[ويقال: مليك أيضًا، وأشبع نافع كسرة الكاف فقرأ: "ملكي يوم الدين" وقد رجح كلا من القراءتين مرجحون من حيث المعنى، وكلاهما صحيحة حسنة، ورجح الزمخشري ملك؛ لأنها قراءة أهل الحرمين ولقوله: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} وقوله: {قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ} وحكي عن أبي حنيفة أنه قرأ "مَلَكَ يومَ الدين" على أنه فعل وفاعل ومفعول، وهذا غريب شاذ جدا] . وقد روى أبو بكر بن أبي داود في ذلك شيئًا غريبًا حيث قال: حدثنا أبو عبد الرحمن الأذْرَمِيُّ، حدثنا عبد الوهاب عن عدي بن الفضل، عن أبي المطرف، عن ابن شهاب: أنه بلغه أن رسول الله ﷺ وأبا بكر وعمر وعثمان ومعاوية وابنه يزيد بن معاوية كانوا يقرءون: (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) وأول من أحدث "مَلِكِ" مروان . قلت: مروان عنده علم بصحة ما قرأه، لم يطلع عليه ابن شهاب، والله أعلم.
[Ayrıca Melîk (مليك) de denir. Nâfi‘, kâf harfinin kesresini uzatarak (işbâ‘ ile) "Melikî yevmi'd-dîn" şeklinde okumuştur. Müreccihler (tercih ehli), anlam bakımından bu iki kıraatten her birini tercih etmişlerdir; her ikisi de sahih ve güzeldir. Zemahşerî ise, Haremeyn ehlinin kıraati olduğu ve {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} “Bugün mülk kimindir?” ile {قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ} “O'nun sözü haktır ve mülk O'nundur” ayetlerinden dolayı "Melik" kıraatini tercih etmiştir. Ebû Hanîfe'den de fiil, fail ve mef'ul olarak "Meleke yevme'd-dîn" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki bu çok garip ve şazzdır] . Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd bu hususta garip bir rivayet aktararak şöyle demiştir: Bize Ebû Abdirrahmân el-Ezremî anlattı, bize Abdülvehhâb, Adiy b. el-Fadl'dan, o Ebu'l-Mutarrif'ten, o da İbn Şihâb'dan nakletti: Ona ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Muâviye ve oğlu Yezîd b. Muâviye (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) şeklinde okuyorlardı. "Melik" kıraatini ilk çıkaran ise Mervân'dır . Derim ki: Mervân'ın, okuduğu kıraatin sıhhatine dair İbn Şihâb'ın muttali olmadığı bir bilgisi vardı, en doğrusunu Allah bilir.
وقد روي من طرق متعددة أوردها ابن مَرْدُويه أن رسول الله ﷺ كان يقرؤها: (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) ومالك مأخوذة من الملْك، كما قال: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} [مريم: ٤٠] وقال: {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ * مَلِكِ النَّاسِ} [الناس: ١، ٢] وملك: مأخوذ من الملك كما قال تعالى: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} [غافر: ١٦] وقال: {قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ} [الأنعام: ٧٣] وقال: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} [الفرقان: ٢٦].
İbn Merdûye'nin naklettiği muhtelif yollarla rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti: (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) şeklinde okurdu. Mâlik [kelimesi] mülkiyet kökünden türemiştir; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler.” [Meryem: 40] ve {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ * مَلِكِ النَّاسِ} “De ki: Sığınırım insanların Rabbine, insanların Melik'ine (hükümranına)” [Nâs: 1-2] buyurmuştur. Melik ise hükümranlık/saltanat (mülk) kökünden türemiştir; nitekim Yüce Allah: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Bugün mülk (hükümranlık) kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır.” [Mü'min: 16], {قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ} “O'nun sözü haktır ve mülk (hükümranlık) O'nundur.” [En'âm: 73] ve {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى الْكَافِرِينَ عَسِيرًا} “O gün gerçek mülk (hükümranlık) Rahmân'ındır. Kâfirler için o, pek çetin bir gün olacaktır.” [Furkân: 26] buyurmuştur.
وتخصيص الملك بيوم الدين لا ينفيه عما عداه، لأنه قد تقدم الإخبار بأنه رب العالمين، وذلك عام في الدنيا والآخرة، وإنما أضيف إلى يوم الدين لأنه لا يدعي أحد هنالك شيئا، ولا يتكلم أحد إلا بإذنه، كما قال: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [النبأ: ٣٨] وقال تعالى: {وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} [طه: ١٠٨]، وقال: {يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٥].
Mülkün din gününe tahsis edilmesi, O'nun bunun dışındakilerin de mâliki/hükümranı oluşunu nefyetmez (ortadan kaldırmaz); zira daha önce O'nun âlemlerin Rabbi olduğu bildirilmişti ki bu dünyada da ahirette de geneldir. Din gününe izafe edilmesinin sebebi ise, orada hiç kimsenin bir hak iddia edememesi ve O'nun izni olmadan hiç kimsenin konuşamamasıdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [النبأ: ٣٨] “O gün Rûh ve melekler saf saf kıyam ederler. Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz” [en-Nebe: 38]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} [طه: ١٠٨] “Sesler Rahmân'ın huzurunda kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” [Tâhâ: 108] ve: {يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٥] “O [gün] geldiğinde, O'nun izni olmaksızın hiç kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi bedbaht (şakî), kimi de mutludur (saîd)” [Hûd: 105].
وقال الضحاك عن ابن عباس: (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) يقول: لا يملك أحد في ذلك اليوم معه حكما، كملكهم في الدنيا. قال: ويوم الدين يوم الحساب للخلائق، وهو يوم القيامة يدينهم بأعمالهم إن خيرًا فخير وإن شرًا فشر، إلا من عفا عنه. وكذلك قال غيره من الصحابة والتابعين والسلف، وهو ظاهر.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakille (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) hakkında şöyle dediğini belirtir: "O gün, dünyadaki mülkleri gibi O'nunla birlikte hiç kimse bir hükümranlığa sahip olamaz." Dedi ki: Din günü, yaratılmışların hesap günüdür; o kıyamet günüdür. Allah affettiği kimseler müstesna, iyilikse iyilikle, kötülükse kötülükle amellerinin karşılığını onlara verir. Sahabe, tâbiîn ve selef ulemasından başkaları da böyle demiştir ve bu [anlam] açıktır.
وحكى ابن جرير عن بعضهم أنه ذهب إلى أن تفسير (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) أنه القادر على إقامته، ثم شرع يضعفه.
İbn Cerîr, bazılarından (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) ifadesinin tefsirinin "onu gerçekleştirmeye kādir olan" anlamına geldiği görüşünü nakletmiş, ardından bu görüşü zayıf bulmaya koyulmuştur.
والظاهر أنه لا منافاة بين هذا القول وما تقدم ، وأن كلا من القائلين بهذا وبما قبله يعترف بصحة القول الآخر، ولا ينكره، ولكن السياق أدل على المعنى الأول من هذا، كما قال: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ} [الفرقان: ٢٦] والقول الثاني يشبه قوله: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ}، [الأنعام: ٧٣] والله أعلم.
Zahir olan şu ki, bu görüş ile daha önce geçen görüş arasında bir tezat yoktur ; hem bunu hem de bir öncekini söyleyenlerin her biri diğer görüşün doğruluğunu kabul eder ve onu inkâr etmez. Ancak bağlam, birinci anlama bundan daha çok delalet etmektedir; nitekim Yüce Allah: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ} [الفرقان: ٢٦] “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” [el-Furkân: 26] buyurmuştur. İkinci görüş ise O'nun: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ} [الأنعام: ٧٣] “'Ol' dediği gün hemen oluverir” [el-En'âm: 73] kavline benzemektedir, en doğrusunu Allah bilir.
والمَلِك في الحقيقة هو الله ﷿؛ قال الله تعالى: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ} وفي الصحيحين عن أبي هريرة ﵁ مرفوعًا أخنع اسم عند الله رجل تسمى بملك الأملاك ولا مالك إلا الله، وفيهما عنه عن رسول الله ﷺ قال: "يقبض الله الأرض ويطوي السماء بيمينه ثم يقول أنا الملك أين ملوك الأرض؟ أين الجبارون؟ أين المتكبرون؟ " وفي القرآن العظيم: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} فأما تسمية غيره في الدنيا بملك فعلى سبيل المجاز كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا} {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} {إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} وفي الصحيحين: (مثل الملوك على الأسرة).
Gerçekte Melik (hükümran) olan, Allah azze ve celle'dir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ} “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır”. Sahîhayn'da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan merfû olarak rivayet edildiğine göre: "Allah katında en aşağılık isim, 'mülklerin meliki' (şehinşah) adını alan kimsedir; oysa Allah'tan başka hiçbir Mâlik yoktur." Yine Sahîhayn'da ondan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Allah yeryüzünü kabzeder (avucuna alır), göğü de sağ eliyle dürer, sonra şöyle buyurur: Ben Melik'im! Yeryüzünün melikleri nerede? Zorbalar nerede? Kibirlenenler nerede?" Yüce Kur'an'da da şöyle buyrulmaktadır: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır”. Dünyada O'ndan başkasına melik (hükümdar) denilmesine gelince, bu mecaz yoluyladır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا} “Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi”, {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} “Onların ardında bir melik (kral) vardı”, {إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا} “Hani içinizden peygamberler çıkarmış ve sizi melikler (hükümdarlar) kılmıştı”. Sahîhayn'da da şöyle buyrulmuştur: "Tahtlar üzerindeki hükümdarlar gibi."
والدين الجزاء والحساب؛ كما قال تعالى: {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ}، وقال: {أَئِنَّا لَمَدِينُونَ} أي مجزيون محاسبون، وفي الحديث: "الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت" أي حاسب نفسه لنفسه؛ كما قال عمر ﵁: "حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا، وزنوا أنفسكم قبل أن توزنوا، وتأهبوا للعرض الأكبر على من لا تخفى عليه أعمالكم: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ}
Dîn, ceza (karşılık) ve hesaptır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ} “O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecektir”, yine şöyle buyurmuştur: {أَئِنَّا لَمَدِينُونَ} “Biz gerçekten cezalandırılacak (hesaba çekilecek) miyiz?” yani karşılık görüp hesaba mı çekileceğiz? Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken (dâne nefsehû) ve ölümden sonrası için amel edendir", yani nefsini kendisi için hesaba çekendir; nitekim Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin, tartılmadan önce kendinizi tartın ve amellerinizin kendisine gizli kalmadığı Zât'ın huzurundaki en büyük arza hazırlanın: {يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ} “O gün huzura arz olunursunuz; hiçbir gizliniz saklı kalmaz”".
{إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)}.
{إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)} “[Rabbimiz!] Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz.”
[قرأ السبعة والجمهور بتشديد الياء من (إياك) وقرأ عمرو بن فايد بتخفيفها مع الكسر وهي قراءة شاذة مردودة؛ لأن "إيا" ضوء الشمس. وقرأ بعضهم: "أياك" بفتح الهمزة وتشديد الياء، وقرأ بعضهم: "هياك" بالهاء بدل الهمزة، كما قال الشاعر:
[Yedi kurrâ ve cumhur (إياك) lafzındaki yâ harfini şeddeli okumuştur. Amr b. Fâid ise kesre ile birlikte şeddesiz (tahfif ile) okumuştur; bu şazz ve merdud bir kıraattir, çünkü "İyâ" güneş ışığı demektir. Bazıları hemzenin fethası ve yâ'nın şeddesiyle "Eyyâke" şeklinde, bazıları da şairin dediği gibi hemze yerine he harfiyle "Heyyâke" şeklinde okumuştur:
فهياك والأمر الذي إن تراحبت … موارده ضاقت عليك مصادره
Sakın o işe yanaşma ki, giriş yerleri geniş olsa da … çıkış yerleri sana dar gelir.
و (نستعين) بفتح النون أول الكلمة في قراءة الجميع سوى يحيى بن وثاب والأعمش فإنهما كسراها وهي لغة بني أسد وربيعة وبني تميم وقيس] . العبادة في اللغة من الذلة، يقال: طريق مُعَبّد، وبعير مُعَبّد، أي: مذلل، وفي الشرع: عبارة عما يجمع كمال المحبة والخضوع والخوف.
(نستعين) kelimesi, Yahyâ b. Vessâb ve A‘meş dışındaki bütün kurrânın kıraatinde kelimenin ilk harfi olan nûn'un fethasıyladır. Bu ikisi ise kesre ile okumuştur; bu da Benî Esed, Rebîa, Benî Temîm ve Kays kabilelerinin lehçesidir] . İbadet, lügatte zilletten (boyun eğmekten) gelir; nitekim [Arapçada] çiğnenip düzlenmiş yola "tarîkun muabbedün", boyun eğdirilmiş deveye de "baîrun muabbedün" denir. Şeriatta ise: Tam bir sevgi, boyun eğiş ve korkuyu kendisinde toplayan halden ibarettir.
وقدم المفعول وهو (إياك)، وكرر؛ للاهتمام والحصر، أي: لا نعبد إلا إياك، ولا نتوكل إلا عليك، وهذا هو كمال الطاعة. والدين يرجع كله إلى هذين المعنيين، وهذا كما قال بعض السلف: الفاتحة سر القرآن، وسرها هذه الكلمة: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) [الفاتحة: ٥] فالأول تبرؤ من الشرك، والثاني تبرؤ من الحول والقوة، والتفويض
Mef‘ûl (nesne) olan (إياك) [kelimesi], önemine binaen ve hasr (yalnızca O'na tahsis etme) ifade etmesi için öne alınmış ve tekrarlanmıştır; yani: "Yalnızca Sana ibadet eder, yalnızca Sana tevekkül ederiz." Bu ise itaatin kemalidir. Dinin tamamı bu iki anlama dayanır. Nitekim Selef'ten bazılarının şöyle dediği gibidir: "Fâtiha, Kur'an'ın sırrıdır; onun sırrı da şu kelimedir (ifadedir): { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Sana kulluk eder ve yalnızca Senden yardım dileriz” [el-Fâtiha: 5]." Zira birinci [kısım] şirkten berî olmak (arınmak), ikinci [kısım] ise [kendi] güç ve kuvvetinden sıyrılarak [bütün işleri]
إلى الله ﷿. وهذا المعنى في غير آية من القرآن، كما قال تعالى: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} [هود: ١٢٣] {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩] {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩]، وكذلك هذه الآية الكريمة: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ).
Allah azze ve celle'ye havale etmektir (tefviz). Bu anlam Kur'an'ın birden çok ayetinde yer almaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} [هود: ١٢٣] “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir” [Hûd: 123], {قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا} [الملك: ٢٩] “De ki: O Rahmân'dır; O'na iman ettik ve O'na tevekkül ettik” [el-Mülk: 29], {رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلا} [المزمل: ٩] “O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız O'nu vekil edin” [el-Müzzemmil: 9]. Bu yüce ayet de böyledir: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ).
وتحول الكلام من الغيبة إلى المواجهة بكاف الخطاب، وهو مناسبة ، لأنه لما أثنى على الله فكأنه اقترب وحضر بين يدي الله تعالى؛ فلهذا قال: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) وفي هذا دليل على أن أول السورة خبر من الله تعالى بالثناء على نفسه الكريمة بجميل صفاته الحسنى، وإرشاد لعباده بأن يثنوا عليه بذلك؛ ولهذا لا تصح صلاة من لم يقل ذلك، وهو قادر عليه، كما جاء في الصحيحين، عن عبادة بن الصامت أن رسول الله ﷺ قال: "لا صلاة لمن لم يقرأ بفاتحة الكتاب" . وفي صحيح مسلم، من حديث العلاء بن عبد الرحمن، مولى الحُرَقَة، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ: "يقول الله تعالى: قسمت الصلاة بيني وبين عبدي نصفين، فنصفها لي ونصفها لعبدي، ولعبدي ما سأل، إذا قال العبد: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الفاتحة: ٢] قال: حمدني عبدي، وإذا قال: {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} [الفاتحة: ٣] قال: أثنى علي عبدي، فإذا قال: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} [الفاتحة: ٤] قال الله: مجدني عبدي، وإذا قال: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) [الفاتحة: ٥] قال: هذا بيني وبين عبدي ولعبدي ما سأل، فإذا قال: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ} [الفاتحة: ٦، ٧] قال: هذا لعبدي ولعبدي ما سأل" . وقال الضحاك، عن ابن عباس: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) يعني: إياك نوحد ونخاف ونرجو يا ربنا لا غيرك (وإياك نستعين) على طاعتك وعلى أمورنا كلها.
Sözün [üçüncü şahıs olan] gıyabdan hitap kâf'ı ile yüz yüze hitaba (muvâceheye) geçmesi gayet münasiptir (iltifattır) ; çünkü kul, Allah'a hamdüsenâ edince sanki O'na yaklaşmış ve Yüce Allah'ın huzurunda hazır bulunmuştur. Bu sebeple: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) demiştir. Bunda, surenin başının Yüce Allah'ın güzel sıfatlarıyla kendi yüce zâtını övmesiyle ilgili bir haber olduğuna ve kullarına da O'na bu şekilde övgüde bulunmalarını talim ettiğine delil vardır. Bundan dolayıdır ki gücü yettiği halde bunu söylemeyen kimsenin namazı sahih olmaz; nitekim Sahîhayn'da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Fâtihatu'l-Kitâb'ı (Fâtiha Suresi'ni) okumayanın namazı yoktur" . Sahîh-i Müslim'de de el-Alâ b. Abdirrahmân -ki el-Huraka'nın azatlısıdır- babasından, o da Ebû Hureyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Yüce Allah buyurur ki: Namazı (Fâtiha'yı) Kendimle kulum arasında ikiye böldüm; yarısı Bana, yarısı da kuluma aittir ve kuluma dilediği verilecektir. Kul: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [الفاتحة: ٢] dediğinde; [Allah]: Kulum Bana hamdetti, der. Kul: {الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} [الفاتحة: ٣] dediğinde; [Allah]: Kulum Beni övdü (senâ etti), der. Kul: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} [الفاتحة: ٤] dediğinde; Allah: Kulum Beni yüceltti (temcid etti), der. Kul: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) [الفاتحة: ٥] dediğinde; [Allah]: Bu, Benimle kulum arasındadır ve kuluma dilediği verilecektir, der. Kul: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ} [الفاتحة: ٦، ٧] dediğinde ise; [Allah]: Bu kuluma aittir ve kuluma dilediği verilecektir, der" . Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakille şöyle demiştir: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) yani: Yalnız Seni birler, yalnız Senden korkar ve yalnız Seni umarız ey Rabbimiz, başkasını değil; (وإياك نستعين) Sana itaatte ve bütün işlerimizde yalnız Senden yardım dileriz.
وقال قتادة: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) يأمركم أن تخلصوا له العبادة وأن تستعينوه على أمركم.
Katâde: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) ayeti hakkında; "İbadeti sadece O'na halis kılmanızı ve işinizde yalnız O'ndan yardım dilemenizi size emretmektedir" demiştir.
وإنما قدم: (إياك نعبد) على (وإياك نستعين) لأن العبادة له هي المقصودة، والاستعانة وسيلة إليها، والاهتمام والحزم هو أن يقدم ما هو الأهم فالأهم، والله أعلم.
(إياك نعبد) ifadesinin (وإياك نستعين) ifadesinden öne alınmasının sebebi, asıl maksadın O'na ibadet etmek oluşu, yardım istemenin ise buna bir vesile olmasıdır. Ehemmiyet ve basiret gereği olan ise daha önemli olanın öne alınmasıdır, en doğrusunu Allah bilir.
فإن قيل: فما معنى النون في قوله: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) فإن كانت للجمع فالداعي واحد، وإن كانت للتعظيم فلا تناسب هذا المقام؟ وقد أجيب: بأن المراد من ذلك الإخبار عن جنس العباد والمصلي فرد منهم، ولا سيما إن كان في جماعة أو إمامهم، فأخبر عن نفسه وعن إخوانه المؤمنين بالعبادة التي خلقوا لأجلها، وتوسط لهم بخير، ومنهم من قال: يجوز أن تكون للتعظيم، كأن العبد قيل له: إذا كنت في العبادة فأنت شريف وجاهك عريض فقل: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ)، وإذا كنت خارج العبادة فلا تقل: نحن ولا فعلنا، ولو كنت في مائة ألف أو ألف ألف لافتقار الجميع إلى الله ﷿. ومنهم من قال: ألطف في التواضع من إياك أعبد، لما في الثاني من تعظيمه نفسه
Eğer: “{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “[Rabbimiz!] Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavlindeki [fiillerin başındaki] nûn (ن) harfinin anlamı nedir? Zira şayet çoğul içinse dua eden kişi tektir; eğer tazim (büyükleme) içinse bu [kulluk] makamına uygun düşmez?” denilecek olursa, buna şöyle cevap verilmiştir: Bundan maksat, kullar cinsinden haber vermektir; namaz kılan kişi de onlardan bir ferttir. Bilhassa cemaat içinde veya onların imamı konumunda ise, hem kendisinden hem de mümin kardeşlerinden yaratılış gayeleri olan ibadeti haber vermiş ve onlar için hayırla aracılıkta bulunmuş olur. Bazıları da şöyle demiştir: [Buradaki nûn harfinin] tazim için olması caizdir; sanki kula şöyle denilmektedir: Sen ibadette olduğun vakit şereflisin ve katımızda itibarın büyüktür, bundan dolayı: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” de. İbadet hâlinin dışında olduğun vakit ise, ister yüz bin ister bir milyon kişi içinde ol, sakın 'biz' yahut 'biz yaptık' deme; zira herkes Azîz ve Celîl olan Allah'a muhtaçtır. Bazıları da şöyle demiştir: [Bu ifade], tevazu bakımından 'Yalnız Sana kulluk ederim' (إياك أعبد) ifadesinden daha zariftir; çünkü ikinci ifadede kişinin nefsini tazim etmesi/yüceltmesi
من جعله نفسه وحده أهلا لعبادة الله تعالى الذي لا يستطيع أحد أن يعبده حق عبادته، ولا يثني عليه كما يليق به، والعبادة مقام عظيم يشرف به العبد لانتسابه إلى جناب الله تعالى، كما قال بعضهم:
ve hiç kimsenin hakkıyla ibadet edemeyeceği ve şanına layık şekilde övemeyeceği Yüce Allah'a ibadet etmeye tek başına kendisini ehil kılması söz konusudur. İbadet, Yüce Allah'ın yüce katına intisap etmesi hasebiyle kulun kendisiyle şereflendiği yüce bir makamdır ; nitekim bazılarının dediği gibi:
لا تدعني إلا بيا عبدها … فإنه أشرف أسمائي
Bana ancak 'onun kulu' diye seslen … Zira o, benim isimlerimin en şereflisidir.
وقد سمى الله رسوله بعبده في أشرف مقاماته [فقال] {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ} [الكهف: ١] {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ} [الجن: ١٩] {سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا} [الإسراء: ١] فسماه عبدًا عند إنزاله عليه وقيامه في الدعوة وإسرائه به، وأرشده إلى القيام بالعبادة في أوقات يضيق صدره من تكذيب المخالفين له، حيث يقول: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ * وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} [الحجر: ٩٧ - ٩٩].
Allah, Resûlü'nü en şerefli makamlarında kulu olarak isimlendirmiş [ve şöyle buyurmuştur:] {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ} [الكهف: ١] “Kuline Kitab'ı indiren Allah'a hamdolsun” [el-Kehf: 1], {وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ} [الجن: ١٩] “Ve doğrusu Allah'ın kulu O'na dua etmek için ayağa kalktığında...” [el-Cin: 19], {سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلا} [الإسراء: ١] “Kuline bir gece yürüyüşü yaptıran (İsrâ ettiren) Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir” [el-İsrâ: 1]. Böylece ona [Kitab'ı] indirdiği, davette kıyam ettiği ve onu gece yürüttüğü esnada onu kul olarak adlandırmış; kendisine muhalefet edenlerin yalanlamasından ötürü göğsünün daraldığı vakitlerde de ibadeti yerine getirmesini ona şöyle irşad etmiştir: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ * وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} [الحجر: ٩٧ - ٩٩] “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor. Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et” [el-Hicr: 97-99].
وقد حكى فخر الدين في تفسيره عن بعضهم: أن مقام العبودية أشرف من مقام الرسالة؛ لكون العبادة تصدر من الخلق إلى الحق والرسالة من الحق إلى الخلق؛ قال: ولأن الله متولي مصالح عبده، والرسول متولي مصالح أمته وهذا القول خطأ، والتوجيه أيضًا ضعيف لا حاصل له، ولم يتعرض له فخر الدين بتضعيف ولا رده. وقال بعض الصوفية: العبادة إما لتحصيل ثواب ورد عقاب؛ قالوا: وهذا ليس بطائل إذ مقصوده تحصيل مقصوده، وإما للتشريف بتكاليف الله تعالى، وهذا -أيضًا-عندهم ضعيف، بل العالي أن يعبد الله لذاته المقدسة الموصوفة بالكمال، قالوا: ولهذا يقول المصلي: أصلي لله، ولو كان لتحصيل الثواب ودرء العذاب لبطلت صلاته. وقد رد ذلك عليهم آخرون وقالوا: كون العبادة لله ﷿، لا ينافي أن يطلب معها ثوابا، ولا أن يدفع عذابًا، كما قال ذلك الأعرابي: أما إني لا أحسن دندنتك ولا دندنة معاذ إنما أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار فقال النبي ﷺ: "حولها ندندن" .
Fahreddîn [er-Râzî] tefsirinde bazılarından şöyle nakletmiştir: Kulluk makamı risalet makamından daha şereflidir; zira ibadet yaratılandan Hakk'a, risalet ise Hak'tan yaratılana doğrudur . Dedi ki: Çünkü Allah kulunun maslahatlarını üstlenendir, peygamber ise ümmetinin maslahatlarını üstlenendir . Bu söz yanlıştır; gerekçelendirmesi de zayıf ve dayanaksızdır. Fahreddîn ise bunu zayıf sayma veya reddetme yoluna gitmemiştir. Bazı sûfîler şöyle demiştir: İbadet ya sevap elde etmek ya da azabı defetmek içindir; dediler ki: Bu kayda değer bir şey değildir, zira onun gayesi kendi hedefine ulaşmaktır; ya da Yüce Allah'ın mükellefiyetleriyle şereflenmek içindir ki bu da onlara göre zayıftır. Bilakis en yücesi, kemal ile vasıflanmış mukaddes zâtı için Allah'a ibadet etmektir. Dediler ki: Bu sebeple namaz kılan kişi 'Allah için namaz kılıyorum' der; eğer sevap elde etmek ve azaptan korunmak için olsaydı namazı bâtıl olurdu. Başkaları ise onlara karşı çıkarak şöyle demiştir: İbadetin Allah azze ve celle için olması, onunla beraber sevap talep edilmesine ve azabın defedilmesinin istenmesine mâni değildir; nitekim o bedevînin şöyle dediği gibi: "Doğrusu ben ne senin fısıltını ne de Muâz'ın fısıltısını becerebiliyorum; ben sadece Allah'tan cenneti istiyor ve cehennemden O'na sığınıyorum." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biz de onun etrafında fısıldaşıyoruz" buyurmuştur.
{اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦)}
{اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦)} “Bizi doğru yola ilet.”
قراءة الجمهور بالصاد. وقرئ: "السراط" وقرئ بالزاي، قال الفراء: وهي لغة بني عذرة وبلقين وبني كلب.
Cumhurun kıraati sâd (ص) harfiyledir. "es-Sırât" (السراط) şeklinde [sîn ile] ve zâ (ز) harfiyle de okunmuştur. Ferrâ: Bu, Benî Uzre, Belkayn ve Benî Kelb'in lehçesidir, demiştir.
لما تقدم الثناء على المسؤول، ﵎، ناسب أن يعقب بالسؤال؛ كما قال: "فنصفها لي ونصفها لعبدي، ولعبدي ما سأل" وهذا أكمل أحوال السائل، أن يمدح مسؤوله، ثم يسأل حاجته [وحاجة إخوانه المؤمنين بقوله: (اهدنا)]، لأنه أنجح للحاجة وأنجع للإجابة، ولهذا أرشد الله تعالى إليه لأنه الأكمل، وقد يكون السؤال بالإخبار عن حال السائل واحتياجه، كما قال موسى ﵇: {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} [القصص: ٢٤] وقد يتقدمه مع ذلك وصف المسؤول، كقول ذي النون: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٨٧] وقد يكون بمجرد الثناء
Kendisinden talepte bulunulan [Allah] tebâreke ve teâlâ'ya övgü öne geçince, bunun ardından duanın gelmesi uygun düşmüştür; nitekim [kudsî hadiste şöyle] buyrulmuştur: «Yarısı benim, yarısı da kulumundur; kulum için dilediği verilecektir.» İsteyenin en mükemmel hâli, kendisinden talepte bulunduğu zâtı övmesi, sonra da kendi ihtiyacını [ve «Bizi ilet» sözüyle mümin kardeşlerinin ihtiyacını] talep etmesidir. Zira bu, ihtiyacın karşılanması için en elverişli, duanın kabulü için en tesirli olan yoldur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ buna yönlendirmiştir; çünkü en kâmil olanı budur. Talep bazen isteyenin hâlini ve muhtaçlığını bildirmesi suretiyle de olur; Mûsâ'nın (aleyhisselâm): {رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ} [el-Kasas: 24] “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” dediği gibi. Bazen bununla birlikte kendisinden talepte bulunulan zâtın vasfı öne geçirilir; Zünnûn'un: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [el-Enbiyâ: 87] “Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin; şüphesiz ben zalimlerden oldum” dediği gibi. Bazen de sadece övgüyle
على المسؤول، كقول الشاعر:
olur; şairin şu sözünde olduğu gibi:
أأذكر حاجتي أم قد كفاني … حياؤك إن شيمتك الحياء
İhtiyacımı söyleyeyim mi, yoksa hayân bana yetti mi? … Doğrusu hayâ senin tabiatındır.
إذا أثنى عليك المرء يوما … كفاه من تعرضه الثناء
Kişi bir gün seni överse … artık istemektense seni övmesi ona kâfidir.
والهداية هاهنا: الإرشاد والتوفيق، وقد تعدى الهداية بنفسها كما هنا (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) فتضمن معنى ألهمنا، أو وفقنا، أو ارزقنا، أو اعطنا؛ {وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ} [البلد: ١٠] أي: بينا له الخير والشر، وقد تعدى بإلى، كقوله تعالى: {اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [النحل: ١٢١] {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ٢٣] وذلك بمعنى الإرشاد والدلالة، وكذلك قوله تعالى: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الشورى: ٥٢] وقد تعدى باللام، كقول أهل الجنة: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} [الأعراف: ٤٣] أي وفقنا لهذا وجعلنا له أهلا . وأما الصراط المستقيم، فقال الإمام أبو جعفر بن جرير: أجمعت الأمة من أهل التأويل جميعًا على أن "الصراط المستقيم" هو الطريق الواضح الذي لا اعوجاج فيه.
Burada hidayet: İrşad ve tevfiktir (başarıya ulaştırmaktır). Hidayet fiili, buradaki (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) ifadesinde olduğu gibi bizzat geçişli (müteaddî) olabilir; böylece 'bize ilham et', 'bizi muvaffak kıl', 'bizi rızıklandır' veya 'bize ver' anlamını tazammun eder; nitekim: {وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ} [البلد: ١٠] “Biz ona iki yolu gösterdik” [el-Beled: 10] yani hayrı ve şerri açıkladık, demektir. Bazen de ilâ (إلى) harf-i cerri ile geçişli olur; Yüce Allah'ın: {اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [النحل: ١٢١] “Onu seçmiş ve doğru bir yola iletmiştir” [en-Nahl: 121], {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ٢٣] “Onları cehennemin yoluna sürün (götürün)” [es-Sâffât: 23] kavillerinde olduğu gibi ki bu irşad ve delalet (yol gösterme) anlamındadır. Yüce Allah'ın: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الشورى: ٥٢] “Şüphesiz sen doğru bir yola iletmektesin” [eş-Şûrâ: 52] kavli de böyledir. Bazen de lâm (ل) harf-i cerri ile geçişli olur; cennet ehlinin: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} [الأعراف: ٤٣] “Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun” [el-A‘râf: 43] kavlinde olduğu gibi; yani bizi buna muvaffak kılan ve bizi buna ehil kılan [Allah'a hamdolsun] demektir . Sırat-ı müstakime gelince; İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr şöyle demiştir: Tevil ehli olan ümmetin tamamı, "sırat-ı müstakîm"in içinde hiçbir eğrilik bulunmayan apaçık yol olduğu hususunda icma etmiştir.
وكذلك ذلك في لغة جميع العرب، فمن ذلك قول جرير بن عطية الخَطَفي:
Bütün Arapların dilinde de durum böyledir; Cerîr b. Atıyye el-Hatafî'nin şu sözü bunlardandır:
أميرُ المؤمنين على صِراطٍ … إذا اعوج الموارِدُ مُسْتَقيمِ
Müminlerin emîri dosdoğru bir yol üzeredir … sulara giden yollar eğrilip büküldüğünde.
قال: والشواهد على ذلك أكثر من أن تحصر، قال: ثم تستعير العرب الصراط فتستعمله في كل قول وعمل، وصف باستقامة أو اعوجاج، فتصف المستقيم باستقامته، والمعوج باعوجاجه.
[İbn Cerîr] dedi ki: Buna dair şahitler sayılamayacak kadar çoktur. Dedi ki: Sonra Araplar sırat kelimesini istiare yoluyla ödünç alır ve onu istikametle (doğrulukla) veya eğrilikle nitelenen her söz ve amelde kullanırlar; dosdoğru olanı istikametiyle, eğri olanı da eğriliğiyle nitelerler.
ثم اختلفت عبارات المفسرين من السلف والخلف في تفسير الصراط، وإن كان يرجع حاصلها إلى شيء واحد، وهو المتابعة لله وللرسول؛ فروي أنه كتاب الله، قال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثني يحيى بن يمان، عن حمزة الزيات، عن سعد، وهو أبو المختار الطائي، عن ابن أخي الحارث الأعور، عن الحارث الأعور، عن علي بن أبي طالب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "الصراط المستقيم كتاب الله". وكذلك رواه ابن جرير، من حديث حمزة بن حبيب الزيات، وقد [تقدم في فضائل القرآن فيما] رواه أحمد والترمذي من رواية الحارث الأعور، عن علي مرفوعا: "وهو حبل الله المتين، وهو الذكر الحكيم، وهو الصراط المستقيم".
Sonra selef ve halef müfessirlerinin sıratın tefsirine dair ifadeleri farklılık göstermiştir; gerçi neticesi tek bir şeye, yani Allah'a ve Resûlü'ne tâbi olmaya racidir. Bunun Allah'ın Kitabı olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Arafe rivayet etti, bana Yahyâ b. Yemân, Hamza ez-Zeyyât'tan, o Sa'd'dan -ki o Ebü'l-Muhtâr et-Tâî'dir-, o Hâris el-A'ver'in kardeşinin oğlundan, o Hâris el-A'ver'den, o Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «الصراط المستقيم كتاب الله» «Sırât-ı müstakîm Allah'ın Kitabı'dır.» İbn Cerîr de bunu Hamza b. Habîb ez-Zeyyât hadisinden aynı şekilde rivayet etmiştir. Ahmed ve Tirmizî'nin Hâris el-A'ver rivayetiyle Ali'den merfû olarak naklettiği hadis [Kur'an'ın faziletleri bahsinde daha önce geçmişti]: «وهو حبل الله المتين، وهو الذكر الحكيم، وهو الصراط المستقيم» «O, Allah'ın sapasağlam ipidir; o, hikmet dolu zikirdir; o, dosdoğru yoldur (sırât-ı müstakîmdir).»
وقد روي هذا موقوفا عن علي، وهو أشبه ، والله أعلم.
Bu rivayet Ali'den mevkûf olarak da rivayet edilmiştir ki [sahih olana] daha yakını budur , en doğrusunu Allah bilir.
وقال الثوري، عن منصور، عن أبي وائل، عن عبد الله، قال: الصراط المستقيم. كتاب الله، وقيل: هو الإسلام. وقال الضحاك، عن ابن عباس، قال: قال جبريل لمحمد، ﵉: قل: يا محمد، اهدنا الصراط المستقيم. يقول: اهدنا الطريق الهادي، وهو دين الله الذي لا عوج فيه.
Sevrî, Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den, o Abdullah'tan nakletti: O, "Sırat-ı müstakîm Allah'ın Kitabı'dır" demiştir; "İslam'dır" da denilmiştir. Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: Cibrîl, Muhammed aleyhisselâm'a şöyle dedi: Ey Muhammed, "Bizi doğru yola ilet" de. Yani: Bizi hidayete erdiren yola ilet [de]; o da Allah'ın içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dinidir.
وقال ميمون بن مِهْرَان، عن ابن عباس، في قوله: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) قال: ذاك الإسلام. وقال إسماعيل بن عبد الرحمن السدي الكبير، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني، عن ابن مسعود، وعن ناس من أصحاب النبي ﷺ: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) قالوا: هو الإسلام. وقال عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جابر: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) قال: الإسلام، قال: هو أوسع مما بين السماء والأرض. وقال ابن الحنفية في قوله تعالى: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) قال هو دين الله، الذي لا يقبل من العباد غيره. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: اهدنا الصراط المستقيم، قال: هو الإسلام.
Meymûn b. Mihrân, İbn Abbâs'tan: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) ayeti hakkında; "O, İslam'dır" dediğini rivayet etmiştir. İsmâil b. Abdirrahmân es-Süddî el-Kebîr; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes‘ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden nakletti: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) hakkında; "O İslam'dır" dediler. Abdullah b. Muhammed b. Akîl, Câbir'den nakletti: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) hakkında; "İslam'dır; o, gök ile yer arasından daha geniştir" dedi. İbnü'l-Hanefiyye, Yüce Allah'ın: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) kavli hakkında; "O, Allah'ın kullarından başkasını kabul etmeyeceği dinidir" dedi. Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem de: "Bizi doğru yola ilet; o İslam'dır" demiştir.
وفي [معنى] هذا الحديث الذي رواه الإمام أحمد في مسنده، حيث قال: حدثنا الحسن بن سوار أبو العلاء، حدثنا ليث يعني ابن سعد، عن معاوية بن صالح: أن عبد الرحمن بن جبير بن نفير، حدثه عن أبيه، عن النواس بن سمعان، عن رسول الله ﷺ قال: "ضرب الله مثلا صراطًا مستقيما، وعلى جنبتي الصراط سوران فيهما أبواب مفتحة، وعلى الأبواب ستور مرخاة، وعلى باب الصراط داع يقول: يا أيها الناس، ادخلوا الصراط جميعا ولا تعوجوا، وداع يدعو من فوق الصراط، فإذا أراد الإنسان أن يفتح شيئًا من تلك الأبواب، قال: ويحك، لا تفتحه؛ فإنك إن تفتحه تلجه. فالصراط الإسلام، والسوران حدود الله، والأبواب المفتحة محارم الله، وذلك الداعي على رأس الصراط كتاب الله، والداعي من فوق الصراط واعظ الله في قلب كل مسلم".
İmam Ahmed'in Müsned'inde rivayet ettiği şu hadis de bu [anlamdadır] ; o şöyle demiştir: Bize el-Hasan b. Sevvâr Ebü'l-Alâ anlattı, bize Leys -yani İbn Sa‘d- Muâviye b. Sâlih'ten nakletti: Abdurrahmân b. Cübeyr b. Nüfeyr, babasından, o Nevvâs b. Sem‘ân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Allah dosdoğru bir yolu (sırat-ı müstakîmi) misal verdi; yolun iki yanında, içinde açılmış kapılar bulunan iki sur vardır. Kapıların üzerinde ise sarkıtılmış perdeler bulunmaktadır. Yolun başındaki kapıda bir davetçi: 'Ey insanlar! Hep birlikte doğru yola girin ve eğrilip sapmayın!' diye seslenir. Yolun üstünden de bir davetçi seslenir; insan o kapılardan birini açmak istediğinde: 'Yazıklar olsun sana! Onu açma; zira onu açarsan içeri girersin' der. İşte yol İslam'dır; surlar Allah'ın sınırlarıdır; açılmış kapılar Allah'ın haramlarıdır; yolun başındaki o davetçi Allah'ın Kitabı'dır; yolun üstündeki davetçi ise her Müslümanın kalbindeki Allah'ın vaizidir (nasihatçisidir)."
وهكذا رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير من حديث الليث بن سعد به. ورواه الترمذي والنسائي جميعا، عن علي بن حجر عن بقية، عن بُجَيْر بن سعد، عن خالد بن مَعْدَان، عن جبير بن نفير، عن النواس بن سمعان، به.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de bunu aynı şekilde Leys b. Sa‘d hadisinden rivayet etmişlerdir. Tirmizî ve Nesâî de her ikisi [bu hadisi] Ali b. Hucr'dan, o Bakıyye'den, o Büceyr b. Sa‘d'dan, o Hâlid b. Ma‘dân'dan, o Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da Nevvâs b. Sem‘ân'dan bu lafızla rivayet etmişlerdir.
وهو إسناد صحيح، والله أعلم.
Bu sahih bir isnaddır, en doğrusunu Allah bilir.
وقال مجاهد: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ)، قال: الحق. وهذا أشمل، ولا منافاة بينه وبين ما تقدم.
Mücâhid: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) hakkında; "Hak'tır" demiştir. Bu daha kapsamlıdır ve bununla daha önce geçenler arasında hiçbir tezat yoktur.
وروى ابن أبي حاتم وابن جرير، من حديث أبي النضر هاشم بن القاسم؛ حدثنا حمزة بن المغيرة، عن عاصم الأحول، عن أبي العالية: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) قال: هو النبي ﷺ، وصاحباه من بعده، قال عاصم: فذكرنا ذلك للحسن، فقال: صدق أبو العالية ونصح.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr, Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım hadisinden rivayet ettiler; Bize Hamza b. el-Mugîre, Âsım el-Ahvel'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) ayeti hakkında; "O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki iki sahabisidir" dedi. Âsım dedi ki: Biz bunu Hasan'a zikrettik; o: "Ebu'l-Âliye doğru söyledi ve samimi nasihatte bulundu" dedi.
وكل هذه الأقوال صحيحة، وهي متلازمة، فإن من اتبع النبي ﷺ، واقتدى باللذين من بعده أبي بكر وعمر، فقد اتبع الحق، ومن اتبع الحق فقد اتبع الإسلام، ومن اتبع الإسلام فقد اتبع القرآن، وهو كتاب الله وحبله المتين، وصراطه المستقيم، فكلها صحيحة يصدق بعضها بعضا، ولله الحمد.
Bütün bu görüşler sahihtir ve birbirini gerektirmektedir; zira kim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyar ve ondan sonraki iki kişi olan Ebû Bekir ile Ömer'e iktida ederse, muhakkak Hakk'a uymuş olur. Kim Hakk'a uyarsa İslam'a uymuş olur; kim de İslam'a uyarsa Kur'an'a uymuş olur. O da Allah'ın Kitabı, sağlam ipi ve dosdoğru yoludur (sırat-ı müstakîmidir). Dolayısıyla hepsi sahihtir ve birbirini doğrulamaktadır, hamd Allah'a mahsustur.
وقال الطبراني: حدثنا محمد بن الفضل السقطي، حدثنا إبراهيم بن مهدي المِصِّيصي، حدثنا يحيى بن زكريا بن أبي زائدة، عن الأعمش، عن أبي وائل، عن عبد الله، قال: الصراط المستقيم الذي تركنا عليه رسولُ الله ﷺ . ولهذا قال الإمام أبو جعفر بن جرير، ﵀: والذي هو أولى بتأويل هذه الآية عندي -أعني (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) -أن يكون معنيًا به: وفقنا للثبات على ما ارتضيته ووفقت له مَنْ أنعمت عليه مِنْ عبادك، من قول وعمل، وذلك هو الصراط المستقيم؛ لأن مَن وفق لما وُفق له من أنعم الله عليهم مِن النبيين والصديقين والشهداء والصالحين، فقد وُفق للإسلام، وتصديق الرسل، والتمسك بالكتاب، والعمل بما أمره الله به، والانزجار عما زجره عنه، واتباع منهاج النبي ﷺ، ومنهاج الخلفاء الأربعة، وكل عبد صالح، وكل ذلك من الصراط المستقيم.
Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. el-Fadl es-Sakatî anlattı, bize İbrâhîm b. Mehdî el-Mıssîsî anlattı, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide, A‘meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: Sırat-ı müstakîm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizi üzerinde bıraktığı şeydir . Bundan dolayı İmam Ebû Ca‘fer b. Cerîr rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayetin -yani (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) ayetinin- bana göre tevile en layık olan anlamı: Kullarından kendilerine nimet verdiklerini razı olduğun ve muvaffak kıldığın söz ve amelde sebat etmeye bizi muvaffak kıl, şeklinde olmasıdır; zira sırat-ı müstakîm işte odur. Çünkü Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerin muvaffak kılındığı şeye muvaffak kılınan kimse; muhakkak İslam'a, resulleri tasdike, Kitab'a sarılmaya, Allah'ın kendisine emrettiği şeylerle amel edip yasakladığı şeylerden kaçınmaya, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoluna, Dört Halife'nin ve her salih kulun yoluna uymaya muvaffak kılınmıştır. Bütün bunlar sırat-ı müstakîmdendir.
فإن قيل: كيف يسأل المؤمن الهداية في كل وقت من صلاة وغيرها، وهو متصف بذلك؟ فهل هذا من باب تحصيل الحاصل أم لا؟
Eğer: Mümin zaten hidayetle vasıflanmış iken namazda ve namaz dışındaki her vakitte hidayeti nasıl ister? Bu tahsil-i hâsıl (mevcut olanı elde etmeye çalışma) kabilinden midir, değil midir? denilirse;
فالجواب: أن لا ولولا احتياجه ليلا ونهارًا إلى سؤال الهداية لما أرشده الله إلى ذلك؛ فإن العبد مفتقر في كل ساعة وحالة إلى الله تعالى في تثبيته على الهداية، ورسوخه فيها، وتبصره، وازدياده منها، واستمراره عليها، فإن العبد لا يملك لنفسه نفعا ولا ضرا إلا ما شاء الله، فأرشده تعالى إلى أن يسأله في كل وقت أن يمده بالمعونة والثبات والتوفيق، فالسعيد من وفقه الله تعالى لسؤاله؛ فإنه تعالى قد تكفل بإجابة الداعي إذا دعاه، ولا سيما المضطر المحتاج المفتقر إليه آناء الليل وأطراف النهار، وقد قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} الآية [النساء: ١٣٦]، فقد أمر الذين آمنوا بالإيمان، وليس في ذلك تحصيل الحاصل؛ لأن المراد الثبات والاستمرار والمداومة على الأعمال المعينة على ذلك، والله أعلم.
Cevap şudur: Hayır, [öyle değildir]. Şayet gece ve gündüz hidayet istemeye olan ihtiyacı olmasaydı, Allah onu buna irşad etmezdi; zira kul hidayet üzere sebat etme, onda kökleşme, basiret sahibi olma, hidayetini artırma ve onun üzerinde devam etme hususunda her an ve her durumda Yüce Allah'a muhtaçtır. Çünkü kul, Allah'ın dilediği müstesna, kendi nefsi için ne bir faydaya ne de bir zarara mâliktir. Yüce Allah da her vakit kendisine yardım, sebat ve tevfik vermesini O'ndan istemesi için onu irşad etmiştir. Mutlu kişi, Yüce Allah'ın Kendisinden istemeye muvaffak kıldığı kimsedir; zira Yüce Allah kendisine dua ettiği vakit dua edenin duasını kabul etmeyi taahhüt etmiştir, bilhassa gecenin karanlığında ve gündüzün etrafında O'na muhtaç olan darda kalmış kimsenin duasını. Nitekim Yüce Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} [النساء: ١٣٦] “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlü'ne, Resûlü'ne indirdiği Kitab'a ve daha önce indirdiği Kitab'a iman edin...” ayetinde [en-Nisâ: 136] iman edenlere imanı emretmiştir; bunda tahsil-i hâsıl yoktur, çünkü murat edilen şey sebat, devamlılık ve buna yardımcı olan amelleri sürdürmektir, en doğrusunu Allah bilir.
وقال تعالى آمرا لعباده المؤمنين أن يقولوا: {رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} وقد كان الصدِّيق ﵁ يقرأ بهذه الآية في الركعة الثالثة من صلاة المغرب بعد الفاتحة سرًا. فمعنى قوله تعالى: (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) استمر بنا عليه ولا تعدل بنا إلى غيره.
Yüce Allah mümin kullarına şöyle demelerini emrederek buyurmuştur: {رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “Rabbimiz! Bizi doğru yola ilettikten sonra kalplerimizi eğriltme ve katından bize bir rahmet bağışla. Şüphesiz lütfu en bol olan yalnız sensin.” Nitekim es-Sıddîk [Hz. Ebû Bekir] radıyallâhu anh akşam namazının üçüncü rekatında Fâtiha'dan sonra gizlice bu ayeti okurdu. Yüce Allah'ın: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} kavlinin anlamı: "Bizi onda sabit kıl ve bizi ondan başkasına meylettirme" demektir.
{صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧)}
{صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ (٧)} “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna; gazaba uğrayanların ve sapıtanlarınkine değil.”
قد تقدم الحديث فيما إذا قال العبد: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} إلى آخرها أن الله يقول: "هذا لعبدي ولعبدي ما سأل". وقوله: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) مفسر للصراط المستقيم. وهو بدل منه عند النحاة، ويجوز أن يكون عطف بيان، والله أعلم.
Kul: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} ayetini sonuna kadar okuduğu vakit Allah'ın: "Bu kuluma aittir ve kuluma dilediği verilecektir" buyurduğuna dair hadis daha önce geçmişti. O'nun: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) kavli, sırat-ı müstakimi tefsir etmektedir. Bu ifade nahivcilere göre ondan bedeldir; atf-ı beyan olması da caizdir, en doğrusunu Allah bilir.
و (الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) هم المذكورون في سورة النساء، حيث قال: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} [النساء: ٦٩، ٧٠].
(الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) ifadesinde geçenler, Nisâ Suresi'nde Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu kimselerdir: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا} [النساء: ٦٩، ٧٠] “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! Bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi] hakkıyla bilen olarak Allah yeter” [en-Nisâ: 69, 70].
وقال الضحاك، عن ابن عباس: صراط الذين أنعمت عليهم بطاعتك وعبادتك، من ملائكتك، وأنبيائك، والصديقين، والشهداء، والصالحين؛ وذلك نظير ما قال ربنا تعالى: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} الآية [النساء: ٦٩].
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: Kendilerine itaat ve ibadetinle nimet verdiklerinin yoluna; yani meleklerinden, peygamberlerinden, sıddîklardan, şehitlerden ve salihlerden... Bu, Rabbimiz Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler...” ayeti [en-Nisâ: 69].
وقال أبو جعفر، عن الربيع بن أنس: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) قال: هم النبيون. وقال ابن جُرَيْج، عن ابن عباس: هم المؤمنون. وكذا قال مجاهد. وقال وَكِيع: هم المسلمون. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: هم النبي ﷺ ومن معه. والتفسير المتقدم، عن ابن عباس أعم، وأشمل، والله أعلم.
Ebû Cafer, er-Rebî‘ b. Enes'ten (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar peygamberlerdir." İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan: "Onlar müminlerdir" dediğini nakletti. Mücâhid de böyle demiştir. Vekî‘: "Onlar müslümanlardır" demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: "Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla beraber olanlardır" demiştir. İbn Abbâs'tan daha önce geçen tefsir ise daha genel ve daha kapsamlıdır, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) [قرأ الجمهور: "غير" بالجر على النعت، قال الزمخشري: وقرئ بالنصب على الحال، وهي قراءة رسول الله ﷺ وعمر بن الخطاب، ورويت عن ابن كثير، وذو الحال الضمير في (عليهم) والعامل {أنعمت} والمعنى] اهدنا الصراط المستقيم، صراط الذين أنعمت عليهم ممن تقدم وصفهم ونعتهم، وهم أهل الهداية والاستقامة والطاعة لله ورسله، وامتثال أوامره وترك نواهيه وزواجره، غير صراط المغضوب عليهم، [وهم] الذين فسدت إرادتهم، فعلموا الحق وعدلوا عنه، ولا صراط الضالين وهم الذين فقدوا العلم فهم هائمون في الضلالة لا يهتدون إلى الحق، وأكد الكلام بلا ليدل على أن ثَمّ مسلكين فاسدين، وهما طريقتا اليهود والنصارى.
Yüce Allah'ın: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) kavline gelince; [Cumhur "gayr" kelimesini sıfat olarak cer ile okumuştur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: Hâl olarak nasb ile de okunmuştur; bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Ömer b. el-Hattâb'ın kıraatidir, İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Zü'l-hâl (durumu belirtilen) (عليهم) ifadesindeki zamirdir, âmil ise {أنعمت} “Nimet verdin” fiilidir. Anlamı ise şöyledir:] Bizi doğru yola ilet; nitelikleri ve vasıfları daha önce geçen kimselerin, yani hidayet, istikamet ve Allah'a ile resullerine itaat ehli olanların, O'nun emirlerini yerine getirip nehiy ve yasaklarını terk edenlerin yoluna... Gazaba uğrayanların -[ki bunlar] iradeleri bozulmuş, hakkı bilip ondan yüz çevirmiş olanlardır- yoluna değil; sapıtanların -ki bunlar da ilimden yoksun olup sapıklık içinde bocalayan ve hakka ulaşamayan kimselerdir- yoluna da değil. Burada iki bozuk yolun bulunduğunu, bunların da Yahudilerin ve Hristiyanların yolları olduğunu göstermek için kelam "lâ" (لا) ile tekit edilmiştir.
وقد زعم بعض النحاة أن (غير) هاهنا استثنائية، فيكون على هذا منقطعًا لاستثنائهم من المنعم عليهم وليسوا منهم، وما أوردناه أولى، لقول الشاعر
Bazı nahivciler buradaki (غير) kelimesinin istisna edatı olduğunu, dolayısıyla kendilerine nimet verilenlerden istisna edildikleri ve onlardan olmadıkları için [istisnanın] munkatı‘ olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak şairin şu sözünden dolayı bizim zikrettiğimiz görüş daha evladır:
كأنَّك من جِمال بني أقَيش … يُقَعْقَعُ عند رِجْلَيْه بشَنِّ
Sanki sen Benî Ukayş'ın develerinden birisin... İki ayağının dibinde kuru su tulumuyla ses çıkarılan
أي: كأنك جمل من جمال بني أقيش، فحذف الموصوف واكتفى بالصفة، وهكذا، (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ)
Yani: Sanki sen Benî Ukayş'ın develerinden bir devesin, [demektir]. Böylece mevsûf (nitelenen) hazfedilmiş ve sıfatla yetinilmiştir. { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } [ifadesi] de böyledir.
أي: غير صراط المغضوب عليهم.
Yani: Gazaba uğrayanların yolundan başka [bir yol], demektir.
اكتفى بالمضاف إليه عن ذكر المضاف، وقد دل عليه سياق الكلام، وهو قوله تعالى: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} ثم قال تعالى: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) ومنهم من زعم أن (لا) في قوله: (ولا الضالين) زائدة، وأن تقدير الكلام عنده: غير المغضوب عليهم والضالين، واستشهد ببيت العجاج:
Muzafı zikretmeyip muzafun ileyh ile yetinmiştir. Nitekim sözün akışı da buna delalet etmektedir ki o da Yüce Allah'ın: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Bizi doğru yola, kendilerine nimet verdiklerinin yoluna ilet” kavlidir. Sonra Yüce Allah: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) buyurmuştur. Onlardan bazıları ise: (ولا الضالين) kavlindeki (لا) harfinin zâid olduğunu ve sözün takdirinin kendilerine göre "gayri'l-mağdûbi aleyhim ve'd-dâllîn" şeklinde olduğunu iddia etmiş ve el-Accâc'ın şu beytini delil getirmişlerdir:
في بئْر لا حُورٍ سرى وما شَعَر
Dibi olmayan bir kuyuya geceleyin gitti de farkına varmadı
أي في بئر حور. والصحيح ما قدمناه. ولهذا روى أبو عبيد القاسم بن سلام في كتاب فضائل القرآن، عن أبي معاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن الأسود، عن عمر بن الخطاب، ﵁: أنه كان يقرأ: " غَيْرِ المَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَغَيْر الضَّالّين". وهذا إسناد صحيح، [وكذا حكي عن أبي بن كعب أنه قرأ كذلك] وهو محمول على أنه صدر منه على وجه التفسير، فيدل على ما قلناه من أنه إنما جيء بها لتأكيد النفي، [لئلا يتوهم أنه معطوف على (الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ)]، وللفرق بين الطريقتين، لتجتنب كل منهما؛ فإن طريقة أهل الإيمان مشتملة على العلم بالحق والعمل به، واليهود فقدوا العمل، والنصارى فقدوا العلم؛ ولهذا كان الغضب لليهود، والضلال للنصارى، لأن من علم وترك استحق الغضب، بخلاف من لم يعلم. والنصارى لما كانوا قاصدين شيئًا لكنهم لا يهتدون إلى طريقه، لأنهم لم يأتوا الأمر من بابه، وهو اتباع الرسول الحق، ضلوا، وكل من اليهود والنصارى ضال مغضوب عليه، لكن أخص أوصاف اليهود الغضب [كما قال فيهم: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ}] [المائدة: ٦٠] وأخص أوصاف النصارى الضلال [كما قال: {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ}] [المائدة: ٧٧]، وبهذا جاءت الأحاديث والآثار. [وذلك واضح بين]. قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، قال: سمعت سِماك بن حرب، يقول: سمعت عبَّاد بن حُبَيش، يحدث عن عدي بن حاتم، قال: جاءت خيل رسول الله ﷺ، فأخذوا عمتي وناسًا، فلما أتوا بهم إلى رسول الله ﷺ صُفُّوا له، فقالت: يا رسول الله، ناء الوافد وانقطع الولد، وأنا عجوز كبيرة، ما بي من خدمة، فمُنّ علي مَنّ الله عليك، قال: "من وافدك؟ " قالت: عدي بن حاتم، قال: "الذي فر من الله ورسوله! " قالت: فمنَّ علي، فلما رجع، ورجل إلى جنبه، ترى أنه علي، قال: سليه حُمْلانا، فسألته، فأمر لها، قال: فأتتني فقالت: لقد فعل فعلة ما كان أبوك يفعلها، فإنه قد أتاه فلان فأصاب منه، وأتاه فلان فأصاب منه، فأتيته فإذا عنده امرأة وصبيان أو صبي، وذكر قربهم من النبي ﷺ، قال: فعرفت أنه ليس بملك كسرى ولا قيصر، فقال:
Yani helak kuyusunda [demektir]. Doğru olan ise daha önce sunduğumuz görüştür. Bundan dolayı Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, Fedâilü'l-Kur'ân adlı eserinde Ebû Muâviye'den, o A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Esved'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: (غَيْرِ المَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَغَيْر الضَّالّين) şeklinde okurdu. Bu sahih bir isnaddır. [Aynı şekilde Übey b. Ka'b'dan da böyle okuduğu rivayet edilmiştir]. Bu [kıraat], tefsir kabilinden kendisinden sadır olduğuna yorulur. Dolayısıyla bu, nefyin teyit edilmesi için [kelimenin] getirildiğine [ve (الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) ifadesine matuf olduğunun zannedilmemesine] ve her ikisinden de sakınılması maksadıyla iki yol arasındaki farkı ortaya koymaya yönelik olduğuna dair söylediğimiz söze delalet eder. Çünkü iman ehlinin yolu hakkı bilmeyi ve onunla amel etmeyi içerir; Yahudiler ameli, Hristiyanlar ise ilmi kaybetmişlerdir. Bu sebeple gazap Yahudilere, sapıklık ise Hristiyanlara has olmuştur; zira bilip de terk eden kimse gazabı hak eder, bilmeyenin durumu ise böyle değildir. Hristiyanlar ise bir şeyi amaçladıkları halde yolunu bulamamışlardır; çünkü işe kapısından girmemişlerdir ki o da hak peygambere tâbi olmaktır; böylece sapmışlardır. Yahudi ve Hristiyanların her biri hem sapık hem de gazaba uğramıştır, fakat Yahudilerin en belirgin vasfı gazaptır; [nitekim haklarında şöyle buyurmuştur: {مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ} “Allah'ın lanet ettiği ve gazabına uğrattığı kimseler...”] [el-Mâide: 60]. Hristiyanların en belirgin vasfı ise sapıklıktır; [nitekim şöyle buyurmuştur: {قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmışlardı”] [el-Mâide: 77]. Hadisler ve rivayetler de bu şekilde gelmiştir. [Bu da gayet açık ve nettir]. İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, dedi ki: Simâk b. Harb'i şöyle derken işittim: Abbâd b. Hubeyş'i, Adiy b. Hâtim'den şunu anlatırken işittim: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem süvarileri gelip halamı ve bir grup insanı esir aldılar. Onları Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiklerinde onun önünde sıraya dizildiler. [Halam] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Kabilemizi temsilen] gelen elçi (Adiy) uzaklaştı, çoluk çocuk kalmadı; ben de yaşlı bir ihtiyarım, hizmet görecek halim yok. Allah sana ihsanda bulunduğu gibi sen de bana lütufta bulunup [beni serbest bırak]!' Resûlullah: «Temsilcin/elçin kimdir?» diye sordu. O: 'Adiy b. Hâtim' dedi. Resûlullah: «Allah'tan ve Resûlü'nden kaçan adam mı!» buyurdu. [Adiy'in halası] dedi ki: 'Bunun üzerine bana lütufta bulunup [beni serbest bıraktı]. [Resûlullah] geri dönüp giderken yanında bir adam vardı -ki o adamın Ali olduğunu sanıyorum- bana: 'Ondan binek iste' dedi. Ben de istedim, o da bana binek verilmesini emretti.' [Adiy] dedi ki: [Halam] yanıma gelip şöyle dedi: 'O öyle bir iş yaptı ki baban bile bunu yapmazdı! Nitekim falanca kişi ona geldi, o da ona ihsanda bulundu; filanca kişi ona geldi, ona da ihsanda bulundu.' Bunun üzerine ben de onun yanına gittim; bir de baktım ki yanında bir kadın ile çocuklar veya bir çocuk vardı -Adiy onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan yakınlığını zikretti-. [Adiy] dedi ki: 'Böylece onun Kisrâ ve Kayser gibi bir kral olmadığını anladım.' Bunun üzerine şöyle buyurdu:
"يا عدي، ما أفرك أن يقال لا إله إلا الله؟ فهل من إله إلا الله؟ قال: ما أفرك أن يقال: الله أكبر، فهل شيء أكبر من الله، ﷿؟ ". قال: فأسلمت، فرأيت وجهه استبشر، وقال: "المغضوب عليهم اليهود، وإن الضالين النصارى" . وذكر الحديث، ورواه الترمذي، من حديث سماك بن حرب ، وقال: حسن غريب لا نعرفه إلا من حديثه. قلت: وقد رواه حماد بن سلمة، عن سماك، عن مُرِّيّ بن قَطَريّ، عن عدي بن حاتم، قال: سألت رسول الله ﷺ عن قول الله: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) قال: "هم اليهود" (ولا الضالين) قال: "النصارى هم الضالون". وهكذا رواه سفيان بن عيينة، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن الشعبي، عن عدي بن حاتم به . وقد روي حديث عدي هذا من طرق، وله ألفاظ كثيرة يطول ذكرها.
"Ey Adiy! 'Lâ ilâhe illallâh' denilmesi mi seni kaçırıyor ? Allah'tan başka bir ilah mı var? 'Allahu ekber' denilmesi mi seni kaçırıyor ? Aziz ve Celil olan Allah'tan daha büyük bir şey mi var?" [Adiy] dedi ki: "Bunun üzerine müslüman oldum. Yüzünün sevinçle parladığını gördüm ve şöyle buyurdu: 'Gazaba uğrayanlar Yahudilerdir, sapanlar da Hristiyanlardır' ." Hadisi zikretti. Bu hadisi Tirmizî, Simâk b. Harb hadisinden rivayet etmiş ve: "Hasen garibtir, onu sadece onun hadisinden bilmekteyiz" demiştir. Derim ki: Hammâd b. Seleme de bunu Simâk'tan, o Mürrî b. Katarî'den, o da Adiy b. Hâtim'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) kavlini sordum, "Onlar Yahudilerdir" buyurdu. (ولا الضالين) kavlini sordum, "Hristiyanlar sapanların ta kendileridir" buyurdu. Süfyân b. Uyeyne de İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Şa'bî'den, o da Adiy b. Hâtim'den bunu benzer şekilde rivayet etmiştir . Adiy'in bu hadisi çeşitli yollardan rivayet edilmiş olup zikredilmesi uzun sürecek pek çok lafzı bulunmaktadır.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن بُدَيْل العُقَيْلي، أخبرني عبد الله بن شَقِيق، أنه أخبره من سمع النبي ﷺ وهو بوادي القُرَى، وهو على فرسه، وسأله رجل من بني القين، فقال: يا رسول الله، من هؤلاء؟ قال: " المغضوب عليهم -وأشار إلى اليهود-والضالون هم النصارى" . وقد رواه الجُرَيري وعروة، وخالد الحَذَّاء، عن عبد الله بن شقيق، فأرسلوه ، ولم يذكروا من سمع النبي ﷺ. ووقع في رواية عروة تسمية عبد الله بن عمر، فالله أعلم.
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Büdeyl el-Ukaylî'den haber verdi; bana Abdullah b. Şakîk haber verdi ki kendisine, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vâdi'l-Kurâ'da atının üzerindeyken onu işiten bir kimse haber vermiş; Benî Kayn'dan bir adam ona sorup: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar kimlerdir?" demiş. Resûlullah: "Gazaba uğrayanlar -Yahudilere işaret ederek- ve sapanlar da Hristiyanlardır" buyurmuştur . el-Cüreyrî, Urve ve Hâlid el-Hazzâ bunu Abdullah b. Şakîk'tan mürsel olarak rivayet etmişler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i işiten kimsenin ismini zikretmemişlerdir. Urve'nin rivayetinde ise Abdullah b. Ömer'in ismi geçmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
وقد روى ابن مَرْدُويه، من حديث إبراهيم بن طَهْمان، عن بديل بن ميسرة، عن عبد الله بن شقيق، عن أبي ذر قال: سألت رسول الله ﷺ عن المغضوب عليهم قال: "اليهود"، [قال] قلت: الضالين، قال: "النصارى" . وقال السُّدِّي، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني، عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب النبي ﷺ: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) هم اليهود، (ولا الضالين) هم النصارى.
İbn Merdûye, İbrâhim b. Tahmân hadisinden, o Büdeyl b. Meysere'den, o Abdullah b. Şakîk'tan, o da Ebû Zer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gazaba uğrayanları sordum, "Yahudilerdir" buyurdu. [Ebû Zer dedi ki] : Sapanları sordum, "Hristiyanlardır" buyurdu . es-Süddî; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden şöyle dediklerini nakletmiştir: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) Yahudilerdir, (ولا الضالين) Hristiyanlardır.
وقال الضحاك، وابن جُرَيْج، عن ابن عباس: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) اليهود، (ولا الضالين)
Dahhâk ve İbn Cüreyc'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramış olanların değil” [ifadesiyle kastedilenler] Yahudilerdir; { وَلَا الضَّالِّينَ } “sapanların da değil” [ifadesindekiler ise]
[هم] النصارى.
Hristiyanlardır .
وكذلك قال الربيع بن أنس، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغير واحد، وقال ابن أبي حاتم: ولا أعلم بين المفسرين في هذا اختلافًا.
Aynı şekilde er-Rebî‘ b. Enes, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve pek çok kişi de böyle demiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: "Müfessirler arasında bu hususta bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum."
وشاهد ما قاله هؤلاء الأئمة من أن اليهود مغضوب عليهم، والنصارى ضالون، الحديث المتقدم، وقوله تعالى في خطابه مع بني إسرائيل في سورة البقرة: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ} [البقرة: ٩٠]، وقال في المائدة {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} [المائدة: ٦٠]، وقال تعالى: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} [المائدة: ٧٨، ٧٩].
Bu imamların Yahudilerin gazaba uğramış, Hristiyanların ise sapmış kimseler olduklarına dair sözlerinin şahidi, daha önce geçen hadis ile Yüce Allah'ın Bakara Suresi'nde İsrailoğulları'na hitaben buyurduğu şu ayettir: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ} [البقرة: ٩٠] “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan [vahiy] indirmesini kıskanarak Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini ne kötü şeye sattılar! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır” [el-Bakara: 90]. Mâide Suresi'nde de şöyle buyurmuştur : {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} [المائدة: ٦٠] “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır'” [el-Mâide: 60]. Yüce Allah ayrıca şöyle buyurmuştur: {لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} [المائدة: ٧٨، ٧٩] “İsrailoğulları'ndan inkâr edenler, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir. Onlar, işledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yaptıkları şey ne kötüydü!” [el-Mâide: 78, 79].
وفي السيرة عن زيد بن عمرو بن نفيل؛ أنه لما خرج هو وجماعة من أصحابه إلى الشام يطلبون الدين الحنيف، قالت له اليهود: إنك لن تستطيع الدخول معنا حتى تأخذ بنصيبك من غضب الله. فقال: أنا من غضب الله أفر. وقالت له النصارى: إنك لن تستطيع الدخول معنا حتى تأخذ بنصيبك من سَخَط الله فقال: لا أستطيعه. فاستمر على فطرته، وجانب عبادة الأوثان ودين المشركين، ولم يدخل مع أحد من اليهود ولا النصارى، وأما أصحابه فتنصروا ودخلوا في دين النصرانية؛ لأنهم وجدوه أقرب من دين اليهود إذ ذاك، وكان منهم ورقة بن نوفل، حتى هداه الله بنبيه لما بعثه آمن بما وجد من الوحي، ﵁.
Sîret'te Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'den rivayet edildiğine göre; o ve arkadaşlarından bir topluluk hanîf dini aramak üzere Şam'a çıktıklarında Yahudiler ona: "Allah'ın gazabından payını almadıkça bizim dinimize girmeye güç yetiremezsin" dediler. O da: "Ben zaten Allah'ın gazabından kaçıyorum" dedi. Hristiyanlar da ona: "Allah'ın gazabından/öfkesinden payını almadıkça bizim dinimize girmeye güç yetiremezsin" dediler. O da: "Buna güç yetiremem" dedi. Böylece fıtratı üzere devam etti; putlara tapmaktan ve müşriklerin dininden uzak durdu, ne Yahudilerin ne de Hristiyanların dinine girdi. Arkadaşları ise Hristiyanlaşarak Hristiyanlık dinine girdiler; çünkü o dönemde onu Yahudilikten daha yakın bulmuşlardı. Bunlardan biri de Varaka b. Nevfel idi; nihayet Allah onu Peygamberi ile hidayete erdirdiğinde, Peygamber gönderilince vahyedilen şeylere iman etti radıyallâhu anh.
(مسألة): والصحيح من مذاهب العلماء أنه يغتفر الإخلال بتحرير ما بين الضاد والظاء لقرب مخرجيهما؛ وذلك أن الضاد مخرجها من أول حافة اللسان وما يليها من الأضراس، ومخرج الظاء من طرف اللسان وأطراف الثنايا العليا، ولأن كلا من الحرفين من الحروف المجهورة ومن الحروف الرخوة ومن الحروف المطبقة، فلهذا كله اغتفر استعمال أحدهما مكان الآخر لمن لا يميز ذلك والله أعلم. وأما حديث: "أنا أفصح من نطق بالضاد" فلا أصل له والله أعلم.
(Mesele): Âlimlerin mezheplerinden doğru olan görüşe göre, Dad (ض) ile Zâ (ظ) harflerinin mahreçlerinin birbirine yakınlığından ötürü aralarındaki ayrımı tam yapamamaktaki kusur bağışlanır. Zira Dad harfinin mahreci dil kenarının başlangıcı ve onun bitişiğindeki azı dişleridir; Zâ harfinin mahreci ise dilin ucu ile üst ön dişlerin uçlarıdır. Ayrıca her iki harf de mechûre (açık/kuvvetli sesli), rahve (yumuşak akıcı) ve mutbaka (dili damağa yapışan) harflerdendir. Bütün bunlardan dolayı bunu ayırt edemeyen kimse için birinin diğerinin yerine kullanılması hoş görülmüştür, en doğrusunu Allah bilir. "Ben Dad harfini en fasih telaffuz edenim" hadisine gelince, bunun aslı yoktur, en doğrusunu Allah bilir.
فصل
FASIL
اشتملت هذه السورة الكريمة وهي سبع آيات، على حمد الله وتمجيده والثناء عليه، بذكر أسمائه الحسنى المستلزمة لصفاته العليا ، وعلى ذكر المعاد وهو يوم الدين، وعلى إرشاده عبيده إلى سؤاله والتضرع إليه، والتبرؤ من حولهم وقوتهم، وإلى إخلاص العبادة له وتوحيده بالألوهية ﵎، وتنزيهه أن يكون له شريك أو نظير أو مماثل، وإلى سؤالهم إياه الهداية إلى الصراط المستقيم، وهو الدين القويم، وتثبيتهم عليه حتى يُفضي بهم ذلك إلى جواز الصراط الحسي يوم القيامة، المفضي بهم إلى جنات النعيم في جوار النبيين، والصديقين، والشهداء، والصالحين.
Yedi ayetten oluşan bu yüce sure; yüce sıfatlarını gerektiren güzel isimlerini (esmâ-i hüsnâsını) zikrederek Allah'a hamdetmeyi, O'nu ululamayı ve O'na sena etmeyi ; meâdı yani din gününü zikretmeyi; kullarını Kendisinden istemeye, O'na yalvarmaya, kendi güç ve kuvvetlerinden teberrî etmeye yönlendirmesini; ibadeti yalnızca O'na has kılmayı, O'nu ulûhiyette birlemeyi celle celâluhu ve O'nun bir ortağı, benzeri ya da dengi bulunmasından tenzih etmeyi; dosdoğru din olan sırat-ı müstakime hidayet etmesini O'ndan istemelerini ve bunun neticesinde kıyamet gününde peygamberlerin, sıddîkların, şehitlerin ve salihlerin civarında Naim cennetlerine ulaştıracak olan hissi sırat köprüsünden geçmelerini sağlayacak şekilde bu yolda kendilerini sabit kılmasını niyaz etmelerini ihtiva etmiştir.
واشتملت على الترغيب في الأعمال الصالحة، ليكونوا مع أهلها يوم القيامة، والتحذير من مسالك الباطل؛ لئلا يحشروا مع سالكيها يوم القيامة، وهم المغضوب عليهم والضالون. وما أحسن ما جاء إسناد الإنعام إليه في قوله تعالى: (صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) وحذف الفاعل في الغضب في قوله تعالى: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) وإن كان هو الفاعل لذلك في الحقيقة، كما قال تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} الآية [المجادلة: ١٤]،
[Bu sure] kıyamet gününde salih amel sahipleriyle birlikte olmaları için salih amellere teşviki; kıyamet gününde o yolların yolcularıyla yani gazaba uğrayanlar ve sapkınlarla birlikte haşredilmemeleri için de batıl yollardan sakındırmayı içermiştir. Yüce Allah'ın, { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine lütuf ve ihsanda bulunduğun kimselerin yoluna” kavlinde nimeti Kendisine isnat etmesi; { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışların değil” kavlinde ise hakikatte bunu yapan (gazap eden) Kendisi olduğu halde faili hazfetmesi (açıkça zikretmemesi) ne kadar da güzeldir! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } [Mücâdele: 14] “Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi?”
وكذلك إسناد الضلال إلى من قام به، وإن كان هو الذي أضلهم بقدَره، كما قال تعالى: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧]. وقال: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأعراف: ١٨٦]. إلى غير ذلك من الآيات الدالة على أنه سبحانه هو المنفرد بالهداية والإضلال، لا كما تقوله الفرقة القدرية ومن حذا حذوهم، من أن العباد هم الذين يختارون ذلك ويفعلونه ، ويحتجون على بدعتهم بمتشابه من القرآن، ويتركون ما يكون فيه صريحا في الرد عليهم، وهذا حال أهل الضلال والغي، وقد ورد في الحديث الصحيح: "إذا رأيتم الذين يتبعون ما تشابه منه، فأولئك الذين سمى الله فاحذروهم" . يعني في قوله تعالى: {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ} [آل عمران: ٧]، فليس -بحمد الله-لمبتدع في القرآن حجة صحيحة؛ لأن القرآن جاء ليفصل الحق من الباطل مفرقًا بين الهدى والضلال، وليس فيه تناقض ولا اختلاف؛ لأنه من عند الله، تنزيل من حكيم حميد .
Aynı şekilde dalaleti, kaderiyle onları saptıran Kendisi olmasına rağmen, onu işleyen kimseye isnad etmesi de böyledir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧] “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onun için asla doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın” [el-Kehf: 17]. Şöyle de buyurmuştur: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأعراف: ١٨٦] “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. Onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur halde bırakır” [el-A'râf: 186]. Hidayet ve dalalette yegâne failin Sübhânehu ve Teâlâ olduğuna delalet eden diğer ayetler de bu kabildendir; Kaderiyye fırkasının ve onların izinden gidenlerin, kulların bunu bizzat kendilerinin seçip yaptığını iddia ettikleri, bidatlerine Kur'an'ın müteşâbih ayetlerini delil getirip kendilerine açık bir reddiye olan muhkem ayetleri terk ettikleri gibi değildir. Bu, sapıklık ve azgınlık ehlinin durumudur. Nitekim sahih hadiste şöyle vârid olmuştur: "Kur'an'ın müteşâbih ayetlerine uyanları gördüğünüzde, işte onlar Allah'ın isimlendirdiği kimselerdir, onlardan sakının!" . Yani Yüce Allah'ın şu kavlini kastetmektedir: {فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ} [آل عمران: ٧] “Kalplerinde eğrilik olanlar, onun müteşâbih olanının peşine düşerler” [Âl-i İmrân: 7]. Dolayısıyla -Allah'a hamdolsun- bir bidatçinin Kur'an'da sahih hiçbir hücceti yoktur; çünkü Kur'an, hak ile batılı birbirinden ayırmak, hidayet ile dalaletin arasını furkan kılmak için gelmiştir; onda hiçbir çelişki ve tutarsızlık yoktur; çünkü o, Allah katındandır, hüküm ve hikmet sahibi, çokça övülen Allah'tan indirilmiştir .
فصل
FASIL
يستحب لمن قرأ الفاتحة أن يقول بعدها: آمين [مثل: يس] ، ويقال: أمين. بالقصر أيضًا [مثل: يمين] ، ومعناه: اللهم استجب، والدليل على ذلك ما رواه الإمام أحمد وأبو داود، والترمذي، عن وائل بن حجر، قال: سمعت النبي ﷺ قرأ: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) فقال: "آمين"، مد بها صوته، ولأبي داود: رفع بها صوته ، وقال الترمذي: هذا حديث حسن. وروي عن علي، وابن مسعود وغيرهم.
Fâtiha'yı okuyan kimsenin ardından "Âmîn" [Yâsîn gibi] demesi müstehabdır. Kasr ile "Emîn" şeklinde de söylenir [Yemîn gibi] . Anlamı: "Allahım, kabul eyle" demektir. Buna delil , İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Vâil b. Hucr'dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) okuyup ardından sesini uzatarak "Âmîn" dediğini işittim. Ebû Dâvûd'un lafzında: "Bununla sesini yükseltti" şeklindedir. Tirmizî: "Bu hasen bir hadistir" demiştir. Bu Ali, İbn Mes'ûd ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
وعن أبي هريرة، قال: كان رسول الله ﷺ إذا تلا (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) قال: "آمين" حتى يسمع من يليه من الصف الأول، رواه أبو داود، وابن ماجه، وزاد: يرتج بها المسجد ، والدارقطني وقال: هذا إسناد حسن.
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) ayetini okuduğunda, birinci safta yanında bulunanlar işitecek şekilde "Âmîn" derdi. Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce rivayet etmiş, İbn Mâce: "Mescit bununla çınlardı " ziyadesini eklemiştir; Dârekutnî de rivayet edip: "Bu hasen bir isnaddır" demiştir.
وعن بلال أنه قال: يا رسول الله، لا تسبقني بآمين. رواه أبو داود.
Bilâl'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o: «Ey Allah'ın Resûlü! Âmîn demekte beni geçme (benden önce âmîn deme).» demiştir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
ونقل أبو نصر القشيري عن الحسن وجعفر الصادق أنهما شددا الميم من آمين مثل: {آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} [المائدة: ٢].
Ebû Nasr el-Kuşeyrî , Hasan[-ı Basrî] ve Ca'fer es-Sâdık'tan, tıpkı: {آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ} [المائدة: ٢] “...Beyt-i Harâm'a gelenler...” [el-Mâide: 2] ayetinde olduğu gibi, "Âmîn" kelimesinin mim harfini şeddeli okuduklarını nakletmiştir.
قال أصحابنا وغيرهم: ويستحب ذلك لمن هو خارج الصلاة، ويتأكد في حق المصلي، وسواء كان منفردًا أو إمامًا أو مأمومًا، وفي جميع الأحوال، لما جاء في الصحيحين، عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إذا أمن الإمام فأمنوا، فإنه من وافق تأمينه تأمين الملائكة، غفر له ما تقدم من ذنبه" ولمسلم: أن رسول الله ﷺ قال: "إذا قال أحدكم في الصلاة: آمين، والملائكة في السماء: آمين، فوافقت إحداهما الأخرى، غفر له ما تقدم من ذنبه" . [قيل: بمعنى من وافق تأمينه تأمين الملائكة في الزمان، وقيل: في الإجابة، وقيل: في صفة الإخلاص] . وفي صحيح مسلم عن أبي موسى مرفوعا: "إذا قال، يعني الإمام: (ولا الضالين)، فقولوا: آمين. يجبكم الله" . وقال جُوَيبر، عن الضحاك، عن ابن عباس، قال: قلت: يا رسول الله، ما معنى آمين؟ قال: "رب افعل" . وقال الجوهري: معنى آمين: كذلك فليكن، وقال الترمذي: معناه: لا تخيب رجاءنا، وقال الأكثرون: معناه: اللهم استجب لنا، وحكى القرطبي عن مجاهد وجعفر الصادق وهلال بن كيسان: أن آمين اسم من أسماء الله تعالى وروي عن ابن عباس مرفوعًا ولا يصح، قاله أبو بكر بن العربي المالكي . وقال أصحاب مالك: لا يؤمن الإمام ويؤمن المأموم، لما رواه مالك عن سُمَيّ، عن أبي صالح، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "وإذا قال، يعني الإمام: (ولا الضالين)، فقولوا: آمين". الحديث . واستأنسوا -أيضا-بحديث أبي موسى: "وإذا قرأ: (ولا الضالين)، فقولوا: "آمين".
Ashabımız (Şâfiîler) ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu, namaz dışında olan kimse için müstehabdır; namaz kılan kimse için ise -ister tek başına kılsın, ister imam olsun, ister imama uysun- her durumda daha kuvvetli bir müstehabdır. Nitekim Sahîhayn'da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İmam 'âmîn' dediğinde siz de 'âmîn' deyin. Çünkü kimin 'âmîn' demesi meleklerin 'âmîn' demesine denk gelirse, geçmiş günahları bağışlanır." Müslim'in lafzında ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizden biri namazda 'âmîn' dediğinde, semadaki melekler de 'âmîn' der ve biri diğerine denk gelirse, geçmiş günahları bağışlanır" . [Kimin 'âmîn' demesi meleklerin 'âmîn' demesine zaman bakımından denk gelirse denildiği gibi; icabet bakımından veya ihlas vasfı bakımından denk gelirse de denilmiştir] . Sahîh-i Müslim'de Ebû Mûsâ'dan merfû olarak rivayet edildiğine göre: "O, yani imam: (ولا الضالين) dediğinde , siz 'âmîn' deyin ki Allah size icabet etsin" buyurmuştur . Cüveybir, ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! 'Âmîn' ne demektir?" Şöyle buyurdu: "Rabbim, [duamı] kabul buyur!" . el-Cevherî dedi ki: Âmîn'in anlamı: "Öyle olsun" demektir. Tirmizî: "Anlamı: Umudumuzu boşa çıkarma, demektir" dedi. Çoğunluk ise: "Anlamı: Allahım, bize icabet et, demektir" dediler. Kurtubî; Mücâhid, Ca'fer es-Sâdık ve Hilâl b. Keysân'dan "Âmîn" kelimesinin Yüce Allah'ın isimlerinden bir isim olduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs'tan merfû olarak da rivayet edilmiştir ancak sahih değildir; bunu Ebû Bekir İbnü'l-Arabî el-Mâlikî söylemiştir . Mâlik'in ashabı ise: "İmam 'âmîn' demez, imama uyan kimse 'âmîn' der" demişlerdir; çünkü Mâlik'in Sümeyy'den, onun Ebû Sâlih'ten, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, yani imam: (ولا الضالين) dediğinde, siz 'âmîn' deyin" buyurmuştur (hadis) . Ayrıca Ebû Mûsâ'nın: "Ve (ولا الضالين) okuduğunda, siz 'âmîn' deyin" hadisini de delil getirmişlerdir.
وقد قدمنا في المتفق عليه: "إذا أمن الإمام فأمنوا" وأنه ﵊ كان يؤمن إذا قرأ (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ)
Daha önce müttefekun aleyh [olan bir hadiste]: «إذا أمن الإمام فأمنوا» «İmam 'âmîn' dediği zaman siz de 'âmîn' deyiniz» buyurulduğunu ve Peygamber aleyhisselâm'ın {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ} “...gazaba uğrayanların ve sapmışların [yoluna] değil” [ayetini] okuduğu zaman 'âmîn' dediğini zikretmiştik.
وقد اختلف أصحابنا في الجهر بالتأمين للمأموم في الجهرية، وحاصل الخلاف أن الإمام إن نسي التأمين جهر المأموم به قولا واحدًا، وإن أمَّن الإمام جهرًا فالجديد أنه لا يجهر المأموم وهو مذهب أبي حنيفة، ورواية عن مالك؛ لأنه ذكر من الأذكار فلا يجهر به كسائر أذكار الصلاة. والقديم أنه يجهر به، وهو مذهب أحمد بن حنبل، والرواية الأخرى عن مالك، لما تقدم: "حتى يرتج المسجد".
Ashabımız (Şâfiîler), sesli kılınan namazlarda cemaatin açıktan 'âmîn' demesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. İhtilafın özeti şudur: İmam 'âmîn' demeyi unutursa, cemaat ittifakla açıktan 'âmîn' der. Eğer imam açıktan 'âmîn' derse, kavl-i cedîde göre cemaat açıktan demez; bu Ebû Hanîfe'nin mezhebi ve Mâlik'ten gelen bir rivayettir. Çünkü o zikirlerden bir zikirdir, namazın diğer zikirleri gibi açıktan söylenmez. Kavl-i kadîme göre ise cemaat de açıktan 'âmîn' der; bu Ahmed b. Hanbel'in mezhebi ve Mâlik'ten gelen diğer rivayettir; zira daha önce geçen hadiste: "Hatta mescit çınlardı" denilmiştir .
ولنا قول آخر ثالث: أنه إن كان المسجد صغيرًا لم يجهر المأموم ، لأنهم يسمعون قراءة الإمام، وإن كان كبيرا جهر ليبلغ التأمين مَنْ في أرجاء المسجد، والله أعلم.
Bizim üçüncü bir görüşümüz daha vardır: Eğer mescit küçükse, imamın kıraatini işittikleri için cemaat açıktan 'âmîn' demez ; şayet büyükse, 'âmîn' sesi mescidin her tarafındakilere ulaşsın diye açıktan söyler, en doğrusunu Allah bilir.
وقد روى الإمام أحمد في مسنده، عن عائشة، ﵂، أن رسول الله ﷺ ذكرت عنده اليهود، فقال: "إنهم لن يحسدونا على شيء كما يحسدونا على الجمعة التي هدانا الله لها وضلوا عنها، وعلى القبلة التي هدانا الله لها وضلوا عنها، وعلى قولنا خلف الإمام: آمين" ، ورواه ابن ماجه، ولفظه: "ما حسدتكم اليهود على شيء ما حسدتكم على السلام والتأمين" ، وله عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: "ما حسدتكم اليهود على شيء ما حسدتكم على قول: آمين، فأكثروا من قول: "آمين" وفي إسناده طلحة بن عمرو، وهو ضعيف.
İmam Ahmed Müsned'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Yahudilerden bahsedildiğinde şöyle buyurmuştur: "Allah'ın bizi hidayet ettiği ve onların saptığı cuma günü konusunda, Allah'ın bizi hidayet ettiği ve onların saptığı kıble konusunda ve imamın arkasında 'âmîn' deyişimiz konusunda bize haset ettikleri kadar hiçbir şeyde bize haset etmemişlerdir " . Bunu İbn Mâce de şu lafızla rivayet etmiştir: "Yahudiler selam ve 'âmîn' konusunda size haset ettikleri kadar hiçbir şeyde haset etmemişlerdir" . Yine İbn Mâce'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yahudiler 'âmîn' sözü konusunda size haset ettikleri kadar hiçbir şeyde haset etmemişlerdir; binaenaleyh 'âmîn' sözünü çokça söyleyin" . Bu hadisin isnadında Talha b. Amr vardır ki o zayıftır.
وروى ابن مَرْدُويه، عن أبي هريرة: أن رسول الله ﷺ قال: "آمين: خاتم رب العالمين على عباده المؤمنين" . وعن أنس، قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطيت آمين في الصلاة وعند الدعاء، لم يعط أحد قبلي إلا أن يكون موسى، كان موسى يدعو، وهارون يؤمن، فاختموا الدعاء بآمين، فإن الله يستجيبه لكم" .
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Âmîn, Âlemlerin Rabbi'nin mümin kulları üzerindeki mührüdür" . Enes'ten rivayet edildiğine göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bana namazda ve dua esnasında 'âmîn' verildi; Mûsâ müstesna benden önce kimseye verilmedi. Mûsâ dua eder, Hârûn da 'âmîn' derdi. Şu halde duayı 'âmîn' ile bitirin; zira Allah onu size icabetle karşılar" .
قلت: ومن هنا نزع بعضهم في الدلالة بهذه الآية الكريمة، وهي قوله تعالى: {وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ * قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} [يونس: ٨٨، ٨٩]، فذكر الدعاء عن موسى وحده، ومن سياق الكلام ما يدل على أن
Derim ki: İşte buradan hareketle bazı [âlimler] şu kerim ayeti delil getirme cihetine gitmişlerdir; o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ * قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} [يونس: ٨٨، ٨٩] “Mûsâ dedi ki: ‘Rabbimiz! Gerçekten sen Firavun'a ve ileri gelen çevresine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz! [İnsanları] senin yolundan saptırsınlar diye mi? Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür ve kalplerini daralt; çünkü onlar o elem dolu azabı görünceye kadar iman etmeyecekler!’ [Allah da] buyurdu ki: ‘İkinizin duası kabul olunmuştur. O hâlde dosdoğru olun ve sakın bilmeyenlerin yoluna uymayın!’” [Yûnus: 88, 89]. Burada dua yalnızca Mûsâ'dan zikredilmiştir; ancak sözün gelişinde şuna delalet eden [bir karine] vardır ki:
هارون أمَّن، فنزل منزلة من دعا، لقوله تعالى: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} [يونس: ٨٩]، فدلّ ذلك على أن من أمَّن على دعاء فكأنما قاله؛ فلهذا قال من قال: إن المأموم لا يقرأ لأن تأمينه على قراءة الفاتحة بمنزلة قراءتها؛ ولهذا جاء في الحديث: "من كان له إمام فقراءة الإمام له قراءة"، وكان بلال يقول: لا تسبقني بآمين. فدل هذا المنزع على أن المأموم لا قراءة عليه في الجهرية، والله أعلم.
Hârûn'un 'âmîn' dediğine ve Yüce Allah'ın: {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا} [يونس: ٨٩] “İkinizin duası kabul olunmuştur” [Yûnus: 89] kavli gereğince dua eden konumuna indirgendiğine delalet eden karine vardır. Bu da göstermektedir ki bir duaya 'âmîn' diyen kimse onu bizzat söylemiş gibidir. Bu sebeple: "İmama uyan kimse okumaz, çünkü onun Fâtiha kıraatine 'âmîn' demesi onu bizzat okuması konumundadır" diyenler böyle demiştir. Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: "Kimin bir imamı varsa imamın kıraati onun da kıraatidir." Bilâl de: "Âmîn demekte benim önüme geçme" derdi. Bu istidlal, sesli namazlarda imama uyan kimsenin üzerine kıraatin gerekmediğine delalet etmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
ولهذا قال ابن مَرْدُويه: حدثنا أحمد بن الحسن، حدثنا عبد الله بن محمد بن سلام، حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثنا جرير، عن ليث بن أبي سليم، عن كعب، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا قال الإمام: (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ) فقال: آمين، فتوافق آمين أهل الأرض آمين أهل السماء، غفر الله للعبد ما تقدم من ذنبه، ومثل من لا يقول: آمين، كمثل رجل غزا مع قوم، فاقترعوا، فخرجت سهامهم، ولم يخرج سهمه، فقال: لِمَ لَمْ يخرج سهمي؟ فقيل: إنك لم تقل: آمين".
Bu sebeple İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Ahmed b. el-Hasen anlattı, bize Abdullah b. Muhammed b. Sellâm anlattı, bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Cerîr, Leys b. Ebî Selîm'den, o Ka'b'dan, o da Ebû Hureyre'den [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İmam {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ} “Gazaba uğrayanların ve sapıtanların [yoluna] değil” deyip ardından 'âmîn' dediğinde, yeryüzü ehlinin 'âmîn'i semâ ehlinin 'âmîn'ine denk gelirse Allah kulun geçmiş günahlarını bağışlar. 'Âmîn' demeyen kimsenin misali ise bir toplulukla savaşa çıkan, ardından aralarında kur'a çekilip de onların payları (okları) çıktığı hâlde kendi payı (oku) çıkmayan kimsenin misali gibidir; o: 'Benim payım niçin çıkmadı?' deyince kendisine: 'Şüphesiz sen âmîn demedin' denilir.»