قال ابن جرير: قال بعضهم: معناه: واخشوا اليوم الآخر، وهذا كقوله تعالى: {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ} [الممتحنة: ٦].
İbn Cerîr der ki: Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı, «Ahiret gününden korkun» demektir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ} [el-Mümtehine: 6] “Allah'ı ve ahiret gününü uman kimse için...”.
ثم نهاهم عن العيث في الأرض بالفساد، وهو السعي فيها والبغي على أهلها، وذلك أنهم كانوا ينقصون المكيال والميزان، ويقطعون الطريق على الناس، هذا مع كفرهم بالله ورسوله، فأهلكهم الله
Sonra onları yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmaktan nehyetti; bu da [fesat çıkarmak için] yeryüzünde koşuşturmak ve halkına zulmetmektir. Zira onlar ölçüyü ve tartıyı eksik yapıyorlar, insanların yolunu kesiyorlardı. Bu [yaptıkları], Allah'ı ve resûlünü inkâr etmeleriyle birlikteydi. Bunun üzerine Allah onları helak etti
برجفة عظيمة زلزلت عليهم بلادهم، وصيحة أخرجت القلوب من حناجرها . وعذاب يوم الظلة الذي أزهق الأرواح من مستقرها، إنه كان عذاب يوم عظيم. وقد تقدمت قصتهم مبسوطة في سورة "الأعراف، وهود، والشعراء".
memleketlerini başlarına yıkan şiddetli bir sarsıntı ile ve yürekleri gırtlaklara getiren korkunç bir çığlıkla [helak etti]. Bir de ruhları yerlerinden söken o gölge gününün azabı ile [cezalandırdı]; şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi. Onların kıssası el-A'râf, Hûd ve eş-Şuarâ surelerinde etraflıca geçmişti.
وقوله: (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ)، قال قتادة: ميتين. وقال غيره: قد ألقي بعضهم على بعض.
Onun: (فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ) buyruğu hakkında Katâde: «Ölüler olarak» demiştir. Başkası ise: «Birbirlerinin üzerine yığılmış halde» demiştir.
{وَعَادًا وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكَانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨)}
{وَعَادًا وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَسَاكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكَانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨)} “Âd ve Semûd'u da (helak ettik). Nitekim onların kaldıkları yerlerden bu size apaçık anlaşılmaktadır. Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştu. Hâlbuki onlar gerçeği görebilecek durumdaydılar.”
يخبر تعالى عن هؤلاء الأمم المكذبة للرسل كيف أبادهم وتنوع في عذابهم، فأخذهم بالانتقام منهم، فعاد قوم هود، وكانوا يسكنون الأحقاف وهي قريبة من حضرموت بلاد اليمن، وثمود قوم صالح، وكانوا يسكنون الحجر قريبًا من وادي القرى. وكانت العرب تعرف مساكنهما جيدا، وتمر عليها كثيرًا.
Allah Teâlâ peygamberleri yalanlayan bu ümmetleri nasıl helak ettiğini ve onlara çeşitli azaplar verdiğini, kendilerinden intikam alarak onları nasıl yakaladığını haber verir. Hûd'un kavmi olan Âd, Yemen topraklarında Hadramut'a yakın bir yer olan Ahkâf'ta ikamet ediyordu. Sâlih'in kavmi olan Semûd ise Vâdilkurâ yakınlarındaki el-Hicr bölgesinde ikamet ediyordu. Araplar bu iki kavmin yurtlarını çok iyi biliyor ve onların yanından sık sık geçiyorlardı.
{وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ وَمَا كَانُوا سَابِقِينَ (٣٩) فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)}.
{وَقَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الأَرْضِ وَمَا كَانُوا سَابِقِينَ (٣٩) فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)} “Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da (helak ettik). Andolsun Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı. Hâlbuki (azabımızdan) kurtulup geçebilecek değillerdi. İşte onların her birini günahı sebebiyle yakalayıverdik: Kiminin üzerine taş yağdıran bir kasırga gönderdik, kimini o korkunç çığlık yakalayıverdi, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
وقارون صاحب الأموال الجزيلة ومفاتيح الكنوز الثقيلة. وفرعون ملك مصر في زمان موسى ووزيره هامان القبطيان الكافران بالله ورسوله.
Kârûn, pek çok malın ve ağır hazine anahtarlarının sahibiydi. Firavun ise Mûsâ zamanındaki Mısır hükümdarı ve veziri Hâmân da onun Kıptî veziri olup her ikisi de Allah'ı ve Resûlünü inkâr eden kâfirlerdi.
(فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ) أي: كانت عقوبته بما يناسبه، (فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا)، وهم عاد، وذلك أنهم قالوا: مَنْ أشدُّ منا قوة؟ فجاءتهم ريح صرصر باردة شديدة البرد، عاتية شديدة الهبوب جدا، تحمل عليهم حصباء الأرض فتقلبها عليهم، وتقتلعهم من الأرض فترفع الرجل منهم إلى عَنَان السماء، ثم تنكسه على أم رأسه فتشدخه فيبقى بدنًا بلا رأس، كأنهم أعجاز نخل منقعر. (وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ)، وهم ثمود، قامت عليهم الحجة وظهرت لهم الدلالة، من تلك الناقة التي انفلقت عنها الصخرة، مثل ما سألوا سواء بسواء، ومع هذا ما آمنوا بل استمروا على طغيانهم وكفرهم، وتهددوا نبي الله صالحا ومَنْ آمن معه، وتوعَّدوهُم بأن يخرجوهم ويرجموهم، فجاءتهم صيحة أخمدت الأصوات منهم والحركات. (وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الأرْضَ)، وهو قارون الذي طغى وبغى وعتا، وعصى الرب الأعلى، ومشى في الأرض مرحًا، وفرح ومرح وتاه بنفسه، واعتقد أنه أفضل من غيره، واختال في مشيته، فخسف الله به وبداره الأرض، فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة. (وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا)، وهم فرعون ووزيره هامان، وجنوده عن آخرهم، أغرقوا في صبيحة واحدة، فلم ينج منهم مخبر، (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ) أي: فيما فعل بهم، (وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ) أي: إنما فعل ذلك
{فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ} “Nitekim her birini günahı sebebiyle yakaladık” Yani: [Her birinin] cezası kendisine münasip şekilde oldu. {فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا} “Onlardan kiminin üzerine taş savuran bir kasırga gönderdik”. Bunlar Âd kavmidir; çünkü onlar: “Bizden daha güçlü kim var?” demişlerdi. Bunun üzerine kendilerine son derece soğuk, dondurucu ve esişi gayet şiddetli azgın bir kasırga (rîh-i sarsar) geldi. Yerin taşlarını üzerlerine savuruyor, onları altüst ediyor ve onları yerden söküp her bir adamı semânın ufuklarına kadar kaldırıyor, sonra baş aşağı dikip kafasını parçalıyordu. Böylece onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi başsız birer gövde hâlinde kalıyorlardı. {وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ} “Onlardan kimini de o korkunç çığlık yakaladı”. Bunlar Semûd kavmidir. Tıpkı talep ettikleri gibi, içinden çıktığı o kaya ile aleyhlerine hüccet ikame edilmiş ve kendilerine delil apaçık ortaya çıkmıştı. Buna rağmen iman etmeyip azgınlık ve inkârlarını sürdürdüler; Allah'ın peygamberi Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri tehdit edip onları [yurtlarından] çıkaracaklarını ve taşlayacaklarını söylediler. Bunun üzerine onlara, seslerini ve kımıldanışlarını söndürüp yok eden korkunç bir çığlık geldi. {وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الأرْضَ} “Onlardan kimini de yerin dibine geçirdik”. Bu da haddi aşıp taşkınlık ve azgınlık yapan, Yüce Rabbe isyan eden, yeryüzünde böbürlenerek yürüyen, şımarıp gururlanan, kendisini başkalarından üstün gören ve çalımlı çalımlı yürüyen Kârûn'dur. Allah onu da konağını da yerin dibine geçirdi; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp durmaktadır. {وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا} “Onlardan kimini de suda boğduk”. Bunlar da Firavun, veziri Hâmân ve son ferdine kadar ordularıdır. Bir sabah vakti hepsi birden boğuldular; içlerinden [geride kalanlara] haber getirecek tek bir kişi bile kurtulamadı. {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ} “Allah onlara zulmediyor değildi” yani onlara yaptığı bu muamelede, {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” yani [Allah] bunu...
بهم جزاء وفاقا بما كسبت أيديهم.
kendi ellerinin kazandıklarına tam tamına uygun bir ceza olarak yaptı.
وهذا الذي ذكرناه ظاهر سياق الآية، وهو من باب اللف والنشر، وهو أنه ذكر الأمم المكذبة، ثم قال: (فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ) [الآية] ، أي: من هؤلاء المذكورين، وإنما نبهتُ على هذا لأنه قد روي أن ابن جريج قال: قال ابن عباس في قوله: (فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا)، قال: قوم لوط. (وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا)، قال: قوم نوح.
Bizim zikrettiğimiz bu açıklama, ayetin zahiri akışıdır ve leff ü neşir kabilindendir. Şöyle ki; yalanlayan ümmetleri zikretmiş, sonra da: (فَكُلا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ) [الآية] yani bu zikredilenlerden her birini yakaladık buyurmuştur. Buna şundan dolayı dikkat çektim: İbn Cüreyc'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: İbn Abbâs onun: (فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا) buyruğu hakkında: «Lût kavmidir», (وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا) buyruğu hakkında da: «Nûh kavmidir» demiştir.
وهذا منقطع عن ابن عباس؛ فإن ابن جُرْيَج لم يدركه. ثم قد ذكر في هذه السورة إهلاك قوم نوح بالطوفان، وقوم لوط بإنزال الرجز من السماء، وطال السياقُ والفصلُ بين ذلك وبين هذا السياق.
Bu rivayet İbn Abbâs'tan münkatedir; zira İbn Cüreyc ona yetişmemiştir. Ayrıca bu surede Nûh kavminin tufanla, Lût kavminin de üzerlerine gökten azap indirilerek helak edildiği daha önce zikredilmiş olup onunla bu bağlamın arası oldukça uzamış ve ayrılmıştır.
وقال قتادة: (فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا) قال: قوم لوط، (وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ)، قوم شعيب. وهذا بعيد أيضا لما تقدم، والله أعلم.
Katâde ise: (فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا) hakkında: «Lût kavmidir», (وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ) hakkında da: «Şuayb kavmidir» demiştir. Daha önce geçen gerekçeden ötürü bu da uzaktır. En doğrusunu Allah bilir.
{مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ (٤٣)}
{مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ (٤٣)} “Allah'tan başka veliler edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumu gibidir. Hâlbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi! Şüphesiz Allah, onların kendisini bırakıp da neye yalvardıklarını bilir. O, Azîz'dir, Hakîm'dir. İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; ancak onları ilim sahiplerinden başkası akıl edemez.”
هذا مثل ضربه الله تعالى للمشركين في اتخاذهم آلهة من دون الله، يرجون نصرهم ورزقهم، ويتمسكون بهم في الشدائد، فهم في ذلك كبيت العنكبوت في ضعفه ووهنه فليس في أيدي هؤلاء من آلهتهم إلا كمَنْ يتمسك ببيت العنكبوت، فإنه لا يجدي عنه شيئا، فلو عَلموا هذا الحال لما اتخذوا من دون الله أولياء، وهذا بخلاف المسلم المؤمن قلبه لله، وهو مع ذلك يحسن العمل في اتباع الشرع فإنه مستمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لها، لقوتها وثباتها.
Bu, Allah'tan başka ilahlar edinip onların yardımını ve rızkını uman, sıkıntılı anlarda onlara sarılan müşrikler için Allah Teâlâ'nın getirdiği bir meseldir. Onlar bu halleriyle zayıflığı ve çürüklüğü bakımından örümcek ağı gibidirler. Bu kimselerin ilahlarından elde ettikleri şey, örümcek ağına tutunan kimsenin durumundan farksızdır; zira o ağ ona hiçbir fayda sağlamaz. Eğer bu durumu bilselerdi Allah'tan başka veliler edinmezlerdi. Kalbi Allah'a bağlı olan, bununla birlikte şeriata uymada ameli güzel yapan mümin Müslüman ise böyle değildir; o, sağlamlığı ve sebatı sebebiyle kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa tutunmuştur.
ثم قال تعالى متوعدا لِمَنْ عبد غيره وأشرك به: إنه تعالى يعلم ما هم عليه من الأعمال، ويعلم ما يشركون به من الأنداد، وسيجزيهم وصفهم إنه حكيم عليم.
Sonra Allah Teâlâ, başkasına kulluk eden ve O'na ortak koşan kimseleri tehdit ederek; Teâlâ'nın onların içinde bulundukları amelleri bildiğini, O'na koştukları ortakları da bildiğini ve yakında onları bu sıfatları sebebiyle cezalandıracağını buyurmuştur. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir.
ثم قال تعالى: (وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ) أي: وما يفهمها ويتدبرها إلا الراسخون في العلم المتضلعون منه.
Daha sonra Allah Teâlâ: (وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ) buyurmuştur; yani: Onları ancak ilimde derinleşmiş (râsih) ve ilimden nasibini fazlasıyla almış kimseler anlar ve düşünür.
قال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى، حدثني ابن لَهِيعة، عن أبي قَبِيل ، عن عمرو بن العاص، ﵁، قال: عَقَلْتُ عن رسول الله ﷺ ألف مثل .
İmam Ahmed der ki: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, bana İbn Lehîa, Ebû Kabîl'den , o da Amr b. el-Âs'tan radıyallâhu anh anlattı; o şöyle demiştir: «Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bin meseli belleyip kavradım.»
وهذه منقبة عظيمة لعمرو بن العاص ﵁ -حيث يقول [الله] تعالى:
Bu, Amr b. el-Âs radıyallâhu anh için büyük bir menkıbedir; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
(وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ).
(وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ) “«İşte biz bu misalleri insanlar için getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akledip anlayabilir.»”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أحمد بن عبد الرحمن، حدثنا أبي، حدثنا ابن سنان، عن عمرو بن مرة قال: ما مررت بآية من كتاب الله لا أعرفها إلا أحزنني، لأني سمعت الله تعالى يقول: (وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ).
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, bize babam anlattı, bize İbn Sinân, Amr b. Mürre'den anlattı; o şöyle demiştir: «Allah'ın Kitabı'ndan bilmediğim bir ayete rastladığımda mutlaka üzülürüm; çünkü Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu işittim: (وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ).»
{خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)}.
{خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)} “Allah, gökleri ve yeri hak ile yarattı. Şüphesiz bunda müminler için bir ayet (ibret) vardır. Sana Kitap'tan vahyolunanı oku ve namazı kıl. Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak ise elbette en büyüktür. Allah, yaptıklarınızı bilir.”
يقول تعالى [مخبرا] عن قدرته العظيمة: أنه خلق السموات والأرض بالحق، يعني: لا على وجه العبث واللعب، {لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى} [طه: ١٥]، {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١].
Allah Teâlâ yüce kudretini [haber vererek] şöyle buyurur: O, gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır; yani boş yere ve eğlence olsun diye değil; {لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى} [Tâhâ: 15] “Herkes peşinde koştuğu şeyle cezalandırılsın (veya mükafatlandırılsın) diye”, {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [en-Necm: 31] “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, güzel davrananları da daha güzeliyle mükafatlandırsın diye” [yaratmıştır].
وقوله: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) أي: لدلالة واضحة على أنه تعالى المتفرد بالخلق والتدبير والإلهية.
Onun: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) buyruğu; yani yaratmada, idare etmede ve ilahlıkta Allah Teâlâ'nın tek olduğuna dair apaçık bir delil vardır demektir.
ثم قال تعالى آمرا رسوله والمؤمنين بتلاوة القرآن، وهو قراءته وإبلاغه للناس: (وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) يعني: أن الصلاة تشتمل على شيئين: على ترك الفواحش والمنكرات، أي: إن مواظبتها تحمل على ترك ذلك. وقد جاء في الحديث من رواية عمران، وابن عباس مرفوعا: "مَنْ لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر، لم تزده من الله إلا بعدا" .
Sonra Allah Teâlâ Resûlüne ve müminlere Kur'an'ı tilavet etmeyi -ki o, onu okumak ve insanlara tebliğ etmektir- emrederek şöyle buyurdu: (وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ). Yani namaz iki şeyi kapsar: Hayasızlıkları ve kötülükleri terk etmeyi; yani namaza devam etmek bunları terk etmeye sevk eder. İmran ve İbn Abbâs'tan merfû olarak gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimin namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, o namaz onun Allah'tan ancak daha da uzaklaşmasını artırır.»
[ذكر الآثار الواردة في ذلك] :
[Bu hususta gelen rivayetlerin zikri] :
قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن هارون المخرمي الفلاس، حدثنا عبد الرحمن بن نافع أبو زياد، حدثنا عمر بن أبي عثمان، حدثنا الحسن، عن عمران بن حصين قال: سُئِل النبي ﷺ عن قول الله: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) قال: "مَنْ لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر، فلا صلاة له".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Hârûn el-Mahramî el-Fellâs anlattı, bize Abdurrahmân b. Nâfi‘ Ebû Ziyâd anlattı, bize Ömer b. Ebî Osmân anlattı, bize el-Hasan, İmrân b. Husayn'dan [naklen] anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: { إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ } “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” buyruğu hakkında soruldu. O da şöyle buyurdu: « مَنْ لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر، فلا صلاة له » «Kimin namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, onun namazı yoktur.»
وحدثنا علي بن الحسين، حدثنا يحيى بن أبي طلحة اليربوعي حدثنا أبو معاوية، عن ليث، عن طاوس، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر، لم يزدد بها من الله إلا بعدا". ورواه الطبراني من حديث أبي معاوية .
Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Talha el-Yerbûî anlattı, bize Ebû Muâviye, Leys'ten, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kimin namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, o namazla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur.» Bunu Taberânî de Ebû Muâviye hadisinden rivayet etmiştir .
وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا خالد بن عبد الله، عن العلاء بن المسيب، عمن ذكره، عن ابن عباس في قوله: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) قال: فَمَنْ لم تأمره صلاته بالمعروف وتنهه عن المنكر، لم يزدد بصلاته من الله إلا بعدا. فهذا موقوف
İbn Cerîr der ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bize Hâlid b. Abdillâh, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o zikrettiği kimseden, o da İbn Abbâs'tan onun: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: «Kimin namazı kendisine iyiliği emretmez ve kötülükten alıkoymazsa, namazıyla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur.» Bu rivayet mevkuftur
. قال ابن جرير: وحدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا علي بن هاشم بن البريد، عن جويبر، عن الضحاك، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ أنه قال: "لا صلاة لِمَنْ لم يطع الصلاة، وطاعة الصلاة أن تنهى عن الفحشاء والمنكر". قال: وقال سفيان: {قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ} [هود: ٨٧] قال: فقال سفيان: أي والله، تأمره وتنهاه.
. İbn Cerîr der ki: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bize Ali b. Hâşim b. el-Berîd, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu anlattı: «Namaza itaat etmeyenin namazı yoktur. Namaza itaat etmek ise onun hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymasıdır.» Dedi ki: Süfyân: {قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ} [Hûd: 87] “Dediler ki: Ey Şuayb! Namazın mı sana emrediyor?” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Süfyân: «Evet vallahi, ona emreder ve onu nehyeder» dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا أبو خالد، عن جويبر، عن الضحاك، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ -وقال أبو خالد مَرَّة: عن عبد الله -: "لا صلاة لِمَنْ لم يطع الصلاة، وطاعة الصلاة تنهاه عن الفحشاء والمنكر" .
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Hâlid, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da Abdullah'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki -Ebû Hâlid bir defasında: Abdullah'tan dedi-: «Namaza itaat etmeyenin namazı yoktur. Namaza itaat ise onu hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymasıdır» .
والموقوف أصح، كما رواه الأعمش، عن مالك بن الحارث، عن عبد الرحمن بن يزيد قال: قيل لعبد الله: إن فلانا يطيل الصلاة؟ قال: إن الصلاة لا تنفع إلا من أطاعها .
Mevkuf olan rivayet daha sahihtir; nitekim A'meş, Mâlik b. el-Hâris'ten, o da Abdurrahman b. Yezîd'den şöyle rivayet etmiştir: Abdullah'a: «Falanca namazı çok uzatıyor?» denildi. O da: «Namaz, ancak kendisine itaat edene fayda verir» dedi .
وقال ابن جرير: قال علي: حدثنا إسماعيل بن مسلم ، عن الحسن قال: قال رسول الله ﷺ: "من صلى صلاة لم تنهه عن الفحشاء والمنكر، لم يزدد بها من الله إلا بُعْدا" .
İbn Cerîr der ki: Ali dedi ki: Bize İsmâil b. Müslim , el-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kim bir namaz kılar da o namaz kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymazsa, onunla Allah'tan ancak daha da uzaklaşmış olur» .
والأصح في هذا كله الموقوفات عن ابن مسعود، وابن عباس، والحسن وقتادة، والأعمش وغيرهم، والله أعلم.
Bütün bunlarda en sahih olanı; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, el-Hasan, Katâde, el-A'meş ve başkalarından gelen mevkuf rivayetlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا يوسف بن موسى، حدثنا جرير -يعني ابن عبد الحميد -عن الأعمش، عن أبي صالح قال: أراه عن جابر -شك الأعمش -قال: قال رجل للنبي ﷺ: إن فلانا يصلي فإذا أصبح سرق، قال: "سينهاه ما يقول".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Cerîr -yani İbn Abdilhamîd- el-A'meş'ten anlattı, o Ebû Sâlih'ten nakletti; Ebû Sâlih dedi ki: Zannederim Câbir'den -[bu hususta] el-A'meş tereddüt etmiştir- nakletti; o şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Falanca namaz kılıyor, sabah olunca da hırsızlık yapıyor» dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Söylediği şeyler yakında onu [kötülükten] vazgeçirecektir».
وحدثنا محمد بن موسى الحَرشي حدثنا زياد بن عبد الله، عن الأعمش عن أبي صالح، عن جابر، عن النبي ﷺ بنحوه -ولم يشك -ثم قال: وهذا الحديث قد رواه غير واحد عن الأعمش واختلفوا في إسناده، فرواه غير واحد عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة أو غيره، وقال قيس عن الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر، وقال جرير وزياد: عن عبد الله، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن جابر.
Bize Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, bize Ziyâd b. Abdillâh, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Câbir'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini anlattı -ve şüphe etmedi -. Sonra şöyle dedi: Bu hadisi birden çok kişi el-A'meş'ten rivayet etmiş ve isnadında ihtilaf etmişlerdir. Birden çok kişi el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre'den veya başkasından rivayet etmiştir. Kays; el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den demiştir. Cerîr ve Ziyâd ise: Abdullah'tan, o el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Câbir'den demişlerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا الأعمش قال: أنبأنا أبو صالح عن أبي هريرة قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: إن فلانا يصلي بالليل فإذا أصبح سرق؟ فقال: "إنه سينهاه ما يقول ".
İmam Ahmed der ki: Bize Vekî' anlattı, bize el-A'meş anlattı; dedi ki: Bize Ebû Sâlih , Ebû Hureyre'den bildirdi; o şöyle demiştir: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Falanca geceleyin namaz kılıyor, sabah olunca da hırsızlık yapıyor?» dedi. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «Şüphesiz söylediği şeyler yakında onu vazgeçirecektir » buyurdu.
وتشتمل الصلاة أيضا على ذكر الله تعالى، وهو المطلوب الأكبر؛ ولهذا قال تعالى: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) أي: أعظم من الأول، (وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ) أي: يعلم جميع أقوالكم وأعمالكم.
Namaz aynı zamanda asıl ve en büyük maksat olan Allah Teâlâ'yı zikretmeyi de kapsar; nitekim Allah Teâlâ: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) yani birincisinden daha büyüktür buyurmuştur. (وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ) Yani: Bütün sözlerinizi ve amellerinizi bilir.
وقال أبو العالية في قوله: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ)، قال: إن الصلاة فيها ثلاث خصال فكل صلاة لا يكون فيها شيء من هذه الخلال فليست بصلاة: الإخلاص، والخشية، وذكر الله. فالإخلاص يأمره بالمعروف، والخشية تنهاه عن المنكر، وذكر القرآن يأمره وينهاه.
Ebü'l-Âliye: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Namazda üç haslet vardır; bu hasletlerden hiçbirinin bulunmadığı her namaz, namaz değildir: İhlas, korku (haşyet) ve Allah'ı zikretmek. İhlas ona iyiliği emreder, haşyet onu kötülükten alıkoyar, Kur'an'ı zikretmek ise ona emreder ve onu nehyeder.»
وقال ابن عَوْن الأنصاري: إذا كنت في صلاة فأنت في معروف، وقد حجزتك عن الفحشاء والمنكر، والذي أنت فيه من ذكر الله أكبر.
İbn Avn el-Ensârî der ki: «Namazda olduğun zaman bir iyilik içindesindir; o seni hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymuştur, içinde bulunduğun Allah'ı zikretme hali ise daha büyüktür.»
وقال حماد بن أبي سليمان: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) يعني: ما دمت فيها.
Hammâd b. Ebî Süleymân: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ) buyruğu hakkında: «Yani namazda olduğun müddetçe» demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ)، يقول: ولذكر الله لعباده أكبر، إذا ذكروه من ذكرهم إياه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakleder: «Kulları O'nu andıkları vakit, Allah'ın kullarını anması, onların O'nu anmasından daha büyüktür.»
وكذا روى غير واحد عن ابن عباس. وبه قال مجاهد، وغيره.
Birden çok kişi İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmiştir. Mücâhid ve başkaları da böyle söylemiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أبو خالد الأحمر، عن داود بن أبي هند، عن رجل، عن ابن عباس: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) قال: ذكر الله عند طعامك وعند منامك. قلت: فإن صاحبًا لي في المنزل يقول غير الذي تقول: قال: وأي شيء يقول؟ قلت: قال: يقول الله: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} [البقرة: ١٥٢]، فلذكر الله إيانا أكبر من ذكرنا إياه. قال: صدق.
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) hakkında: «Yemeğin esnasında ve uykun esnasında Allah'ı anmandır» dedi. Ben de dedim ki: Evde bir arkadaşım var, senin dediğinden farklı bir şey söylüyor. [İbn Abbâs]: «Ne diyor?» dedi. Ben de: «Allah: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} [el-Bakara: 152] “Beni anın ki ben de sizi anayım” buyuruyor; dolayısıyla Allah'ın bizi anması, bizim O'nu anmamızdan daha büyüktür» diyor dedim. Bunun üzerine: «Doğru söylemiş» dedi.
قال: وحدثنا أبي، حدثنا النفيلي، حدثنا إسماعيل، عن خالد، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس
[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize babam anlattı, bize en-Nufeylî anlattı, bize İsmâîl, Hâlid'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]:
في قوله: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) قال: لها وجهان، قال: ذكر الله عندما حرمه، قال: وذكر الله إياكم أعظم من ذكركم إياه.
onun: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) buyruğu hakkında şöyle dediğini: «Bunun iki yönü vardır: Harâm kıldığı şeyler karşısında Allah'ı hatırlamaktır; bir de Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür.»
وقال ابن جرير: حدثني يعقوب بن إبراهيم، حدَّثنا هُشَيْم، أخبرنا عطاء بن السائب، عن عبد الله بن ربيعة قال: قال لي ابن عباس: هل تدري ما قوله تعالى: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ)؟ قال: قلت: نعم. قال: فما هو؟ قلت: التسبيح والتحميد والتكبير في الصلاة، وقراءة القرآن، ونحو ذلك. قال: لقد قلت قولا عجبًا، وما هو كذلك، ولكنه إنما يقول: ذكر الله إياكم عندما أمر به أو نهى عنه إذا ذكرتموه، أكبر من ذكركم إياه .
İbn Cerîr der ki: Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Atâ b. es-Sâib, Abdullah b. Rebîa'dan bildirdi; o şöyle demiştir: İbn Abbâs bana: «Allah Teâlâ'nın: (وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ) buyruğunun ne olduğunu bilir misin?» dedi. Ben: «Evet» dedim. «O nedir?» dedi. Ben: «Namazdaki tesbih, tahmid, tekbir, Kur'an okumak ve benzeri şeylerdir» dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: «Şaşılacak bir söz söyledin, iş öyle değildir; lakin O ancak şöyle buyurmaktadır: O'nu andığınızda, emrettiği veya nehyettiği şeyler karşısında Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür .»
وقد روي هذا من غير وجه عن ابن عباس. وروي أيضا عن ابن مسعود، وأبي الدرداء، وسلمان الفارسي، وغيرهم. واختاره ابن جرير.
Bu görüş İbn Abbâs'tan çeşitli yollarla rivayet edilmiştir. Ayrıca İbn Mes'ûd, Ebü'd-Derdâ, Selmân-ı Fârisî ve başkalarından da rivayet edilmiş olup İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.
{وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)}.
{وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)} “İçlerinden zulmedenler bir yana, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve deyin ki: «Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.»”
قال قتادة وغير واحد: هذه الآية منسوخة بآية السيف، ولم يبق معهم مجادلة، وإنما هو الإسلام أو الجزية أو السيف.
Katâde ve birden çok kişi şöyle demiştir: Bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir; onlarla artık bir tartışma kalmamış, geriye yalnızca İslam, cizye veya kılıç kalmıştır.
وقال آخرون: بل هي باقية أو محكمة لِمَنْ أراد الاستبصار منهم في الدين، فيجادل بالتي هي أحسن، ليكون أنجع فيه، كما قال تعالى: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} [النحل: ١٢٥]، وقال تعالى لموسى وهارون حين بعثهما إلى فرعون: {فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى} [طه: ٤٤]. وهذا القول اختاره ابن جرير ، وحكاه عن ابن زيد.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet, onlardan dinde basiret sahibi olmak isteyen kimseler hakkında geçerliliğini korumakta veya muhkemdir; böylece daha etkili olması için en güzel şekilde mücadele edilir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} [en-Nahl: 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel yolla mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” Yine Teâlâ, Mûsâ ve Hârûn'u Firavun'a gönderdiğinde şöyle buyurmuştur: {فَقُولا لَهُ قَوْلا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى} [Tâhâ: 44] “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar.” Bu görüşü İbn Cerîr tercih etmiş ve İbn Zeyd'den nakletmiştir.
وقوله: (إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) أي: حادوا عن وجه الحق ، وعَمُوا عن واضح المحجة، وعاندوا وكابروا، فحينئذ ينتقل من الجدال إلى الجلاد، ويقاتلون بما يردعهم ويمنعهم، قال الله تعالى: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [الحديد: ٢٥].
(إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) buyruğu ise; yani hakkın yönünden sapan , apaçık yola karşı körleşen, inat edip büyüklük taslayanlar müstesnadır; bu durumda tartışmadan vuruşmaya geçilir ve onları caydırıp engelleyecek şekilde kendileriyle savaşılır, demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [el-Hadîd: 25] “Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde Kitab'ı ve mizanı indirdik. Kendisinde çetin bir güç ve insanlar için menfaatler bulunan demiri de indirdik; ta ki Allah, görmedikleri halde kendisine ve elçilerine yardım edenleri bilsin. Şüphesiz Allah kavidir, azizdir.”
قال جابر: أمرْنَا من خالف كتاب الله أن نضربه بالسيف.
Câbir: «Allah'ın Kitabı'na muhalefet edene kılıçla vurmakla emrolunduk» demiştir.
قال مجاهد: (إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) يعني: أهل الحرب، وَمَنِ امتنع منهم عن أداء الجزية.
Mücâhid: «(إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ) buyruğundan kasıt; harbîler ve onlardan cizye vermekten kaçınan kimselerdir» demiştir.
وقوله: (وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنزلَ إِلَيْنَا وَأُنزلَ إِلَيْكُمْ)، يعني: إذا أخبروا بما لا يعلم صدقه ولا كذبه، فهذا لا نُقدم على تكذيبه لأنه قد يكون حقا، ولا على تصديقه، فلعله أن يكون باطلا
Allah Teâlâ'nın { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنزلَ إِلَيْنَا وَأُنزلَ إِلَيْكُمْ } “ve: «Bize indirilene de size indirilene de iman ettik» deyin” buyruğunun anlamı şudur: Onlar doğruluğu da yalanlığı da bilinmeyen bir şey haber verdiklerinde, hak olma ihtimali bulunduğu için onu hemen yalanlamaya kalkışmayız; batıl olma ihtimali bulunduğu için de hemen doğrulamaya yönelmeyiz.
ولكن نؤمن به إيمانا مجملا معلقا على شرط وهو أن يكون منزلا لا مبدلا ولا مؤولا.
fakat tahrif edilmemiş, değiştirilmemiş ve yanlış yorumlanmamış olarak indirilmiş olması şartına bağlı mücmel bir imanla iman ederiz, demektir.
وقال البخاري، ﵀: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عثمان بن عُمَر، أخبرنا علي بن المبارك، عن يحيى بن أبي كثير، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة ، ﵁ قال: كان أهل الكتاب يقرؤون التوراة بالعبرانية، ويفسرونها بالعربية لأهل الإسلام، فقال رسول الله ﷺ: "لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تكذبوهم، وقولوا: آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل إليكم، وإلهنا وإلهكم واحد، ونحن له مسلمون". وهذا الحديث تفرَّد به البخاري .
Buhârî -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Osmân b. Ömer anlattı, bize Ali b. el-Mubârek, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- bildirdi; şöyle demiştir: Ehl-i Kitap Tevrat'ı İbranice okur, İslâm ehline de Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ehl-i Kitab'ı ne doğrulayın ne de yalanlayın; ve deyin ki: 'Allah'a, bize indirilene, size indirilene iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.'" Bu hadisi rivayet etmekte Buhârî tek kalmıştır .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عثمان بن عُمَر، أخبرنا يونس، عن الزهري، أخبرني ابن أبي نملة أن أبا نَمْلَةَ الأنصاري أخبره، أنه بينما هو جالس عند رسول الله ﷺ، جاءه رجل من اليهود، فقال: يا محمد، هل تتكلم هذه الجنازة؟ قال رسول الله ﷺ: "الله أعلم". قال اليهودي: أنا أشهد أنها تتكلم. فقال رسول الله ﷺ: "إذا حدثكم أهل الكتاب فلا تصدقوهم ولا تكذبوهم، وقولوا: آمنا بالله ورسله وكتبه، فإن كان حقًّا لم تكذبوهم، وإن كان باطلا لم تصدقوهم"
İmam Ahmed der ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, bize Yûnus, Zührî'den bildirdi; bana İbn Ebî Nemle , Ebû Nemle el-Ensârî'nin kendisine şöyle haber verdiğini bildirdi: O, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında otururken yahudilerden bir adam gelip: «Ey Muhammed! Bu cenaze konuşur mu?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah en iyisini bilir" buyurdu. Yahudi: «Ben onun konuştuğuna şahitlik ederim» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ehl-i Kitap size bir şey anlattığında onları ne doğrulayın ne de yalanlayın. 'Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına iman ettik' deyin. Eğer [söyledikleri] hak ise yalanlamamış olursunuz; şayet batıl ise doğrulamamış olursunuz" .
قلت: وأبو نَمْلَةَ هذا هو: عُمَارة. وقيل: عمار. وقيل: عمرو بن معاذ بن زُرَارة الأنصاري، ﵁.
Derim ki: Bu Ebû Nemle; Umâre'dir. Ammâr olduğu da söylenmiştir. Amr b. Muâz b. Zürâre el-Ensârî -radıyallâhu anh- olduğu da söylenmiştir.
ثم ليعلم أن أكثر ما يُحدّثون به غالبُه كذب وبهتان؛ لأنه قد دخله تحريف وتبديل وتغيير وتأويل، وما أقل الصدق فيه، ثم ما أقل فائدة كثير منه لو كان صحيحا.
Şunu da bilmek gerekir ki, onların anlattıklarının çoğu çoğunlukla yalan ve iftiradır; çünkü içerisine tahrif, tebdil, tağyir ve tevîl girmiştir ve içindeki doğruluk pek azdır; ayrıca doğru olsa bile çoğunun faydası ne kadar da azdır!
قال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا أبو عاصم، حدثنا سفيان، عن سليمان بن عامر، عن عمارة بن عمير، عن حُرَيْث بن ظهير، عن عبد الله -هو ابن مسعود -قال: لا تسألوا أهل الكتاب عن شيء، فإنهم لن يهدوكم وقد ضلوا، إما أن تكذبوا بحق أو تصدقوا بباطل، فإنه ليس أحد من أهل الكتاب إلا وفي قلبه تالية، تدعوه إلى دينه كتالية المال .
İbn Cerîr der ki: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Ebû Âsım anlattı, bize Süfyân, Süleymân b. Âmir'den, o Umâre b. Umeyr'den, o Hureys b. Zâhir'den, o da Abdullah'tan -yani İbn Mes'ûd'dan- anlattı; o şöyle demiştir: «Ehl-i Kitab'a hiçbir şey sormayın; zira onlar sapmışken sizi asla hidayete erdiremezler. Ya hakkı yalanlarsınız ya da batılı doğrularsınız. Çünkü Ehl-i Kitap'tan hiç kimse yoktur ki kalbinde, malın ardı sıra giden bir takipçi gibi kendisini kendi dinine çağıran bir meyil bulunmasın.»
وقال البخاري: حدثنا موسى بن إسماعيل حدثنا إبراهيم بن سعد، أخبرنا ابن شهاب، عن عبيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس قال: كيف تسألون أهل الكتاب عن شيء، وكتابكم الذي أنزل على رسوله ﷺ أحدث تقرؤونه محضا لم يُشَب، وقد حدَثَكم أن أهل الكتاب بدَّلوا كتاب الله، وغيروه وكتبوا بأيديهم الكتاب، وقالوا: هو من عند الله، ليشتروا به ثمنا قليلا؟ ألا ينهاكم ما جاءكم من العلم عن مسألتهم؟ لا والله ما رأينا منهم رجلا يسألكم عن الذي أنزل عليكم.
Buhârî der ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd anlattı, bize İbn Şihâb, Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: «Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen kitabınız [vahiy bakımından] en yeni iken, onu [içine yabancı bir söz] karışmamış katıksız haliyle okuyup dururken ve [bu Kitap] size Ehl-i Kitab'ın Allah'ın Kitabı'nı tahrif edip değiştirdiklerini, az bir paha karşılığında satmak için elleriyle kitap yazıp: "Bu Allah katındandır" dediklerini haber vermişken, sizler Ehl-i Kitab'a nasıl herhangi bir şey sorabiliyorsunuz? Size gelen ilim, onlara soru sormaktan sizi alıkoymuyor mu? Hayır, Allah'a yemin olsun ki onlardan tek bir adamın dahi size indirileni size sorduğunu görmedik!»
وقال البخاري: وقال أبو اليمان: أخبرنا شعيب، عن الزهري، أخبرني حُمَيد بن عبد الرحمن: أنه سمع معاوية يحدث رهطا من قريش بالمدينة -وذكرَ كعبَ الأحبار -فقال: إن كان من أصدق هؤلاء المحدثين الذين يحدثون عن أهل الكتاب، وإن كنا مع ذلك لنبلو عليه الكذب .
Buhârî der ki: Ebü'l-Yemân dedi ki: Bize Şuayb, Zührî'den bildirdi; bana Humeyd b. Abdirrahmân haber verdi: Kendisi Medine'de Muâviye'nin Kureyş'ten bir topluluğa konuşurken -Ka'b el-Ahbâr'ı anarak- şöyle dediğini işitmiştir: «Gerçekten o, Ehl-i Kitap'tan rivayette bulunan bu râvilerin en doğru sözlü olanlarındandı; bununla birlikte biz onda yine de yalana rastlardık .»
قلت: معناه أنه يقع منه الكذب لغة من غير قصد؛ لأنه يحدث عن صحف هو يحسن بها الظن، وفيها أشياء موضوعة ومكذوبة؛ لأنهم لم يكن في ملتهم حفاظ متقنون كهذه الأمة العظيمة، ومع ذلك وقرب العهد وضعت أحاديث كثيرة في هذه الأمة، لا يعلمها إلا الله ومن منحه الله علما بذلك، كل بحسبه، ولله الحمد والمنة.
Derim ki: Bunun anlamı, onun kasıt olmaksızın lügat anlamıyla yalana düşmesidir; çünkü o, kendilerine hüsnüzan beslediği sahifelerden nakilde bulunuyordu, o sahifelerde ise uydurma ve yalan şeyler vardı. Zira onların dininde bu yüce ümmetteki gibi sağlam hıfzeden muhakkikler yoktu. Bununla beraber ve dönemin yakınlığına rağmen bu ümmet içinde de -herkesin kendi nasibince- Allah'ın ve Allah'ın kendisine buna dair ilim bahşettiği kimselerin bildiği birçok hadis uydurulmuştur . Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هَؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ (٤٧) وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ (٤٩)}.
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هَؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ (٤٧) وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ (٤٩)} “İşte böylece sana Kitab'ı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi kâfirlerden başkası inkâr etmez. Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi zalimlerden başkası inkâr etmez.”
قال ابن جرير: يقول الله تعالى: كما أنزلنا الكُتُب على مَنْ قبلك -يا محمد -من الرسل، كذلك أنزلنا إليك هذا الكتاب.
İbn Cerîr der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Senden önceki elçilere kitapları indirdiğimiz gibi -ey Muhammed- sana da bu Kitab'ı indirdik.
وهذا الذي قاله حسن ومناسبة وارتباط جيد.
Onun bu söylediği güzel olup münasebeti ve irtibatı yerindedir.
وقوله: (فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ) أي: الذين أخذوه فتلَوْه حق تلاوته من أحبارهم العلماء الأذكياء، كعبد الله بن سلام، وسلمان الفارسي، وأشباههما.
(فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ) buyruğu; yani onu alıp hakkıyla okuyan, Abdullah b. Selâm, Selmân-ı Fârisî ve benzerleri gibi onların âlim ve zeki hahamları ona iman ederler, demektir.
وقوله: (وَمِنْ هَؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ)، يعني العرب من قريش وغيرهم، (وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ)، أي: ما يكذب بها ويجحد حقها إلا مَنْ يستر الحق بالباطل، ويغطي ضوء الشمس بالوصائل، وهيهات.
(وَمِنْ هَؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ) buyruğu; Kureyş ve diğerlerinden olan Arapları kastetmektedir. (وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ) buyruğu ise; yani hakkı batılla örten ve güneşin ışığını örtülerle gizlemeye çalışan kimseden başkası onu yalanlamaz ve hakkını inkâr etmez, [fakat bu] ne mümkün!
ثم قال تعالى: (وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ)، أي: قد لبثت في قومك -يا محمد -ومن قبل أن تأتي بهذا القرآن عُمرا لا تقرأ كتابا ولا تحسن الكتابة، بل كل أحد من قومك وغيرهم يعرف أنك رجل أمي لا تقرأ ولا تكتب. وهكذا صفته في الكتب المتقدمة، كما قال تعالى: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} الآية [الأعراف: ١٥٧]. وهكذا كان، صلوات الله وسلامه عليه [دائما أبدا] إلى يوم القيامة، لا يحسن الكتابة ولا يخط سطرا ولا حرفا بيده، بل كان له كتاب يكتبون بين
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ) “Sen bundan önce ne bir kitap okuyordun ne de onu sağ elinle yazıyordun.” Yani: Ey Muhammed! Sen bu Kur'an'ı getirmeden önce kavminin arasında bir ömür boyu kaldın; ne bir kitap okuyor ne de yazı yazmayı biliyordun. Bilakis kavminden ve diğer insanlardan herkes senin ne okuyan ne de yazan ümmî bir adam olduğunu biliyordu. Önceki kitaplardaki vasfı da böyleydi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Onlar, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî elçiye, o peygambere uyarlar. O, onlara iyiliği emreder ve onları kötülükten meneder...” [el-A‘râf: 157]. Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, o kıyamet gününe kadar [daima ve ebediyen] böyleydi; yazı yazmayı bilmez, eliyle ne bir satır ne de bir harf çizerdi. Bilakis onun, aralarında
يديه الوحي والرسائل إلى الأقاليم. ومن زعم من متأخري الفقهاء، كالقاضي أبي الوليد الباجي ومن تابعه أنه ﵇ ، كتب يوم الحديبية: "هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله" فإنما حمله على ذلك رواية في صحيح البخاري: "ثم أخذ فكتب": وهذه محمولة على الرواية الأخرى: "ثم أمر فكتب". ولهذا اشتد النكير بين فقهاء المغرب والمشرق على من قال بقول الباجي، وتبرؤوا منه، وأنشدوا في ذلك أقوالا وخطبوا به في محافلهم: وإنما أراد الرجل -أعني الباجي، فيما يظهر عنه -أنه كتب ذلك على وجه المعجزة، لا أنه كان يحسن الكتابة، كما قال، ﵊ إخبارا عن الدجال: "مكتوب بين عينيه كافر" وفي رواية: "ك ف ر، يقرؤها كل مؤمن" ، وما أورده بعضهم من الحديث أنه لم يمت، ﵇ حتى تعلم الكتابة، فضعيف لا أصل له؛ قال الله تعالى: (وَمَا كُنْتَ تَتْلُو) أي: تقرأ (مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ) لتأكيد النفي، (وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ) تأكيد أيضا، وخرج مخرج الغالب، كقوله تعالى: {وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [الأنعام: ٣٨].
vahyi ve memleketlere gönderilen mektupları yazan kâtipleri vardı. Son dönem fakihlerinden Kadı Ebü'l-Velîd el-Bâcî ve ona tabi olanların, onun aleyhisselâm Hudeybiye günü: «Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın üzerinde sulh yaptığı metindir» diye yazdığı yönündeki iddialarına gelince, onları buna sevk eden şey Sahîh-i Buhârî'deki: «Sonra aldı ve yazdı» rivayetidir. Oysa bu, diğer rivayet olan: «Sonra emretti ve yazıldı» manasına hamledilir. Bu sebeple Mağrip ve Meşrık fakihleri arasında Bâcî'nin sözünü söyleyen kimseye karşı sert bir tepki doğmuş, ondan teberrî etmişler, bu hususta sözler söylemiş ve meclislerinde hutbeler irad etmişlerdir. Adamın -yani Bâcî'nin anlaşıldığı kadarıyla- kastı ise, onun yazı yazmayı bildiği değil, bunu mucize kabilinden yazdığıdır; nitekim Deccâl hakkında haber vererek aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "İki gözünün arasında kâfir yazılıdır"; bir rivayette ise: "ك ف ر (k-f-r), her mümin onu okur" . Bazılarının onun aleyhisselâm okuma yazma öğreninceye kadar vefat etmediğine dair zikrettikleri hadise gelince, zayıftır ve aslı yoktur. Allah Teâlâ: (وَمَا كُنْتَ تَتْلُو) yani okumuyordun (مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ) nefyi pekiştirmek için buyurmuştur; (وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ) ifadesi de yine teyittir ve Teâlâ'nın: {وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} [el-En'âm: 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” buyruğu gibi galip olan durum üzere gelmiştir.
وقوله: (إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ) أي: لو كنت تحسنها لارتاب بعض الجهلة من الناس فيقول: إنما تعلم هذا من كُتب قبله مأثورة عن الأنبياء، مع أنهم قالوا ذلك مع علمهم بأنه أمي لا يحسن الكتابة: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا} [الفرقان: ٥]، قال الله تعالى: {قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} [الفرقان: ٦]، وقال هاهنا: (بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) أي: [هذا] القرآن آيات بينة واضحة في الدلالة على الحق، أمرًا ونهيًا وخبرًا، يحفظه العلماء، يَسَّره الله عليهم حفظًا وتلاوةً وتفسيرًا، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} [القمر: ١٧]، وقال رسول الله ﷺ: "ما مِنْ نبي إلا وقد أعطي ما آمن على مثله البشر وإنما كان الذي أوتيته وحيًا أوحاه الله إليَّ، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعا" .
(إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ) buyruğu; yani şayet sen yazmayı bilseydin , insanlardan bazı cahiller şüpheye düşüp: «Bunu ancak kendisinden önceki peygamberlerden nakledilen kitaplardan öğrendi» derdi. Nitekim onlar onun okuma yazma bilmeyen bir ümmî olduğunu bildikleri halde şöyle demişlerdi: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا} [el-Furkân: 5] “Ve dediler ki: 'Öncekilerin masallarıdır, onları yazdırmış, sabah akşam kendisine okunmaktadır.'” Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} [el-Furkân: 6] “De ki: 'Onu göklerdeki ve yerdeki sırrı bilen indirmiştir. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” Burada ise şöyle buyurmuştur: (بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) Yani: [Bu] Kur'an; emir, nehiy ve haber olarak hakka delalet etme hususunda apaçık, belirgin ayetlerdir; âlimler onu ezberler; Allah onu ezberlemeyi, okumayı ve tefsir etmeyi onlara kolaylaştırmıştır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ} [el-Kamer: 17] “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "Hiçbir peygamber yoktur ki, insanların bir benzerine iman edeceği şeyler (mucizeler) ona verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet günü onların tabisi en çok olanı olmayı ümit ederim" .
وفي حديث عياض بن حمار، في صحيح مسلم: "يقول الله تعالى: إني مبتليك ومبتل بك، ومنزل عليك كتابًا لا يغسله الماء، تقرؤه نائما ويقظان". أي: لو غسل الماء المحلَّ المكتوب فيه لما احتيج إلى ذلك المحل، كما جاء في الحديث الآخر: "لو كان القرآن في إهاب، ما أحرقته النار"، لأنه محفوظ في الصدور، ميسر على الألسنة، مهيمن على القلوب، معجز لفظًا ومعنى؛ ولهذا جاء في الكتب المتقدمة، في صفة هذه الأمة: "أناجيلهم في صدورهم".
Sahîh-i Müslim'de geçen İyâz b. Hımâr hadisinde [şöyle buyrulmaktadır]: «Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Şüphesiz Ben seni imtihan edeceğim ve seninle de [insanları] imtihan edeceğim. Sana, suyun yıkayıp yok edemeyeceği, uykudayken de uyanıkken de okuyacağın bir Kitap indireceğim.”». Yani su, yazıldığı yeri yıkayıp silse bile artık o yere ihtiyaç duyulmaz; nitekim diğer bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Şayet Kur'an bir deri içinde olsaydı, ateş onu yakmazdı.». Çünkü o; göğüslerde korunmuş, dillerde kolaylaştırılmış, kalplere hâkim, lafız ve mana bakımından eşsizdir (mu'cizdir). İşte bu sebeple önceki kitaplarda bu ümmetin vasfı hakkında: «Onların İncilleri (kutsal kitapları) göğüslerindedir» şeklinde yer almıştır.
واختار ابن جرير أن المعنى في قوله تعالى: (بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ)، بل العلم بأنك ما كنت تتلو من قبل هذا الكتاب كتابًا ولا تخطه بيمينك، آيات بينات في صدور الذين أوتوا العلم من أهل الكتاب . ونقله عن قتادة، وابن جريج. وحكى الأول عن الحسن [البصري] فقط.
İbn Cerîr, Allah Teâlâ'nın: (بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ) buyruğundaki mananın şöyle olduğunu tercih etmiştir: «Bilakis bu Kitap'tan önce senin hiçbir kitap okumadığın ve onu sağ elinle yazmadığın bilgisi, Ehl-i Kitap'tan kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir .» Bunu Katâde ve İbn Cüreyc'den nakletmiş; birinci görüşü ise sadece Hasan [el-Basrî]'den aktarmıştır.
قلت: وهو الذي رواه العوفي عن عبد الله بن عباس، وقاله الضحاك، وهو الأظهر، والله أعلم.
Derim ki: Avfî'nin Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiği de budur, Dahhâk da bunu söylemiştir ve en belirgin olan da budur; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ) أي: ما يكذب بها ويبخس حقها ويردها إلا الظالمون، أي: المعتدون المكابرون، الذين يعلمون الحق ويحيدون عنه، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧].
(وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ) buyruğu ise; yani hakkı bildikleri halde ondan sapan haddi aşmış kibirliler olan zalimlerden başkası onu yalanlamaz, hakkını çiğnemez ve reddetmez, demektir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الألِيمَ} [Yûnus: 96-97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.”
{وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢)}.
{وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٥٢)} “Dediler ki: 'Ona Rabbinden ayetler (mucizeler) indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Ayetler ancak Allah'ın katındadır; ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde olanı bilir. Batıla iman edip Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.'”
يقول تعالى مخبرًا عن المشركين في تعنتهم وطلبهم آيات -يعنون -ترشدهم إلى أن محمدا رسول الله كما جاء صالح بناقته، قال الله تعالى: (قُلْ) يا محمد: (إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ) أي: إنما أمر ذلك إلى الله، فإنه لو علم أنكم تهتدون لأجابكم إلى سؤالكم؛ لأن ذلك سهل عليه، يسير لديه، ولكنه يعلم منكم أنما قصدكم التعنت والامتحان، فلا يجيبكم إلى ذلك، كما قال تعالى: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا} [الإسراء: ٥٩].
Teâlâ, müşriklerin inatçılıklarını ve tıpkı Sâlih'in devesiyle geldiği gibi Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna kendilerini iletecek ayetler (mucizeler) istemelerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, (قُلْ) de ki: (إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ) Yani: Bu iş ancak Allah'a aittir; zira O sizin doğru yolu bulacağınızı bilseydi isteğinize icabet ederdi; çünkü bu O'na pek kolaydır, O'nun katında pek basittir. Fakat O, sizin amacınızın sırf inatlaşmak ve denemek olduğunu bilmektedir, bu yüzden buna icabet etmez. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا} [el-İsrâ: 59] “Bizi ayetler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o deveyi vermiştik de ona zulmettiler...”
وقوله: (وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ) أي: إنما بعثت نذيرًا لكم بَيِّنَ النذارة فَعَليَّ أن أبلغكم رسالة الله و {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧]، وقال تعالى: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢].
(وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ) buyruğu; yani ben ancak size uyarısı apaçık bir uyarıcı olarak gönderildim; bana düşen Allah'ın risaletini size tebliğ etmektir; ve {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [el-Kehf: 17] “Allah kimi hidayete erdirirse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa artık onun için doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.” Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [el-Bakara: 272] “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir; lakin Allah dilediğini doğru yola iletir.”
ثم قال تعالى مبينا كثرة جهلهم، وسخافة عقلهم، حيث طلبوا آيات تدلهم على صدق محمد فيما جاءهم [به] -وقد جاءهم بالكتاب العزيز الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه، ولا من خلفه تنزيل من حكيم حميد، الذي هو أعظم من كل معجزة، إذ عجزت الفصحاء والبلغاء عن معارضته، بل عن معارضة عشر سور من مثله، بل عن معارضة سورة منه -فقال تعالى: (أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ) أي: أولم يكفهم آية أنا أنزلنا عليك هذا الكتاب العظيم، الذي فيه خبر ما قبلهم، ونبأ ما بعدهم، وحكم ما بينهم، وأنت رجل أمي لا تقرأ ولا تكتب، ولم تخالط أحدا
Sonra Teâlâ, Muhammed'in kendilerine getirdiği şey hususundaki doğruluğuna delalet edecek ayetler (mucizeler) istedikleri için onların cehaletlerinin çokluğunu ve akıllarının kıtlığını beyan ederek şöyle buyurdu: Oysa [Muhammed] onlara; önünden ve ardından bâtılın yaklaşamadığı, Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiş olan ve her mucizeden daha büyük olan o aziz Kitab'ı getirmiştir. Nitekim en fasih ve en beliğ kimseler onun benzeriyle, hatta onun benzeri on sureyle, dahası ondan bir sureyle dahi muarazada bulunmaktan (benzerini getirmekten) aciz kalmışlardır. Bunun üzerine Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ) Yani: Onlara bir delil ve mucize olarak, kendilerine okunmakta olan; içinde kendilerinden öncekilerin haberi, kendilerinden sonrakilerin mühim hadiseleri ve aralarındaki meselelerin hükmü bulunan bu yüce Kitab'ı sana indirmiş olmamız yetmedi mi? Üstelik sen okuma yazma bilmeyen, hiç kimseyle bir arada bulunup
من أهل الكتاب، فجئتهم بأخبار ما في الصحف الأولى، ببيان الصواب مما اختلفوا فيه، وبالحق الواضح البين الجلي، كما قال تعالى: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ١٩٧]، وقال تعالى: {وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأُولَى} [طه: ١٣٣].
düşüp kalkmamış ümmî bir adamsın; böyleyken onlara ilk sahifelerde yer alan haberleri, ihtilaf ettikleri konulardaki doğrunun beyanını ve apaçık, berrak hakkı getirdin. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ} [eş-Şuarâ: 197] “İsrailoğulları âlimlerinin bunu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأُولَى} [Tâhâ: 133] “Dediler ki: 'Bize Rabbinden bir ayet (mucize) getirmeli değil miydi?' Onlara önceki sahifelerdeki apaçık delil gelmedi mi?”
وقال الإمام أحمد: حدثنا حجاج، حدثنا ليث، حدثني سعيد بن أبي سعيد، عن أبيه عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من الأنبياء من نبي إلا قد أعطي من الآيات ما مثله آمن عليه البشر، وإنما كان الذي أوتيته وحيًا أوحاه الله إلي، فأرجو أن أكون أكثرهم تابعًا يوم القيامة". أخرجاه من حديث الليث .
İmam Ahmed der ki: Bize Haccâc anlattı, bize Leys anlattı, bana Saîd b. Ebî Saîd babasından , o da Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- bildirdi; şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, insanların bir benzerine iman edeceği ayetler (mucizeler) ona verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet günü onların tabisi en çok olanı olmayı ümit ederim." Bu hadisi her ikisi de Leys hadisinden tahric etmiştir .
وقال الله تعالى: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) أي: إن في هذا القرآن: (لَرَحْمَةً) أي: بيانًا للحق، وإزاحة للباطل و (ذِكْرَى) بما فيه حلول النقمات ونزول العقاب بالمكذبين والعاصين، (لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).
Allah Teâlâ: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) buyurmuştur. Yani bu Kur'an'da: (لَرَحْمَةً) hakkın beyanı ve batılın bertaraf edilmesi; (وَذِكْرَى) yalanlayanların ve isyan edenlerin başına gelen felaketler ve azabın inişine dair hatırlatmalar vardır; (لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) “iman eden bir kavim için bir rahmet ve bir öğüttür”.
ثم قال تعالى: قل: (كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا) أي: هو أعلم بما تفيضون فيه من التكذيب، ويعلم ما أقول لكم من إخباري عنه، بأنه أرسلني، فلو كنت كاذبا عليه لانتقم مني، كما قال تعالى: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ * لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} [الحاقة: ٤٤ - ٤٧]، وإنما أنا صادق عليه فيما أخبرتكم به، ولهذا أيدني بالمعجزات الواضحات، والدلائل القاطعات.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: De ki: (كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا) Yani: O, sizin daldığınız yalanlamayı en iyi bilendir; benim de O'nun beni elçi gönderdiğine dair O'ndan size getirdiğim haberleri bilmektedir. Şayet ben O'na iftira ediyor olsaydım benden intikam alırdı; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأَقَاوِيلِ * لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ * ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ * فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ} [el-Hâkka: 44-47] “Eğer o bazı sözleri bize karşı uydurmuş olsaydı, elbette onu sağ elinden yakalardık. Sonra onun can damarını keserdik. Hiçbiriniz de buna engel olamazdınız.” Ben ise size bildirdiğim hususlarda O'nun adına doğruyu söylemekteyim; bundan dolayı beni apaçık mucizelerle ve kesin delillerle desteklemiştir.
(يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) [أي] : لا تخفى عليه خافية.
(يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) [Yani] : O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz.
(وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) أي: يوم معادهم سيجزيهم على ما فعلوا، ويقابلهم على ما صنعوا، من تكذيبهم بالحق واتباعهم الباطل، كذبوا برسل الله مع قيام الأدلة على صدقهم، وآمنوا بالطواغيت والأوثان بلا دليل، سيجازيهم على ذلك، إنه حكيم عليم.
(وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ) Yani: Dönüş günlerinde yaptıklarının karşılığını onlara verecek ve hakka karşı yalanlamaları, batıla uymaları sebebiyle yaptıklarının cezasını karşılarına çıkaracaktır. Doğruluklarına dair deliller ortadayken Allah'ın peygamberlerini yalanlamış, hiçbir delil yokken tâğûtlara ve putlara inanmışlardır; O, onları bundan dolayı cezalandıracaktır. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir.
{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)}.
{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)} “Senden azabın çarçabuk gelmesini isterler. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı azap onlara mutlaka gelirdi. O, kendileri farkında olmadan ansızın onlara gelecektir. Senden azabın çarçabuk gelmesini isterler; oysa cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürür ve: 'Yaptıklarınızı tadın!' der.”
يقول تعالى مخبرا عن جهل المشركين في استعجالهم عذاب الله أن يقع بهم، وبأس الله أن يحل
Allah Teâlâ, müşriklerin Allah'ın azabının başlarına gelmesini ve Allah'ın şiddetli azabının üzerlerine inmesini aceleyle istemelerindeki cehaletlerini haber vermektedir.
عليهم، كما قال تعالى: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢]، وقال هاهنا: (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ) أي: لولا ما حَتَّم الله من تأخير العذاب إلى يوم القيامة لجاءهم العذاب قريبا سريعا كما استعجلوه.
aceleyle istemelerindeki cehaletlerini haber vererek -nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [el-Enfâl: 32] “Hani onlar: 'Allah'ım! Eğer bu senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir' demişlerdi”- burada da şöyle buyurmuştur: (وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ) Yani: Allah'ın azabı kıyamet gününe ertelemiş olduğu hükmü bulunmasaydı, aceleyle istedikleri gibi azap onlara hemen ve çarçabuk gelirdi.
ثم قال: (وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً) أي: فجأة، (وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) أي: يستعجلون بالعذاب، وهو واقع بهم لا محالة.
Sonra: (وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً) yani ansızın, (وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) buyurdu; yani azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar, oysa azap muhakkak başlarına gelecektir.
قال شعبة، عن سِمَاك، عن عِكْرِمة قال في قوله: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ)، قال: البحر.
Şu'be, Simâk'tan, o da İkrime'den naklettiğine göre o: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) buyruğu hakkında: «Denizdir» demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين. حدثنا عمر بن إسماعيل بن مجالد، حدثنا أبي عن مجالد، عن الشعبي؛ أنه سمع ابن عباس يقول: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ): وجهنم هو هذا البحر الأخضر، تنتثر الكواكب فيه، وتُكور فيه الشمس والقمر، ثم يستوقد فيكون هو جهنم.
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Ömer b. İsmâîl b. Mücâlid anlattı, bize babam Mücâlid'den, o Şa'bî'den anlattı; o İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiştir: (وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ) «Cehennem şu yeşil denizdir; yıldızlar onun içine dökülecek, güneş ve ay onun içinde dürülecek, sonra tutuşturulacak ve cehennem o olacaktır.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عاصم، حدثنا عبد الله بن أمية، حدثني محمد بن حُيَي، حدثنا صفوان بن يعلى، عن أبيه، أن النبي ﷺ قال: "البحر هو جهنم". قالوا: ليعلى، فقال: ألا ترون أن الله يقول: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} [الكهف: ٢٩]، قال: لا والذي نفس يعلى بيده لا أدخلها أبدا حتى أعرض على الله، ولا يصيبني منها قطرة حتى أعرض على الله ﷿ .
İmam Ahmed der ki: Bize Ebû Âsım anlattı, bize Abdullah b. Ümeyye anlattı, bana Muhammed b. Huyey bildirdi, bize Safvân b. Ya'lâ babasından anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Deniz cehennemdir" buyurmuştur. Ya'lâ'ya: [Bu nasıl olur?] dediler, o da: «Görmüyor musunuz, Allah: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} [el-Kehf: 29] “...duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş...” buyuruyor» dedi ve ekledi: «Hayır, Ya'lâ'nın nefsi elinde olana yemin ederim ki, Allah'ın huzuruna çıkarılıncaya kadar oraya asla girmem ve Allah'a azze ve celle arz olununcaya kadar ondan bana bir damla bile isabet etmez.»
هذا تفسير غريب، وحديث غريب جدا، والله أعلم.
Bu garip bir tefsirdir ve hadis de oldukça gariptir; en doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تعالى: (يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ)، كقوله تعالى: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} [الأعراف: ٤١]، وقال: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} [الزمر: ١٦]، وقال: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ} [الأنبياء: ٣٩]، فالنار تغشاهم من سائر جهاتهم، وهذا أبلغ في العذاب الحسي.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: (يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ) Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} [el-A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır.” Yine şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} [ez-Zümer: 16] “Onların üstlerinde de ateşten tabakalar, altlarında da tabakalar vardır.” Yine şöyle buyurmuştur: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ} [el-Enbiyâ: 39] “İnkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları vakti bir bilselerdi!” Ateş onları her yönden bürür; bu ise hissi azabın en ileri derecesidir.
وقوله: (وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ)، تهديد وتقريع وتوبيخ، وهذا عذاب معنوي على النفوس، كقوله: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} [القمر: ٤٨، ٤٩]، وقال {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [الطور: ١٣ - ١٦].
Allah Teâlâ'nın: (وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) “[Allah onlara:] ‘Yapmakta olduklarınızı tadın!’ der.” buyruğu; bir tehdit, azarlama ve kınamadır. Bu ise nefisler üzerinde [büyük] bir manevi azaptır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ} [el-Kamer: 48-49] “Yüzüstü ateşte sürüklendikleri gün: ‘Tadın cehennemin dokunuşunu!’ [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” Yine şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ * اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [et-Tûr: 13-16] “O gün cehennem ateşine şiddetle itilip kakılırlar. ‘İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı sihir, yoksa siz mi görmüyorsunuz? Girin oraya; ister sabredin, ister sabretmeyin, artık sizin için birdir. Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını görmektesiniz.’”
{يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)}.
{يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; öyleyse yalnız bana ibadet edin. Her nefis ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetteki yüksek köşklere yerleştireceğiz. [Güzel amel] işleyenlerin ecri ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül ederler. Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (biriktirip saklayamaz); onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, Semî'dir, Alîm'dir.”
هذا أمر من الله لعباده المؤمنين بالهجرة من البلد الذي لا يقدرون فيه على إقامة الدين، إلى أرض الله الواسعة، حيث يمكن إقامة الدين، بأن يوحدوا الله ويعبدوه كما أمرهم؛ ولهذا قال: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ).
Bu, Allah'ın mümin kullarına, dini ikame etmeye güç yetiremedikleri beldeden, Allah'ı birleyip O'na emrettiği şekilde ibadet ederek dini ikame etmenin mümkün olduğu Allah'ın geniş arzına hicret etmeleri yönündeki bir emridir. Bu sebeple: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ) buyurmuştur.
قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن عبد ربه، حدثنا بَقِيَّةُ بن الوليد، حدثني جُبَيْر بن عمرو القرشي، حدثني أبو سعد الأنصاري، عن أبي يحيى مولى الزبير بن العوام قال: قال رسول الله ﷺ: "البلاد بلاد الله، والعباد عباد الله، فحيثما أصبتَ خيرًا فأقم" .
İmam Ahmed der ki: Bize Yezîd b. Abdirabbih anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, bana Cübeyr b. Amr el-Kureşî bildirdi, bana Ebû Sa'd el-Ensârî, Zübeyr b. el-Avvâm'ın azatlısı Ebû Yahyâ'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Beldeler Allah'ın beldeleridir, kullar da Allah'ın kullarıdır. Nerede bir hayra ulaşırsan orada ikamet et" buyurdu.
ولهذا لما ضاق على المستضعفين بمكة مقامهم بها، خرجوا مهاجرين إلى أرض الحبشة، ليأمنوا، على دينهم هناك، فوجدوا هناك خير المنزلين، أصحمة النجاشي ملك الحبشة، ﵀، آواهم وأيدهم بنصره، وجعلهم سُيُوما ببلاده. ثم بعد ذلك هاجر رسول الله ﷺ وأصحابه الباقون إلى المدينة النبوية يثرب المطهرة
İşte bu sebeple Mekke'deki güçsüz müminlere orada kalmak zor gelince, dinlerini orada emniyete almak üzere Habeş topraklarına hicret ederek çıktılar. Orada konaklatanların en hayırlısını; kendilerini barındıran, yardımıyla destekleyen ve ülkesinde onları emniyet içinde serbest kılan Habeş Meliki Ashame en-Necâşî'yi -Allah ona rahmet etsin- buldular. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve geride kalan ashabı, Peygamber şehri olan arındırılmış Yesrib'e (Medine'ye) hicret ettiler.