قال الإمام أحمد: حدثنا ابن إسحاق، أخبرنا ابن المبارك، أخبرنا سفيان، أخبرني نَهْشَل بن مُجَمِّع الضبي عن قزعة، عن ابن عمر ﵁ قال: أخبرنا رسول الله ﷺ قال: "إن لقمان الحكيم كان يقول: إن الله إذا استودع شيئا حفظه" .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İbn İshâk anlattı, bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, bize Süfyân haber verdi, bana Nehşel b. Mücemmi' ed-Dabbî, Kaza'a'dan, o İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ bize şöyle haber vermiştir: "Lokmân el-Hakîm şöyle derdi: Şüphesiz Allah, kendisine bir şey emanet edildiğinde onu korur" .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا عيسى بن يونس، عن الأوزاعي، عن موسى بن سليمان، عن القاسم [بن مُخَيْمِرة يحدث عن أبي موسى الأشعري] أن رسول الله ﷺ قال: " قال لقمان لابنه وهو يعظه: يا بني، إياك والتقنع فإنه مخوفة بالليل، مذمة بالنهار" .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Îsâ b. Yûnus, el-Evzâî'den, o Mûsâ b. Süleymân'dan, o el-Kâsım [b. Muhaymire'den, o Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den naklettiğine göre] Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Lokmân oğluna öğüt verirken şöyle demiştir: Yavrucuğum! Başı ve yüzü [sarık veya örtüyle büsbütün] örtmekten sakın; çünkü bu geceleyin korku kaynağı, gündüzün ise kınanma vesilesidir" .
وقال: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن عثمان، عن ضَمْرَة، حدثنا السَّريّ بن يحيى قال: قال لقمان لابنه: يا بني، إن الحكمة أجلست المساكين مجالس الملوك.
Ve şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Amr b. Osmân, Damre'den anlattı, bize es-Seriyy b. Yahyâ anlattı , dedi ki: Lokmân oğluna şöyle demiştir: Yavrucuğum! Hikmet, yoksulları hükümdarların meclislerine oturtmuştur.
وقال: حدثنا أبي، حدثنا عبدة بن سليمان، أخبرنا ابن المبارك، حدثنا عبد الرحمن المسعودي ، عن عَوْن بن عبد الله قال: قال لقمان لابنه: يا بني، إذا أتيت نادي قوم فارمهم بسهم الإسلام -يعني السلام -ثم اجلس في ناحيتهم، فلا تنطق حتى تراهم قد نطقوا، فإن أفاضوا في ذكر الله فَأجِلْ سهمك معهم، وإن أفاضوا في غير ذلك فتحول عنهم إلى غيرهم.
Ve şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Abde b. Süleymân anlattı, bize İbnü'l-Mubârek haber verdi, bize Abdurrahman el-Mes'ûdî anlattı , Avn b. Abdillâh'tan, dedi ki: Lokmân oğluna şöyle demiştir: Yavrucuğum! Bir topluluğun meclisine vardığında onlara İslâm okunu at -yani selâm ver-, sonra onların bir köşesine otur; onlar konuşuncaya kadar sen konuşma. Eğer Allah'ı anmaya dalarlarsa sen de okunla onların arasına katıl; şayet bundan başkasına dalarlarsa onlardan ayrılıp başkalarına git.
وحدثنا أبي، حدثنا عمرو بن عثمان بن سعيد بن كثير بن دينار، حدثنا ضمرة ، عن حفص بن عمر، ﵁، قال: وضع لقمان جرابًا من خردل إلى جانبه، وجعل يعظ ابنه وعظة ويخرج خردلة، حتى نفذ الخردل، فقال: يا بني، لقد وعظتك موعظة لو وُعِظَها جبل لتفطر. قال: فتفطر ابنه.
Bize babam anlattı, bize Amr b. Osmân b. Saîd b. Kesîr b. Dînâr anlattı, bize Damre anlattı , Hafs b. Ömer'den radıyallâhu anh, dedi ki: Lokmân yanına bir hardal torbası koydu. Oğluna her bir öğüt verdiğinde bir hardal tanesi çıkarıyordu; nihayet hardal bitti. Bunun üzerine: Yavrucuğum! Sana öyle bir öğüt verdim ki, şayet bir dağa verilseydi parça parça yarılırdı, dedi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine oğlu parça parça yarılıp [vefat etti].
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا يحيى بن عبد الباقي المِصِّيصي، حدثنا أحمد بن عبد الرحمن الحراني، حدثنا عثمان بن عبد الرحمن الطرائفي، حدثنا أبين بن سفيان المقدسي، عن خليفة بن سلام، عن عطاء بن أبي رباح، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "اتخذوا
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Abdilbâkî el-Mıssîsî anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahmân el-Harrânî anlattı, bize Osmân b. Abdirrahmân et-Tarâifî anlattı, bize Übeyn b. Süfyân el-Makdisî anlattı, Halîfe b. Sellâm'dan, Atâ b. Ebî Rabâh'tan, İbn Abbâs'tan [rivayetle] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «... edinin
السودان فإن ثلاثة منهم من سادات أهل الجنة: لقمان الحكيم، والنجاشي، وبلال المؤذن" .
edinin; zira onlardan üçü cennet ehlinin efendilerindendir: Lokmân el-Hakîm, Necâşî ve Müezzin Bilâl" .
قال أبو القاسم الطبراني: أراد الحبش.
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî: Habeşlileri kastetmiştir, dedi.
فصل في الخمول والتواضع: وذلك متعلق بوصية لقمان، ﵇، لابنه، وقد جمع في ذلك الحافظ أبو بكر بن أبي الدنيا كتابًا مفردًا [و] نحن، نذكر منه مقاصده، قال: حدثنا إبراهيم بن المنذر، حدثنا عبد الله بن موسى المدني، عن أسامة بن زيد، عن حفص بن عبيد الله بن أنس بن مالك: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "رُبَّ أشعثَ ذي طِمْرَين يُصْفَح عن أبواب الناس، إذا أقسم على الله لأبره" .
Şöhretten Uzak Durma (Humûl) ve Tevazu Hakkında Bir Fasıl: Bu husus Lokmân'ın aleyhisselâm oğluna olan vasiyetiyle ilgilidir. Hâfız Ebû Bekr b. Ebi'd-Dünyâ bu konuda müstakil bir kitap derlemiştir [ve] biz ondan maksatlarını zikredeceğiz. Şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. el-Münzir anlattı, bize Abdullah b. Mûsâ el-Medenî, Üsâme b. Zeyd'den, o Hafs b. Ubeydillâh b. Enes b. Mâlik'ten anlattı: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: "Nice saçı başı dağınık, iki eski elbisesi olan kimse vardır ki insanların kapılarından geri çevrilir; şayet Allah'a yemin etse O, onu mutlaka yemininde doğru çıkarır" .
ثم رواه من حديث جعفر بن سليمان، عن ثابت وعلي بن زيد، عن أنس، عن النبي ﷺ فذكره، وزاد، منهم البراء بن مالك .
Sonra bunu Ca'fer b. Süleymân'ın hadisinden, Sâbit ve Alî b. Zeyd'den, onlar Enes'ten, o da Peygamber'den ﷺ rivayet ederek aktarmış ve: "Onlardan biri de Berâ b. Mâlik'tir" ilavesini yapmıştır.
[وروي أيضا عن أنس، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "طوبى للأتقياء الأثرياء الذين إذا حضروا لم يعرفوا، وإذا غابوا لم يفتقدوا، أولئك مصابيح مجردون من كل فتنة غبراء مشينة"] . وقال أبو بكر بن سهل التميمي: حدثنا ابن أبي مريم، حدثنا نافع بن يزيد، عن عياش بن عباس، عن عيسى بن عبد الرحمن، عن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن عمر، ﵁، أنه دخل المسجد فإذا هو بمعاذ بن جبل يبكي عند قبر رسول الله ﷺ، فقال له: ما يبكيك يا معاذ؟ قال: حديث سمعته من رسول الله ﷺ، سمعته يقول: "إن اليسير من الرياء شرك، وإن الله يحب الأتقياء الأخفياء الأثرياء، الذين إذا غابوا لم يفتقدوا، وإذا حضروا لم يعرفوا، قلوبهم مصابيح الهدى، ينجون من كل غبراء مظلمة" .
[Yine Enes'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Müjdeler olsun o takva sahibi, zengin gönüllü kimselere ki bir mecliste bulunduklarında tanınmazlar, kaybolduklarında aranmazlar; işte onlar, her türlü karanlık ve çirkin fitneden arınmış kandillerdir"] . Ebû Bekr b. Sehl et-Temîmî şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Nâfi' b. Yezîd, Ayyâş b. Abbâs'tan, o Îsâ b. Abdirrahmân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o babasından, o Ömer'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, mescide girmiş ve Resûlullah'ın ﷺ kabri başında Muâz b. Cebel'in ağladığını görmüştür. Ona: Seni ağlatan nedir ey Muâz? demiştir. O da şöyle demiştir: Resûlullah'tan ﷺ işittiğim bir hadistir; onun şöyle buyurduğunu işitmiştim: "Riyanın azı dahi şirktir. Şüphesiz Allah o takva sahibi, gizli ve gönlü zengin kimseleri sever ki kaybolduklarında aranmazlar, hazır bulunduklarında tanınmazlar. Onların kalpleri hidayet kandilleridir; her türlü karanlık ve bulanık [fitneden] kurtulurlar" .
حدثنا الوليد بن شجاع، حدثنا عَثَّام بن علي، عن حميد بن عطاء الأعرج، عن عبد الله بن الحارث، عن عبد الله بن مسعود، ﵁، عن النبي ﷺ قال: "رُبَّ ذي طمرين لا يُؤبَه له، لو أقسم على الله لأبره، لو قال: اللهم إني أسألك الجنة لأعطاه الجنة، ولم يعطه من الدنيا شيئا" .
Bize Velîd b. Şucâ' anlattı, bize Assâm b. Alî, Humeyd b. Atâ el-A'rec'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh, o da Peygamber'den ﷺ rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Nice iki eski elbiseli ve kendisine itibar edilmeyen kimse vardır ki, şayet Allah'a yemin etse O, onu mutlaka yemininde doğru çıkarır. Şayet: 'Allahım, senden cenneti istiyorum' dese ona cenneti verir de dünyadan hiçbir şey vermez" .
وقال أيضا: حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن سالم بن أبي الجعد قال: قال رسول الله ﷺ: "إن من أمتي مَنْ لو أتى باب أحدكم يسأله دينارًا أو درهما أو
Yine [şöyle] dedi: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ümmetimden öyle kimseler vardır ki, birinizin kapısına gelip bir dinar veya bir dirhem yahut
فلسًا لم يعطه، ولو سأل الله الجنة لأعطاه إياها، ولو سأله الدنيا لم يعطه إياها، ولم يمنعها إياه لهوانه عليه، ذو طمرين لا يؤبه له، لو أقسم على الله لأبره" .
bir fels istese ona vermez; fakat Allah'tan cenneti istese O, bunu ona mutlaka verir. Şayet O'ndan dünyayı istese bunu ona vermez; üstelik O'nun katındaki değersizliğinden dolayı da dünyayı ondan esirgemez. O, iki eski elbiseli ve kendisine itibar edilmeyen biridir ki Allah'a yemin etse O, onu mutlaka yemininde doğru çıkarır" .
وهذا مرسل من هذا الوجه.
Bu [hadis], bu tarikten mürseldir.
وقال أيضا: حدثنا إسحاق بن إبراهيم، أخبرنا جعفر بن سليمان، حدثنا عَوْف قال: قال أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن من ملوك الجنة كُل أشعث أغبر ذو طمرين لا يُؤبَه له، الذين إذا استأذنوا على الأمراء لم يؤذن لهم، وإذا خطبوا النساء لم ينكحوا، وإذا قالوا لم يُنصَت لهم، حوائج أحدهم تتجلجل في صدره، لو قسم نوره يوم القيامة بين الناس لوسعهم" . قال: وأنشدني عمر بن شَبَّةَ، عن ابن عائشة قال: قال عبد الله بن المبارك:
Yine şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân haber verdi, bize Avf anlattı, dedi ki: Ebû Hureyre dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Şüphesiz cennetin meliklerinden her biri saçı başı dağınık, toz toprak içinde, iki eski elbiseli ve kendisine itibar edilmeyen kimselerdir; onlar emîrlerin huzuruna girmek için izin isteseler kendilerine izin verilmez, kadınlara talip olsalar evlendirilmezler, konuşsalar sözleri dinlenmez. Onlardan birinin ihtiyaçları göğsünde çalkalanıp durur. Şayet onun nuru kıyamet gününde insanlar arasında paylaştırılsaydı hepsine yeterdi" . [Ravi] dedi ki: Ömer b. Şebbe bana İbn Âişe'den naklen Abdullah b. el-Mubârek'in şu şiirini okudu:
ألا رُبّ ذي طمْرَين في مَنزل غَدًا … زَرَابِيه مَبْثُوثةً ونَمَارقُه
Nice iki eski elbiseli vardır ki yarın [ahiretteki] makamında, serilmiş halıları ve yastıkları bulunur.
قَد اطَّرَدَتْ أنهاره حَْوَل قَصْره … وَأشرَقَ والتفَّتْ عَلَيه حَدَائقُه
Köşkünün etrafında nehirleri akmış, pırıl pırıl parıldamış ve bahçeleri üzerine sarmaş dolaş olmuştur .
وروي -أيضا -من حديث عُبَيد الله بن زَحْر، عن علي بن زيد، عن القاسم، عن أبي أمامة مرفوعا: "قال الله: من أغبط أوليائي عندي: مؤمن خفيف الحاذ، ذو حظ من صلاة، أحسن عبادة ربه، وأطاعه في السر، وكان غامضا في الناس، لا يشار إليه بالأصابع. إن صبر على ذلك". قال: ثم نَقَد رسول الله بيده وقال: "عُجّلت منيته، وقل تراثه، وقلت بواكيه" .
Yine Ubeydullâh b. Zahr'ın hadisinden, Alî b. Zeyd'den, o el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den merfû olarak rivayet edilmiştir: "Allah şöyle buyurdu: Katımda dostlarımın en gıpta edileni; yükü hafif, namazdan nasibi olan, Rabbine güzelce kulluk eden, gizlide O'na itaat eden ve parmakla gösterilmeyip insanlar arasında tanınmayan mümindir; eğer buna sabrederse". [Ravi] dedi ki: Sonra Resûlullah eliyle işaret etti ve şöyle buyurdu: "Ölümü çabuklaşmış, mirası az olmuş, ağlayanları da az olmuştur" .
وعن عبد الله بن عمرو قال: أحب عباد الله إلى الله الغرباء. قيل: ومَنْ الغرباء؟ قال: الفرارون بدينهم، يجمعون يوم القيامة إلى عيسى بن مريم .
Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah'ın kullarından Allah'a en sevimli olanları gariplerdir. Denildi ki: Garipler kimlerdir? Dedi ki: Dinleriyle kaçanlardır; kıyamet gününde Îsâ b. Meryem'in yanında toplanırlar .
وقال الفضيل بن عياض: بلغني أن الله تعالى يقول للعبد يوم القيامة: ألم أنعم عليك؟ ألم أعطك؟ ألم أسترك؟ ألم .. ؟ ألم .. ؟ ألم أخمل ذكرك؟ ثم قال الفضيل: إن استطعت ألا تُعرَف فافعل، وما عليك ألا يُثنى عليك، وما عليك أن تكون مذموما عند الناس محمودًا عند الله.
Fudayl b. İyâz şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Yüce Allah kıyamet gününde kuluna şöyle buyurur: Sana nimet vermedim mi? Sana bahşetmedim mi? Seni örtüp gizlemedim mi? Şunu yapmadım mı? Bunu yapmadım mı? Senin adını gizleyip [şöhretten] uzak tutmadım mı? Sonra Fudayl şöyle dedi: Eğer tanınmamaya gücün yetiyorsa bunu yap. Övülmemenden sana ne zarar gelir? İnsanlar katında yerilmiş, Allah katında övülmüş olmandan sana ne çıkar!
وكان ابن مُحَيْرِيز يقول: اللهم إني أسألك ذكرا خاملا.
İbn Muhayrîz şöyle derdi: Allahım, senden şöhretsiz ve unutulmuş bir anılış dilerim.
وكان الخليل بن أحمد يقول: اللهم اجعلني عندك من أرفع خلقك، واجعلني في نفسي من أوضع خلقك، وعند الناس من أوسط خلقك.
Halîl b. Ahmed şöyle derdi: Allahım! Beni kendi katında yarattıklarının en yücelerinden kıl, kendi nefsimde yarattıklarının en aşağılarından kıl, insanların yanında ise yarattıklarının orta hallilerinden eyle.
ثم قال :
Sonra şöyle dedi :
باب ما جاء في الشهرة
Şöhret Hakkında Gelen Rivayetler Babı
حدثنا أحمد بن عيسى المصري، حدثنا ابن وهب، عن عمر بن الحارث وابن لَهِيعة، عن يزيد بن أبي حبيب، عن سِنَان بن سعد، عن أنس، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "حسب امرئ من
Bize Ahmed b. Îsâ el-Mısrî rivayet etti, bize İbn Vehb, Amr b. el-Hâris ve İbn Lehîa'dan, [onlar] Yezîd b. Ebî Habîb'den, [o] Sinân b. Sa'd'dan, [o] Enes'ten, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kimseye...
الشر -إلا من عصم الله -أن يشير الناس إليه بالأصابع في دينه ودنياه، وإن الله لا ينظر إلى صوركم ولكن إلى قلوبكم وأعمالكم" .
kötülük olarak -Allah'ın koruduğu kimse müstesna- dini ve dünyası hususunda insanların onu parmakla göstermesi yeter. Şüphesiz Allah sizin suretlerinize bakmaz; lakin kalplerinize ve amellerinize bakar" .
وروي مثله عن إسحاق بن البهلول، عن ابن أبي فُدَيْك، عن محمد بن عبد الواحد الأخْنَسِيّ، عن عبد الواحد بن أبي كثير، عن جابر بن عبد الله مرفوعا، مثله .
Bunun benzeri İshâk b. el-Behlûl'den, o İbn Ebî Füdeyk'ten, o Muhammed b. Abdilvâhid el-Ahnesî'den, o Abdülvâhid b. Ebî Kesîr'den, o Câbir b. Abdillâh'tan merfû olarak benzer şekilde rivayet edilmiştir .
وروي عن الحسن مرسلا نحوه ، فقيل للحسن: فإنه يشار إليك بالأصابع؟ فقال: إنما المراد من يشار إليه في دينه بالبدعة وفي دنياه بالفسق .
Hasan'dan mürsel olarak buna benzer rivayet edilmiştir . Bunun üzerine Hasan'a: "Siz parmakla gösteriliyorsunuz?" denildi. O da: "Bundan kasıt ancak dininde bidatle, dünyasında ise fasıklıkla parmakla gösterilen kimsedir" dedi.
وعن علي، ﵁، قال: لا تبدأ لأن تشتهر، ولا ترفع شخصك لتذكر، وتعلم واكتم،
Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Tanınmak için [öne] atılma, anılmak için kendini öne çıkarma; öğren ve gizle,
واصمت تسلم، تَسُر الأبرار، وتغيظ الفجار.
suskun kal ki selamet bulasın, iyileri sevindirip facirleri öfkelendiresin.
وقال إبراهيم بن أدهم، ﵀: ما صدق الله من أحب الشهرة.
İbrâhîm b. Edhem rahimehullâh şöyle demiştir: Şöhreti seven kimse Allah'a karşı sadık olmamıştır.
وقال أيوب: ما صدق الله عبده إلا سره ألا يشعر بمكانه.
Eyyûb şöyle demiştir: Bir kul Allah'a sadık olursa, yerinin fark edilmemesi mutlaka onu sevindirir.
وقال محمد بن العلاء: من أحب الله أحب ألا يعرفه الناس.
Muhammed b. el-Alâ şöyle demiştir: Allah'ı seven kimse, insanların kendisini tanımamasını sever.
وقال سِمَاك بن سلمة: إياك وكثرة الأخلاء.
Simâk b. Seleme şöyle demiştir: Dostların çok olmasından sakın.
وقال أبَان بن عثمان: إن أحببت أن يسلم لك دينك فأقل من المعارف؛ كان أبو العالية إذا جلس إليه أكثر من ثلاثة نهض وتركهم.
Ebân b. Osmân şöyle demiştir: Dininin sana selametle kalmasını seversen tanıdıklarını azalt. Ebü'l-Âliye yanına üçten fazla kişi oturduğunda kalkar ve onları bırakıp giderdi.
وقال: حدثنا علي بن الجَعْد، أخبرنا شعبة، عن عَوْف، عن أبي رَجَاء قال: رأى طلحة قوما يمشون معه، فقال: ذباب طمع، وفراش النار.
Ve şöyle demiştir: Bize Alî b. el-Ca'd anlattı, bize Şu'be haber verdi, Avf'tan, o Ebû Recâ'dan, dedi ki: Talha kendisiyle birlikte yürüyen bir topluluk gördü de şöyle dedi: [Bunlar] tamah sinekleri ve ateş pervaneleridir.
وقال ابن إدريس، عن هارون بن عنترة ، عن سليم بن حنظلة قال: بينا نحن حول أبي إذ علاه عمر بن الخطاب بالدرة وقال: إنها مذلة للتابع، وفتنة للمتبوع.
İbn İdrîs, Hârûn b. Antere'den , o Süleym b. Hanzale'den şöyle dediğini nakletmiştir: Biz Übeyy'in etrafındayken Ömer b. el-Hattâb kamçısıyla ona doğru uzandı ve şöyle dedi: Şüphesiz bu, tâbi olan için zillet, tâbi olunan için de fitnedir.
وقال ابن عون، عن الحسن: خرج ابن مسعود فاتبعه أناس، فقال: والله لو تعلمون ما أغلِقُ عليه بابي، ما اتبعني منكم رجلان.
İbn Avn, Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir: İbn Mes'ûd dışarı çıktı, birtakım insanlar da peşine takıldı. Bunun üzerine şöyle dedi: Vallahi kapımı üzerime kilitlediğimde [evimde] ne olduğunu bilseydiniz, sizden iki kişi bile peşime düşmezdi.
وقال حماد بن زيد: كنا إذا مررنا على المجلس، ومعنا أيوب، فسلم، ردوا ردا شديدا، فكان ذلك يَغُمه.
Hammâd b. Zeyd şöyle demiştir: Bir meclisin yanından geçtiğimizde yanımızda Eyyûb bulunur ve selâm verirse, ona aşırı [bir hürmetle] selâm verirlerdi; bu durum onu kederlendirirdi.
وقال عبد الرزاق، عن مَعْمَر: كان أيوب يطيل قميصه، فقيل له في ذلك، فقال: إن الشهرة فيما مضى كانت في طول القميص، واليوم في تشميره. واصطنع مرة نعلين على حذو نعلي النبي ﷺ، فلبسهما أياما ثم خلعهما، وقال: لم أر الناس يلبسونهما.
Abdürrezzâk, Ma'mer'den şöyle dediğini nakletmiştir: Eyyûb gömleğini uzun tutardı. Kendisine bu hususta soru sorulunca şöyle dedi: Geçmişte şöhret gömleğin uzunluğundaydı, bugün ise [fazlaca] kısaltılmasındadır. Bir keresinde Peygamber'in ﷺ ayakkabıları modelinde iki ayakkabı yaptırdı, onları birkaç gün giydi, sonra çıkardı ve: İnsanların bunları giydiğini görmedim, dedi.
وقال إبراهيم النَّخَعي: لا تلبس من الثياب ما يُشهر في الفقهاء، ولا ما يزدريك السفهاء.
İbrâhîm en-Nehaî şöyle demiştir: Elbiselerden fakihler arasında şöhret bulacak olanı da giyme, sefihlerin seni küçümseyeceği olanı da giyme.
وقال الثوري: كانوا يكرهون من الثياب الجياد، التي يُشتَهر بها، ويرفع الناس إليه فيها أبصارهم. والثياب الرديئة التي يحتقر فيها، ويستذل دينه.
es-Sevrî şöyle demiştir: "Onlar elbiselerden; kendisiyle şöhret bulunup insanların gözlerini dikmesine sebep olan kaliteli olanları da, içinde hakir görülüp dininin küçük düşürüleceği pejmürde olanları da hoş karşılamazlardı."
وحدثنا خالد بن خِدَاش: حدثنا حماد، عن أبي حسنة -صاحب الزيادي -قال: كنا عند أبي قِلابة إذ دخل عليه رجل عليه أكسية، فقال: إياكم وهذا الحمار النهاق.
Bize Hâlid b. Hıdâş anlattı: Bize Hammâd, Ziyâdî'nin arkadaşı Ebû Hasene'den anlattı, dedi ki: Ebû Kılâbe'nin yanındaydık; o sırada üzerine kaba yün elbiseler giymiş bir adam içeri girdi. Bunun üzerine [Ebû Kılâbe]: Şu anıran eşekten sakının, dedi.
وقال الحسن، ﵀: إن قوما جعلوا الكبر في قلوبهم، والتواضع في ثيابهم، فصاحب الكساء بكسائه أعظم من صاحب المطرف بمطرفه ، ما لهم تفاقدوا.
Hasan rahimehullâh şöyle demiştir: Bir topluluk kibri kalplerine, tevazuyu ise elbiselerine yerleştirdi. Yün abalı kimse abasıyla, süslü ipek cübbeli kimseden cübbesiyle daha kibirlidir . Ne oluyor bunlara, yok olasıcalar!
وفي بعض الأخبار أن موسى، ﵇، قال لبني إسرائيل: ما لكم تأتوني عليكم ثياب الرهبان، وقلوبكم قلوب الذئاب، البسوا ثياب الملوك، وألينوا قلوبكم بالخشية.
Bazı haberlerde geçtiğine göre Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları'na şöyle demiştir: Size ne oluyor da üzerinizde rahiplerin elbiseleri, kalplerinizde ise kurtların kalpleri olduğu halde bana geliyorsunuz? Kralların elbiselerini giyin de kalplerinizi [Allah] korkusuyla yumuşatın.
فصل في حسن الخلق
Güzel Ahlak Hakkında Bir Fasıl
قال أبو التياح: عن أنس، ﵁: كان رسول الله ﷺ من أحسن الناس خلقا .
Ebü't-Teyyâh, Enes'ten radıyallâhu anh nakletmiştir: Resûlullah ﷺ insanların ahlakça en güzellerindendi .
وعن عطاء، عن ابن عمر: قيل: يا رسول الله، أيّ المؤمنين أفضل؟ قال: "أحسنهم خلقا" .
Atâ'dan, o İbn Ömer'den: Ey Allah'ın Resûlü, müminlerin hangisi daha faziletlidir? denildi. "Ahlakı en güzel olanlarıdır" buyurdu .
وعن نوح بن عباد، عن ثابت، عن أنس مرفوعا: "إن العبد ليبلغ بحسن خلقه درجات الآخرة وشرف المنازل، وإنه لضعيف العبادة. وإنه ليبلغ بسوء خلقه دَرَك جهنم وهو عابد" . وعن سِنَان بن هارون، عن حميد، عن أنس مرفوعا: "ذهب حسن الخلق بخير الدنيا والآخرة" . وعن عائشة مرفوعا: "إن العبد ليبلغ بحسن خلقه درجة قائم الليل وصائم النهار" .
Nûh b. Abbâd'dan, o Sâbit'ten, o Enes'ten merfû olarak: "Kul, ibadeti az olsa bile güzel ahlakı sayesinde ahiret derecelerine ve yüksek makamlara ulaşır. Kötü ahlakı yüzünden ise ibadet ehli olduğu halde cehennemin en alt derekesine iner" . Sinân b. Hârûn'dan, o Humeyd'den, o Enes'ten merfû olarak: "Güzel ahlak dünya ve ahiretin hayrını alıp götürmüştür" . Âişe'den merfû olarak: "Kul, güzel ahlakı sayesinde gece namaza kalkan ve gündüz oruç tutan kimsenin derecesine mutlaka ulaşır" .
وقال ابن أبي الدنيا: حدثني أبو مسلم عبد الرحمن بن يونس، حدثنا عبد الله بن إدريس، أخبرني أبي وعمي، عن جدي، عن أبي هريرة، ﵁: سُئل رسول الله ﷺ عن أكثر ما يُدخلُ الناسَ الجنة، فقال: "تقوى الله وحسن الخلق". وسئل عن أكثر ما يدخل الناس النار، فقال: "الأجوفان: الفم والفرج" .
İbn Ebü'd-Dünyâ dedi ki: Bana Ebû Müslim Abdurrahman b. Yûnus anlattı, bize Abdullah b. İdrîs anlattı, bana babam ve amcam, dedemden, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdi: Resûlullah'a ﷺ insanların cennete girmesine en çok vesile olan şey soruldu; "Allah'a karşı takva ve güzel ahlaktır" buyurdu. İnsanların cehenneme girmesine en çok sebep olan şey sorulduğunda ise: "İki boşluktur: Ağız ve avret yeri" buyurdu .
وقال أسامة بن شَرِيك: كنت عند رسول الله ﷺ، فجاءته الأعراب من كل مكان، فقالوا: يا رسول الله، ما خير ما أعطي الإنسان؟ قال: "حسن الخلق" .
Üsâme b. Şerîk şöyle demiştir: Resûlullah'ın ﷺ yanındaydım, her taraftan bedeviler ona gelip: Ey Allah'ın Resûlü, insana verilen en hayırlı şey nedir? dediler. "Güzel ahlaktır" buyurdu .
وقال يعلى بن مملك : عن أم الدرداء، عن أبي الدرداء -يبلغ به -قال: "ما [من] شيء أثقل في الميزان من حسن الخلق" ، وكذا رواه عطاء، عن أم الدرداء، به .
Ya'lâ b. Memlek , Ümmü'd-Derdâ'dan, o da Ebü'd-Derdâ'dan -merfû olarak naklederek- dedi ki: "Mizanda güzel ahlaktan daha ağır [hiçbir] şey yoktur" . Atâ da Ümmü'd-Derdâ'dan bu şekilde rivayet etmiştir .
وعن مسروق، عن عبد الله بن عمرو مرفوعا: "إن من خياركم أحاسنكم أخلاقا" .
Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Amr'dan merfû olarak: "Sizin en hayırlılarınız, ahlakça en güzel olanlarınızdır" .
حدثنا عبد الله بن أبي بدر، حدثنا محمد بن عبيد، عن محمد بن أبي سارة، عن الحسن
Bize Abdullah b. Ebî Bedr anlattı, bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, [o da] Muhammed b. Ebî Sâre'den, [o da] el-Hasan
بن علي قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله ليعطي العبد من الثواب على حسن الخلق، كما يعطي المجاهد في سبيل الله، يغدو عليه الأجر ويروح" .
b. Ali'den nakletti, dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, güzel ahlakı sebebiyle kula, Allah yolunda cihat edene verdiği gibi sevap verir; ona sabah akşam ecir yazılır" .
وعن مكحول، عن أبي ثعلبة مرفوعا: "إن أحبكم إليَّ وأقربكم مني مجلسًا، أحاسنكم أخلاقا، وإن أبغضكم إليَّ وأبعدكم مني منزلا في الجنة مساويكم أخلاقا، الثرثارون المتشدقون المتفيهقون" .
Mekhûl'den, o da Ebû Sa'lebe'den merfû olarak: "İçinizden bana en sevimli olanınız ve meclisçe bana en yakın bulunacak olanınız, ahlakı en güzel olanlarınızdır. İçinizden bana en sevimsiz olanınız ve cennette mevkice benden en uzak bulunacak olanınız ise ahlakı kötü olanlarınızdır; [onlar da] çok konuşup gevezelik edenler, ağzını eğip bükerek gösterişli laflar edenler ve bilgiçlik taslayarak böbürlenenlerdir" .
وعن أبي أويس، عن محمد بن المنْكَدِر، عن جابر مرفوعا: "ألا أخبركم بأكملكم إيمانا، أحاسنكم أخلاقا، الموطؤون أكنافا، الذين يُؤْلفون ويَأْلفون" .
Ebû Üveys'ten, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir'den merfû olarak: "Size iman bakımından en kâmil olanınızı haber vereyim mi? [Onlar] ahlakı en güzel olanlarınız, mütevazı ve geçimli olan, insanlarla iyi geçinen ve kendileriyle iyi geçinilen kimselerdir" .
وقال الليث، عن يزيد بن عبد الله بن أسامة، عن بكر بن أبي الفرات قال: قال رسول الله ﷺ: "ما حَسَّن الله خَلْق رجل وخُلُقه فَتَطْعَمَه النار" .
Leys, Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme'den, o da Bekr b. Ebi'l-Furât'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kimsenin yaratılışını ve ahlakını güzelleştirdiğinde, cehennem ateşi onu asla tatmaz (yakmaz)" .
وعن عبد الله بن غالب الحُدَّاني، عن أبي سعيد مرفوعا: "خصلتان لا يجتمعان في مؤمن: البخل، وسوء الخلق" ، وقال ميمون بن مِهْرَان، عن رسول الله ﷺ: "ما من ذنب أعظم عند الله من سوء الخلق؛ وذلك أن صاحبه لا يخرج من ذنب إلا وقع في آخر" .
Abdullah b. Gâlib el-Huddânî'den, o Ebû Saîd'den merfû olarak: "İki haslet bir müminde birleşmez: Cimrilik ve kötü ahlak" . Meymûn b. Mihrân ise Resûlullah'tan ﷺ şöyle rivayet etmiştir: "Allah katında kötü ahlaktan daha büyük bir günah yoktur; çünkü onun sahibi bir günahtan çıkmaz ki diğerine düşmesin" .
حدثنا علي بن الجعد، حدثنا أبو المغيرة الأحْمَسِيّ، حدثنا عبد الرحمن بن إسحاق، عن رجل من قريش قال: قال رسول الله ﷺ: "ما من ذنب أعظم عند الله من سوء الخلق؛ إن الخلق الحسن ليذيب الذنوب كما تذيب الشمس الجليد، وإن الخلق السيئ ليفسد العمل كما يفسد الخل العسل" .
Bize Ali b. el-Ca'd anlattı, bize Ebu'l-Mugîre el-Ahmesî anlattı, bize Abdurrahman b. İshâk, Kureyş'ten bir adamdan anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah katında kötü ahlaktan daha büyük bir günah yoktur. Şüphesiz güzel ahlak, güneşin buzu erittiği gibi günahları eritir; kötü ahlak da sirkenin balı bozduğu gibi ameli bozar" .
وقال عبد الله بن إدريس، عن أبيه، عن جده، عن أبي هريرة مرفوعا: " إنكم لا تَسَعُون الناس بأموالكم، ولكن يَسَعُهم منكم بسط وجوه وحسن خلق" .
Abdullah b. İdrîs, babasından, o dedesinden, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak bildirdi: "Siz mallarınızla insanları kuşatamazsınız (yetemezsiniz); fakat güler yüzünüz ve güzel ahlakınız onları kuşatabilir" .
وقال محمد بن سيرين: حسن الخلق عون على الدين.
Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Güzel ahlak, dine yardımcıdır.
فصل في ذم الكبر
Kibrin Yerilmesi Hakkında Bir Fasıl
قال علقمة، عن ابن مسعود -رفعه -: "لا يدخل الجنة مَنْ كان في قلبه مثقال حبة من كِبْر، ولا يدخل النار من في قلبه مثقال حبة من إيمان" .
Alkame, İbn Mes'ûd'dan -merfû olarak- nakletti: "Kalbinde bir hardal tanesi ağırlığınca kibir bulunan kimse cennete giremez; kalbinde bir dane ağırlığınca iman bulunan kimse de cehenneme [ebediyen] girmez" .
وقال إبراهيم بن أبي عَبْلَة، عن أبي سلمة، عن عبد الله بن عمرو مرفوعا: "من كان في قلبه مثقال ذرة من كبر، أكبه الله على وجهه في النار" .
İbrâhîm b. Ebî Able, Ebû Seleme'den, o da Abdullah b. Amr'dan merfû olarak nakletti: "Kimin kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunursa, Allah onu yüzüstü ateşe atar" .
حدثنا إسحاق بن إسماعيل، حدثنا أبو معاوية، عن عمر بن راشد، عن إياس بن سلمة، عن أبيه مرفوعا: "لا يزال الرجل يذهب بنفسه حتى يكتب عند الله من الجبارين، فيصيبه ما أصابهم من العذاب" .
Bize İshâk b. İsmâîl anlattı, bize Ebû Muâviye, Ömer b. Râşid'den, o İyâs b. Seleme'den, o da babasından merfû olarak anlattı: "Kişi kendisini üstün görmeye devam eder, nihayet Allah katında zorbalar (cebbârlar) arasına yazılır; böylece onların başına gelen azap onun da başına gelir" .
وقال مالك بن دينار: ركب سليمان بن داود، عليهما السلام، ذات يوم البساط في مائتي
Mâlik b. Dînâr şöyle dedi: Bir gün Dâvûd oğlu Süleyman -aleyhimesselâm- [rüzgâr] halısına iki yüz
ألف من الإنس، ومائتي ألف من الجن، فَرُفع حتى سمع تسبيح الملائكة في السماء، ثم خفضوه حتى مست قدمه ماء البحر، فسمعوا صوتا لو كان في قلب صاحبكم مثقال ذرة من كبر لخسف به أبعد مما رفع.
bin insan ve iki yüz bin cin eşliğinde [rüzgar] halısına bindi; öyle yükseltildi ki semadaki meleklerin tesbihini işitti. Sonra onu alçalttılar, öyle ki ayağı deniz suyuna değdi. Derken bir ses işittiler: 'Eğer arkadaşınızın kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunsaydı, yükseltildiğinden daha uzağa [yerin dibine] batırılırdı.'
حدثنا أبو خَيثَمة، حدثنا يزيد بن هارون، عن حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس قال: كان أبو بكر يخطبنا فيذكر بدء خلق الإنسان، حتى إن أحدنا ليُقذر نفسه، يقول: خرج من مجرى البول مرتين .
Bize Ebû Hayseme anlattı, bize Yezîd b. Hârûn, Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit'ten, o da Enes'ten anlattı, dedi ki: Ebû Bekir bize hutbe irat eder ve insanın yaratılışının başlangıcını öyle anlatırdı ki, her birimiz kendi nefsinden iğrenir hale gelirdi. Şöyle derdi: "[İnsan] iki defa idrar yolundan çıkmıştır" .
وقال الشعبي: من قتل اثنين فهو جبار، ثم تلا {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الأَرْضِ} [القصص: ١٩] وقال الحسن: عجبا لابن آدم، يغسل الخرء بيده في اليوم مرتين ثم يتكبر! يعارض جبار السماوات، قال: حدثنا خالد بن خِدَاش، حدثنا حماد بن زيد، عن علي بن الحسن، عن الضحاك بن سفيان، فذكر الحديث. ضرب مثل الدنيَا بما يخرج من ابن آدم .
Şa'bî şöyle demiştir: İki kişiyi öldüren kimse zorbâdır (cebbârdır). Sonra şu ayeti okudu: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الأَرْضِ} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun!” [Kasas: 19]. Hasan da şöyle demiştir: Âdemoğluna şaşılır; günde iki kez eliyle pisliğini yıkar da yine kibirlenir! Göklerin Cebbâr'ına karşı gelir. Dedi ki: Bize Hâlid b. Hıdâş anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Ali b. el-Hasen'den, o da Dahhâk b. Süfyân'dan nakletti ve hadisi zikretti: Dünyanın misali, Âdemoğlundan çıkan şeye benzetilmiştir .
وقال الحسن، عن يحيى، عن أبي قال: إن مطعم بن آدم ضرب مثل للدنيا وإن قَزّحَه ومَلَّحه.
Hasan, Yahyâ'dan, o da babasından nakletti, dedi ki: Şüphesiz Âdemoğlunun yiyeceği -ne kadar baharatlansa ve tuzlansa da- dünyaya bir misal kılınmıştır.
وقال محمد بن الحسين بن علي -من ولد علي ﵁: ما دخل قلبَ رجل شيء من كبر إلا نقص من عقله بقدر ذلك.
Ali'nin radıyallâhu anh soyundan olan Muhammed b. el-Hüseyin b. Ali şöyle demiştir: Bir kimsenin kalbine kibirden ne kadar girerse, aklından da o ölçüde eksilir.
وقال يونس بن عبيد: ليس مع السجود كبر، ولا مع التوحيد نفاق.
Yûnus b. Ubeyd şöyle demiştir: Secde ile beraber kibir, tevhid ile beraber de nifak bulunmaz.
ونظر طاوس إلى عمر بن عبد العزيز وهو يختال في مشيته، وذلك قبل أن يستخلف، فطعنه طاوس في جنبه بأصبعه، وقال: ليس هذا شأن من في بطنه خرء؟ فقال له كالمعتذر إليه: يا عم، لقد ضرب كل عضو مني على هذه المشية حتى تعلمتها.
Tâvûs, halife olmadan önceki döneminde, Ömer b. Abdilazîz'i çalımlı ve kibirli bir edayla yürürken gördü. Bunun üzerine Tâvûs parmağıyla onun böğrüne dokunarak: Karnında pislik taşıyan birinin tavrı bu mudur? dedi. [Ömer] adeta özür dilercesine ona şöyle dedi: Ey amca, bu yürüyüşü öğrenene kadar vücudumun her bir uzvuna vuruldu.
قال أبو بكر بن أبي الدنيا: كانت بنو أمية يضربون أولادهم حتى يتعلموا هذه المشية.
Ebû Bekir b. Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Emevîler, bu yürüyüşü öğrensinler diye çocuklarını döverlerdi.
فصل في الاختيال
Kasılarak Yürümek ve Çalım Satmak Hakkında Bir Fasıl
عن أبي ليلى، عن ابن بُرَيْدة، عن أبيه مرفوعا: "مَنْ جَرَّ ثوبه خيلاء لم ينظر الله إليه" .
Ebû Leylâ'dan, o İbn Büreyde'den, o da babasından merfû olarak: "Kibirlenerek elbisesini yerde sürüyen kimseye Allah [merhamet nazarıyla] bakmaz" .
ورواه عن إسحاق بن إسماعيل، عن سفيان، عن زيد بن أسلم، عن ابن عمر مرفوعا مثله . وحدثنا محمد بن بَكَّار، حدثنا عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن أبيه، عن الأعرج، عن أبي هريرة مرفوعًا: "لا ينظر الله يوم القيامة إلى مَنْ جر إزاره" . و"بينما رجل يتبختر في برديه، أعجبته نفسه، خسف الله به الأرض، فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة" .
Bunu İshâk b. İsmâîl'den, o Süfyân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o da İbn Ömer'den merfû olarak benzer şekilde rivayet etmiştir . Bize Muhammed b. Bekkâr anlattı, bize Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, babasından, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den merfû olarak anlattı: "Kıyamet günü Allah, izârını [kibirlenerek] sürüyen kimseye bakmaz" . Ve: "Bir adam iki parça süslü elbisesi içinde çalım satarak yürürken, kendisini beğenmiş bir haldeydi ki, Allah onu yerin dibine geçirdi; o kıyamet gününe kadar orada debelenip batmaktadır" .
وروى الزهري عن سالم، عن أبيه: "بينما رجل … " إلى آخره.
ez-Zührî de Sâlim'den, o da babasından [naklen]: «Bir adam…» [hadisini] sonuna kadar rivayet etmiştir.
{أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدًى وَلا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٢٠) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (٢١)}.
{أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدًى وَلا كِتَابٍ مُنِيرٍ (٢٠) وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ (٢١)} “Görmediniz mi ki, Allah göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize verdi ve açık olsun gizli olsun nimetlerini üzerinize bolca döktü? İnsanlardan öyleleri vardır ki, hiçbir bilgiye, bir hidayete ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur. Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor idiyse de mi?”
يقول تعالى منبها خلقه على نعمه عليهم في الدنيا والآخرة، بأنه سخر لهم ما في السماوات من نجوم يستضيئون بها في ليلهم ونهارهم، وما يخلق فيها من سحاب وأمطار وثلج وبرد، وجعله إياها لهم سقفا محفوظا، وما خلق لهم في الأرض من قرار وأنهار وأشجار وزروع وثمار. وأسبغ عليهم نعمه الظاهرة والباطنة من إرسال الرسل وإنزال الكتب، وإزاحة الشبَه والعلل، ثم مع هذا كله ما آمن الناس كلهم، بل منهم من يجادل في الله، أي: في توحيده وإرسال الرسل. ومجادلته في ذلك بغير علم، ولا مستند من حجة صحيحة، ولا كتاب مأثور صحيح؛ ولهذا قال تعالى: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدًى وَلا كِتَابٍ مُنِيرٍ) أي: مبين مضيء.
Allah Teâlâ kullarını, dünyada ve ahirette üzerlerindeki nimetlerine dikkat çekerek uyarmaktadır: Onların hizmetine, gece ve gündüzlerinde kendileriyle aydınlandıkları göklerdeki yıldızları, orada yarattığı bulutları, yağmurları, karı ve doluyu vermiş, göğü onlar için korunmuş bir tavan kılmıştır; yeryüzünde de onlar için yerleşme yeri, ırmaklar, ağaçlar, ekinler ve meyveler yaratmıştır. Elçiler göndererek, kitaplar indirerek, şüpheleri ve mazeretleri ortadan kaldırarak açık ve gizli nimetlerini üzerlerine bolca ihsan etmiştir. Bütün bunlarla beraber insanların hepsi iman etmemiştir; bilakis içlerinden Allah hakkında, yani O'nun birliği ve elçiler göndermesi hususunda tartışıp duran kimseler vardır. Bu konudaki tartışması ise hiçbir bilgiye, sahih bir delil dayanağına ve rivayet olunan sahih bir kitaba dayanmaksızın cereyan etmektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدًى وَلا كِتَابٍ مُنِيرٍ) yani; açıklayıcı ve aydınlatıcı [bir delil olmaksızın].
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ) أي: لهؤلاء المجادلين في توحيد الله: (اتَّبِعُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ) أي: على رسوله من الشرائع المطهرة، (قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) أي: لم يكن لهم حجة إلا اتباع الآباء الأقدمين، قال الله: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ} [البقرة: ١٧٠] أي: فما ظنكم أيها المحتجون بصنيع آبائهم، أنهم كانوا على ضلالة وأنتم خلف لهم فيما كانوا فيه؛ ولهذا قال: (أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ).
(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ) yani Allah'ın birliği konusunda tartışan bu kimselere: (اتَّبِعُوا مَا أَنزلَ اللَّهُ) yani O'nun Resûlü'ne tertemiz şeriatlardan indirdiğine uyun, denildiğinde; (قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا) derler. Yani onların önceki atalarına uymaktan başka hiçbir dayanakları yoktur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلا يَهْتَدُونَ} “Babaları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?” [Bakara: 170]. Yani ey atalarının yaptıklarını delil getirenler, onların sapıklık üzere olduğunu ve sizin de onların bulunduğu halde onların ardılı olduğunuzu ne sanıyorsunuz? İşte bu yüzden: (أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ) [buyurmuştur].
{وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ (٢٢) وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ (٢٤)}.
{وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الأُمُورِ (٢٢) وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٣) نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ (٢٤)} “Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, şüphesiz en sağlam kulpa tutunmuş olur. İşlerin sonu ancak Allah'a varır. Kim de inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Onları az bir süre yararlandırırız, sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz.”
يقول تعالى مخبرًا عمن أسلم وجهه لله، أي: أخلص له العمل وانقاد لأمره واتبع شرعه؛ ولهذا قال: (وَهُوَ مُحْسِنٌ) أي: في عمله، باتباع ما به أمر، وترك ما عنه زجر، (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى) أي: فقد أخذ موثقا من الله متينًا أنه لا يعذبه، (وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ * وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ) أي: لا تحزن يا محمد عليهم في كفرهم بالله وبما جئت به؛ فإن قدر الله نافذ فيهم، وإلى الله مرجعهم فينبئهم بما عملوا، أي: فيجزيهم عليه، (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ)، فلا تخفى عليه خافية.
Allah Teâlâ, yüzünü Allah'a teslim eden kimseyi haber vermektedir; yani amelini sırf O'nun için yapan, emrine boyun eğen ve şeriatına tabi olan kimseyi. Bu yüzden: (وَهُوَ مُحْسِنٌ) yani amelinde emredilene uymak ve yasaklananı terk etmek suretiyle [ihsan sahibidir], buyurmuştur. (فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى) yani Allah'tan kendisine azap etmeyeceğine dair sağlam bir teminat almıştır. (وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الأمُورِ * وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ) yani ey Muhammed, onların Allah'ı ve senin getirdiklerini inkâr etmeleri seni üzmesin; şüphesiz Allah'ın kaderi onlar hakkında geçerlidir ve onların dönüşü Allah'adır, böylece yaptıklarını onlara haber verecektir; yani onların karşılığını verecektir. (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ), dolayısıyla hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz.
ثم قال: (نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا) أي: في الدنيا، (ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ) أي: نلجئهم (إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ) أي: فظيع صعب مشق على النفوس، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} [يونس: ٦٩، ٧٠].
Sonra: (نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا) yani dünyada, (ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ) yani onları mecbur bırakıp sevk ederiz (إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ) yani nefislere pek ağır gelen, korkunç ve çetin bir azaba, buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ * مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “De ki: Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler. Onlar için dünyada az bir menfaat vardır; sonra dönüşleri bizedir, sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız.” [Yûnus: 69-70].
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٥) لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)}.
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٥) لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Hayır, onların çoğu bilmezler. Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Şüphesiz Allah, zengin ve övgüye layık olandır.”
يقول تعالى مخبرًا عن هؤلاء المشركين به: إنهم يعرفون أن الله خالقُ السماوات والأرض، وحدَه لا شريك له، ومع هذا يعبدون معه شركاء يعترفون أنها خَلْقٌ له وملك له؛ ولهذا قال: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ) [أي: إذْ قامت عليكم الحجة باعترافكم]، بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ).
Allah Teâlâ kendisine ortak koşan bu müşrikler hakkında haber veriyor: Onlar göklerin ve yerin yaratıcısının bir ve ortaksız olarak Allah olduğunu bilmektedirler. Bununla birlikte O'nunla beraber, bizzat kendilerinin O'nun mahluku ve mülkü olduğunu itiraf ettikleri ortaklara tapmaktadırlar. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ) [yani: İtirafınızla delil aleyhinize kurulduğu için], بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ).
ثم قال: (لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: هو خلقه وملكه، (إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) أي: الغني عما سواه، وكل شيء فقير إليه، الحميد في جميع ما خلق، له الحمد في السماوات والأرض على ما خلق وشرع، وهو المحمود في الأمور كلها.
Sonra: (لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) yani hepsi O'nun yaratığı ve O'nun mülküdür. (إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) yani O'nun dışındaki her şeyden müstağnidir, her şey ise O'na muhtaçtır; yarattığı her şeyde hamde layık olandır, yarattıkları ve teşri kıldıkları sebebiyle göklerde ve yerde hamd O'nadır, bütün işlerde övülen O'dur.
{وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧) مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)}.
{وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧) مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)} “Eğer yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz daha katılıp mürekkep olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azizdir, Hakîmdir. Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir. Şüphesiz Allah Semîdir, Basîrdir.”
يقول تعالى مخبرًا عن عظمته وكبريائه وجلاله، وأسمائه الحسنى وصفاته العلا وكلماته التامة التي لا يحيط بها أحد، ولا اطلاع لبشر على كنهها وإحصائها، كما قال سيد البشر وخاتم الرسل: "لا أحصي ثناء عليك، أنت كما أثنيت على نفسك"، فقال تعالى: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ) [أي: ولو أن جميع أشجار الأرض جعلت أقلاما، وجعل البحر مدادًا ومَده سبعة أبحر] معه، فكتبت بها كلمات الله الدالة على عظمته وصفاته وجلاله لتكسرت الأقلام، ونَفدَ ماء البحر، ولو جاء أمثالها مَدَدا.
Allah Teâlâ büyüklüğünü, kibriyasını ve celalini, güzel isimlerini, yüce sıfatlarını ve hiç kimsenin kuşatamayacağı, hiçbir beşerin hakikatine ve tam sayımına vakıf olamayacağı eksiksiz kelimelerini haber veriyor; nitekim insanların efendisi ve peygamberlerin sonuncusu şöyle buyurmuştur: "Sana olan övgüleri sayamam, Sen kendini övdüğün gibisin." Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ) [yani: Yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem yapılsa, deniz mürekkep kılınıp yedi deniz daha ona katılsa] ve bunlarla Allah'ın azametine, sıfatlarına ve celaline delalet eden kelimeleri yazılsa, kalemler kırılır, denizlerin suyu tükenirdi; hatta bir o kadarı daha yardım olarak getirilse bile.
وإنما ذكرت "السبعة" على وجه المبالغة، ولم يرد الحصر ولا [أن] ثم سبعة أبحر موجودة تحيط بالعالم، كما يقوله من تلقاه من كلام الإسرائيليين التي لا تصدق ولا تكذب، بل كما قال تعالى في الآية الأخرى: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} [الكهف: ١٠٩]، فليس المراد بقوله: (بِمِثْلِهِ) آخر فقط، بل بمثله ثم بمثله ثم بمثله، ثم هلم جرا؛ لأنه لا حصر لآيات الله وكلماته.
"Yedi" sayısı ancak mübalağa yoluyla zikredilmiştir; sınırlama veya âlemi kuşatan yedi denizin fiilen mevcut olduğu kastedilmemiştir; nitekim bunu doğrulanmayan ve yalanlanmayan İsrâiliyyât sözlerinden alan kimseler söyler. Aksine diğer ayette Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibidir: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı getirsek bile.” [Kehf: 109]. (بِمِثْلِهِ) ifadesiyle sadece bir misli daha kastedilmemiştir; bilakis bir misli, sonra bir misli, sonra bir misli daha ve bu şekilde sonsuza kadar devam eder; çünkü Allah'ın ayetleri ve kelimeleri için bir sınır yoktur.
وقال الحسن البصري: لو جعل شجر الأرض أقلاما، وجعل البحر مدادا، وقال الله: "إن من أمري كذا، ومن أمري كذا" لنفد ما في البحور، وتكسرت الأقلام.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Yeryüzünün ağaçları kalem, deniz de mürekkep yapılsa ve Allah: "Benim emrimden şu vardır, emrimden şu vardır" diye buyursa, denizlerdeki biter ve kalemler kırılırdı.
وقال قتادة: قال المشركون: إنما هذا كلام يوشك أن ينفد، فقال الله تعالى: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) أي: لو كان شجر الأرض أقلاما، ومع البحر سبعة أبحر، ما كان لتنفد عجائب ربي وحكمته وخلقه وعلمه.
Katâde şöyle demiştir: Müşrikler: "Bu, tükenmesi yakın olan bir sözden ibarettir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa...” Yani: Şayet yeryüzünün ağaçları kalem olsa ve denize yedi deniz [daha eklense], Rabbimin hayret verici harikaları, hikmeti, yaratması ve ilmi asla tükenmezdi.
وقال الربيع بن أنس: إن مثل علم العباد كلهم في علم الله كقطرة من ماء البحور كلها، وقد أنزل الله ذلك: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) الآية.
Rebî' b. Enes şöyle demiştir: Bütün kulların ilminin Allah'ın ilmine nispeti, bütün denizlerin suyundan bir damla gibidir. Allah bunu şu ayetle indirmiştir: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) [ilâ âhiri'l-âye].
يقول: لو كان البحر مدادا لكلمات الله والأشجار كلها أقلاما، لانكسرت الأقلام، وفني ماء البحر، وبقيت كلمات الله قائمة لا يفنيها شيء؛ لأن أحدا لا يستطيع أن يقدر قدره، ولا يثني عليه كما ينبغي، حتى يكون هو الذي يثني على نفسه. إن ربنا كما يقول، وفوق ما نقول.
Şöyle der: Şayet deniz Allah'ın kelimeleri için mürekkep, ağaçların tümü de kalem olsaydı, kalemler kırılır, deniz suyu yok olur, fakat Allah'ın kelimeleri bâkî kalırdı ve onları hiçbir şey yok edemezdi; çünkü hiç kimse O'nun kadrini takdir edemez, O'na layık olduğu şekilde övgüde bulunamaz; ancak O bizzat kendi nefsini öven kimsedir. Şüphesiz Rabbimiz buyurduğu gibidir ve bizim söylediklerimizin de üstündedir.
وقد روي أن هذه الآية نزلت جوابا لليهود، قال ابن إسحاق: حدثني ابن أبي محمد، عن سعيد بن جبير أو عكرمة، عن ابن عباس؛ أن أحبار يهود قالوا لرسول الله ﷺ بالمدينة: يا محمد، أرأيت قولك: {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا}؟ [الإسراء: ٨٥]، إيانا تريد أم قومك؟ فقال رسول الله ﷺ: "كلا". فقالوا: ألست تتلو فيما جاءك أنا قد أوتينا التوراة فيها تبيان لكل شيء؟ فقال رسول الله ﷺ: "إنها في علم الله قليل، وعندكم من ذلك ما يكفيكم". وأنزل الله فيما سألوه عنه من ذلك: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) الآية.
Bu ayetin Yahudilere bir cevap olarak indiği rivayet edilmiştir. İbn İshâk dedi ki: Bana İbn Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr'den yahut İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; Medine'de Yahudi hahamları Resûlullah'a ﷺ şöyle dediler: Ey Muhammed, {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلا قَلِيلا} “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” [İsrâ: 85] sözün hakkında ne dersin? Bizi mi kastediyorsun yoksa kendi kavmini mi? Resûlullah ﷺ: "Her ikisini de" buyurdu. Onlar: Sana gelenlerde, bize içinde her şeyin açıklaması bulunan Tevrat'ın verildiğini okumuyor musun? dediler. Resûlullah ﷺ: "O, Allah'ın ilmine nispetle azdır; ancak sizde size yetecek kadarı vardır" buyurdu. Allah da bu konuda O'na sordukları şey hakkında: (وَلَوْ أَنَّمَا فِي الأرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ) ayetini indirdi.
وهكذا روي عن عكرمة، وعطاء بن يَسَار. وهذا يقتضي أن هذه الآية مدنية لا مكية، والمشهور أنها مكية، والله أعلم.
İkrime ve Atâ b. Yesâr'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir. Bu rivayet, bu ayetin Mekkî değil Medenî olmasını gerektirir; meşhur olan ise onun Mekkî olduğudur, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) أي: عزيز قد عَز كلَّ شيء وقهره وغلبه، فلا مانع لما أراد ولا مخالف ولا معقب لحكمه، (حَكِيمٌ) في خلقه وأمره، وأقواله وأفعاله، وشرعه وجميع شؤونه.
O'nun: (إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ) buyruğu; yani O, her şeye galip gelen, her şeyi kahreden ve üstün olandır (Azîzdir); dilediğine engel olacak, hükmüne karşı çıkacak ve onu geri çevirecek hiçbir güç yoktur. Yaratmasında, emrinde, sözlerinde, fiillerinde, şeriatında ve bütün işlerinde (حَكِيمٌ) hikmet sahibidir.
وقوله: (مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) أي: ما خَلْقُ جميع الناس وبعثهم يوم المعاد بالنسبة إلى قدرته إلا كنسبة [خلق] نفس واحدة، الجميع هين عليه و {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [يس: ٨٢]، {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} [القمر: ٥٠] أي: لا يأمر بالشيء إلا مرة واحدة، فيكون ذلك الشيء لا يحتاج إلى تكرره وتوكده . {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [النازعات: ١٣، ١٤].
O'nun: (مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) buyruğu; yani bütün insanların yaratılması ve kıyamet günü diriltilmesi, O'nun kudretine nispetle tek bir kişinin [yaratılması] gibidir. Hepsi O'na pek kolaydır; {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir şeyi dilediği zaman, O'nun emri sadece ona 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” [Yâsîn: 82], {وَمَا أَمْرُنَا إِلا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başka bir şey değildir; göz açıp kapama gibidir” [Kamer: 50]. Yani bir şeyi ancak bir kez emreder, o şey tekrar edilmeye ve pekiştirilmeye ihtiyaç duymaksızın hemen var olur. {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “Fakat o ancak korkunç tek bir sestir. Bir de bakarsın ki onlar uyanık halde [toplanmışlar]dır” [Nâziât: 13-14].