamı, (el-Hamdü lillâh) ifadesindeki dâl harfinin dammesi üzerinde [ittifak halindedir]; bu da mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir). Süfyân b. Uyeyne ve Rû'be b. el-Accâc'dan ise gizli bir fiil takdiriyle nasb üzere "el-Hamde lillâh" dedikleri rivayet edilmiştir. İbn Ebî
عبلة: "الحمدُ لُله" بضم الدال واللام إتباعًا للثاني الأول وله شواهد لكنه شاذ، وعن الحسن وزيد بن علي: "الحمدِ لِله" بكسر الدال إتباعًا للأول الثاني.
Able ise ikincinin birinciye uymasıyla (ittibâ) dâl ve lâm harflerinin dammesiyle "el-Hamdü lüllâh" şeklinde okumuştur; bunun şahitleri olmakla birlikte şâzz bir kıraattir. El-Hasan ve Zeyd b. Ali'den ise birincinin ikinciye uymasıyla dâl harfinin kesresiyle "el-Hamdi lillâh" şeklinde okudukları rivayet edilmiştir.
قال أبو جعفر بن جرير: معنى (الحمد لله) الشكر لله خالصًا دون سائر ما يعبد من دونه، ودون كل ما برأ من خلقه، بما أنعم على عباده من النعم التي لا يحصيها العدد، ولا يحيط بعددها غيره أحد، في تصحيح الآلات لطاعته، وتمكين جوارح أجسام المكلفين لأداء فرائضه، مع ما بسط لهم في دنياهم من الرزق، وغذَّاهم به من نعيم العيش، من غير استحقاق منهم ذلك عليه، ومع ما نبههم عليه ودعاهم إليه، من الأسباب المؤدية إلى دوام الخلود في دار المقام في النعيم المقيم، فلربنا الحمد على ذلك كله أولا وآخرًا.
Ebû Ca'fer b. Cerîr şöyle demiştir: "Elhamdülillâh"ın anlamı; O'nun dışındaki tapılan diğer varlıklar ve yarattığı tüm mahlûkat hariç olmak üzere, O'na itaate yönelik uzuvları sıhhatli kılması ve mükelleflerin bedenlerindeki organları farzlarını yerine getirmeye muktedir kılması bakımından kullarına bahşettiği, sayının ihsa edemeyeceği ve O'ndan başka hiçbir kimsenin sayısını kuşatamayacağı nimetleri sebebiyle, onların O'nun üzerinde buna dair hiçbir hakları olmadığı halde dünyalarında kendilerine rızkı yayması ve kendilerini maişet nimetiyle beslemesiyle birlikte, onları uyardığı ve çağırdığı ebedi ikamet yurdunda daimî nimet içinde kalmaya vesile olan sebeplerden ötürü şükrün yalnızca Allah'a ait olmasıdır. İlkinde de sonunda da bütün bunlardan dolayı Rabbimize hamdolsun.
[وقال ابن جرير: (الحمد لله) ثناء أثنى به على نفسه وفي ضمنه أمر عباده أن يثنوا عليه فكأنه قال: قولوا: (الحمد لله)] .
[İbn Cerîr şöyle demiştir: (Elhamdülillâh) O'nun bizzat kendisini övdüğü bir senadır ve içeriğinde kullarına O'nu övmelerini emretmesi yer almaktadır; dolayısıyla sanki: '(Elhamdülillâh) deyiniz' buyurmuş gibidir] .
قال: وقد قيل: إن قول القائل: الحمد لله، ثناء عليه بأسمائه وصفاته الحسنى ، وقوله: الشكر لله ثناء عليه بنعمه وأياديه، ثم شرع في رد ذلك بما حاصله أن جميع أهل المعرفة بلسان العرب يوقعون كلا من الحمد والشكر مكان الآخر.
Şöyle dedi: Bir kimsenin 'el-Hamdü lillâh' demesinin O'nu güzel isimleri ve sıfatlarıyla övmek , 'eş-Şükrü lillâh' demesinin ise O'nu nimetleri ve lütuflarıyla övmek olduğu söylenmiştir. Sonra [İbn Cerîr], Arap dilini bilenlerin tamamının hamd ve şükrün her birini diğerinin yerine kullandıkları neticesine vararak bunu reddetmeye girişmiştir.
[وقد نقل السلمي هذا المذهب أنهما سواء عن جعفر الصادق وابن عطاء من الصوفية. وقال ابن عباس: (الحمد لله) كلمة كل شاكر، وقد استدل القرطبي لابن جرير بصحة قول القائل: (الحمد لله) شكرًا ] .
[Es-Sülemî, sûfîlerden Ca'fer es-Sâdık ve İbn Atâ'dan bunların eşit olduğu şeklindeki bu mezhebi nakletmiştir. İbn Abbâs: '(Elhamdülillâh) her şükredenin sözüdür' demiştir. El-Kurtubî de bir kimsenin 'Şükran lillâh' manasında 'Elhamdülillâh' demesinin doğruluğuyla İbn Cerîr'in lehine delil getirmiştir ] .
وهذا الذي ادعاه ابن جرير فيه نظر؛ لأنه اشتهر عند كثير من العلماء من المتأخرين أن الحمد هو الثناء بالقول على المحمود بصفاته اللازمة والمتعدية، والشكر لا يكون إلا على المتعدية، ويكون بالجنان واللسان والأركان، كما قال الشاعر:
İbn Cerîr'in bu iddiası tartışmaya açıktır; çünkü sonraki dönem âlimlerinin çoğuna göre hamdin, övülen zata lâzım (geçişsiz) ve müteaddî (geçişli) sıfatlarından dolayı sözle yapılan övgü olduğu, şükrün ise ancak müteaddî sıfatlara karşı olabileceği ve kalp, dil ve organlarla yapılacağı meşhurdur. Nitekim şair şöyle demiştir:
أفادتكم النعماء مني ثلاثة … يدي ولساني والضمير المحجبا
Nimetiniz benden üç şeyi kazandırdı size: … Elimi, dilimi ve gizli olan kalbimi.
ولكنهم اختلفوا: أيهما أعم، الحمد أو الشكر؟ على قولين، والتحقيق أن بينهما عمومًا وخصوصًا، فالحمد أعم من الشكر من حيث ما يقعان عليه؛ لأنه يكون على الصفات اللازمة والمتعدية، تقول: حَمدته لفروسيته وحمدته لكرمه. وهو أخص لأنه لا يكون إلا بالقول، والشكر أعم من حيث ما يقعان عليه ، لأنه يكون بالقول والعمل والنية، كما تقدم، وهو أخص لأنه لا يكون إلا على الصفات المتعدية، لا يقال: شكرته لفروسيته، وتقول: شكرته على كرمه وإحسانه إليّ. هذا حاصل ما حرره بعض المتأخرين، والله أعلم.
Fakat onlar hamdin mi yoksa şükrün mü daha genel olduğu konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Tahkike göre ikisi arasında umum-husus [min vech] ilişkisi vardır: Hamd, taalluk ettiği şeyler bakımından şükürden daha geneldir; çünkü hem lâzım hem de müteaddî sıfatlar karşılığında olur. 'Biniciliğinden dolayı ona hamdettim' ve 'cömertliğinden dolayı ona hamdettim' dersin. Fakat yalnızca sözle olması bakımından daha özeldir. Şükür ise taalluk ettiği şeyler bakımından daha geneldir; çünkü daha önce geçtiği üzere söz, fiil ve niyetle olur. Ancak yalnızca müteaddî sıfatlar karşılığında olması bakımından daha özeldir; 'Biniciliğinden dolayı ona şükrettim' denilmez, 'Bana karşı cömertliğinden ve ihsanından dolayı ona şükrettim' dersin. Sonraki dönem [âlimlerinden] bazılarının ortaya koyduğu tahkikin özeti budur, en doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو نصر إسماعيل بن حَمَّاد الجوهري: الحمد نقيض الذم، تقول: حَمِدت الرجل أحمده حمدًا
Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-Cevherî şöyle demiştir: Hamd, zemmin (yermenin) zıddıdır. [Arapçada] hamidtü'r-racüle ahmedühû hamden [adama hamdettim / onu övdüm] dersin.
ومحمدة ، فهو حميد ومحمود، والتحميد أبلغ من الحمد، والحمد أعم من الشكر. وقال في الشكر: هو الثناء على المحسن بما أولاكه من المعروف، يقال: شكرته، وشكرت له. وباللام أفصح .
ve mahmedeten dersin. O, hamîd ve mahmûddur. Tahmîd (çokça hamdetmek), hamdden daha beliğdir; hamd ise şükürden daha geneldir. Şükür hakkında da şöyle demiştir: O, ihsanda bulunana sana yaptığı iyilikten dolayı övgüde bulunmaktır. Şekertühû ve şekertü lehû denir; lâm ile olanı daha fasihtir .
[وأما المدح فهو أعم من الحمد؛ لأنه يكون للحي وللميت وللجماد -أيضا-كما يمدح الطعام والمال ونحو ذلك، ويكون قبل الإحسان وبعده، وعلى الصفات المتعدية واللازمة أيضًا فهو أعم] .
[Medhe gelince, o hamdden daha geneldir; çünkü diriye de ölüye de ve cansız varlığa da -aynı şekilde- olur; nitekim yemek, mal ve benzeri şeyler övülür. Ayrıca ihsandan önce de sonra da olur ve gerek müteaddî gerek lâzım sıfatlar üzerine de yapılır, dolayısıyla daha geneldir] .
ذكر أقوال السلف في الحمد
Selefin Hamd Hakkındaki Görüşlerinin Zikri
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا أبو معمر القطيعي، حدثنا حفص، عن حجاج، عن ابن أبي مُلَيْكة، عن ابن عباس، ﵄، قال: قال عمر: قد عَلِمْنا سبحان الله، ولا إله إلا الله، فما الحمد لله؟ فقال علي: كلمة رضيها الله لنفسه .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Ebû Ma'mer el-Katîî anlattı, bize Hafs, Haccâc'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ömer: 'Sübhânallâh'ı ve 'Lâ ilâhe illallâh'ı bildik, peki 'Elhamdülillâh' nedir?' dedi. Bunun üzerine Ali: 'Allah'ın kendisi için razı olduğu bir kelimedir' dedi .
ورواه غير أبي مَعْمَر، عن حفص، فقال: قال عمر لعلي، وأصحابه عنده: لا إله إلا الله، وسبحان الله، والله أكبر، قد عرفناها، فما الحمد لله؟ قال علي: كلمة أحبها [الله] لنفسه، ورضيها لنفسه، وأحب أن تقال .
Bunu Ebû Ma'mer'den başkası da Hafs'tan rivayet ederek şöyle demiştir: Ömer, ashabı yanında iken Ali'ye: 'Lâ ilâhe illallâh, Sübhânallâh ve Allâhu ekber'i bildik; peki 'Elhamdülillâh' nedir?' dedi. Ali şöyle dedi: '[Allah'ın] kendisi için sevdiği, kendisi için razı olduğu ve söylenmesini sevdiği bir kelimedir .'
وقال علي بن زيد بن جُدْعَان، عن يوسف بن مِهْرَان، قال: قال ابن عباس: الحمد لله كلمة الشكر، وإذا قال العبد: الحمد لله، قال: شكرني عبدي. رواه ابن أبي حاتم.
Ali b. Zeyd b. Cüd'ân, Yûsuf b. Mihrân'dan naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Elhamdülillâh şükür kelimesidir. Kul 'Elhamdülillâh' dediğinde [Allah]: 'Kulum bana şükretti' buyurur." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وروى -أيضًا-هو وابن جرير، من حديث بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس: أنه قال: الحمد لله هو الشكر لله والاستخذاء له، والإقرار له بنعمه وهدايته وابتدائه وغير ذلك.
O da İbn Cerîr de Bişr b. Umâre hadisinden, Ebû Ravk'tan, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Elhamdülillâh; Allah'a şükretmek, O'na boyun eğmek, O'nun nimetlerini, hidayetini, [yaratmaya] başlamasını ve benzeri şeyleri O'na ikrar etmektir."
وقال كعب الأحبار: الحمد لله ثناء الله. وقال الضحاك: الحمد لله رداء الرحمن. وقد ورد الحديث بنحو ذلك.
Ka'b el-Ahbâr: "Elhamdülillâh, Allah'ın senasıdır" demiştir. Ed-Dahhâk da: "Elhamdülillâh, Rahmân'ın ridasıdır" demiştir. Hadiste de buna benzer bir ifade vârid olmuştur.
قال ابن جرير: حدثني سعيد بن عمرو السَّكوني، حدثنا بقية بن الوليد، حدثني عيسى بن إبراهيم، عن موسى بن أبي حبيب، عن الحكم بن عمير، وكانت له صحبة قال: قال النبي ﷺ: "إذا
İbn Cerîr dedi ki: Bana Saîd b. Amr es-Sekûnî anlattı, bize Bakiyye b. el-Velîd anlattı, bana Îsâ b. İbrâhîm, Mûsâ b. Ebî Habîb'den, o da sahâbî olan Hakem b. Umeyr'den anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "...
قلت: الحمد لله رب العالمين، فقد شكرت الله، فزادك" .
'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' dediğin zaman Allah'a şükretmiş olursun, O da sana [nimetini] artırır" .
وقد روى الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا روح، حدثنا عوف، عن الحسن، عن الأسود بن سريع، قال: قلت: يا رسول الله، ألا أنشدك محامد حمدت بها ربي، ﵎؟ فقال: "أما إن ربك يحب الحمد" .
İmâm Ahmed b. Hanbel rivayet etmiştir: Bize Ravh anlattı, bize Avf, el-Hasan'dan, o da el-Esved b. Serî'den anlattı; o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Rabbim celle celâluhu'yu övdüğüm hamdleri sana okuyayım mı?' dedim. Bunun üzerine: "Bilesin ki senin Rabbin hamdi sever" buyurdu .
ورواه النسائي، عن علي بن حجر، عن ابن علية، عن يونس بن عبيد، عن الحسن، عن الأسود بن سريع، به، .
Bunu en-Nesâî de Ali b. Hucr'dan, o İbn Uleyye'den, o Yûnus b. Ubeyd'den, o el-Hasan'dan, o da el-Esved b. Serî'den aynı şekilde rivayet etmiştir .
وروى الترمذي، والنسائي وابن ماجه، من حديث موسى بن إبراهيم بن كثير، عن طلحة بن خراش، عن جابر بن عبد الله، قال: قال رسول الله ﷺ: "أفضل الذكر لا إله إلا الله، وأفضل الدعاء الحمد لله" . وقال الترمذي: حسن غريب.
Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce; Mûsâ b. İbrâhîm b. Kesîr hadisinden, Talha b. Hırâş'tan, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Zikrin en faziletlisi 'Lâ ilâhe illallâh', duanın en faziletlisi ise 'Elhamdülillâh'tır" . Tirmizî: "Hasen garibtir" demiştir.
وروى ابن ماجه عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله ﷺ: "ما أنعم الله على عبد نعمة فقال: الحمد لله إلا كان الذي أعطى أفضل مما أخذ". وقال القرطبي في تفسيره، وفي نوادر الأصول عن أنس عن النبي ﷺ قال: "لو أن الدنيا كلها بحذافيرها في يد رجل من أمتي ثم قال: الحمد لله، لكان الحمد لله أفضل من ذلك". قال القرطبي وغيره: أي لكان إلهامه الحمد لله أكبر نعمة عليه من نعم الدنيا؛ لأن ثواب الحمد لا يفنى ونعيم الدنيا لا يبقى، قال الله تعالى: {الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا} [الكهف: ٤٦]. وفي سنن ابن ماجه عن ابن عمر: أن رسول الله ﷺ حدثهم: "أن عبدًا من عباد الله قال: يا رب، لك الحمد كما ينبغي
İbn Mâce, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَّا كَانَ الَّذِي أَعْطَى أَفْضَلَ مِمَّا أَخَذَ » «Allah bir kula herhangi bir nimet verdiğinde [kul]: "Elhamdülillâh" derse, mutlaka verdiği (hamd), aldığından (nimetten) daha faziletli olur.» Kurtubî tefsirinde ve [Hakîm et-Tirmizî de] Nevâdiru'l-usûl'de Enes'ten, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « لَوْ أَنَّ الدُّنْيَا كُلَّهَا بِحَذَافِيرِهَا فِي يَدِ رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، لَكَانَ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ » «Şayet bütün dünya eksiksiz olarak ümmetimden bir adamın elinde olsa, sonra da o: "Elhamdülillâh" dese, kesinlikle elhamdülillâh [demesi] bundan daha faziletli olurdu.» Kurtubî ve diğerleri şöyle demiştir: Yani ona "Elhamdülillâh" sözünün ilham edilmesi, dünya nimetlerinden onun üzerindeki en büyük nimet olurdu. Çünkü hamdin sevabı tükenmez, dünya nimeti ise baki kalmaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلا} “Mallar ve evlatlar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” [el-Kehf: 46]. Sünen-i İbn Mâce'de İbn Ömer'den [nakledildiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle anlatmıştır: « أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِ اللَّهِ قَالَ: يَا رَبِّ، لَكَ الْحَمْدُ كَمَا يَنْبَغِي » «Allah'ın kullarından bir kul: Ey Rabbim! Sana lâyık olduğu şekilde hamdolsun... dedi.»
لجلال وجهك وعظيم سلطانك، فعضلت بالملكين فلم يدريا كيف يكتبانها، فصعدا إلى السماء فقالا يا رب، إن عبدا قد قال مقالة لا ندري كيف نكتبها، قال الله -وهو أعلم بما قال عبده-: ماذا قال عبدي؟ قالا يا رب إنه قد قال: يا رب لك الحمد كما ينبغي لجلال وجهك وعظيم سلطانك. فقال الله لهما: اكتباها كما قال عبدي حتى يلقاني فأجزيه بها" . وحكى القرطبي عن طائفة أنهم قالوا: قول العبد: الحمد لله رب العالمين، أفضل من قول: لا إله إلا الله؛ لاشتمال الحمد لله رب العالمين على التوحيد مع الحمد، وقال آخرون: لا إله إلا الله أفضل لأنها الفصل بين الإيمان والكفر، وعليها يقاتل الناس حتى يقولوا: لا إله إلا الله كما ثبت في الحديث المتفق عليه وفي الحديث الآخر في السنن: "أفضل ما قلت أنا والنبيون من قبلي: "لا إله إلا الله وحده لا شريك له" . وقد تقدم عن جابر مرفوعا: "أفضل الذكر لا إله إلا الله، وأفضل الدعاء الحمد لله". وحسنه الترمذي.
Vechinin celâline ve saltanatının azametine layık olduğu şekilde hamd Sana mahsustur' dedi. Bu söz iki meleğe zor geldi ve onu nasıl yazacaklarını bilemediler. Göğe yükselip: 'Ey Rabbimiz! Bir kul öyle bir söz söyledi ki onu nasıl yazacağımızı bilemiyoruz' dediler. Allah -kulunun ne söylediğini en iyi bildiği halde-: 'Kulum ne dedi?' buyurdu. Onlar: 'Ey Rabbimiz! O: Yâ Rabbi! Vechinin celâline ve saltanatının azametine layık olduğu şekilde hamd Sana mahsustur dedi' dediler. Bunun üzerine Allah onlara: 'Kulumun söylediği gibi yazın; tâ ki bana kavuştuğunda onun karşılığını bizzat ben vereyim' buyurdu" . Kurtubî bir topluluktan, kulun 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' demesinin 'Lâ ilâhe illallâh' demesinden daha faziletli olduğunu söylediklerini nakletmiştir; çünkü 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' hamd ile birlikte tevhidi de içermektedir. Diğerleri ise 'Lâ ilâhe illallâh'ın daha faziletli olduğunu söylemişlerdir; çünkü o, iman ile küfrün arasını ayıran sınırdır ve müttefekun aleyh hadiste sabit olduğu üzere insanlar 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar bunun uğruna savaşılır. Sünen'deki diğer bir hadiste ise: "Benim ve benden önceki peygamberlerin söylediği en faziletli söz: 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh'tir" buyrulmuştur . Câbir'den merfû olarak: "Zikrin en faziletlisi 'Lâ ilâhe illallâh', duanın en faziletlisi ise 'Elhamdülillâh'tır" rivayeti daha önce geçmişti ve Tirmizî bunu hasen kabul etmiştir.
والألف واللام في الحمد لاستغراق جميع أجناس الحمد، وصنوفه لله تعالى كما جاء في الحديث: "اللهم لك الحمد كله، ولك الملك كله، وبيدك الخير كله، وإليك يرجع الأمر كله" الحديث .
Hadiste: "Allah'ım! Hamdin tamamı Sana aittir, mülkün tamamı Sana aittir, bütün hayır Senin elindedir ve bütün işler Sana döner" şeklinde geldiği gibi, el-Hamd kelimesindeki elif ve lâm (harf-i tarif), hamdin bütün cinslerini ve çeşitlerini Yüce Allah için istiğrak (kapsamak) içindir.
(رَبِّ الْعَالَمِينَ) والرب هو: المالك المتصرف، ويطلق في اللغة على السيد، وعلى المتصرف للإصلاح، وكل ذلك صحيح في حق الله تعالى.
(رَبِّ الْعَالَمِينَ) "Âlemlerin Rabbi"; Rab ise: Mâlik olan ve tasarrufta bulunandır. Lügatte efendiye ve ıslah etmek için tasarruf edene de ıtlak olunur. Bütün bunlar Yüce Allah hakkında haktır ve doğrudur.
[ولا يستعمل الرب لغير الله، بل بالإضافة تقول: رب الدار رب كذا، وأما الرب فلا يقال إلا لله ﷿، وقد قيل: إنه الاسم الأعظم] . والعالمين: جمع عالم، [وهو كل موجود سوى الله ﷿] ، والعالم جمع لا واحد له من لفظه، والعوالم أصناف المخلوقات [في السماوات والأرض] في البر والبحر، وكل قرن منها وجيل يسمى عالمًا أيضًا.
[Rab kelimesi Allah'tan başkası için [yalın halde] kullanılmaz; ancak tamlama ile 'evin rabbi (sahibi)', 'şunun rabbi' denir. Er-Rab [belirteçli] olarak ise sadece Allah azze ve celle için söylenir. Bunun İsm-i Âzam olduğu da söylenmiştir] . Âlemîn ise âlem kelimesinin çoğuludur [ve o, Allah azze ve celle'nin dışındaki her mevcuttur] . Âlem, kendi lafzından tekili olmayan bir çoğul isimdir. Âlemler; karada ve denizde [göklerde ve yerde] bulunan yaratılmışların sınıflarıdır. Bunların her bir asrı ve nesli de aynı şekilde bir âlem olarak adlandırılır.
قال بشر بن عمارة، عن أبي روق، عن الضحاك، عن ابن عباس: (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) [الفاتحة: ٢] الحمد لله الذي له الخلق كله، السماوات والأرضون، ومن فيهن وما بينهن، مما نعلم، وما لا نعلم.
Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, ed-Dahhâk'tan, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) [الفاتحة: ٢] "Bildiğimiz ve bilmediğimiz şeylerden gökler, yerler, bunların içindekiler ve aralarındakiler olmak üzere bütün yaratılmışlar Kendisine ait olan Allah'a hamdolsun."
وفي رواية سعيد بن جبير، وعكرمة، عن ابن عباس: رب الجن والإنس. وكذلك قال سعيد بن
Saîd b. Cübeyr ve İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde ise: "Cinlerin ve insanların Rabbidir" [şeklindedir]. Saîd b.
جبير، ومجاهد وابن جريج، وروي عن علي [نحوه] . وقال ابن أبي حاتم: بإسناد لا يعتمد عليه.
Cübeyr, Mücâhid ve İbn Cüreyc de böyle demiştir. Ali'den de [bunun benzeri] rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim: "Güvenilmeyen bir isnadladır" demiştir.
واستدل القرطبي لهذا القول بقوله: {لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [الفرقان: ١] وهم الجن والإنس. وقال الفراء وأبو عبيدة: العالم عبارة عما يعقل وهم الإنس والجن والملائكة والشياطين ولا يقال للبهائم: عالم، وعن زيد بن أسلم وأبي عمرو بن العلاء كل ما له روح يرتزق. وذكر الحافظ ابن عساكر في ترجمة مروان بن محمد بن مروان بن الحكم -وهو آخر خلفاء بني أمية ويعرف بالجعد ويلقب بالحمار -أنه قال: خلق الله سبعة عشر ألف عالم أهل السماوات وأهل الأرض عالم واحد وسائر ذلك لا يعلمه إلا الله، ﷿.
Kurtubî bu görüş için: {لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [الفرقان: ١] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye” ayetiyle delil getirmiştir; bunlar da cinler ve insanlardır. Ferrâ ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Âlem, akıl sahibi varlıklardan ibarettir; bunlar da insanlar, cinler, melekler ve şeytanlardır; hayvanlara âlem denilmez. Zeyd b. Eslem ve Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise: "Rızıklanan ve ruhu olan her varlıktır" [şeklinde nakledilmiştir]. Hâfız İbn Asâkir, Emevîlerin son halifesi olan ve el-Ca'd diye bilinen, el-Hımâr lakabıyla anılan Mervân b. Muhammed b. Mervân b. el-Hakem'in biyografisinde onun şöyle dediğini zikretmiştir: "Allah on yedi bin âlem yaratmıştır; gök ehli ve yer ehli tek bir âlemdir, bunun dışındakileri ise ancak Allah azze ve celle bilir ."
وقال قتادة: رب العالمين، كل صنف عالم. وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية في قوله تعالى (رب العالمين) قال: الإنس عالم، والجن عالم، وما سوى ذلك ثمانية عشر ألف عالم، أو أربعة عشر ألف عالم، هو يشك، من الملائكة على الأرض، وللأرض أربع زوايا، في كل زاوية ثلاثة آلاف عالم، وخمسمائة عالم، خلقهم [الله] لعبادته. رواه ابن جرير وابن أبي حاتم.
Katâde: "Âlemlerin Rabbi, her sınıf bir âlemdir" demiştir. Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den Yüce Allah'ın (Âlemlerin Rabbi) kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "İnsanlar bir âlemdir, cinler bir âlemdir. Bunun dışında yeryüzündeki meleklerden -şüphe etmektedir- on sekiz bin âlem veya on dört bin âlem vardır. Yeryüzünün dört köşesi olup her köşesinde, [Allah'ın] Kendisine ibadet etmeleri için yarattığı üç bin beş yüz âlem bulunmaktadır." Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
[وهذا كلام غريب يحتاج مثله إلى دليل صحيح] .
[Bu garip bir sözdür; benzeri görüşler sahih bir delile muhtaçtır] .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن خالد، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا الفرات، يعني ابن الوليد، عن معتب بن سمي، عن تُبَيع، يعني الحميري، في قوله: (رب العالمين) قال: العالمين ألف أمة فستمائة في البحر، وأربعمائة في البر.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Hâlid anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Fürât -yani İbnü'l-Velîd-, Muattib b. Sümeyy'den, o da Tübey'den -yani el-Hımyerî'den- (Âlemlerin Rabbi) kavli hakkında şöyle anlattı: "Âlemler bin ümmettir; altı yüzü denizde, dört yüzü ise karadadır."
[وحكي مثله عن سعيد بن المسيب] .
[Bunun bir benzeri Saîd b. el-Müseyyeb'den de nakledilmiştir] .
وقد روي نحو هذا مرفوعا كما قال الحافظ أبو يعلى أحمد بن علي بن المثنى في مسنده:
Hâfız Ebû Ya'lâ Ahmed b. Ali b. el-Müsennâ'nın Müsned'inde zikrettiği üzere bunun benzeri merfû olarak da rivayet edilmiştir:
حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عبيد بن واقد القيسي، أبو عباد، حدثني محمد بن عيسى بن كيسان، حدثنا محمد بن المنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله، قال: قلّ الجراد في سنة من سني عمر التي ولي فيها فسأل عنه، فلم يخبر بشيء، فاغتم لذلك، فأرسل راكبا يضرب إلى اليمن، وآخر إلى الشام، وآخر إلى العراق، يسأل: هل رئي من الجراد شيء أم لا؟ قال: فأتاه الراكب الذي من قبل اليمن بقبضة من جراد، فألقاها بين يديه، فلما رآها كبر، ثم قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول:
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, bize Ebû Abbâd Ubeyd b. Vâkıd el-Kaysî rivayet etti, bana Muhammed b. Îsâ b. Keysân rivayet etti, bize Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer'in halifelik yaptığı yıllardan birinde çekirge azaldı. Bunun üzerine [durumu] sordu, fakat kendisine bir şey haber verilmedi. Bundan dolayı kederlendi ve 'Çekirgeden bir şey görüldü mü görülmedi mi?' diye sormak üzere bir süvariyi Yemen'e, bir diğerini Şam'a, bir diğerini de Irak'a gönderdi. [Râvi] dedi ki: Yemen tarafından [gönderilen] süvari ona bir avuç çekirge getirdi ve onu önüne bıraktı. [Ömer] onu görünce tekbir getirdi, ardından şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim:
"خلق الله ألف أمة، ستمائة في البحر وأربعمائة في البر، فأول شيء يهلك من هذه الأمم الجراد، فإذا هلك تتابعت مثل النظام إذا قطع سلكه" . محمد بن عيسى هذا -وهو الهلالي-ضعيف.
"Allah bin ümmet yarattı; altı yüzü denizde, dört yüzü karadadır. Bu ümmetlerden ilk helak olacak olanı çekirgedir; o helak olunca , ipliği koparılan dizinin taneleri gibi ardı ardına gelirler" . Bu Muhammed b. Îsâ -ki o el-Hilâlî'dir- zayıftır.
وحكى البغوي عن سعيد بن المسيب أنه قال: لله ألف عالَم؛ ستمائة في البحر وأربعمائة في البر، وقال وهب بن منبه: لله ثمانية عشر ألف عالَم؛ الدنيا عالم منها. وقال مقاتل: العوالم ثمانون ألفًا. وقال كعب الأحبار: لا يعلم عدد العوالم إلا الله ﷿. نقله كله البغوي، وحكى القرطبي عن أبي سعيد الخدري أنه قال: إن لله أربعين ألف عالم؛ الدنيا من شرقها إلى مغربها عالم واحد منها، وقال الزجاج: العالم كل ما خلق في الدنيا والآخرة. قال القرطبي: وهذا هو الصحيح أنه شامل لكل العالمين؛ كقوله: {قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ * قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ} والعالم مشتق من العلامة (قلت): لأنه علم دال على وجود خالقه وصانعه ووحدانيته كما قال ابن المعتز:
Begavî, Saîd b. el-Müseyyeb'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Allah'ın bin âlemi vardır; altı yüzü denizde, dört yüzü karadadır." Vehb b. Münebbih: "Allah'ın on sekiz bin âlemi vardır; dünya bunlardan bir âlemdir" demiştir. Mukâtil: "Âlemler seksen bindir" demiştir. Ka'b el-Ahbâr: "Âlemlerin sayısını ancak Allah azze ve celle bilir" demiştir. Bunların hepsini Begavî aktarmıştır. Kurtubî de Ebû Saîd el-Hudrî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Şüphesiz Allah'ın kırk bin âlemi vardır; doğusundan batısına dünya bunlardan bir tek âlemdir." Zeccâc: "Âlem, dünyada ve ahirette yaratılmış olan her şeydir" demiştir. Kurtubî şöyle demiştir: "Doğru olan da budur; zira o bütün âlemleri kapsamaktadır; nitekim Yüce Allah'ın: {قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ * قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ} “Firavun: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?' dedi. [Mûsâ]: 'Eğer kesin olarak inanıyorsanız, O göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir' dedi” kavlinde olduğu gibidir." Âlem kelimesi alâmet (işaret) kelimesinden türemiştir. (Derim ki): Çünkü o, İbnü'l-Mu'tez'in dediği gibi Yaratıcısının, Sanatkârının varlığına ve birliğine delalet eden bir işarettir:
فيا عجبا كيف يعصى الإله … أم كيف يجحده الجاحد
Şaşılır doğrusu! İlah'a nasıl isyan edilir … Yahut inkârcı O'nu nasıl inkâr eder!
وفي كل شيء له آية … تدل على أنه واحد
Oysa her şeyde O'na ait bir ayet (delil) vardır … O'nun bir olduğuna delalet eden.
{الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣)}.
{الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (٣)} “O Rahmân'dır, Rahîm'dir.”
وقوله: (الرحمن الرحيم) تقدم الكلام عليه في البسملة بما أغنى عن إعادته.
O'nun: (الرحمن الرحيم) kavline dair açıklamalar, tekrara gerek bırakmayacak şekilde besmelede geçmişti.
{مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤)}
{مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (٤)} “Din (hesap) gününün sahibidir.”
قرأ بعض القراء: (مَلِك يَوْمِ الدِّينِ) وقرأ آخرون: (مَالِكِ) . وكلاهما صحيح متواتر في السبع.
Kurrâdan bazıları: (مَلِك يَوْمِ الدِّينِ), diğerleri ise: (مَالِكِ) şeklinde okumuştur . Her iki kıraat da yedi [mütevatir kıraat] içinde sahih ve mütevatirdir.