ثم قال: (كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ) أي: أينما كنتم يدرككم الموت، فكونوا في طاعة الله وحيث أمركم الله، فهو خير لكم، فإن الموت لا بد منه، ولا محيد عنه، ثم إلى الله
Sonra şöyle buyurdu: (كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ) Yani: Nerede olursanız olun ölüm size yetişecektir. Öyleyse Allah'a itaatte ve Allah'ın size emrettiği yerde olun; bu sizin için daha hayırlıdır. Zira ölüm kaçınılmazdır ve ondan kurtuluş yoktur. Sonra dönüş
المرجع [والمآب] ، فَمَنْ كان مطيعا له جازاه أفضل الجزاء، ووافاه أتمَّ الثواب؛ ولهذا قال: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: لنسكننهم منازل عاليةً في الجنة تجري من تحتها الأنهار، على اختلاف أصنافها، من ماء وخمر، وعسل ولبن، يصرفونها ويجرونها حيث شاؤوا، (خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها أبدا لا يبغون عنها حولا (نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ): نعمت هذه الغرفُ أجرًا على أعمال المؤمنين.
[ve varış] Allah'adır . Kim O'na itaat etmişse, ona mükâfatın en güzelini verir ve sevabın en kâmilini ulaştırır. Nitekim şöyle buyurmuştur: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) Yani: Onları cennette altından ırmaklar akan yüksek köşklere yerleştireceğiz; o ırmaklar su, şarap, bal ve süt gibi farklı çeşitlerdedir; onları diledikleri gibi sevk eder ve akıtırlar. (خَالِدِينَ فِيهَا) Yani: Orada ebedî kalıcıdırlar, oradan başka bir yere naklolunmak istemezler. (نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ): Bu köşkler, müminlerin amellerine karşılık ne güzel bir mükâfattır!
(الَّذِينَ صَبَرُوا) أي: على دينهم، وهاجروا إلى الله، ونابذوا الأعداء، وفارقوا الأهل والأقرباء، ابتغاء وجه الله، ورجاء ما عنده وتصديق موعوده.
(الَّذِينَ صَبَرُوا) Yani: Dinleri uğrunda sabredenler, Allah'a hicret edenler, düşmanları terk edenler, Allah'ın rızasını kazanmak, O'nun katındakini ummak ve vadini tasdik etmek amacıyla ailelerinden ve akrabalarından ayrılanlardır.
قال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثني أبي، حدثنا صفوان المؤذِنَ، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا معاوية بن سلام، عن أخيه زيد بن سلام، عن جده أبي سلام الأسود، حدثني أبو معَاتق الأشعري، أن أبا مالك الأشعري حدثه أن رسول الله ﷺ حدثه: أن في الجنة غُرَفا يُرى ظاهرها من باطنها، وباطنها من ظاهرها، أعدَّها الله لِمَنْ أطعم الطعام، وأطاب الكلام، وأباح الصيام، وأقام الصلاة والناس نيام .
İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- der ki: Bana babam anlattı, bize müezzin Safvân anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Muâviye b. Sellâm, kardeşi Zeyd b. Sellâm'dan, o dedesi Ebû Sellâm el-Esved'den anlattı, bana Ebû Muâtık el-Eş'arî anlattı; Ebû Mâlik el-Eş'arî ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine şöyle anlattığını bildirmiştir: "Cennette dışı içinden, içi de dışından görünen köşkler vardır. Allah bunları, yemek yediren, tatlı dilli olan, oruca devam eden ve insanlar uykudayken namaz kılan kimseler için hazırlamıştır" .
[وقوله]: (وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ)، في أحوالهم كلها، في دينهم ودنياهم.
[Ve O'nun şu buyruğu]: (وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ), din ve dünya işlerinde, bütün durumlarında [yalnız Rablerine tevekkül ederler].
ثم أخبرهم تعالى أن الرزق لا يختص ببقعة، بل رزقه تعالى عام لخلقه حيث كانوا وأين كانوا، بل كانت أرزاق المهاجرين حيث هاجروا أكثر وأوسع وأطيب، فإنهم بعد قليل صاروا حكام البلاد في سائر الأقطار والأمصار؛ ولهذا قال: (وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا) أي: لا تطيق جمعه وتحصيله ولا تؤخر شيئًا لغد، (اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ) أي: الله يقيض لها رزقها على ضعفها، وييسره عليها، فيبعث إلى كل مخلوق من الرزق ما يصلحه، حتى الذر في قرار الأرض، والطير في الهواء والحيتان في الماء، قال الله تعالى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦].
Sonra Allah Teâlâ, rızkın belirli bir bölgeye mahsus olmadığını, aksine nerede ve hangi durumda olurlarsa olsunlar O'nun rızkının yarattıklarını kuşattığını onlara bildirdi. Hatta muhacirlerin rızıkları, hicret ettikleri yerlerde daha çok, daha geniş ve daha temiz olmuştur. Nitekim onlar kısa bir süre sonra bütün beldelerde ve memleketlerde toprakların hâkimleri oldular. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا) Yani: Onu toplayıp elde etmeye güç yetiremez ve yarına hiçbir şey biriktirip saklayamaz , (اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ) Yani: Allah zayıflığına rağmen onun rızkını takdir eder ve ona kolaylaştırır; yerin derinliklerindeki karıncadan, havadaki kuştan ve sudaki balıktan varıncaya kadar her bir yaratılmışa durumunu düzeltecek rızkı gönderir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [Hûd: 6] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الرحمن الهروي، حدثنا يزيد -يعني ابن هارون -حدثنا الجراح بن مِنْهَال الجزري -هو أبو العطوف -عن الزهري، عن رجل، عن ابن عمر قال: خرجت مع رسول الله ﷺ حتى دخل بعض حيطان المدينة، فجعل يلتقط من التمر ويأكل، فقال لي: "يا بن عمر، ما لك لا تأكل؟ " قال: قلت: لا أشتهيه يا رسول الله، قال: "لكني أشتهيه،
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân el-Herevî anlattı, bize Yezîd -yani İbn Hârûn- anlattı, bize Cerrâh b. Minhâl el-Cezerî -ki o Ebü'l-Atûf'tur- Zührî'den, o bir adamdan, o da İbn Ömer'den [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktım; nihayet Medine bahçelerinden birine girdi. [Ağaçtan dökülen] hurmaları toplayıp yemeye başladı ve bana: «Ey İbn Ömer! Sana ne oluyor da yemiyorsun?» buyurdu. [İbn Ömer] dedi ki: Ben de: “Canım istemiyor ey Allah'ın Resûlü” dedim. Şöyle buyurdu: «Fakat benim canım istiyor,
وهذه صبح رابعة منذ لم أذق طعاما ولم أجده، ولو شئت لدعوت ربي فأعطاني مثل ملك قيصر وكسرى فكيف بك يا بن عمر إذا بَقِيتَ في قوم يخبئون رزق سنتهم بضعف اليقين؟ ". قال: فوالله ما برحنا ولا رِمْنا حتى نزلت: (وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) فقال رسول الله ﷺ: "إن الله لم يأمرني بكنز الدنيا، ولا باتباع الشهوات، فَمَنْ كنز دنياه يريد بها حياة باقية فإن الحياة بيد الله، ألا وإني لا أكنز دينارًا ولا درهمًا، ولا أخبئ رزقا لغد " .
ve bu, yemek tatmadığım ve bulamadığım dördüncü sabahtır. Eğer dileseydim Rabbime dua ederdim de bana Kayser ve Kisrâ'nın mülkü gibisini verirdi. İkân (kesin inanç) zayıflığından dolayı bir yıllık rızıklarını saklayan bir topluluk içinde kaldığında durumun ne olur ey İbn Ömer?" [İbn Ömer] dedi ki: Vallahi biz daha yerimizden ayrılmadan ve kımıldamadan: (وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) ayeti indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah bana dünyalık biriktirmeyi ve şehvetlere uymayı emretmedi. Kim onunla baki bir hayat dileyerek dünyalığını biriktirirse, bilsin ki hayat Allah'ın elindedir. Dikkat edin! Ben ne bir dinar ne de bir dirhem biriktiririm; yarına da hiçbir rızık saklamam " .
وهذا حديث غريب، وأبو العطوف الجزري ضعيف.
Bu garib bir hadistir ve Ebü'l-Atûf el-Cezerî zayıftır.
وقد ذكروا أن الغراب إذا فَقسَ عن فراخه البَيض، خرجوا وهم بيضٌ فإذا رآهم أبواهم كذلك، نفرا عنهم أياما حتى يسود الريش، فيظل الفرخ فاتحًا فاه يتفقد أبويه، فيقيض الله له طيرًا صغارًا كالبَرغَش فيغشاه فيتقوت منه تلك الأيام حتى يسود ريشه، والأبوان يتفقدانه كل وقت، فكلما رأوه أبيض الريش نفرا عنه، فإذا رأوه قد اسودّ ريشه عطفا عليه بالحضانة والرزق، ولهذا قال الشاعر:
Zikretmişlerdir ki karga yumurtadan yavruları çıktığında, yavrular beyaz renkte çıkarlar. Anne ve babaları onları bu şekilde görünce tüyleri siyahlaşıncaya kadar birkaç gün onlardan ürküp kaçarlar. Yavru da ağzını açık tutarak anne babasını bekler durur. Allah da ona sivrisinek gibi küçük sinekler nasip eder, onlar yavruyu sarar ve tüyleri siyahlaşıncaya kadar o günlerde onlarla beslenir. Anne ve baba ise onu her vakit gözetlerler; tüylerini beyaz gördükçe ondan kaçarlar, tüylerinin siyahlaştığını gördüklerinde ise bakımını ve rızkını üstlenerek ona şefkat gösterirler. Şair bu sebeple şöyle demiştir:
يا رازق النعَّاب في عُشه … وجَابر العَظْم الكَسِير المهيض
Ey yuvasındaki karga yavrusunu rızıklandıran … Ve ufalanmış kırık kemiği saran [Allah'ım]!
وقد قال الشافعي في جملة كلام له في الأوامر، كقول النبي ﷺ "سافروا تصحوا وترزقوا".
Şâfiî de emirler konusundaki sözleri arasında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Seyahat edin ki sıhhat bulasınız ve rızıklanasınız" sözünü zikretmiştir.
قال البيهقي أخبرنا إملاء أبو الحسن علي بن عبدان، أخبرنا أحمد بن عبيد، أخبرنا محمد بن غالب، حدثني محمد بن سِنان، حدثنا محمد بن عبد الرحمن بن رَدّاد -شيخ من أهل المدينة -حدثنا عبد الله بن دينار عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "سافروا تصحوا وتغنموا". قال: ورويناه عن ابن عباس .
el-Beyhakî der ki: Bize imlâ yoluyla Ebü'l-Hasen Ali b. Abdân haber verdi, bize Ahmed b. Ubeyd haber verdi, bize Muhammed b. Gâlib haber verdi, bana Muhammed b. Sinân anlattı, bize Muhammed b. Abdirrahmân b. Reddâd -Medinelilerden bir şeyhtir- anlattı, bize Abdullah b. Dînâr , İbn Ömer'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Seyahat edin ki sıhhat bulasınız ve ganimet elde edesiniz" buyurdu. [Beyhakî] dedi ki: Bunu İbn Abbâs'tan da rivayet ettik .
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا ابن لَهِيعة، عن دَرّاج، عن عبد الرحمن بن حُجَيرة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "سافروا تربحوا، وصوموا تصحوا، واغزوا تغنموا" .
İmam Ahmed der ki: Bize Kuteybe anlattı, bize İbn Lehîa, Derrâc'dan, o Abdurrahmân b. Huceyre'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Seyahat edin ki kazanasınız, oruç tutun ki sıhhat bulasınız, gazaya çıkın ki ganimet elde edesiniz" buyurdu .
وقد ورد مثل حديث ابن عمر عن ابن عباس مرفوعا، وعن معاذ بن جبل موقوفا. وفي
İbn Ömer'in hadisinin bir benzeri İbn Abbâs'tan merfû olarak, Muâz b. Cebel'den ise mevkûf olarak rivayet edilmiştir. Bir
لفظ: "سافروا مع ذوي الجدود والميسرة"
lafızda da: "Kısmetli ve varlıklı kimselerle seyahat edin" [şeklindedir].
وقوله تعالى: (وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) أي: السميع لأقوال عباده، العليم بحركاتهم وسكناتهم.
Allah Teâlâ'nın: (وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) buyruğu ise; kullarının sözlerini hakkıyla işiten, hareketlerini ve hareketsizliklerini hakkıyla bilendir, demektir.
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)}.
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı boyun eğdiren kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. O hâlde nasıl döndürülüyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: 'Gökten su indirip de onunla ölümünden sonra yeri dirilten kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.”
يقول تعالى مقررا أنه لا إله إلا هو؛ لأن المشركين -الذين يعبدون معه غيره -معترفون أنه المستقل بخلق السموات والأرض والشمس والقمر، وتسخير الليل والنهار، وأنه الخالق الرازق لعباده، ومقدر آجالهم، واختلافها واختلاف أرزاقهم ففاوت بينهم، فمنهم الغني والفقير، وهو العليم بما يصلح كُلا منهم، ومَنْ يستحق الغنى ممن يستحق الفقر، فذكر أنه المستبدُّ بخلق الأشياء المتفرد بتدبيرها، فإذا كان الأمر كذلك فلم يُعبد غيره؟ ولم يتوكل على غيره؟ فكما أنه الواحد في ملكه فليكن الواحد في عبادته، وكثيرًا ما يقرر تعالى مقام الإلهية بالاعتراف بتوحيد الربوبية. وقد كان المشركون يعترفون بذلك، كما كانوا يقولون في تلبيتهم: "لبيك لا شريك لك، إلا شريكا هو لك، تملكه وما ملك".
Allah Teâlâ, Kendisinden başka hiçbir ilah olmadığını pekiştirerek bildirmektedir; zira O'nunla birlikte başkasına tapan müşrikler, gökleri, yeri, güneşi ve ayı yaratmada, geceyi ve gündüzü boyun eğdirmede O'nun tek başına olduğunu ; kullarını yaratanın, rızıklandıranın, ecellerini, ecellerinin farklılığını ve rızıklarının farklılığını takdir edenin O olduğunu ve aralarında fark kıldığını, dolayısıyla onlardan zengin ve fakir olan bulunduğunu itiraf etmektedirler. O, her birine neyin uygun geleceğini, zenginliği hak eden ile fakirliği hak edenin kim olduğunu en iyi bilendir. Böylece her şeyi tek başına yaratanın ve onların idaresinde tek olanın Kendisi olduğunu zikretmiştir. Durum böyle olunca, O'ndan başkasına nasıl ibadet edilir ve O'ndan başkasına nasıl tevekkül edilir? Mülkünde tek olduğu gibi, ibadet edilmesinde de tek olmalıdır. Allah Teâlâ uluhiyyet makamını çoğu zaman rububiyyet tevhidinin itirafıyla pekiştirir. Nitekim müşrikler de telbiyelerinde: "Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesnadır, Sen ona da sahipsin onun sahip olduklarına da" diyerek bunu itiraf ediyorlardı.
{وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)}.
{وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)} “Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi! Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar. Kendilerine verdiklerimize karşı nankörlük etsinler ve zevk sürsünler diye! Yakında bilecekler!”
يقول تعالى مخبرا عن حقارة الدنيا وزوالها وانقضائها، وأنها لا دوام لها، وغاية ما فيها لهو ولعب: (وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ) أي: الحياة الدائمة الحق الذي لا زوال لها ولا انقضاء، بل هي مستمرة أبد الآباد.
Allah Teâlâ dünyanın değersizliğini, yok olup gideceğini ve son bulacağını, onun için bir devamlılık olmadığını ve onda olanın en nihayetinde bir eğlence ve oyundan ibaret olduğunu haber vererek şöyle buyurmaktadır: (وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ) Yani: Yok olması ve son bulması mümkün olmayan, aksine sonsuza kadar kesintisiz devam eden gerçek ve kalıcı hayat odur.
وقوله: (لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) أي: لآثروا ما يبقى على ما يفنى.
(لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) buyruğu ise; kalıcı olanı fani olana tercih ederlerdi, demektir.
ثم أخبر تعالى عن المشركين أنهم عند الاضطرار يدعونه وحده لا شريك له، فهلا يكون هذا
Sonra Teâlâ haber vermektedir ki müşrikler, darda kaldıklarında O'na, hiçbir ortağı olmaksızın bir ve tek olarak dua ederler; keşke bu [tavır]
منهم دائما، (فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) كقوله {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} [الإسراء:: ٦٧]. وقال هاهنا: (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ).
onlardan her zaman olsaydı! (فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} [el-İsrâ: 67] “Denizde başınıza bir tehlike geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz.” Burada da: (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ) buyurmuştur.
وقد ذكر محمد بن إسحاق، عن عكرمة بن أبي جهل: أنه لما فتح رسول الله ﷺ مكة ذهب فارًّا منها، فلما ركب في البحر ليذهب إلى الحبشة، اضطربت بهم السفينة، فقال أهلها: يا قوم، أخلصوا لربكم الدعاء، فإنه لا ينجي هاهنا إلا هو. فقال عكرمة: والله إن كان لا ينجي في البحر غيره، فإنه لا يُنَجّي غيره في البر أيضا، اللهم لك عليَّ عهد لئن خرجتُ لأذهبن فلأضعَنّ يدي في يد محمد فلأجدنه رؤوفًا رحيما، وكان كذلك.
Muhammed b. İshâk, İkrime b. Ebî Cehl'den şunu nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde, İkrime oradan kaçarak gitti. Habeşistan'a gitmek üzere gemiye bindiğinde gemi dalgalarla sarsıldı. Bunun üzerine gemidekiler: 'Ey kavim, Rabbinize ihlasla dua edin; çünkü burada O'ndan başkası kurtaramaz' dediler. İkrime de: 'Vallahi, eğer denizde O'ndan başkası kurtarmıyorsa, karada da O'ndan başkası kurtaramaz. Allah'ım! Sana söz veriyorum, eğer buradan sağ salim çıkarsam mutlaka gidip elimi Muhammed'in eline koyacağım ve onu elbette çok şefkatli, çok merhametli bulacağım' dedi ve öyle de oldu.
وقوله: (لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا): هذه اللام يسميها كثير من أهل العربية والتفسير وعلماء الأصول لام العاقبة؛ لأنهم لا يقصدون ذلك، ولا شك أنها كذلك بالنسبة إليهم، وأما بالنسبة إلى تقدير الله عليهم ذلك وتقييضه إياهم لذلك فهي لام التعليل. وقد قدَّمْنا تقرير ذلك في قوله: {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [القصص: ٨].
(لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا) buyruğundaki bu lâm harfini, Arap dili ve tefsir ehlinden birçoğu ile usul âlimleri 'akıbet lâmı' olarak adlandırırlar; zira onlar bunu amaçlamamaktadırlar. Onların durumuna göre böyle olduğunda şüphe yoktur. Ancak Allah'ın bunu onlar hakkında takdir etmesi ve onları buna sevk etmesi açısından ise 'illet lâmı'dır. Nitekim bunun açıklaması: {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا} [el-Kasas: 8] “Sonunda kendileri için bir düşman ve bir hüzün olsun diye...” ayetinde daha önce geçmişti.
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)}
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanıp öldürülürken), bizim [Mekke'yi] güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? Allah'a karşı yalan uydurandan veya kendisine gelen hakkı yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette kendi yollarımıza ileteceğiz. Şüphesiz Allah iyilik edenlerle beraberdir.”
يقول تعالى ممتنا على قريش فيما أحلهم من حرمه، الذي جعله للناس سواء العاكف فيه والبادي، ومن دخله كان آمنا، فهم في أمن عظيم، والأعراب حوله ينهب بعضهم بعضا ويقتل بعضهم بعضا، كما قال تعالى: {لإِيلافِ قُرَيْشٍ * إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ * فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ * الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ} [قريش: ١ - ٤].
Allah Teâlâ, yerlisiyle dışarıdan geleni bir kıldığı ve giren kimsenin güvende olduğu Kendi Harem'ine Kureyş'i yerleştirmekle onlara lütufta bulunduğunu bildirmektedir. Onlar büyük bir güvenlik içindeyken etraflarındaki bedeviler ise birbirlerini yağmalamakta ve birbirlerini öldürmektedirler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لإِيلافِ قُرَيْشٍ * إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ * فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ * الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ} [Kureyş: 1-4] “Kureyş'in alıştırılması için; kış ve yaz yolculuklarına alıştırılmaları için... Öyleyse onlar, kendilerini açlıktan doyuran ve korkudan emin kılan bu Ev'in (Kâbe'nin) Rabbine ibadet etsinler.”
وقوله: (أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ) أي: أفكان شكرهم على هذه النعمة العظيمة أن أشركوا به، وعبدوا معه [غيره من] الأصنام والأنداد، و {بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} [إبراهيم: ٢٨]، وكفروا بنبي الله وعبده ورسوله، فكان اللائق بهم إخلاص العبادة لله، وألا يشركوا به، وتصديق الرسول وتعظيمه وتوقيره، فكذبوه وقاتلوه وأخرجوه من بين ظهرهم؛ ولهذا سلبهم الله ما كان أنعم به عليهم، وقتل من قتل منهم ببدر، وصارت الدولة لله ولرسوله وللمؤمنين، ففتح الله على رسوله مكة، وأرغم آنافهم وأذل رقابهم.
(أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ) buyruğu yani: Bu büyük nimete karşı şükürleri; O'na ortak koşmak, O'nunla birlikte putlardan ve eş koşulanlardan [başkalarına] ibadet etmek, {بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} [İbrâhîm: 28] “Allah'ın nimetini nankörlüğe çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenler...” ayetindeki gibi davranmak, Allah'ın peygamberini, kulunu ve elçisini inkâr etmek mi olacaktı? Oysa onlara yaraşan, ibadeti Allah'a has kılmaları, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamaları, Resûl'ü tasdik edip onu yüceltmeleri ve ona saygı göstermeleriydi. Fakat onlar onu yalanladılar, onunla savaştılar ve onu yurtlarından çıkardılar. Bu sebeple Allah onlara bahşetmiş olduğu nimeti ellerinden aldı, onlardan Bedir'de öldürülenler öldürüldü ve hâkimiyet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerin oldu. Böylece Allah Resûlü'ne Mekke'nin fethini nasip etti, onların burunlarını sürttü ve boyunlarını eğdirdi.
ثم قال تعالى: (وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ) أي: لا أحد أشد
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ } “Allah'a karşı yalan uyduran veya kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kimdir?” Yani: [Cezası] daha şiddetli hiç kimse yoktur...
عقوبة ممن كذب على الله فقال: إن الله أوحى إليه شيء، ولم يوح إليه شيء. ومن قال: سأنزل مثل ما أنزل الله. وهكذا لا أحد أشد عقوبة ممن كذب بالحق لما جاءه، فالأول مفتر، والثاني مكذب؛ ولهذا قال: (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ).
Allah'a yalan uydurarak kendisine hiçbir şey vahyedilmediği hâlde: 'Allah bana vahyetti' diyenden ve: 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden daha çok. Aynı şekilde, hak kendisine geldiğinde onu yalanlayandan da cezası daha şiddetli kimse yoktur. İlki iftiracı, ikincisi ise yalanlayıcıdır. Bu sebeple: (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ) buyurmuştur.
ثم قال (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا) يعني: الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، وأصحابه وأتباعه إلى يوم الدين (لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا)، أي: لنُبَصرنهم سبلنا، أي: طرقنا في الدنيا والآخرة.
Sonra: (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا) buyurdu. Yani: Resûl salavâtullâhi ve selâmühû aleyh, onun ashabı ve kıyamet gününe kadar onun izinden gidenlerdir. (لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا), yani: Onlara dünya ve ahirette yollarımızı göstereceğiz, demektir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أحمد بن أبي الحَواري، حدثنا عباس الهمداني أبو أحمد -من أهل عكا -في قول الله : (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ) قال: الذين يعملون بما يعلمون، يهديهم لما لا يعلمون. قال أحمد بن أبي الحواري: فحدثت به أبا سليمان الداراني فأعجبه، وقال: ليس ينبغي لِمَنْ ألهم شيئا من الخير أن يعمل به حتى يسمعه في الأثر، فإذا سمعه في الأثر عمل به، وحمد الله حين وافق ما في نفسه .
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize babam anlattı, bize Ahmed b. Ebü'l-Havârî anlattı, bize Akkalı Abbâs el-Hemdânî Ebû Ahmed, Allah'ın şu sözü hakkında anlattı: (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ): 'Bildiğinin gereğini yapan kimseyi, bilmediği şeylere iletir' dedi. Ahmed b. Ebü'l-Havârî dedi ki: Bunu Ebû Süleymân ed-Dârânî'ye anlattım, çok hoşuna gitti ve şöyle dedi: 'Kendisine hayırdan bir şey ilham edilen kimsenin, onu bir rivayette (eserde) işitinceye kadar amel etmesi uygun olmaz. Onu rivayette işittiğinde gereğini yapar ve içindeki ilhamla örtüştüğü için Allah'a hamdeder' .
وقوله: (وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ)، قال ابن أبي حاتم:
(وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ) buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim der ki:
حدثنا أبي، حدثنا عيسى بن جعفر -قاضي الري -حدثنا أبو جعفر الرازي، عن المغيرة، عن الشعبي قال: قال عيسى بن مريم، ﵇: إنما الإحسان أن تحسن إلى مَنْ أساء إليك، ليس الإحسان أن تحسن إلى مَنْ أحسن إليك. [وفي حديث جبريل لما سأل رسول الله ﷺ عن الإحسان قال: "أخبرني عن الإحسان". قال: "أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك".
Bize babam anlattı, bize Rey Kadısı Îsâ b. Ca'fer anlattı, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Mugîre'den, o da eş-Şa'bî'den anlattı; o şöyle demiştir: Îsâ b. Meryem aleyhisselâm: 'İhsan (iyilik), ancak sana kötülük yapana iyilik etmendir; sana iyilik yapana iyilik etmen ihsan değildir' buyurmuştur. [Cibrîl hadisinde de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihsandan sorduğunda: "Bana ihsandan haber ver" demiş, o da: "Allah'a, O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir" buyurmuştur.]
[انتهى تفسير سورة العنكبوت، ولله الحمد والمنة]
[Ankebût Suresi'nin tefsiri bitti; hamd ve minnet Allah'a aittir.]