قال الطبراني: حدثنا محمود بن الفرج الأصبهاني، حدثنا إسماعيل بن عمرو البجلي، حدثنا حماد بن شعيب، عن حبيب بن أبي ثابت، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس قال: كان يلبي أهل الشرك: لبيك اللهم [لبيك] ، لبيك لا شريك لك، إلا شريكا هو لك، تملكه وما ملك. فأنزل الله: (هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ) .
Taberânî şöyle demiştir: Bize Mahmûd b. el-Ferec el-Isbehânî anlattı, bize İsmâil b. Amr el-Becelî anlattı, bize Hammâd b. Şuayb, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den , o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Şirk ehli şöyle telbiye getirirdi: 'Lebbeyk Allâhümme [lebbeyk] , lebbeyk lâ şerîke lek, illâ şerîken hüve lek, temlikühû ve mâ melek' (Buyur Allah'ım buyur, buyur Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesna, ona da onun sahip olduklarına da Sen sahipsin). Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: (هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ) “Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduklarından (kölelerinizden) sizinle eşit ortaklarınız var mıdır ki, birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekinesiniz?” .
ولما كان التنبيه بهذا المثل على براءته تعالى ونزاهته بطريق الأولى والأحرى، قال: (كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ).
Bu misalle Yüce Allah'ın [ortaklardan] berî ve münezzeh olduğuna evleviyet ve öncelik yoluyla dikkat çekilince şöyle buyurmuştur: (كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) “İşte akleden bir topluluk için ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız.”
ثم قال تعالى مبينا أن المشركين إنما عبدوا غيره سَفَهًا من أنفسهم وجهلا (بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا) أي: المشركون (أَهْوَاءَهُمْ) أي: في عبادتهم الأنداد بغير علم، (فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ) [أي: فلا أحد يهديهم إذا كتب الله إضلالهم] ، (وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) أي: ليس لهم من قدرة الله منقذ ولا مجير، ولا محيد لهم عنه؛ لأنه ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن.
Sonra Yüce Allah, müşriklerin O'ndan başkasına ancak kendi beyinsizlikleri ve cehaletleri sebebiyle ibadet ettiklerini açıklayarak şöyle buyurmuştur: (بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا) “Hayır, o zulmedenler” yani müşrikler, (أَهْوَاءَهُمْ) “kendi hevalarına uymuşlardır” yani hiçbir bilgiye dayanmaksızın denk saydıkları putlara tapmışlardır. (فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ) “Allah'ın saptırdığını kim doğru yola iletebilir?” [Yani Allah onların sapkınlığını yazdıktan sonra artık onları hidayete erdirecek hiç kimse yoktur] . (وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ) “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” Yani onları Allah'ın kudretinden kurtaracak veya himaye edecek hiç kimse yoktur, O'ndan kaçıp kurtulacakları bir yer de yoktur; zira O'nun dilediği olur, dilemediği ise asla olmaz.
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٠) مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)}
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٠) مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)} “(Ey Muhammed!) Yüzünü dosdoğru bir muvahhit olarak o dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler. (30) O'na yönelmiş kimseler olarak O'ndan korkun, namazı kılın ve müşriklerden olmayın; (31) Dinlerini parçalayan ve fırka fırka olanlardan [olmayın]. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir. (32)”
يقول تعالى: فسدد وجهك واستمر على الذي شرعه الله لك، من الحنيفية ملة إبراهيم، الذي هداك الله لها، وكملها لك غاية الكمال، وأنت مع ذلك لازم فطرتك السليمة، التي فطر الله الخلق عليها، فإنه تعالى فطر خلقه على [معرفته وتوحيده، وأنه لا إله غيره، كما تقدم عند قوله تعالى: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [الأعراف: ١٧٢]، وفي الحديث: "إني خلقت
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yüzünü dosdoğru tut ve Allah'ın senin için meşru kıldığı, seni kendisine ilettiği ve senin için eksiksiz kıldığı hanîflik dini olan İbrâhim'in milleti/dini üzere sebat et. Bununla birlikte sen, Allah'ın mahlûkatı üzerine yarattığı selim fıtratına sımsıkı sarıl. Zira Yüce Allah yarattıklarını [O'nu tanıma, O'nu birleme ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığı bilinci üzere yaratmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى} [el-A'râf: 172] “Onları kendilerine karşı şahit tuttu: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da: 'Evet, [Rabbimizsin, buna şahidiz]' dediler” buyruğunun tefsirinde daha önce geçtiği üzere ve hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Ben kullarımı...»
عبادي حُنَفاء، فاجتالتهم الشياطين عن دينهم". وسنذكر في الأحاديث أن الله تعالى فطر خلقه على] الإسلام، ثم طرأ على بعضهم الأديان الفاسدة كاليهودية أو النصرانية أو المجوسية .
hanifler olarak yarattım; sonra şeytanlar onları dinlerinden saptırıp çeldi.” Hadislerde zikredeceğimiz üzere Yüce Allah yarattıklarını] İslâm fıtratı üzere yaratmış, daha sonra bazılarında Yahudilik, Hristiyanlık veya Mecusilik gibi bozuk dinler arız olmuştur .
وقوله: (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) قال بعضهم: معناه لا تبدلوا خلق الله، فتغيروا الناس عن فطرتهم التي فطرهم الله عليها. فيكون خبرا بمعنى الطلب، كقوله تعالى: {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [آل عمران: ٩٧]، وهذا معنى حسن صحيح.
Yüce Allah'ın: (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) “Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur” buyruğu hakkında bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Allah'ın yaratmasını değiştirmeyin, insanları Allah'ın kendilerini yarattığı fıtrattan çevirmeyin' demektir. Bu durumda tıpkı Yüce Allah'ın: {وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا} [Âl-i İmrân: 97] “Oraya giren güvende olur” buyruğunda olduğu gibi talep manasında bir haber olur. Bu da güzel ve sahih bir manadır.
وقال آخرون: هو خبر على بابه، ومعناه: أنه تعالى ساوى بين خلقه كلهم في الفطرة على الجبلة المستقيمة، لا يولد أحد إلا على ذلك، ولا تفاوت بين الناس في ذلك؛ ولهذا قال ابن عباس، وإبراهيم النَّخَعي، وسعيد بن جُبَيْر، ومجاهد، وعِكْرِمة، وقتادة، والضحاك، وابن زيد في قوله: (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) أي: لدين الله.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, kendi zahiri üzere bir haberdir ve manası şudur: Yüce Allah yarattıklarının hepsini dosdoğru bir yaratılış fıtratında eşit kılmıştır; hiç kimse bundan başkası üzere doğmaz ve insanlar arasında bu hususta bir farklılık yoktur. Bu sebepledir ki İbn Abbâs, İbrâhîm en-Nehaî, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, İkrime, Katâde, Dahhâk ve İbn Zeyd , (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) “Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur” buyruğunu; "Allah'ın dininde [değişme yoktur]" şeklinde açıklamışlardır.
وقال البخاري: قوله: (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ): لدين الله، خَلْقُ الأولين: [دين الأولين]، والدين والفطرة: الإسلام.
Buhârî şöyle demiştir: (لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ) "Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur" ifadesi; Allah'ın dininde demektir. 'Öncekilerin yaratışı': [Öncekilerin dini] demektir. Din ve fıtrat ise İslâm'dır.
حدثنا عبدان، أخبرنا عبد الله، أخبرنا يونس، عن الزهري، أخبرني أبو سلمة بن عبد الرحمن أن أبا هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من مولود يولد إلا على الفطرة، فأبواه يُهَوِّدَانه أو يُنَصِّرانه أو يُمَجسانه، كما تَنْتِج البهيمة بهيمة جَمْعاء، هل تحسون فيها من جدعاء"؟ ثم يقول: (فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ).
Bize Abdân anlattı, bize Abdullah haber verdi, bize Yûnus, Zührî'den haber verdi; bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdi ki Ebû Hureyre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hiçbir doğan çocuk yoktur ki fıtrat üzere doğmuş olmasın; sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecusi yapar. Tıpkı hayvanın uzuvları tam bir yavru doğurması gibi; hiç onda kulağı veya burnu kesik bir yavru görüyor musunuz?” Sonra [Ebû Hureyre] şu ayeti okurdu: (فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata [sarıl]... Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur.”
ورواه مسلم من حديث عبد الله بن وهب، عن يونس بن يزيد الأيْلي، عن الزهري، به . وأخرجاه -أيضا -من حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ .
Müslim de bu hadisi Abdullah b. Vehb'den, o Yûnus b. Yezîd el-Eylî'den, o da ez-Zührî'den aynı isnadla rivayet etmiştir . İkisi ayrıca bu hadisi Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Hemmâm'dan, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere tahric etmişlerdir .
وفي معنى هذا الحديث قد وردت أحاديث عن جماعة من الصحابة، فمنهم الأسودُ بن سَرِيع التميمي. قال الإمام أحمد:
Bu hadisin manası hususunda bir grup sahabiden hadisler rivayet edilmiştir; onlardan biri Esved b. Serî' et-Temîmî'dir. İmam Ahmed şöyle demiştir :
حدثنا إسماعيل، حدثنا يونس، عن الحسن عن الأسود بن سَرِيع [التميمي] قال: أتيت رسول الله ﷺ وغزوت معه، فأصبت ظهرا، فقتل الناس يومئذ، حتى قتلوا الولدان. فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: "ما بال أقوام جاوزهم القتل اليوم حتى قتلوا الذرية؟ ". فقال رجل: يا رسول الله، أما هم أبناء المشركين؟ فقال: "ألا إنما خياركم أبناء المشركين". ثم قال: "لا تقتلوا ذرية، لا تقتلوا ذرية". وقال: "كل نسمة تولد على الفطرة، حتى يُعرب عنها لسانها، فأبواها يهودانها أو ينصرانها".
Bize İsmâil rivayet etti, bize Yûnus, el-Hasan'dan, [o da] el-Esved b. Serî' [et-Temîmî]'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla birlikte gazveye katıldım ve bir binek hayvanı elde ettim. O gün insanlar [düşmanı] öldürdüler, hatta çocukları dahi öldürdüler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: «Bugün bazı kimselere ne oluyor ki öldürme işinde haddi aşıp çocukları dahi öldürüyorlar?» buyurdu. Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar müşriklerin çocukları değil mi?" dedi. Bunun üzerine: «Haberiniz olsun ki sizin en hayırlılarınız da müşriklerin çocuklarıdır» buyurdu. Sonra: «Sakın çocukları öldürmeyin! Sakın çocukları öldürmeyin!» buyurdu ve şöyle dedi: «Her can, dili kendisini ifade edinceye kadar fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu yahudileştirir veya hıristiyanlaştırır.»
ورواه النسائي في كتاب السير، عن زياد بن أيوب، عن هُشَيْم، عن يونس -وهو ابن عبيد -عن الحسن البصري، به .
Nesâî de bunu Kitâbü's-Siyer'de Ziyâd b. Eyyûb'dan, o Huşeym'den, o Yûnus'tan -ki o İbn Ubeyd'dir-, o Hasan el-Basrî'den aynı isnadla rivayet etmiştir .
ومنهم جابر بن عبد الله الأنصاري، قال الإمام أحمد:
Onlardan biri de Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'dir. İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا هاشم، حدثنا أبو جعفر، عن الربيع بن أنس، عن الحسن، عن جابر عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "كل مولود يولد على الفطرة، حتى يُعرب عنه لسانه، فإذا عبر عنه لسانه إما شاكرًا وإما كفورا" .
Bize Hâşim anlattı, bize Ebû Ca'fer, Rebî' b. Enes'ten, o Hasan'dan, o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Her doğan çocuk, dili kendisini ifade edinceye kadar fıtrat üzere doğar. Dili kendisini ifade ettiğinde ise ya şükredici olur ya da nankör/kâfir” .
ومنهم عبد الله بن عباس الهاشمي، قال الإمام أحمد:
Onlardan biri de Abdullah b. Abbâs el-Hâşimî'dir. İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا عفان، حدثنا أبو عَوَانة، حدثنا أبو بشر، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس، ﵄، أن رسول الله ﷺ سُئل عن أولاد المشركين، فقال: "الله أعلم بما كانوا عاملين إذ خلقهم". أخرجاه في الصحيحين، من حديث أبي بشر جعفر بن إياس اليَشْكُرِي، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس مرفوعا بذلك .
Bize Affân anlattı, bize Ebû Avâne anlattı, bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den , o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin [küçük yaşta ölen] çocukları hakkında sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Onları yarattığı vakit ne amel işleyeceklerini en iyi Allah bilir.” Her ikisi de bunu Sahîhayn'da Ebû Bişr Ca'fer b. İyâs el-Yeşkürî'nin hadisinden, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan merfû olarak bu lafızla tahric etmişlerdir .
وقد قال أحمد أيضا: حدثنا عفان، حدثنا حماد -يعني ابن سلمة -أنبأنا عمار بن أبي عمار، عن ابن عباس قال: أتى عليَّ زمان وأنا أقول: أولاد المسلمين مع أولاد المسلمين، وأولاد المشركين مع المشركين. حتى حدثني فلان عن فلان: أن رسول الله ﷺ سئل عنهم فقال: "الله أعلم بما كانوا عاملين". قال: فلقيت الرجل فأخبرني. فأمسكت عن قولي .
Ahmed ayrıca şöyle demiştir : Bize Affân anlattı, bize Hammâd -yani İbn Seleme- anlattı, bize Ammâr b. Ebî Ammâr, İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Üzerimden öyle bir zaman geçti ki ben: 'Müslümanların çocukları Müslümanların çocuklarıyla beraber, müşriklerin çocukları ise müşriklerle beraberdir' derdim. Nihayet falan bana falandan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlar hakkında sorulduğunu ve onun: “Onların ne amel işleyeceklerini en iyi Allah bilir” buyurduğunu anlattı. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Sonra o adamla karşılaştım, bana [bizzat] haber verdi; ben de önceki sözümden vazgeçtim' .
ومنهم عياض بن حِمار المجاشعي، قال الإمام أحمد:
Onlardan biri de İyâd b. Hımâr el-Mücâşiî'dir. İmam Ahmed şöyle demiştir :
حدثنا يحيى بن سعيد، حدثنا هشام، حدثنا قتادة، عن مُطَرّف، عن عياض بن حمار أن رسول الله ﷺ خطب ذات يوم فقال في خطبته: "إن ربي، ﷿، أمرني أن أعلمكم ما جهلتم مما علمني في يومي هذا، كل مال نحلته عبادي حلال، وإني خلقت عبادي حنفاء كلهم، وإنهم أتتهم الشياطين فأضلتهم عن دينهم، وحرمت عليهم ما أحللت لهم، وأمرتهم أن يشركوا بي ما لم أنزل به سلطانا، ثم إن الله، ﷿، نظر إلى أهل الأرض فمقتهم، عربهم وعجمهم، إلا بقايا من أهل الكتاب، وقال: إنما بعثتك لأبتليك وأبتلي بك، وأنزلت عليك كتابا لا يغسله الماء، تقرؤه نائما ويقظان.
Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Hişâm anlattı, bize Katâde, Mutarrif'ten, o da İyâd b. Hımâr'dan [naklettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün hutbe verip hutbesinde şöyle buyurdu: «Şüphesiz Rabbim -Azze ve Celle- bana bu günümde öğrettiği şeylerden bilmediklerinizi size öğretmemi emretti [ve şöyle buyurdu]: "Kullarıma bağışladığım her mal helaldir. Şüphesiz Ben bütün kullarımı hanîfler (doğru inanç üzere) olarak yarattım. Fakat şeytanlar onlara gelip dinlerinden saptırdılar, onlara helal kıldığım şeyleri haram kıldılar ve haklarında hiçbir delil indirmediğim şeyleri Bana ortak koşmalarını emrettiler." Sonra Allah -Azze ve Celle- yeryüzü ehline baktı; Ehl-i Kitap'tan geriye kalanlar müstesna, Araplarından Acemlerine (Arap olmayanlarına) kadar hepsine gazap etti. Ve şöyle buyurdu: "Seni ancak seni sınamak ve seninle de [insanları] sınamak için gönderdim. Sana suyun yıkayıp yok edemeyeceği, uyurken de uyanıkken de okuyacağın bir Kitap indirdim."»
ثم إن الله أمرني أن أحرق قريشا، فقلت: يا رب إذًا يَثْلَغُوا رأسي فيدعوه خبُزَةً. قال : استخرجهم كما استخرجوك، واغزهم نَغْزُك، وأنفق عليهم فسننفق عليك. وابعث جيشا نبعث خمسة مثله، وقاتل بِمَنْ أطاعك مَنْ عصاك". قال: "وأهل الجنة: ثلاثة ذو سلطان مُقسط متصدق موفق، ورجل رحيم رقيق القلب بكل ذي قربى ومسلم، ورجل عفيف فقير متصدق. وأهل النار خمسة: الضعيف الذي لا زَبْرَ له، الذين هم فيكم تَبَعًا، لا يبتغون أهلا ولا مالا. والخائن الذي لا يخفى له طمع وإن دق إلا خانه. ورجل لا يصبح ولا يمسي إلا وهو يخادعك عن أهلك ومالك" وذكر البخيل، أو الكذاب، والشنظير: الفحاش .
Sonra Allah bana Kureyş'i yakmamı emretti. Ben: Ey Rabbim, öyleyse onlar başımı ezip ekmek gibi yaparlar, dedim. O şöyle buyurdu : Onlar seni nasıl çıkardıysa sen de onları çıkar, onlarla savaş ki sana yardım edip [onlarla] savaşalım, [Allah yolunda] harca ki Biz de sana harcayalım. Bir ordu gönder, Biz onun beş katını gönderelim. Sana itaat edenlerle sana isyan edenlere karşı savaş.” [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Cennet ehli üç kısımdır: Âdil, sadaka veren ve muvaffak kılınmış adaletli bir hükümdar; akrabalarına ve her Müslümana karşı merhametli ve ince kalpli bir adam; iffetli, fakir ve sadaka veren bir adam. Cehennem ehli ise beş kısımdır: Kendini kötülükten alıkoyacak aklı/iradesi olmayan zayıf kimse -ki onlar aranızda hiçbir aile veya mal istemeksizin sadece birer asalak olarak bulunurlar-; gizli de olsa en küçük bir tamahı hıyanet etmeksizin bırakmayan hain; sabah akşam senin ailene ve malına hile kurmaktan başka bir şey yapmayan adam.” Ayrıca cimriyi veya yalancıyı ve şınzîr'i -yani ahlaksız, çirkin sözlü kimseyi- zikretti .
انفرد بإخراجه مسلم، فرواه من طرق عن قتادة، به .
Bu hadisi tahric etmekte Müslim tek kalmış olup onu Katâde'den gelen çeşitli yollarla aynı isnadla rivayet etmiştir .
وقوله تعالى: (ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) أي: التمسك بالشريعة والفطرة السليمة هو الدين القويم المستقيم، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) أي: فلهذا لا يعرفه أكثر الناس، فهم عنه ناكبون، كما قال تعالى: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [يوسف: ١٠٣]، {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} الآية [الأنعام: ١١٦].
Yüce Allah'ın: (ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ) “İşte dosdoğru din budur” buyruğu; şeriata ve selim fıtrata sarılmak dosdoğru ve pürüzsüz dindir demektir. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) “Fakat insanların çoğu bilmezler.” Yani bu sebeple insanların çoğu bunu bilmez ve ondan yüz çevirirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [Yûsuf: 103] “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir.” Ve: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-En'âm: 116] “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar.”
وقوله: (مُنِيبِينَ إِلَيْهِ) قال ابن زيد، وابن جُرَيْج: أي راجعين إليه، (وَاتَّقُوهُ) أي: خافوه وراقبوه، (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) وهي الطاعة العظيمة، (وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) أي: بل من الموحدين المخلصين له العبادة، لا يريدون بها سواه.
Yüce Allah'ın: (مُنِيبِينَ إِلَيْهِ) “O'na yönelmiş kimseler olarak” buyruğu hakkında İbn Zeyd ve İbn Cüreyc; "O'na dönücüler olarak" demişlerdir. (وَاتَّقُوهُ) “ve O'ndan sakının” yani O'ndan korkun ve O'nu murakabe edin. (وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ) “ve namazı kılın” ki o, en büyük itaattir. (وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ) “ve müşriklerden olmayın.” Yani aksine, ibadeti yalnızca O'na halis kılan, ibadetleriyle O'ndan başkasını dilemeyen muvahhitlerden olun.
قال ابن جرير: [حدثنا ابن حُمَيد] ، حدثنا يحيى بن واضح، حدثنا يونس بن أبي إسحاق، عن يزيد بن أبي مريم قال: مر عمر، ﵁، بمعاذ بن جبل فقال: ما قوام هذه الأمة ؟ قال معاذ: ثلاث، وهن [من] المنجيات: الإخلاص، وهي الفطرة، فطرة الله التي فَطرَ الناس عليها، والصلاة وهي الملة، والطاعة وهي العصمة. فقال عمر: صدقت.
İbn Cerîr şöyle demiştir: [Bize İbn Humeyd anlattı] , bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, bize Yûnus b. Ebî İshâk, Yezîd b. Ebî Meryem'den anlattı; o şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh, Muâz b. Cebel'e uğradı ve: 'Bu ümmetin direği (dayanağı) nedir ?' dedi. Muâz: 'Üç şeydir ve bunlar kurtarıcı şeylerdendir: İhlas -ki o fıtrattır, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır-, namaz -ki o dindir- ve itaat -ki o da korunmadır-' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Doğru söyledin' dedi.
حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّةَ، حدثنا أيوب، عن أبي قِلابة: أن عمر، ﵁، قال لمعاذ: ما قوام هذا الأمر؟ فذكره نحوه .
Bana Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Eyyûb, Ebû Kılâbe'den anlattı: Ömer radıyallâhu anh Muâz'a: 'Bu işin direği (dayanağı) nedir?' diye sordu ve bunun benzerini zikretti .
وقوله: (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ) أي: لا تكونوا من المشركين الذين قد فرقوا دينهم أي: بدلوه وغيروه وآمنوا ببعض وكفروا ببعض.
Yüce Allah'ın: (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ) “Dinlerini parçalayan ve fırka fırka olanlardan [olmayın]. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” buyruğu; dinlerini parçalayan yani onu değiştiren, başkalaştıran, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden müşriklerden olmayın demektir.
وقرأ بعضهم: "فارقوا دينهم" أي: تركوه وراء ظهورهم، وهؤلاء كاليهود والنصارى والمجوس وعَبَدة الأوثان، وسائر أهل الأديان الباطلة، مما عدا أهل الإسلام، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} [الأنعام: ١٥٩]، فأهل الأديان قبلنا اختلفوا فيما بينهم على آراء وملَل باطلة، وكل فرقة منهم تزعم أنهم على شيء،
Bazıları da [bu ayeti]: 'fârakû dînehum' (فَارَقُوا دِينَهُمْ) şeklinde okumuştur ki bu, 'dinlerini arkalarına atıp terk ettiler' demektir. Bunlar da Yahudiler, Hristiyanlar, Mecûsîler, putperestler ve İslâm ehli dışındaki diğer tüm bâtıl din mensupları gibidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} [el-En'âm: 159] “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, ne yaptıklarını kendilerine haber verecektir.” Bizden önceki dinlerin mensupları da kendi aralarında bâtıl görüşler ve fırkalar üzerine ihtilafa düşmüşler ve onlardan her fırka kendisinin [doğru] bir temel üzere olduğunu iddia etmiştir.
وهذه الأمة أيضًا اختلفوا فيما بينهم على نحل كلها ضلالة إلا واحدة، وهم أهل السنة والجماعة، المتمسكون بكتاب الله وسنة رسول الله ﷺ، وبما كان عليه الصدر الأول من الصحابة والتابعين، وأئمة المسلمين في قديم الدهر وحديثه، كما رواه الحاكم في مستدركه أنه سئل، ﵇ عن الفرقة الناجية منهم، فقال: "ما أنا عليه [اليوم] وأصحابي" .
Bu ümmet de kendi arasında, biri müstesna hepsi dalâlet olan fırkalara ayrılmıştır. O [kurtulan fırka] ise Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaattir; onlar Allah'ın Kitabına, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine ve geçmişten günümüze sahabe, tâbiîn ve Müslümanların imamlarından oluşan ilk neslin üzerinde bulunduğu yola sımsıkı sarılanlardır. Nitekim Hâkim'in el-Müstedrek'inde rivayet ettiğine göre, Peygamber aleyhisselâm'a kurtuluşa eren fırka hakkında sorulmuş, o da: “[Bugün] benim ve ashabımın üzerinde olduğu yolda olanlardır” buyurmuştur .
{وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) أَمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥) وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)}.
{وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) أَمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥) وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)} “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler. Sonra onlara katından bir rahmet tattırdığında, bir de bakarsın ki içlerinden bir fırka Rablerine ortak koşmaktadır. (33) Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye... Haydi eğlenip yararlanın, yakında bileceksiniz! (34) Yoksa onlara ortak koşmakta oldukları şeyleri söyleyen bir delil mi indirdik? (35) İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman ona sevinirler. Kendi ellerinin yapıp öne sürdükleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse hemen ümitsizliğe kapılırlar. (36) Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine genişletir de daraltır da. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır. (37)”
يقول تعالى مخبرًا عن الناس إنهم في حال الاضطرار يدعون الله وحده لا شريك له، وأنه إذا أسبغ عليهم النعم، إذا فريق منهم [أي] في حالة الاختبار يشركون بالله، ويعبدون معه غيره.
Yüce Allah, insanların darlık anında tek başına hiçbir ortağı olmaksızın Allah'a dua ettiklerini; üzerlerine nimetleri bolca yağdırdığında ise onlardan bir grubun [yani] imtihan halinde Allah'a ortak koştuklarını ve O'nunla birlikte başkasına ibadet ettiklerini haber vermektedir.
وقوله: (لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ)، هي لام العاقبة عند بعضهم، ولام التعليل عند آخرين، ولكنها تعليل لتقييض الله لهم ذلك.
Yüce Allah'ın: (لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ) “Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye” buyruğundaki lâm, bazısına göre akıbet lâmı (lâmü'l-âkıbe), diğerlerine göre ise illet lâmı (lâmü't-ta'lîl)'dır. Ancak bu, Allah'ın bunu onlar için takdir etmesinin bir gerekçelendirmesidir.
ثم توعدهم بقوله: (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) ، قال بعضهم: والله لو توعدني حارس دَرْب لخفت منه، فكيف والمتوعد هاهنا [هو] الذي يقول للشيء: كن، فيكون.
Sonra: (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) “Yakında bileceksiniz!” buyruğu ile onları tehdit etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: 'Vallahi beni bir sokak bekçisi tehdit etse ondan korkarım; peki burada tehdit eden, bir şeye 'ol' deyince hemen oluveren [Zat] olunca nasıl olur?'
ثم قال منكرًا على المشركين فيما اختلقوه من عبادة الأوثان بلا دليل ولا حجة ولا برهان. (أَمْ أَنزلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا) أي: حجة (فَهُوَ يَتَكَلَّمُ) أي: ينطق (بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ)؟ وهذا استفهام إنكار، أي: لم يكن [لهم] شيء من ذلك.
Sonra hiçbir delil, hüccet ve bürhan olmaksızın putlara ibadet uyduran müşrikleri kınayarak şöyle buyurmuştur: (أَمْ أَنزلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا) “Yoksa onlara bir delil mi indirdik” yani hüccet mi [indirdik], (فَهُوَ يَتَكَلَّمُ) “ki o konuşup dile getirsin” (بِمَا كَانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ) “kendisine ortak koştukları şeyleri?” Bu bir inkârî istifhamdır; yani [onlar için] böyle bir şey kesinlikle söz konusu olmamıştır.
ثم قال: (وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ)، هذا إنكار على الإنسان من حيث هو، إلا مَنْ عَصَمه الله ووفقه؛ فإن الإنسان إذا أصابته نعمة بَطر وقال: {ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ} [هود: ١٠]، أي: يفرح في نفسه ويفخر على غيره، وإذا أصابته شدة قَنط وأيس أن يحصل له بعد ذلك خير بالكلية؛ قال الله: {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [هود: ١١]، أي: صبروا في الضراء، وعملوا الصالحات في الرخاء، كما ثبت في الصحيح: "عجبا للمؤمن، لا يقضي الله له قضاء إلا كان خيرًا له، إن أصابته سراء شكر فكان
Sonra şöyle buyurmuştur: (وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ) “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler; kendi ellerinin yapıp öne sürdükleri sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse hemen ümitsizliğe düşüverirler.” Bu, Allah'ın koruduğu ve muvaffak kıldığı kimseler hariç, mahiyeti itibarıyla insanı bir kınamadır. Zira insan, kendisine bir nimet dokunduğunda şımarır ve: {ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ} “Kötülükler benden gitti [der]. Şüphesiz o, şımarıp böbürlenendir” [Hûd: 10] der; yani kendi içinde sevinip şımarır ve başkalarına karşı böbürlenir. Başına bir sıkıntı geldiğinde ise ümitsizliğe düşer ve bundan sonra kendisine hiçbir hayrın ulaşamayacağına dair tamamen yeise kapılır. Allah Teâlâ: {إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır” [Hûd: 11] buyurmuştur; yani darlıkta sabreder, bollukta ise salih ameller işlerler. Nitekim Sahîh'te sabit olduğu üzere: «عَجَبًا لِلْمُؤْمِنِ، لَا يَقْضِي اللهُ لَهُ قَضَاءً إِلَّا كَانَ خَيْرًا لَهُ، إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ...» «Müminin durumuna şaşılır! Allah onun hakkında ne takdir ederse etsin, mutlaka kendisi için hayırlı olur. Kendisine bir sevinç ve bolluk isabet ederse şükreder, bu onun için
خيرًا له، وإن أصابته ضَرَّاء صبر فكان خيرًا له" .
hayırlı olur; kendisine bir sıkıntı dokunursa sabreder ve bu da onun için hayırlı olur” .
وقوله تعالى: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) أي: هو المتصرف الفاعل لذلك بحكمته وعدله، فيوسع على قوم ويضيّق على آخرين، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ).
Yüce Allah'ın: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) “Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine genişletir de daraltır da” buyruğu; hikmeti ve adaletiyle bunu tasarruf edip yapan O'dur, dolayısıyla bir topluluğa genişletir, diğerlerine ise daraltır demektir. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır.”
{فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨) وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)}
{فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨) وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)} “Öyleyse akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da... Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır ve işte kurtuluşa erenler onlardır. (38) İnsanların mallarında artsın diye verdiğiniz faiz (hediye), Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte [sevaplarını] kat kat artıranlar onlardır. (39) Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek, sonra da diriltecek olan Allah'tır. Ortaklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mıdır? O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir. (40)”
يقول تعالى آمرًا بإعطاء ذي (الْقُرْبَى حَقَّهُ) أي: من البر والصلة، (وَالْمِسْكِينَ) وهو: الذي لا شيء له ينفق عليه، أو له شيء لا يقوم بكفايته، (وَابْنَ السَّبِيلِ) وهو المسافر المحتاج إلى نفقة وما يحتاج إليه في سفره، (ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ) أي: النظر إليه يوم القيامة، وهو الغاية القصوى، (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: في الدنيا وفي الآخرة .
Yüce Allah; iyilik ve sıla-i rahim olarak (الْقُرْبَى حَقَّهُ) “akrabaya hakkını”, harcayacak hiçbir şeyi olmayan yahut ihtiyacını karşılamaya yetecek bir şeyi bulunmayan (وَالْمِسْكِينَ) “ve yoksula”, nafakaya ve yolculuğunda muhtaç olduğu şeylere ihtiyaç duyan yolcuya yani (وَابْنَ السَّبِيلِ) “ve yolcuya da [hakkını]” vermeyi emrederek şöyle buyurmaktadır: (ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ) “Bu, Allah'ın vechini (rızasını) dileyenler için daha hayırlıdır” yani kıyamet günü O'na bakmayı dileyenler için ki en yüce gaye budur. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) “Ve işte kurtuluşa erenler onlardır” yani dünyada da ahirette de .
ثم قال: (وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ) أي: من أعطى عطية يريد أن يرد الناس عليه أكثر مما أهدى لهم، فهذا لا ثواب له عند الله -بهذا فسره ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وقتادة، وعكرمة، ومحمد بن كعب، والشعبي -وهذا الصنيع مباح وإن كان لا ثواب فيه إلا أنه قد نهى عنه رسول الله ﷺ خاصة، قاله الضحاك، واستدل بقوله: {وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} [المدثر: ٦] أي: لا تعط العطاء تريد أكثر منه.
Sonra şöyle buyurmuştur: (وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ) “İnsanların mallarında artsın diye verdiğiniz faiz (hediye), Allah katında artmaz.” Yani her kim insanlara hediye ettiğinden daha fazlasını kendisine geri versinler diye bir bağışta bulunursa, bunun Allah katında hiçbir sevabı yoktur. İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, Katâde, İkrime, Muhammed b. Ka'b ve Şa'bî bunu bu şekilde tefsir etmişlerdir. Bu davranış, içinde bir sevap olmasa da mubahtır ; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel olarak yasaklanmıştır. Bunu Dahhâk söylemiş ve Yüce Allah'ın şu buyruğunu delil getirmiştir: {وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ} [el-Müddessir: 6] “Daha çoğunu umarak başa kakma (veya daha fazlasını bekleyerek verme).” Yani daha fazlasını isteyerek verme.
وقال ابن عباس: الربا رباءان، فربا لا يصح يعني: ربا البيع؟ وربا لا بأس به، وهو هدية الرجل يريد فضلها وأضعافها. ثم تلا هذه الآية: (وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ).
İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Riba iki çeşittir: Biri sahih olmayan (geçersiz/haram) ribadır -yani alışveriş ribası-; diğeri ise bir sakıncası olmayan ribadır ki o da kişinin fazlasını ve katlarını elde etmek maksadıyla verdiği hediyedir.' Sonra şu ayeti okudu: (وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ) “İnsanların mallarında artsın diye verdiğiniz faiz (hediye), Allah katında artmaz.”
وإنما الثواب عند الله في الزكاة؛ ولهذا قال: (وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ) أي: الذين يضاعف الله لهم الثواب والجزاء، كما [جاء] في الصحيح: "وما تصدق أحد بِعَدْل تمرة من كسب طيب إلا أخذها الرحمن بيمينه، فَيُرَبِّيها لصاحبها كما يُرَبِّي أحدكم فَلُوّه أو فَصِيلَه، حتى تصير التمرة أعظم من أُحُد".
Allah katındaki sevap ise ancak zekâttadır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince; işte onlar [kat kat sevaplarını] artıranların ta kendileridir.” Yani onlar, Allah'ın kendilerine sevabı ve mükâfatı kat kat artırdığı kimselerdir. Nitekim Sahîh'te [şöyle rivayet edilmiştir]: « وَمَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِعَدْلِ تَمْرَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ إِلَّا أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ بِيَمِينِهِ، فَيُرَبِّيهَا لِصَاحِبِهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ، حَتَّى تَصِيرَ التَّمْرَةُ أَعْظَمَ مِنْ أُحُدٍ » «Hiç kimse helal bir kazançtan bir hurma dengi sadaka vermez ki, Rahmân onu sağ eliyle (kudretiyle) kabul buyurmasın. Sonra sizden birinizin tayını veya sütten kesilmiş deve yavrusunu büyüttüğü gibi, [Allah] o sadakayı sahibi için büyütür; nihayet o bir tek hurma Uhud dağından daha büyük bir hale gelir.»
وقوله: (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ) أي: هو الخالق الرازق يخرج الإنسان من بطن أمه عريانا لا علم له ولا سمع ولا بصر ولا قُوَى، ثم يرزقه جميع ذلك بعد ذلك، والرياش واللباس والمال والأملاك والمكاسب، كما قال الإمام أحمد:
Yüce Allah'ın: (اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ) “Sizi yaratan, sonra size rızık veren Allah'tır” buyruğu; O Yaratandır, Rızık verendir ; insanı annesinin karnından çıplak, bilgisiz, işitmesiz, görmesiz ve kuvvetsiz olarak çıkarır, sonra bundan sonra ona bütün bunları, ziyneti, elbiseyi, malı, mülkleri ve kazançları rızık olarak bahşeder demektir. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir :
حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن سلام أبي شرحبيل، عن حَبَّة وسواء ابني خالد قالا دخلنا على النبي ﷺ وهو يصلح شيئا فأعَنَّاه، فقال: "لا تيأسا من الرزق ما تَهَزّزَتْ رؤوسكما؛ فإن الإنسان تلده أمه أحمر ليس عليه قشرة، ثم يرزقه الله ﷿" .
Bize Ebû Muâviye anlattı, bize A'meş, Sellâm Ebû Şürahbîl'den, o Habbet ve Sevâ' b. Hâlid'den anlattı; ikisi şöyle demiştir: Bir şeyi tamir etmekte iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdik ve ona yardım ettik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Başlarınız kıpırdadığı (canınız sağ olduğu) müddetçe rızıktan ümidinizi kesmeyin; zira insanı annesi üzerinde hiçbir kabuk (örtü) bulunmayan kıpkırmızı bir halde doğurur, sonra Allah Azze ve Celle ona rızık verir” .
وقوله: (ثُمَّ يُمِيتُكُمْ)، أي: بعد هذه الحياة (ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) أي: يوم القيامة.
Yüce Allah'ın: (ثُمَّ يُمِيتُكُمْ) “sonra sizi öldürecek olan” buyruğu; bu hayattan sonra [öldürecek olan], (ثُمَّ يُحْيِيكُمْ) “sonra da diriltecek olan” buyruğu ise; kıyamet gününde [diriltecek olan demektir].
وقوله: (هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ) أي: الذين تعبدونهم من دون الله. (مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ) أي: لا يقدر أحد منهم على فعل شيء من ذلك، بل الله ﷾ هو المستقل بالخلق والرزق، والإحياء والإماتة، ثم يبعث الخلائق يوم القيامة؛ ولهذا قال بعد هذا كله: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) أي: تعالى وتقدس وتنزه وتعاظم وجل وعَزّ عن أن يكون له شريك أو نظير أو مساوٍ، أو ولد أو والد، بل هو الأحد الفرد الصمد، الذي لم يلد ولم يولد، ولم يكن له كفوًا أحد.
Yüce Allah'ın: (هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ) “Ortaklarınızdan var mıdır?” yani Allah'tan başka ibadet ettiğiniz şeylerden; (مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ) “bunlardan herhangi birini yapabilecek?” buyruğu; onlardan hiçbiri bunlardan hiçbir şeyi yapmaya güç yetiremez, aksine yaratmayı, rızık vermeyi, diriltmeyi ve öldürmeyi bizzat ve tek başına yapan, sonra kıyamet günü yaratılmışları yeniden diriltecek olan yalnızca Allah Azze ve Celle'dir demektir. İşte bütün bunlardan sonra şöyle buyurmuştur: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) “O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir.” Yani O; bir ortağı, benzeri, dengi, çocuğu veya babası olmaktan münezzeh, mukaddes, pak, yüce, ulu ve azizdir. Aksine O birdir, tektir, Samed'dir, doğurmamış ve doğurulmamıştır; hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.
{ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)}
{ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)} “İnsanların bizzat kendi elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat baş gösterdi; böylece (Allah), yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye... Umulur ki dönerler. (41)”
قال ابن عباس، وعِكْرِمة، والضحاك، والسُّدِّي، وغيرهم: المراد بالبر هاهنا: الفَيَافي، وبالبحر: الأمصار والقرى، وفي رواية عن ابن عباس وعَكرمة: البحر: الأمصار والقرى، ما كان منها على جانب نهر.
İbn Abbâs, İkrime, Dahhâk, Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: Burada kara (el-berr) ile kastedilen çöller; deniz (el-bahr) ile kastedilen ise şehirler ve köylerdir. İbn Abbâs ve İkrime'den gelen bir rivayette de: Deniz; şehirler, köyler ve nehir kenarında bulunan yerleşim yerleridir.
وقال آخرون: بل المراد بالبر هو البر المعروف، وبالبحر: البحر المعروف.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine kara ile kastedilen bilinen karadır, deniz ile kastedilen de bilinen denizdir.
وقال زيد بن رُفَيْع: (ظَهَرَ الْفَسَادُ) يعني: انقطاع المطر عن البر يعقبه القحط، وعن البحر تعمى دوابه. رواه ابن أبي حاتم.
Zeyd b. Rufey' ise: (ظَهَرَ الْفَسَادُ) “Fesat baş gösterdi”, yani karadan yağmurun kesilmesi ve ardından kıtlığın gelmesi, denizden ise hayvanlarının körleşmesidir , demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقري، عن سفيان، عن حميد بن قيس الأعرج، عن مجاهد: (ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ)، قال: فساد البر: قتل ابن آدم، وفساد البحر: أخذ السفينة غصبا.
Ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî, Süfyân'dan, o Humeyd b. Kays el-A'rec'den, o da Mücâhid'den nakletti: (ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) “Karada ve denizde fesat baş gösterdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: Karadaki fesat Âdemoğlunun öldürülmesi, denizdeki fesat ise geminin zorla gasbedilmesidir.
وقال عطاء الخراساني: المراد بالبر: ما فيه من المدائن والقرى، وبالبحر: جزائره.
Atâ el-Horasânî ise şöyle demiştir: Karadan kastedilen, oradaki şehirler ve köyler; denizden kastedilen ise onun adalarıdır.
والقول الأول أظهر، وعليه الأكثر، ويؤيده ما ذكره محمد بن إسحاق في السيرة: أن رسول الله ﷺ وسلم صَالَح ملك أيلة، وكتب إليه ببحره، يعني: ببلده.
Birinci görüş daha açıktır ve çoğunluk bu görüştedir. Muhammed b. İshâk'ın es-Sîre'de zikrettiği şu husus da bunu desteklemektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Eyle kralı ile barış yapmış ve ona denizi, yani beldesi hakkında bir ahitname yazmıştır.
ومعنى قوله تعالى: (ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ) أي: بان النقص في الثمار والزروع بسبب المعاصي.
Yüce Allah'ın: (ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ) “İnsanların bizzat kendi elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat baş gösterdi” buyruğunun anlamı; günahlar sebebiyle meyve ve ekinlerdeki eksikliğin açığa çıkmasıdır.
وقال أبو العالية: مَنْ عصى الله في الأرض فقد أفسد في الأرض؛ لأن صلاح الأرض والسماء بالطاعة؛ ولهذا جاء في الحديث الذي رواه أبو داود: "لَحَدٌّ يقام في الأرض أحبّ إلى أهلها من أن يمطروا أربعين صباحا" . والسبب في هذا أن الحدود إذا أقيمت، انكف الناس -أو أكثرهم، أو كثير منهم -عن تعاطي المحرمات، وإذا ارتكبت المعاصي كان سببا في محاق البركات من السماء والأرض؛ ولهذا إذا نزل عيسى [ابن مريم] ﵇، في آخر الزمان فحكم بهذه الشريعة المطهرة في ذلك الوقت، من قتل الخنزير وكسر الصليب ووضع الجزية، وهو تركها -فلا يقبل إلا الإسلام أو السيف، فإذا أهلك الله في زمانه الدجال وأتباعه ويأجوج ومأجوج، قيل للأرض: أخرجي بركاتك. فيأكل من الرمانة الفئَام من الناس، ويستظلون بقَحْفها، ويكفي لبن اللّقحة الجماعةَ من الناس. وما ذاك إلا ببركة تنفيذ شريعة رسول الله ﷺ، فكلما أقيم العدل كثرت البركات والخير؛ [ولهذا] ثبت في الصحيح: "إنَّ الفاجر إذا مات تستريح منه العباد والبلاد، والشجر والدواب" .
Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Kim yeryüzünde Allah'a isyan ederse, yeryüzünde fesat çıkarmış olur; zira yerin ve göğün ıslahı itaat iledir. Nitekim Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: “Yeryüzünde uygulanan bir had (ceza), yer halkına kırk sabah yağmur yağdırılmasından daha sevimlidir” . Bunun sebebi şudur: Hadler uygulandığı zaman insanlar -yahut onların geneli veya birçoğu- haramları işlemekten vazgeçerler. Günahlar işlendiğinde ise bu, gökten ve yerden bereketlerin silinip yok olmasına sebep olur. İşte bu yüzdendir ki İsa [b. Meryem] aleyhisselâm ahir zamanda inip o vakit bu tertemiz şeriatla hükmettiğinde; domuzu öldürmesi, haçı kırması ve cizyeyi kaldırması -yani onu terk etmesi; zira İslam'dan veya kılıçtan başkasını kabul etmeyecektir- üzerine, Allah onun zamanında Deccâl'i ve taraftarlarını, Ye'cûc ve Me'cûc'u helak edince yeryüzüne: “Bereketlerini çıkar!” denilecektir. Öyle ki bir nardan bir insan topluluğu yiyecek ve onun kabuğuyla gölgeleneceklerdir. Sağılan bir devenin sütü de insanlardan bir cemaate yetecektir. Bu da ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatının uygulanmasının bereketi sayesindedir. Adalet uygulandıkça bereketler ve hayır çoğalır. [Bu sebeple] Sahîh'te şu hadis sabit olmuştur: “Günahkâr (fâcir) bir kimse öldüğünde; kullar, beldeler, ağaçlar ve hayvanlar ondan rahata erer” .
ولهذا قال الإمام أحمد بن حنبل: حدثنا محمد والحسين قالا حدثنا عَوْف، عن أبي قحذم قال : وجد رجل في زمان زياد -أو: ابن زياد -صرة فيها حَبّ، يعني من بر أمثال النوى، عليه مكتوب: هذا نبت في زمان كان يعمل فيه بالعدل .
Bu sebeple İmam Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Bize Muhammed ve Hüseyin anlattılar, ikisi dediler ki: Bize Avf, Ebû Kahzem'den anlattı, o şöyle demiştir : Ziyâd -veya İbn Ziyâd- zamanında bir adam, içinde hurma çekirdeği gibi buğday taneleri bulunan bir kese buldu. Üzerinde: “Bu, adaletle amel olunan bir devirde yetişti” yazılıydı .
وروى مالك، عن زيد بن أسلم: أن المراد بالفساد هاهنا الشرك. وفيه نظر.
Mâlik, Zeyd b. Eslem'den: Burada fesat ile kastedilenin şirk olduğunu rivayet etmiştir. Ancak bu görüş tartışmalıdır.
وقوله: (لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) أي: يبتليهم بنقص الأموال والأنفس والثمرات، اختبارا منه، ومجازاة على صنيعهم، (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) أي: عن المعاصي، كما قال تعالى: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأعراف: ١٦٨].
Yüce Allah'ın: (لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) “Böylece (Allah), yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye... Umulur ki dönerler” buyruğu; yaptıklarına bir karşılık olarak ve onları sınamak maksadıyla malların, canların ve ürünlerin eksilmesiyle onları imtihan eder; (لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ) “Umulur ki dönerler” yani günahlardan vazgeçerler demektir. Nitekim Yüce Allah: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye onları güzellikler ve kötülüklerle imtihan ettik” [A'râf: 168] buyurmuştur.
{قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)}.
{قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın! Onların çoğu ortak koşanlardı. (42)”
ثم قال تعالى: (قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ) أي: من قبلكم، (كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ) أي: فانظروا ماذا حلَّ بهم من تكذيب الرسل وكفر النعم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ) “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!” yani sizden öncekilerin; (كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ) “Onların çoğu ortak koşanlardı” yani peygamberleri yalanlamaları ve nimetlere nankörlük etmeleri sebebiyle başlarına nelerin geldiğine bir bakın!
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥)}.
{فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٤٥)} “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir! O gün [insanlar] bölük bölük ayrılırlar. (43) Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih bir amel işlerse, kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar. (44) [Bu], iman edip salih ameller işleyenleri Kendi lütfundan mükâfatlandırması içindir. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez. (45)”
يقول تعالى آمرًا عباده بالمبادرة إلى الاستقامة في طاعته، والمبادرة إلى الخيرات: (فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ) أي: يوم القيامة، إذا أراد كونه فلا رادَّ له، (يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ) أي: يتفرقون، ففريق في الجنة وفريق في السعير؛ ولهذا قال: (مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ * لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ) أي: يجازيهم مجازاة الفضل: الحسنة بعشر أمثالها، إلى سبعمائة ضعف، إلى ما يشاء الله، (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ)، ومع هذا هو العادل فيهم، الذي لا يجور.
Yüce Allah, kullarına Kendisine itaatte dosdoğru olmaya ve hayırlara koşmaya emrederek şöyle buyurmaktadır: (فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ) “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir!” yani kıyamet günü; O onun gerçekleşmesini dilediğinde onu geri çevirecek hiçbir güç yoktur. (يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ) “O gün (insanlar) fırka fırka ayrılırlar” yani dağılıp ayrılırlar; bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ * لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ) “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Salih amel işleyenler ise kendileri için hazırlamış olurlar. Zira O, iman edip salih amel işleyenleri kendi lütfundan mükâfatlandıracaktır.” Yani onlara lütuf mükâfatı ile karşılık verir: Bir iyiliğe on katından yedi yüz katına ve Allah'ın dilediği miktara kadar [karşılık verir]. (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ) “Şüphesiz O, inkârcıları sevmez.” Bununla birlikte O, onlar hakkında adaletli davranandır, asla zulmetmez.
{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)}.
{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)} “O'nun ayetlerindendir ki, rüzgârları müjdeciler olarak gönderir; ta ki size rahmetinden tattırsın, gemiler O'nun emriyle akıp gitsin, siz de O'nun lütfundan arayasınız ve şükredesiniz. (46) Andolsun ki senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı. (47)”
يذكر تعالى نعَمه على خلقه، في إرساله الرياح مبشرات بين يدي رحمته، بمجيء الغيث عقيبها؛ ولهذا قال: (وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ) أي: المطر الذي ينزله فيحيي به العباد والبلاد، (وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ) أي: في البحر، وإنما سيرها بالريح، (وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) أي: في التجارات والمعايش، والسير من إقليم إلى إقليم، وقطر إلى قطر، (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) أي: تشكرون الله على ما أنعم به عليكم من النعم الظاهرة والباطنة، التي لا تعد ولا تحصى.
Yüce Allah yaratılmışları üzerindeki nimetlerini zikretmektedir; nitekim rahmetinin önünde, peşi sıra yağmurun geleceğini müjdeleyen rüzgârlar göndermektedir. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ) “ta ki size rahmetinden tattırsın” yani kulları ve beldeleri dirilttiği indirdiği yağmuru [tattırsın]; (وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ) “ve gemiler O'nun emriyle akıp gitsin” yani denizde [akıp gitsin]; O onları ancak rüzgâr vasıtasıyla yürütür; (وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ) “ve siz de O'nun lütfundan arayasınız” yani ticarette, geçim yollarında, bir bölgeden diğerine, bir memleketten diğerine seyahat ederek [arayasınız]; (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) “ve umulur ki şükredesiniz” yani Allah'ın size bahşettiği sayısız ve hesapsız açık ve gizli nimetlere şükredesiniz.
ثم قال: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا) هذه تسلية من الله لعبده ورسوله محمد، صلوات الله وسلامه عليه ، بأنه وإن كذبه كثير من قومه ومن الناس، فقد كُذّبت الرسل المتقدمون مع ما جاءوا أممهم به من الدلائل الواضحات، ولكن الله انتقم ممن كذبهم وخالفهم، وأنجى المؤمنين بهم، (وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ)، هو حقّ أوجبه على نفسه الكريمة، تكرما وتفضلا كقوله تعالى: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: ٥٤].
Sonra şöyle buyurdu: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا) “Andolsun ki senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık.” Bu, Allah'ın kulu ve Resûlü Muhammed'e -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- bir tesellisidir: Kavminden ve insanlardan pek çoğu onu yalanlasa da, daha önceki peygamberler de ümmetlerine apaçık deliller getirdikleri halde yalanlanmışlardı; fakat Allah onları yalanlayan ve onlara muhalefet edenlerden intikam almış, onlara iman edenleri ise kurtarmıştır. (وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ) “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı.” Bu, Yüce Allah'ın: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır (farz kılmıştır)” [En'âm: 54] buyruğunda olduğu gibi bir lütuf ve ihsan olarak Yüce Zatına bizzat gerekli kıldığı bir haktır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن نفيل، حدثنا موسى بن أعين، عن ليث، عن شهر بن حَوْشَب، عن أم الدرداء، عن أبي الدرداء قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Nüfeyl anlattı, bize Mûsâ b. A‘yen, Leys'ten, [o] Şehr b. Havşeb'den, [o] Ümmü'd-Derdâ'dan, [o da] Ebû'd-Derdâ'dan [naklen] anlattı; [Ebû'd-Derdâ] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Hiçbir
من امرئ مسلم يَرُدُّ عن عرض أخيه، إلا كان حقا على الله أن يرد عنه نار جهنم يوم القيامة". ثم تلا هذه الآية: (وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ) .
bir Müslüman kimse kardeşinin ırzını (şerefini) savunursa, kıyamet gününde cehennem ateşini ondan savuşturmak mutlaka Allah üzerine bir hak olur.” Sonra şu ayeti okudu: (وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ) “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı” .
{اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)}
{اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)} “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırırlar. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve onu parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine ulaştırdığı zaman, bir de bakarsın seviniverirler! (48) Halbuki onlar, kendilerine (yağmur) indirilmeden önce, bundan önce gerçekten derin bir ümitsizlik içindeydiler. (49) Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz işte O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir. (50)”
يبين تعالى كيف يخلق السحاب التي ينزل منها الماء فقال: (اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا)، إما من البحر على ما ذكره غير واحد، أو مما يشاء الله ﷿. (فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ) أي: يَمُدّه فيكثّرهُ ويُنَمّيه، ويجعل من القليل كثيرا، ينشئ سحابة فترى في رأي العين مثل الترس، ثم يبسطها حتى تملأ أرجاء الأفق. وتارة يأتي السحاب من نحو البحر ثقالا مملوءة ماء، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} [الأعراف: ٥٧]، وكذلك قال هاهنا: (اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا). قال مجاهد، وأبو عمرو بن العلاء، ومطر الوَرّاق، وقتادة: يعني قطعا.
Yüce Allah kendisinden suyun indiği bulutları nasıl yarattığını beyan ederek şöyle buyurmaktadır: (اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا) “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırırlar”; bu ya birçok kimsenin belirttiği üzere denizden kaldırılır ya da Allah Azze ve Celle'nin dilediği yerden. (فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ) “Sonra onu gökte dilediği gibi yayar” yani onu uzatıp çoğaltır ve artırır; azdan çok yapar. Bir bulut var eder de gözün gördüğünde kalkan gibi görünür, sonra onu ufkun dört bir yanını dolduruncaya kadar yayar. Bazen de bulut deniz tarafından su ile dopdolu, ağır kitleler halinde gelir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiği zaman, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya su indirir ve onunla her türlü meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki ibret alırsınız” [A'râf: 57]. Burada da aynı şekilde şöyle buyurmuştur: (اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا) “Allah O'dur ki, rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırırlar. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve onu parça parça eder.” Mücâhid, Ebû Amr b. el-Alâ, Matar el-Varrâk ve Katâde şöyle demişlerdir: Yani parça parça kılar.
وقال غيره: متراكما، قاله الضحاك.
Başkaları ise: Üst üste yığılmış (küme küme) yapar, demiştir; Dahhâk böyle söylemiştir.
وقال غيره: أسود من كثرة الماء، تراه مدلهما ثقيلا قريبا من الأرض.
Başkası da şöyle demiştir: Suyun çokluğundan ötürü kapkara yapar; onu yere yakın, simsiyah ve ağır görürsün.
وقوله (فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) أي: فترى المطر -وهو القطر -يخرج من بين ذلك السحاب، (فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) أي: لحاجتهم إليه يفرحون بنزوله عليهم ووصوله إليهم.
Yüce Allah'ın: (فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ) “Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün” buyruğu; yağmurun -yani damlaların- o bulutların arasından çıktığını görürsün demektir. (فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) “Derken onu kullarından dilediğine ulaştırdığı zaman, bir de bakarsın seviniverirler!” yani ona olan ihtiyaçlarından ötürü üzerlerine inmesine ve kendilerine ulaşmasına sevinirler.
وقوله: (وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ)، معنى الكلام: أن هؤلاء القوم الذين أصابهم هذا المطر كانوا قَنطين أزلين من نزول المطر إليهم قبل ذلك، فلما جاءهم، جاءهم على فاقة، فوقع منهم موقعا عظيما.
Yüce Allah'ın: (وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ) “Halbuki onlar, kendilerine (yağmur) indirilmeden önce, bundan önce gerçekten derin bir ümitsizlik içindeydiler” buyruğunun anlamı şudur: Kendilerine bu yağmur isabet eden kimseler, bundan önce üzerlerine yağmurun inmesinden tamamen ümitlerini kesmiş, darlık içindeydiler. Yağmur kendilerine geldiğinde, şiddetli bir ihtiyaç anında geldi ve üzerlerinde pek büyük bir tesir bıraktı.
وقد اختلف النحاة في قوله: (مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ)، فقال ابن جرير: هو
Dilbilimciler (nahivciler) { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ } “...kendilerine indirilmeden önce, bundan önce gerçekten derin bir ümitsizlik içindeydiler” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu,
تأكيد. وحكاه عن بعض أهل العربية.
bir pekiştirmedir (te'kittir). Ve bunu bazı Arap dili ehlinden nakletmiştir.
وقال آخرون: [وإن كانوا] من قبل أن ينزل عليهم المطر، (مِنْ قَبْلِهِ) أي: الإنزال (لَمُبْلِسِينَ).
Başkaları ise şöyle demiştir: [Halbuki onlar] üzerlerine yağmur indirilmeden önce, (مِنْ قَبْلِهِ) yani indirilmesinden önce (لَمُبْلِسِينَ) “derin bir ümitsizlik içindeydiler”.
ويحتمل أن يكون ذلك من دلالة التأسيس، ويكون معنى الكلام: أنهم كانوا محتاجين إليه قبل نزوله، ومن قبله -أيضا -قد فات عندهم نزوله وقتا بعد وقت، فترقبوه في إبانه فتأخر، فمضت مدة فترقبوه فتأخر، ثم جاءهم بغتة بعد الإياس منه والقنوط، فبعد ما كانت أرضهم مقشعرة هامدة أصبحت وقد اهتزت وربت، وأنبتت من كل زوج بهيج؛ ولهذا قال: (فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ) يعني: المطر (كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا).
Bunun yeni bir anlam ifade etmesi (te'sis delaleti) de muhtemeldir. Sözün anlamı şöyle olur: Yağmur inmeden önce ona muhtaç idiler ve bundan önce de yağmurun yağması zaman zaman gecikmişti; vaktinde beklediler gecikti, bir süre geçti beklediler yine gecikti. Sonra ondan bütünüyle ümit kestikten ve ye'se kapıldıktan sonra ansızın onlara geldi. Toprakları kupkuru ve ölü bir haldeyken, hemen kımıldayıp kabardı ve her göz alıcı çiftten bitkiler bitirdi. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ) “Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak” yani yağmura [bak], (كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا) “ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor!”
ثم نبه بذلك على إحياء الأجساد بعد موتها وتفرقها وتمزقها، فقال: (إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى) أي: إن الذي فعل ذلك لقادر على إحياء الأموات، (إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ).
Sonra bununla, bedenlerin ölüp dağılmasından ve parçalanmasından sonra diriltilmesine dikkat çekerek şöyle buyurdu: (إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى) “Şüphesiz işte O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir” yani bunu yapan Zât, ölüleri diriltmeye elbette kadirdir. (إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) “O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
{وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)}.
{وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)} “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu (ekini) sararmış görseler, ardından hemen nankörlüğe başlarlar. (51)”
ثم قال تعالى: (وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ)، يقول (وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا) يابسة على الزرع الذي زرعوه، ونبت وشب واستوى على سوقه، فرأوه مصفرا، أي: قد اصفر وشرع في الفساد، لظلوا من بعده، أي: بعد هذا الحال يكفرون، أي: يجحدون ما تقدم [إليهم] من النعم، كما قال: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ * لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ * إِنَّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} [الواقعة: ٦٣ - ٦٧].
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ) “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlüğe başlarlar.” Şöyle buyurmaktadır: (وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا) “Andolsun, bir rüzgâr göndersek” ektikleri, yeşerip büyüyen ve sapları üzerinde dimdik duran ekine kurutucu bir rüzgâr göndersek de onu sararmış, yani sararıp bozulmaya başlamış görseler, bundan sonra yani bu durumun ardından nankörlük etmeye, yani kendilerine daha önce [ulaşan] nimetleri inkâr etmeye koyulurlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ * لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ * إِنَّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ} “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz yoksa bitirenler biz miyiz? Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşırıp kalırdınız: ‘Doğrusu biz borç altına girdik, hatta büsbütün mahrum bırakıldık!’ (derdiniz).” [Vâkıa: 63-67].
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن عيسى بن الطباع، حدثنا هُشَيْم ، عن يَعْلَى بن عطاء، عن أبيه عن عبد الله بن عمرو، قال: الرياح ثمانية، أربعة منها رحمة، وأربعة عذاب، فأما الرحمة فالناشرات والمبشرات والمرسلات والذاريات. وأما العذاب فالعقيم والصرصر، وهما في البر، والعاصف والقاصف، وهما في البحر [فإذا شاء ﷾ حركه بحركة الرحمة فجعله رخاء ورحمة وبشرى بين يدي رحْمته، ولاقحًا للسحاب تلقحه بحمله الماء، كما يلقح الذكر الأنثى بالحمل، وإن شاء حركه بحركة العذاب فجعله عقيمًا، وأودعه عذابًا أليمًا، وجعله نقمة على من يشاء من عباده، فيجعله صرصرًا وعاتيًا ومفسدًا لما يمر عليه، والرياح مختلفة في مهابها: صبا ودبور، وجنوب، وشمال، وفي منفعتها وتأثيرها أعظم اختلاف، فريح لينة رطبة تغذي النبات وأبدان الحيوان، وأخرى تجففه، وأخرى تهلكه وتعطبه، وأخرى تسيره وتصلبه، وأخرى توهنه وتضعفه] .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Îsâ b. et-Tabbâ' anlattı, bize Huşeym , Ya'lâ b. Atâ'dan, o babasından , o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; şöyle demiştir: Rüzgârlar sekiz tanedir. Bunlardan dördü rahmet, dördü ise azaptır. Rahmet olanlar: Nâşirât, Mübeşşirât, Murselât ve Zâriyât'tır. Azap olanlar ise: Akîm ve Sarsar'dır ki bu ikisi karadadır; Âsıf ve Kâsıf'tır ki bu ikisi de denizdedir. [Allah Azze ve Celle dilerse onu rahmet hareketiyle hareket ettirir ve onu yumuşak, bir rahmet, rahmetinin önünde bir müjde ve taşıdığı su ile erkeğin dişiyi aşılaması gibi bulutu aşılayan bir aşılayıcı kılar. Şayet dilerse onu azap hareketiyle hareket ettirir de onu kısır (akîm) kılar, içine can yakıcı bir azap yerleştirir ve onu kullarından dilediği kimseler üzerine bir intikam vesilesi yapar; böylece onu dondurucu ve kasıp kavuran (sarsar), azgın ve üzerinden geçtiği her şeyi ifsat eden bir hale getirir. Rüzgârlar estikleri yönler bakımından da farklıdır: Sabâ (doğu), Debûr (batı), Cenûb (güney) ve Şimâl (kuzey) rüzgârı vardır. Faydaları ve etkileri bakımından da aralarında pek büyük farklılıklar vardır: Kimi rüzgâr yumuşak ve nemlidir; bitkileri ve canlıların bedenlerini besler; kimi onu kurutur, kimi helak edip yok eder, kimi sevk edip sertleştirir, kimi de onu gevşetip zayıflatır] .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبُيَد الله ابن أخي ابن وهب، حدثنا عمي، حدثنا عبد الله بن عَيْاش، حدثني عبد الله بن سليمان، عن دراج، عن عيسى بن هلال الصدَفي، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "الريح مسخرة من الثانية -يعني الأرض الثانية -فلما أراد الله أن يهلك عادًا، أمر خازن الريح أن يرسل عليهم ريحًا تهلك عادًا، فقال: يا رب، أرسل عليهم من الريح قدر منخر الثور. قال له الجبار ﵎: لا إذًا تكفأ الأرض وما عليها،
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize İbn Vehb'in kardeşinin oğlu Ebû Ubeydillâh anlattı, bize amcam anlattı, bize Abdullah b. Ayyâş anlattı, bana Abdullah b. Süleymân, Derrâc'dan, o Îsâ b. Hilâl es-Sadefî'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti; [Abdullah b. Amr] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Rüzgâr, ikincisinden -yani ikinci yerden- boyun eğdirilmiştir. Allah Âd kavmini helak etmek isteyince, rüzgârın bekçisine Âd [kavmini] helak edecek bir rüzgâr göndermesini emretti. [Bekçi]: 'Ey Rabbim! Onlara rüzgârdan bir öküzün burun deliği kadar göndereyim [mi]?' dedi. Cebbâr [olan Allah] tebâreke ve teâlâ ona şöyle buyurdu: 'Hayır, o takdirde yeryüzü ve üzerindekiler altüst olur;
ولكن أرسل عليهم بقدر خاتم"، فهي التي قال الله في كتابه: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ} [الذرايات: ٤٢]. هذا حديث غريب، ورفعه منكر. والأظهر أنه من كلام عبد الله بن عمرو، ﵁.
fakat onlara bir yüzük halkası kadar gönder’ buyurdu.” İşte Allah'ın Kitabında: {مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ} “Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi savuruyordu” [Zâriyât: 42] diye buyurduğu rüzgâr budur. Bu hadis garibtir ve merfû olarak rivayet edilmesi münkerdir. En belirgin olanı, bunun Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'nın kendi sözü olmasıdır.
{فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)}.
{فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı duyuramazsın. (52) Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara duyurabilirsin. (53)”
يقول تعالى: كما أنك ليس في قدرتك أن تسمع الأموات في أجداثها، ولا تبلغ كلامَك الصم الذين لا يسمعون، وهم مع ذلك مُدْبِرُون عنك، كذلك لا تقدر على هداية العميان عن الحق، وردهم عن ضلالتهم، بل ذلك إلى الله تعالى، فإنه بقدرته يسمع الأموات أصوات الأحياء إذا شاء، ويهدي مَنْ يشاء، ويضل مَنْ يشاء، وليس ذلك لأحد سواه؛ ولهذا قال: (إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ) أي: خاضعون مستجيبون مطيعون، فأولئك هم الذين يستمعون الحق ويتبعونه، وهذا حال المؤمنين، والأول مَثَلُ الكافرين، كما قال تعالى: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} [الأنعام: ٣٦].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kabristanlarındaki ölülere işittirmek ve arkalarını dönüp gittikleri halde işitmeyen sağırlara sözünü duyurmak senin elinde olmadığı gibi, aynı şekilde hakkı görmeyen körleri de doğru yola iletmeye ve onları sapıklıklarından çevirmeye gücün yetmez. Aksine bu durum Yüce Allah'a aittir; zira O, dilediği vakit kudretiyle dirilerin seslerini ölülere işittirir, dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır. Bu O'ndan başka hiçbir kimsenin gücünde değildir. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: (إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ) “Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara duyurabilirsin” yani boyun eğen, icabet eden ve itaat eden kimselere. İşte hakkı dinleyenler ve ona uyanlar onlardır. Müminlerin hali böyledir; birincisi ise kâfirlerin örneğidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Ancak kulak verenler daveti kabul eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltecektir, sonra da O'na döndürüleceklerdir” [En'âm: 36].
وقد استدلت أم المؤمنين عائشة، ﵂، بهذه الآية: {إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى}، على توهيم عبد الله بن عمر في روايته مخاطبة النبي ﷺ القتلى الذين ألقوا في قَلِيب بدر ، بعد ثلاثة أيام، ومعاتبته إياهم وتقريعه لهم، حتى قال له عمر: يا رسول الله، ما تخاطب من قوم قد جَيَّفوا؟ فقال: "والذي نفسي بيده، ما أنتم بأسمع لما أقول منهم، ولكن لا يجيبون". وتأولته عائشة على أنه قال: "إنهم الآن ليعلمون أن ما كنت أقول لهم حق" .
Müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üç gün sonra Bedir kuyusuna atılan maktullere hitap etmesi , onları azarlayıp kınaması hakkında Abdullah b. Ömer'in rivayetini yanılgı saymak hususunda: {إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” ayetini delil getirmiştir. Hatta Ömer ona: “Ey Allah'ın Resûlü, kokuşmuş bir topluluğa mı hitap ediyorsun?” demiş; o da: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, söylediklerimi siz onlardan daha iyi işitir değilsiniz; fakat onlar cevap veremezler” buyurmuştur. Âişe ise bunu Peygamber'in şöyle buyurduğu şeklinde yorumlamıştır: “Onlar şu anda kendilerine söylemiş olduğum şeylerin hak olduğunu kesin olarak bilmektedirler” .
وقال قتادة: أحياهم الله له حتى سمعوا مقالته تقريعًا وتوبيخًا ونقمة.
Katâde şöyle demiştir: “Allah, onları azarlamak, kınamak ve cezalandırmak için sözünü işitecekleri şekilde [onları] Peygamber'e diriltti.”
والصحيح عند العلماء رواية ابن عمر، لما لها من الشواهد على صحتها من وجوه كثيرة، من أشهر ذلك ما رواه ابن عبد البر مصححًا [له] ، عن ابن عباس مرفوعًا: "ما من أحد يمر بقبر أخيه المسلم، كان يعرفه في الدنيا، فيسلم عليه، إلا رد الله عليه روحه، حتى يرد عليه السلام" .
İlim adamları nezdinde sahih olan ise pek çok yönden doğruluğuna dair deliller bulunduğu için İbn Ömer'in rivayetidir. Bunların en meşhurlarından biri, İbn Abdilberr'in sahih olduğunu belirterek [ona] İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet ettiği şu hadistir: “Dünyada tanıdığı bir Müslüman kardeşinin kabrinin yanından geçip de ona selâm veren hiçbir kimse yoktur ki, selâmını alması için Allah o ölünün ruhunu kendisine iade etmiş olmasın” .
[وثبت عنه ﷺ أن الميت يسمع قرع نعال المشيعين له، إذا انصرفوا عنه، وقد شرع النبي ﷺ لأمته إذا سلموا على أهل القبور أن يسلموا عليهم سلام من يخاطبونه فيقول المسلم: السلام عليكم دار قوم مؤمنين، وهذا خطاب لمن يسمع ويعقل، ولولا هذا الخطاب لكانوا بمنزلة خطاب المعدوم والجماد، والسلف مجمعون على هذا، وقد تواترت الآثار عنهم بأن الميت يعرف بزيارة الحي له ويستبشر، فروى ابن أبي الدنيا في كتاب القبور عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ: "ما من رجل يزور قبر أخيه ويجلس عنده، إلا استأنس به ورد عليه حتى يقوم".
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ölünün, kendisini uğurlayanlar geri döndükleri vakit onların ayak seslerini işittiği sabit olmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine, kabir ehline selâm verdiklerinde kendilerine hitap eden kimsenin selâmı gibi selâm vermelerini meşru kılmış; böylece Müslüman: ‘Müminler yurdunun sakinleri, selâm üzerinize olsun’ der. Bu ise işiten ve akleden bir kimseye yapılan hitaptır. Eğer bu hitap olmasaydı, yok olan bir şeye ve cansız varlığa hitap kabilinden olurdu. Selef bu hususta icma etmiştir. Nitekim dirinin kendisini ziyaret ettiğini ölünün bildiğine ve buna sevindiğine dair onlardan gelen rivayetler mütevatir derecesindedir. İbn Ebî'd-Dünyâ, Kitâbü'l-Kubûr'da Âişe radıyallâhu anhâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Din kardeşinin kabrini ziyaret edip yanında oturan hiçbir kimse yoktur ki, o kalkıncaya kadar ölü onunla ünsiyet kurmasın ve selâmına karşılık vermesin”.
وروي عن أبي هريرة، ﵁، قال: إذا مر رجل بقبر يعرفه فسلم عليه، رد عليه السلام.
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir kimse tanıdığı birinin kabrinin yanından geçip selâm verdiğinde, ölü onun selâmını alır.
وروى ابن أبي الدنيا بإسناده عن رجل من آل عاصم الجَحْدَرِي قال: رأيت عاصمًا الجحدري في منامي بعد موته بسنتين، فقلت: أليس قد متّ؟ قال: بلى، قلت: فأين أنت؟ قال: أنا -والله -في روضة من رياض الجنة، أنا ونفر من أصحابي نجتمع كل ليلة جمعة وصبيحتها إلى بكر بن عبد الله المزني، فنتلقى أخباركم. قال: قلت: أجسامكم أم أرواحكم؟ قال: هيهات! قد بليت الأجسام، وإنما تتلاقى الأرواح، قال: قلت: فهل تعلمون بزيارتنا إياكم؟ قال: نعلم بها عشية الجمعة ويوم الجمعة كله ويوم السبت إلى طلوع الشمس، قال: قلت: فكيف ذلك دون الأيام كلها؟ قال: لفضل يوم الجمعة وعظمته.
İbn Ebî'd-Dünyâ senediyle Âsım el-Cahderî'nin ailesinden bir adamdan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âsım el-Cahderî'yi ölümünden iki sene sonra rüyamda gördüm. Dedim ki: Sen ölmedin mi? ‘Evet öldüm’ dedi. ‘Şu anda neredesin?’ dedim. ‘Vallahi ben, arkadaşlarımdan bir toplulukla birlikte cennet bahçelerinden bir bahçedeyim. Her cuma gecesi ve sabahında Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'nin yanında toplanır, sizlerin haberlerini alırız’ dedi. Dedim ki: ‘Bedenlerinizle mi yoksa ruhlarınızla mı?’ Şöyle dedi: ‘Heyhât! Bedenler çürüdü, ancak ruhlar buluşur.’ Dedim ki: ‘Bizim sizi ziyaret ettiğimizden haberiniz olur mu?’ Şöyle dedi: ‘Cuma akşamı, cumanın bütün günü ve cumartesi güneş doğuncaya kadar bundan haberimiz olur.’ ‘Bütün günler değil de neden bu vakit?’ dedim. ‘Cuma gününün fazileti ve büyüklüğünden ötürü’ dedi.
قال: وحدثنا محمد بن الحسين، ثنا بكر بن محمد، ثنا حسن القصاب قال: كنت أغدو مع محمد بن واسع في كل غداة سبت حتى نأتي أهل الجبان، فنقف على القبور فنسلم عليهم، وندعو لهم ثم ننصرف، فقلت ذات يوم: لو صيرت هذا اليوم يوم الاثنين؟ قال: بلغني أن الموتى يعلمون بزوارهم يوم الجمعة ويومًا قبلها ويومًا بعدها. قال: ثنا محمد، ثنا عبد العزيز بن أبان قال: ثنا سفيان الثوري قال: بلغني عن الضحاك أنه قال: من زار قبرًا يوم السبت قبل طلوع الشمس علم الميت بزيارته، فقيل له: وكيف ذلك؟ قال: لمكان يوم الجمعة.
Dedi ki: Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, bize Bekr b. Muhammed anlattı, bize Hasan el-Kassâb anlattı; şöyle dedi: Her cumartesi sabahı Muhammed b. Vâsi' ile birlikte mezarlık ehline gider, kabirlerin başında durur, onlara selâm verir, dua eder, sonra dönerdik. Bir gün: ‘Bu günü pazartesiye çevirsen olmaz mı?’ dedim. Dedi ki: ‘Bana ulaştığına göre ölüler ziyaretçilerini cuma günü ile ondan bir gün önce ve bir gün sonra bilirler.’ Dedi ki: Bize Muhammed anlattı, bize Abdülazîz b. Ebân anlattı, bize Süfyân es-Sevrî anlattı; dedi ki: Dahhâk'tan bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: Kim cumartesi günü güneş doğmadan önce bir kabri ziyaret ederse, ölü onun ziyaretini bilir. Ona: ‘Bu nasıl olur?’ denildi. Dedi ki: ‘Cuma gününün konumundan dolayı.’
حدثنا خالد بن خِدَاش، ثنا جعفر بن سليمان، عن أبي التَّيَّاح يقول: كان مُطَرَّف يغدو، فإذا كان يوم الجمعة أدلج. قال: وسمعت أبا التياح يقول: بلغنا أنه كان ينزل بغوطة، فأقبل ليلة حتى إذا كان عند المقابر يقوم وهو على فرسه، فرأى أهل القبور كل صاحب قبر جالسًا على قبره، فقالوا: هذا مطرف يأتي الجمعة ويصلون عندكم يوم الجمعة؟ قالوا: نعم، ونعلم ما يقول فيه الطير. قلت: وما يقولون؟ قال: يقولون سلام عليكم؛ حدثني محمد بن الحسن، ثنا يحيى بن أبي بكر،
Bize Hâlid b. Hıdâş anlattı, bize Ca‘fer b. Süleymân, Ebü’t-Teyyâh’tan anlattı; o şöyle diyordu: Mutarrif sabah erkenden yola çıkardı; cuma günü olduğunda ise gecenin son vaktinde yola koyulurdu. [Râvî] dedi ki: Ebü’t-Teyyâh’ın şöyle dediğini işittim: Bize ulaştığına göre o, bir bağ/bahçede konaklardı. Bir gece çıkıp geldi; kabristanın yanına vardığında atının üzerindeyken durdu. Bir de baktı ki kabir ehlinden her biri kabrinin üzerinde oturmuş! [Kabirdekiler] dediler ki: “İşte cuma namazına gelen Mutarrif!” [Râvî:] “Sizin orada cuma günü namaz kılarlar mı [veya cuma gününü bilirler mi]?” diye sordu. “Evet, hatta kuşların o gün ne dediğini bile biliriz” dediler. “Kuşlar ne diyor?” dedim. “«Selâmün aleyküm» derler” dedi. Bana Muhammed b. el-Hasen anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Bekr anlattı,
ثنا الفضل بن الموفق ابن خال سفيان بن عيينة قال: لما مات أبي جزعت عليه جزعًا شديدًا، فكنت آتي قبره في كل يوم، ثم قصرت عن ذلك ما شاء الله، ثم إني أتيته يومًا، فبينا أنا جالس عند القبر غلبتني عيناي فنمت، فرأيت كأن قبر أبي قد انفرج، وكأنه قاعد في قبره متوشح أكفانه، عليه سِحْنَة الموتى، قال: فكأني بكيت لما رأيته. قال: يا بني، ما أبطأ بك عني؟ قلت: وإنك لتعلم بمجيئي؟ قال: ما جئت مرة إلا علمتها، وقد كنت تأتيني فأسر بك ويسر من حولي بدعائك، قال: فكنت آتيه بعد ذلك كثيرًا.
bize Süfyân b. Uyeyne'nin dayısının oğlu el-Fadl b. el-Muvaffak anlattı, şöyle dedi: Babam vefat ettiğinde ona çok aşırı üzüldüm. Her gün kabrine giderdim. Sonra Allah'ın dilediği bir süre bunu azalttım. Sonra bir gün yine kabrine gittim. Kabrin yanında otururken gözlerim kapanıp uyuyakalmışım. Babamın kabrinin yarıldığını, kendisinin kefenlerine sarılmış halde kabrinde oturduğunu ve üzerinde ölülerin siması olduğunu gördüm. Onu görünce ağlar gibi oldum. Dedi ki: ‘Oğulcuğum, bana gelmekte seni geciktiren nedir?’ ‘Benim geldiğimi biliyor musun?’ dedim. Dedi ki: ‘Her gelişinden mutlaka haberim oldu. Sen bana gelirken seninle seviniyordum, çevremdekiler de senin duan ile seviniyordu.’ Dedi ki: Bundan sonra kabrini çokça ziyaret eder oldum.
حدثني محمد، حدثنا يحيى بن بَسْطام، ثنا عثمان بن سُوَيْد الطُّفَاوي قال: وكانت أمه من العابدات، وكان يقال لها: راهبة، قال: لما احتضرت رفعت رأسها إلى السماء فقالت: يا ذخري وذخيرتي من عليه اعتمادي في حياتي وبعد موتي، لا تخذلني عند الموت ولا توحشني. قال: فماتت. فكنت آتيها في كل جمعة فأدعو لها وأستغفر لها ولأهل القبور، فرأيتها ذات يوم في منامي، فقلت لها: يا أمي، كيف أنت؟ قالت: أي: بني، إن للموت لكربة شديدة، وإني بحمد الله لفي برزخ محمود يفرش فيه الريحان، ونتوسد السندس والإستبرق إلى يوم النشور، فقلت لها: ألك حاجة؟ قالت: نعم، قلت: وما هي؟ قالت: لا تدع ما كنت تصنع من زياراتنا والدعاء لنا، فإني لأبشر بمجيئك يوم الجمعة إذا أقبلت من أهلك، يقال لي: يا راهبة، هذا ابنك، قد أقبل، فأسر ويسر بذلك مَنْ حولي من الأموات.
Bana Muhammed anlattı, bize Yahyâ b. Bastâm anlattı, bize Osman b. Süveyd et-Tufâvî anlattı; dedi ki: Onun annesi ibadete düşkün kadınlardandı ve kendisine ‘Râhibe’ denilirdi. Dedi ki: Vefat edeceği sırada başını göğe kaldırıp şöyle dedi: ‘Ey hayatımda ve ölümümden sonra kendisine dayandığım biricik azığım ve sermayem! Ölüm anında beni yalnız bırakma, beni kimsesizliğe terk etme!’ Dedi ki: Sonra vefat etti. Ben de her cuma onun kabrine gider, ona ve kabir ehline dua eder, bağışlanma dilerdim. Bir gün onu rüyamda gördüm ve ona: ‘Anneciğim, nasılsın?’ dedim. Dedi ki: ‘Ey oğulcuğum! Şüphesiz ölümün çok şiddetli bir sıkıntısı vardır. Ben ise Allah'a hamdolsun, içine reyhanlar serilmiş, yeniden diriliş gününe kadar ipek ve atlastan yastıklara yaslandığımız övülmüş bir berzah âlemindeyim.’ Ona: ‘Bir ihtiyacın var mı?’ dedim. ‘Evet’ dedi. ‘Nedir o?’ diye sordum. Dedi ki: ‘Bizi ziyaret etmeyi ve bize dua etmeyi sakın bırakma. Zira ben cuma günü ailenin yanından çıkıp geldiğinde senin gelişinle müjdeleniyorum. Bana: Ey Râhibe! İşte oğlun, çıkageldi deniliyor; ben de seviniyorum, etrafımdaki ölüler de bununla seviniyor.’
حدثني محمد، حدثنا محمد بن عبد العزيز بن سليمان، حدثنا بشر بن منصور قال: لما كان زمن الطاعون كان رجل يختلف إلى الجبان، فيشهد الصلاة على الجنائز، فإذا أمسى وقف على المقابر فقال: آنس الله وحشتكم، ورحم غربتكم، وتجاوز عن مسيئكم، وقبل حسناتكم، لا يزيد على هؤلاء الكلمات، قال: فأمسيت ذات ليلة وانصرفت إلى أهلي ولم آت المقابر فأدعو كما كنت أدعو، قال: فبينا أنا نائم إذا بخلق قد جاءوني، فقلت: ما أنتم وما حاجتكم؟ قالوا: نحن أهل المقابر، قلت: ما حاجتكم؟ قالوا: إنك عودتنا منك هدية عند انصرافك إلى أهلك، قلت: وما هي؟ قالوا: الدعوات التي كنت تدعو بها، قال: قلت فإني أعود لذلك، قال: فما تركتها بعد.
Bana Muhammed anlattı, bize Muhammed b. Abdilazîz b. Süleyman anlattı, bize Bişr b. Mansûr anlattı; dedi ki: Tâûn (veba) zamanında bir adam sürekli mezarlığa uğrar, cenaze namazlarında bulunurdu. Akşam olunca da kabirlerin başında durur ve: ‘Allah yalnızlığınızı gidersin, garipliğinize merhamet etsin, kötülüklerinizi bağışlasın ve iyiliklerinizi kabul buyursun’ der, bu sözlerden fazlasını eklemezdi. Dedi ki: Bir gece akşam oldu, kabristana uğrayıp her zamanki dualarımı yapmadan ailemin yanına döndüm. Dedi ki: Ben uyurken bir de baktım ki bir topluluk bana geldi. ‘Siz kimsiniz ve ne istiyorsunuz?’ dedim. ‘Biz kabir ehliyiz’ dediler. ‘İhtiyacınız nedir?’ dedim. Dediler ki: ‘Sen ailene dönerken bize bir hediye vermeyi adet edinmiştin.’ ‘O nedir?’ dedim. ‘Yaptığın o dualar’ dediler. ‘Öyleyse buna yeniden döneceğim’ dedim. Dedi ki: Artık o günden sonra o duaları hiç terk etmedim.
وأبلغ من ذلك أن الميت يعلم بعمل الحي من أقاربه وإخوانه. قال عبد الله بن المبارك: حدثني ثور بن يزيد، عن إبراهيم، عن أيوب قال: تعرض أعمال الأحياء على الموتى، فإذا رأوا حسنًا فرحوا واستبشروا وإن رأوا سوءًا قالوا: اللهم راجع به.
Bundan daha açığı ise; ölünün, hayattaki akrabalarının ve din kardeşlerinin amellerinden haberdar olmasıdır. Abdullah b. el-Mübârek şöyle demiştir: Bana Sevr b. Yezîd, İbrâhim'den, o da Eyyûb'dan anlattı; dedi ki: Dirilerin amelleri ölülere arz edilir. Güzel bir amel gördüklerinde sevinir ve müjdelenirler; kötü bir amel gördüklerinde ise: ‘Allah'ım, onunla onu [doğruya] döndür’ derler.
وذكر ابن أبي الدنيا عن أحمد بن أبي الحواري قال: ثنا محمد أخي قال: دخل عباد بن عباد على إبراهيم بن صالح وهو على فلسطين فقال: عظني، قال: بِمَ أعظك، أصلحك الله؟ بلغني أن أعمال الأحياء تعرض على أقاربهم من الموتى، فانظر ما يعرض على رسول الله ﷺ من عملك، فبكى إبراهيم حتى أخضل لحيته. قال ابن أبي الدنيا: وحدثني محمد بن الحسين، ثنا خالد بن عمرو الأموي، ثنا صدقة بن سليمان الجعفري قال: كانت لي شِرَّة سَمِجَة، فمات أبي فتبت وندمت على ما فرطت، ثم زللت أيما زلة، فرأيت أبي في المنام، فقال: أي بني، ما كان أشد فرحي بك
İbn Ebî'd-Dünyâ, Ahmed b. Ebî'l-Havârî'den nakletti; dedi ki: Bana kardeşim Muhammed anlattı; dedi ki: Abbâd b. Abbâd, Filistin valisi iken İbrâhim b. Sâlih'in yanına girdi ve: ‘Bana öğüt ver’ dedi. O da: ‘Allah seni ıslah etsin, sana ne ile öğüt vereyim ki? Bana ulaştığına göre dirilerin amelleri ölmüş olan akrabalarına arz edilir; öyleyse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e senin amelinden nelerin arz edildiğine bir bak!’ dedi. Bunun üzerine İbrâhim sakalı ıslanıncaya kadar ağladı. İbn Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, bize Hâlid b. Amr el-Emevî anlattı, bize Sadaka b. Süleyman el-Ca'ferî anlattı; dedi ki: Çirkin bir taşkınlığım (kötü bir halim) vardı. Babam vefat edince tövbe ettim ve yaptığım kusurlardan ötürü pişman oldum. Sonra bir kusur işleyip ayağım kaydı. Babamı rüyamda gördüm; bana şöyle dedi: ‘Ey oğulcuğum! Senin amellerin bize arz edildiğinde ve biz onları salihlerin amellerine benzettiğimizde seninle ne kadar çok seviniyordum!
وأعمالك تعرض علينا، فنشبهها بأعمال الصالحين، فلما كانت هذه المرة استحييت لذلك حياء شديدًا، فلا تخزني فِيمَنْ حولي من الأموات، قال: فكنت أسمعه بعد ذلك يقول في دعائه في السحر، وكان جارًا لي بالكوفة: أسألك إيابة لا رجعة فيها ولا حور، يا مصلح الصالحين، ويا هادي المضلين، ويا أرحم الراحمين.
Fakat bu defaki amelini görünce bundan dolayı şiddetle utandım. Etrafımdaki ölüler arasında sakın beni utandırma!’ Dedi ki: Bundan sonra onun Kûfe'de seher vaktinde yaptığı duasında şöyle dediğini işitirdim -ki benim komşumdu-: ‘Ey salihleri ıslah eden, ey sapmışları hidayete erdiren ve ey merhametlilerin en merhametlisi! Senden geriye dönüşü ve bozulması olmayan kesin bir tövbe ve dönüş istiyorum.’]