وقوله: (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) أي: كما هو سميع لأقوالهم بصير بأفعالهم كسمعه وبصره بالنسبة إلى نفس واحدة كذلك قدرته عليهم كقدرته على نفس واحدة؛ ولهذا قال: (مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ [إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ]) .
O'nun: (إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ) buyruğu; yani O, tek bir nefsin sesini işitmesi ve fiilini görmesi gibi, onların da sözlerini hakkıyla işitendir, fiillerini hakkıyla görendir. Aynı şekilde onların tümü üzerindeki kudreti de tek bir nefis üzerindeki kudreti gibidir. Bu sebeple: (مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ [إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ]) buyurmuştur.
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)}
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩) ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)} “Görmedin mi ki Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı da emri altına almıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Bu böyledir; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür.”
يخبر تعالى أنه (يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ) بمعنى: يأخذ منه في النهار، فيطولُ ذلك ويقصر هذا،
Allah Teâlâ, { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ } “Geceyi gündüze katar” buyruğu ile; [geceden] alıp gündüze kattığını, böylece birinin uzayıp diğerinin kısaldığını haber vermektedir.
وهذا يكون زمن الصيف يطول النهار إلى الغاية، ثم يسرع في النقص فيطول الليل ويقصر النهار، وهذا يكون في زمن الشتاء، (وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) قيل: إلى غاية محدودة. وقيل: إلى يوم القيامة. وكلا المعنيين صحيح، ويستشهد للقول الأول بحديث أبي ذر، ﵁، الذي في الصحيحين: أن رسول الله ﷺ قال: "يا أبا ذر، أتدري أين تذهب هذه الشمس؟ ". قلت: الله ورسوله أعلم. قال: "فإنها تذهب فتسجد تحت العرش، ثم تستأذن ربَّها فيوشك أن يقال لها: ارجعي من حيث جئت" .
Bu durum yaz mevsiminde olur; gündüz son dereceye kadar uzar, ardından hızla kısalmaya başlar, böylece gece uzar ve gündüz kısalır ki bu da kış mevsiminde gerçekleşir. (وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) “Belirli bir sınıra/gayeye kadar” denildiği gibi, “kıyamet gününe kadar” da denilmiştir. Her iki anlam da doğrudur. Birinci görüşe Ebû Zer'in (radıyallâhu anh) Sahîhayn'da yer alan şu hadisi delil getirilir: Resûlullah ﷺ: "Ey Ebû Zer! Bu güneşin nereye gittiğini bilir misin?" buyurdu. Ben: Allah ve Resûlü daha iyi bilir, dedim. Buyurdu ki: "O gider ve Arş'ın altında secde eder, sonra Rabbinden izin ister. Neredeyse kendisine: 'Geldiğin yere geri dön!' denilecek zaman yaklaşmıştır."
وقال ابن أبي الحاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو صالح، حدثنا يحيى بن أيوب، عن ابن جُرَيْج، عن عَطَاء بن أبي رباح ، عن ابن عباس أنه قال: الشمس بمنزلة الساقية، تجري بالنهار في السماء في فلكها، فإذا غربت جرت بالليل في فلكها تحت الأرض حتى تطلع من مشرقها، قال: وكذلك القمر. إسناده صحيح.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Sâlih anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb, İbn Cüreyc'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan , o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Güneş bir su çarkı gibidir; gündüz gökte kendi yörüngesinde akıp gider, battığında ise doğduğu yerden doğuncaya kadar geceleyin yerin altındaki yörüngesinde akar. Ay da böyledir." İsnadı sahihtir.
وقوله: (وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ)، كقوله: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ} [الحج: ٧٠]. ومعنى هذا: أنه تعالى الخالق العالم بجميع الأشياء، كقوله: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا} [الطلاق: ١٢].
O'nun: (وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) buyruğu, tıpkı: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir?” [Hac: 70] buyruğu gibidir. Bunun anlamı şudur: Yüce Allah, tıpkı {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Allah O'dur ki yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratmıştır. Allah'ın her şeye gücünün yettiğini ve Allah'ın her şeyi ilmiyle kuşattığını bilesiniz diye emir bunlar arasında inip durur” [Talâk: 12] buyruğunda olduğu gibi, her şeyin yaratıcısıdır ve her şeyi bilendir.
وقوله: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ) أي: إنما يظهر لكم آياته لتستدلوا بها على أنه الحق، أي: الموجود الحق، الإله الحق، وأن كل ما سواه باطل فإنه الغني عما سواه، وكل شيء فقير إليه؛ لأن كل ما في السموات والأرض الجميع خلقه وعبيده، لا يقدر أحد منهم على تحريك ذَرّة إلا بإذنه، ولو اجتمع كل أهل الأرض على أن يخلقوا ذبابا لعجزوا عن ذلك؛ ولهذا قال: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) أي: العلي: الذي لا أعلى منه، الكبير: الذي هو أكبر من كل شيء، فكل شيء خاضع حقير بالنسبة إليه.
O'nun: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ) “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvarıp yakardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir” buyruğu şu anlama gelir: O, ayetlerini ancak O'nun Hak olduğuna, yani gerçek var olan ve tek hak ilah olduğuna, O'ndan başka her şeyin ise bâtıl olduğuna delil getiresiniz diye size göstermektedir. Zira O, Kendisi dışındaki her şeyden müstağnîdir, her şey ise O'na muhtaçtır. Çünkü göklerde ve yerde bulunan her şey, hepsi O'nun mahlûku ve kullarıdır. Onlardan hiçbiri O'nun izni olmaksızın bir zerreyi dahi hareket ettirmeye güç yetiremez. Şayet bütün yeryüzü halkı bir araya gelse bir sinek dahi yaratamazlar, buna güç yetiremezlerdi. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvarıp yakardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür”. Yani el-Aliyy: Kendisinden daha yücesi olmayan; el-Kebîr: Her şeyden daha büyük olandır. Dolayısıyla her şey O'na nispetle boyun eğmiş ve değersizdir.
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١) وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)}
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١) وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)} “Görmedin mi ki gemiler, size ayetlerinden bazılarını göstersin diye Allah'ın nimetiyle denizde akıp gitmektedir? Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır. Onları gölgeler gibi dalgalar kuşattığı zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Onları karaya çıkarıp kurtarınca da içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Bizim ayetlerimizi ancak son derece vefasız ve nankör olanlar inkâr eder.”
يخبر تعالى أنه هو الذي سَخَّر البحر لتجري فيه الفلك بأمره، أي: بلطفه وتسخيره؛ فإنه لولا ما جعل في الماء من قوة يحمل بها السفن لما جرت؛ ولهذا قال: (لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ) أي: من قدرته، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) أي: صبار في الضراء، شكور في الرخاء.
Yüce Allah, gemilerin O'nun emriyle, yani lütfu ve boyun eğdirmesiyle yüzmesi için denizi hizmete âmâde kılanın Kendisi olduğunu haber vermektedir. Zira suya gemileri taşıyacak bir güç vermemiş olsaydı gemiler yüzemezdi. Bu sebeple: (لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ) yani kudretinden [göstermek için], (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) yani sıkıntılara çok sabreden, bollukta çok şükreden kimseler için buyurmuştur.
ثم قال: (وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ) أي: كالجبال والغمام، (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ)، كما قال تعالى: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} [الإسراء: ٦٧]، وقال {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} [العنكبوت: ٦٥].
Sonra şöyle buyurdu: (وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ) yani dağlar ve bulutlar gibi [dalgalar bürüdüğü zaman], (دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} “Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” [İsrâ: 67], ve {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” [Ankebût: 65].
ثم قال: (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) قال مجاهد: أي كافر. كأنه فسر المقتصد هاهنا بالجاحد، كما قال تعالى: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} [العنكبوت: ٦٥].
Sonra şöyle buyurdu: (فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) Mücâhid dedi ki: "Yani kâfirdir." Sanki o, buradaki muktesid kelimesini inkârcı olarak tefsir etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” [Ankebût: 65].
وقال ابن زيد: هو المتوسط في العمل.
İbn Zeyd ise şöyle demiştir: "O, amelde orta yolu tutandır."
وهذا الذي قاله ابن زيد هو المراد في قوله: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} [فاطر: ٣٢]، فالمقتصد هاهنا هو: المتوسط في العمل. ويحتمل أن يكون مرادًا هنا أيضا، ويكون من باب الإنكار على من شاهد تلك الأهوال والأمور العظام والآيات الباهرات في البحر، ثم بعدما أنعم عليه من الخلاص، كان ينبغي أن يقابل ذلك بالعمل التام، والدؤوب في العبادة، والمبادرة إلى الخيرات. فمن اقتصد بعد ذلك كان مقصرا والحالة هذه، والله أعلم.
İbn Zeyd'in bu söylediği, {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yolu tutandır, kimi de hayırlarda öne geçendir” [Fâtır: 32] ayetinde kastedilen manadır; buradaki muktesid: amelde orta yollu olandır. Burada da kastedilmiş olması muhtemeldir ve bu, denizde o dehşetleri, büyük işleri ve apaçık delilleri müşahede edip ardından kurtuluş nimeti bahşedildikten sonra, bunu eksiksiz bir amel, ibadete devamlılık ve hayırlara koşmakla karşılaması gereken kişiyi kınama kabilindendir. Bundan sonra orta yollu olan kimse, bu durumda kusurlu davranmış olur; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ): فالختار: هو الغَدَّار. قاله مجاهد، والحسن، وقتادة، ومالك عن زيد بن أسلم، وهو الذي كلما عاهد نقض عهده، والخَتْر: أتَم الغدر وأبلغه، قال عمرو بن معد يكرب:
O'nun: (وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ) buyruğu; el-Hattâr: Çok hain ve vefasız olandır. Bunu Mücâhid, el-Hasan, Katâde ve Mâlik'in Zeyd b. Eslem'den rivayeti ifade etmiştir; o, her ahdettiğinde ahdini bozan kimsedir. Hatr (الْخَتْر): Hıyanetin en tam ve en aşırı olanıdır. Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:
وَإنَّكَ لَو رَأيتَ أبَا عُمَير … مَلأتَ يَديْكَ مِنْ غَدْر وَخَتْر
Ebû Umeyr'i bir görseydin… İki elini de hıyanet ve vefasızlıkla doldururdun.
وقوله: (كَفُورٍ) أي: جحود للنعم لا يشكرها، بل يتناساها ولا يذكرها.
O'nun: (كَفُورٍ) buyruğu; yani nimetleri inkâr eden, onlara şükretmeyen, bilakis onları unutup anmayan kimsedir.
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)}.
{يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)} “Ey insanlar! Rabbinizden sakının ve hiçbir babanın çocuğuna fayda sağlayamayacağı, hiçbir çocuğun da babasına hiçbir şeyle fayda sağlayamayacağı o günden korkun. Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. O halde dünya hayatı sizi sakın aldatmasın ve o çok aldatıcı da sizi Allah ile aldatmasın.”
يقول تعالى منذرا للناس يوم المعاد، وآمرا لهم بتقواه والخوف منه، والخشية من يوم القيامة حيث (لا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ) أي: لو أراد أن يفديه بنفسه لما قبل منه. وكذلك الولد لو أراد فداء والده بنفسه لم يتقبل منه.
Yüce Allah insanları kıyamet gününe karşı uyarmakta, Kendisinden sakınmalarını, O'ndan korkmalarını ve (لا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ) “hiçbir babanın çocuğuna fayda veremeyeceği” -yani kendini ona feda etmek istese dahi bunun kabul edilmeyeceği- ve aynı şekilde bir çocuğun da babasına kendini feda etmek istemesi halinde kabul edilmeyeceği kıyamet gününden çekinmelerini emretmektedir.
ثم عاد بالموعظة عليهم بقوله: (فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) [أي: لا تلهينكم بالطمأنينة فيها عن الدار الآخرة]. (وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ) يعني: الشيطان. قاله ابن عباس، ومجاهد، والضحاك، وقتادة. فإنه يغر ابن آدم ويَعدهُ ويمنيه، وليس من ذلك شيء بل كما قال تعالى:
Sonra: {فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Dünya hayatı sakın sizi aldatmasın” [yani ona güvenip bağlanmanız sizi ahiret yurdundan alıkoymasın] {وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ} “O çok aldatıcı da Allah hakkında sakın sizi kandırmasın” buyurarak onlara öğüt vermeye döndü. Yani: Şeytan[dır]. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk ve Katâde söylemiştir. Zira o, âdemoğlunu aldatır, ona vaatte bulunur ve onu kuruntulara sürükler; oysa bunlardan hiçbir şey [gerçekleşecek] değildir. Bilakis Yüce Allah'ın buyurduğu gibidir:
{يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} [النساء: ١٢٠].
{يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلا غُرُورًا} “Onlara vaatlerde bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez” [Nisâ: 120].
قال وهب بن منبه: قال عزير، ﵇: لما رأيت بلاء قومي اشتد حزني وكثر همي، وأرق نومي، فضرعت إلى ربي وصليت وصمت فأنا في ذلك أتضرع أبكي إذ أتاني الملك فقلت له: أخبرني هل تشفع أرواح المصدقين للظلمة، أو الآباء لأبنائهم؟ قال: إن القيامة فيها فصل القضاء وملك ظاهر، ليس فيه رخصة، لا يتكلم فيه أحد إلا بإذن الرحمن، ولا يؤخذ فيه والد عن ولده، ولا ولد عن والده، ولا أخ عن أخيه، ولا عبد عن سيده، ولا يهتم أحد بغيره ولا يحزن لحزنه، ولا أحد يرحمه، كل مشفق على نفسه، ولا يؤخذ إنسان عن إنسان، كل يَهُم همه ويبكي عَوله، ويحمل وزره، ولا يحمل وزره معه غيره. رواه ابن أبي حاتم.
Vehb b. Münebbih dedi ki: Üzeyr (aleyhisselâm) şöyle dedi: Kavmimin başına gelen belayı görünce hüznüm şiddetlendi, kederim çoğaldı ve uykum kaçtı. Bunun üzerine Rabbime yalvardım , namaz kıldım ve oruç tuttum. Ben bu halde yalvarıp ağlarken melek bana geldi. Ona: Bana haber ver, tasdik edenlerin ruhları zalimlere ya da babalar oğullarına şefaat edebilir mi? dedim. Melek dedi ki: Şüphesiz kıyamet, içinde kesin hükmün verileceği ve apaçık bir hâkimiyetin olacağı gündür; onda ruhsat yoktur. O gün Rahmân'ın izni olmadan kimse konuşamaz. O gün ne bir baba oğlunun yerine tutulur, ne bir oğul babasının yerine, ne bir kardeş kardeşinin yerine, ne de bir köle efendisinin yerine tutulur. Kimse bir başkasıyla ilgilenmez , onun hüznü için üzülmez ve kimse ona acımaz. Herkes kendi nefsinin derdine düşmüştür. Hiçbir insan diğerinin yerine tutulmaz. Herkes kendi derdiyle meşguldür, kendi acısına ağlar ve kendi günahını taşır; onunla birlikte bir başkası onun günahını taşımaz. İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)}.
{إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)} “Şüphesiz kıyametin bilgisi ancak Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez ve hiç kimse nerede öleceğini bilemez. Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.”
هذه مفاتيح الغيب التي استأثر الله تعالى بعلمها، فلا يعلمها أحد إلا بعد إعلامه تعالى بها؛ فعلم وقت الساعة لا يعلمه نبي مرسل ولا ملك مقرب، {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} [الأعراف: ١٨٧]، وكذلك إنزال الغيث لا يعلمه إلا الله، ولكن إذا أمر به علمته الملائكة الموكلون بذلك ومَنْ شاء الله من خلقه. وكذلك لا يعلم ما في الأرحام مما يريد أن يخلقه [الله] تعالى سواه، ولكن إذا أمر بكونه ذكرا أو أنثى، أو شقيا أو سعيدا علم الملائكة الموكلون بذلك، ومَنْ شاء الله من خلقه. وكذلك لا تدري نفس ماذا تكسب غدا في دنياها وأخراها، (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ) في بلدها أو غيره من أي بلاد الله كان، لا علم لأحد بذلك. وهذه شبيهة بقوله تعالى: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} الآية [الأنعام: ٥٩]. وقد وردت السنة بتسمية هذه الخمس: مفاتيح الغيب.
Bunlar, bilgisini Yüce Allah'ın Kendisine has kıldığı gaybın anahtarlarıdır. Yüce Allah bildirmedikçe bunları hiç kimse bilemez. Kıyametin vaktinin bilgisini ne gönderilmiş bir peygamber bilir ne de mukarreb bir melek: {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} “Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz” [A'râf: 187]. Aynı şekilde yağmurun inişini de Allah'tan başka kimse bilmez; ancak O emrettiği zaman bununla görevli melekler ve yaratıklarından Allah'ın dilediği kimseler bunu bilir. Rahimlerde [Allah] Teâlâ'nın yaratmayı dilediği şeyleri de O'ndan başka kimse bilmez; ancak erkek mi dişi mi, şakî mi said mi olmasını emrettiğinde bununla görevli melekler ve yaratıklarından Allah'ın dilediği kimseler bunu bilir. Yine hiç kimse dünyası ve ahireti için yarın ne kazanacağını bilemez. (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ) Kendi memleketinde mi yoksa Allah'ın memleketlerinden başka bir yerde mi öleceğini kimse bilemez; buna dair hiç kimsede bir bilgi yoktur. Bu ayet, Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” [En'âm: 59] ayetine benzemektedir. Sünnette de bu beş şeyin 'gaybın anahtarları' olarak isimlendirildiği varit olmuştur.
قال الإمام أحمد: حدثنا زيد بن الحباب، حدثني حسين بن واقد، حدثني عبد الله بن بُرَيدة، سمعت أبي -بُرَيدة - يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "خمس لا يعلمهن إلا الله ﷿: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb anlattı, bana Hüseyn b. Vâkıd anlattı, bana Abdullah b. Büreyde anlattı; babam Büreyde'yi şöyle derken işittim: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: "Beş şey vardır ki onları Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkası bilmez: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)" .
هذا حديث صحيح الإسناد، ولم يخرجوه.
Bu, isnadı sahih bir hadistir ve [Kütüb-i Sitte müellifleri] onu tahric etmemişlerdir.
حديث ابن عمر: قال الإمام أحمد: حدثنا وَكِيع، حدثنا سفيان، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ مفاتيح الغيب خمس لا يعلمهن إلا الله: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ).
İbn Ömer'in [naklettiği] hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı, bize Süfyân, Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مفاتيح الغيب خمس لا يعلمهن إلا الله: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ }» «Gaybın anahtarları beştir, onları Allah'tan başkası bilmez: { Şüphesiz ki kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse hangi yerde öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Habîr'dir. }»
انفرد بإخراجه البخاري، فرواه في "كتاب الاستسقاء" من صحيحه، عن محمد بن يوسف الفريابي، عن سفيان بن سعيد الثوري، به . ورواه في التفسير من وجه آخر فقال:
Bunu tahric etmekte Buhârî tek kalmış ve Sahîh'inin "Kitâbu'l-İstiskâ" bölümünde Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî'den, o Süfyân b. Saîd es-Sevrî'den bu isnadla rivayet etmiştir . Tefsir bölümünde ise başka bir yoldan rivayet edip şöyle demiştir:
حدثنا يحيى بن سليمان، حدثنا ابن وهب، حدثني عمر بن محمد بن زيد بن عبد الله بن عمر: أن أباه حدثه أن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "مفاتيح الغيب خمس". ثم قرأ: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ) انفرد به أيضا .
Bize Yahyâ b. Süleymân anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Ömer b. Muhammed b. Zeyd b. Abdillâh b. Ömer anlattı; babası ona Abdullah b. Ömer'in şöyle dediğini anlatmış: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Gaybın anahtarları beştir." Sonra: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ) ayetini okudu. Bu rivayette de [Buhârî] tek kalmıştır .
ورواه الإمام أحمد عن غُنْدَر، عن شعبة، عن عمر بن محمد؛ أنه سمع أباه يحدث، عن ابن عمر، عن النبي ﷺ قال: "أوتيت مفاتيح كل شيء إلا الخمس: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) .
İmâm Ahmed de bunu Gunder'den, o Şu'be'den, o Ömer b. Muhammed'den rivayet etmiştir; o babasını İbn Ömer'den, o da Peygamber'den ﷺ şöyle buyururken işitmiştir: "Bana şu beş şey müstesna her şeyin anahtarları verildi: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)" .
[حديث ابن مسعود، ﵁: قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى، عن شعبة، حدثني عمرو بن مُرَّة، عن عبد الله بن سلمة قال: قال عبد الله : أوتي نبيكم ﷺ مفاتيح كل شيء غير خمس: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)] .
[İbn Mes'ûd'un (radıyallâhu anh) hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ, Şu'be'den anlattı, bana Amr b. Mürre, Abdullah b. Seleme'den anlattı; o dedi ki: Abdullah şöyle dedi: Peygamberinize ﷺ beş şey dışında her şeyin anahtarları verildi: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)] .
وكذا رواه عن محمد بن جعفر، عن شعبة، عن عمرو بن مرة، به. وزاد في آخره: قال: قلت له: أنت سمعته من عبد الله؟ قال: نعم. أكثر من خمسين مرة .
Aynı şekilde bunu Muhammed b. Ca'fer'den, o Şu'be'den, o Amr b. Mürre'den bu isnadla rivayet etti ve sonuna şunu ekledi: Dedi ki: Ben ona, 'Bunu Abdullah'tan sen mi işittin?' dedim. 'Evet, elli kereden fazla' dedi .
ورواه أيضا عن وَكِيع، عن مِسْعَر، عن عمرو بن مرة به .
Ayrıca bunu Vekî'den, o Mis'ar'dan, o Amr b. Mürre'den bu isnadla rivayet etmiştir .
وهذا إسناد حسن على شرط أصحاب السنن ولم يخرجوه.
Bu, Sünen sahiplerinin şartlarına göre hasen bir isnaddır ve onlar bunu tahric etmemişlerdir.
حديث أبي هريرة: قال البخاري عند تفسير هذه الآية: حدثنا إسحاق، عن جرير، عن أبي حيان، عن أبي زُرْعَةَ، عن أبي هريرة، ﵁؛ أن رسول الله ﷺ كان يوما بارزا للناس، إذ أتاه رجل يمشي، فقال: يا رسول الله، ما الإيمان؟ قال: "الإيمان: أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله ولقائه، وتؤمن بالبعث الآخر". قال: يا رسول الله، ما الإسلام؟ قال: "الإسلام: أن تعبد الله ولا تشرك به شيئًا، وتقيم الصلاة، وتؤتي الزكاة المفروضة، وتصوم رمضان". فقال: يا رسول الله، ما الإحسان؟ قال: "الإحسان: أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك". قال: يا رسول الله، متى الساعة؟ قال: "ما المسؤول عنها بأعلم من السائل، ولكن سأحدثك عن أشراطها: إذا ولدت الأمَةُ رَبَّتَهَا، فذاك من أشراطها. وإذا كان الحفاة
Ebû Hüreyre Hadisi: Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İshâk, Cerîr'den, o Ebû Hayyân'dan, o Ebû Zür'a'dan, o da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün açıkta oturup insanların huzuruna çıkmıştı. Derken yürüyerek bir adam geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! İman nedir?" dedi. Resûlullah: «الإيمان: أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله ولقائه، وتؤمن بالبعث الآخر» «İman; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, O'na kavuşmaya ve son dirilişe inanmandır» buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! İslam nedir?" dedi. Resûlullah: «الإسلام: أن تعبد الله ولا تشرك به شيئًا، وتقيم الصلاة، وتؤتي الزكاة المفروضة، وتصوم رمضان» «İslam; Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmaman, namazı dosdoğru kılman, farz kılınan zekâtı vermen ve ramazan orucunu tutmandır» buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! İhsan nedir?" dedi. Resûlullah: «الإحسان: أن تعبد الله كأنك تراه، فإن لم تكن تراه فإنه يراك» «İhsan; Allah'ı görüyormuş gibi O'na kulluk etmendir. Çünkü sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir» buyurdu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet ne zamandır?" dedi. Resûlullah: «ما المسؤول عنها بأعلم من السائل، ولكن سأحدثك عن أشراطها: إذا ولدت الأمَةُ رَبَّتَهَا، فذاك من أشراطها. وإذا كان الحفاة» «Kendisine soru sorulan kimse, bu hususta sorandan daha bilgili değildir. Fakat sana onun alametlerinden haber vereyim: Cariye efendisini doğurduğu zaman, işte bu onun alametlerindendir. Yalın ayak...» buyurdu.
العُرَاة رؤوس الناس، فذاك من أشراطها، في خمس لا يعلمهن إلا الله. (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ)، ثم انصرف الرجل فقال: "ردُّوه عَلَيَّ". فأخذوا ليردوه، فلم يروا شيئًا، فقال: "هذا جبريل، جاء ليعلم الناس دينهم" .
çıplak kimseler insanların başına geçtiği zaman, işte bu onun alametlerindendir. Bunlar, Allah'tan başkasının bilmediği beş şeyin içindedir: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ)" Sonra adam dönüp gitti. Bunun üzerine [Resûlullah ﷺ]: "Onu bana geri getirin" buyurdu. Onu geri getirmek için koştular fakat hiçbir şey göremediler. Bunun üzerine: "Bu Cibrîl idi; insanlara dinlerini öğretmek için geldi" buyurdu .
ورواه البخاري أيضا في "كتاب الإيمان"، ومسلم من طرق، عن أبي حيان، به . وقد تكلمنا عليه في أول شرح البخاري. وذكرنا ثم حديث أمير المؤمنين عمر بن الخطاب في ذلك بطوله، وهو من أفراد مسلم .
Bunu Buhârî "Kitâbu'l-Îmân"da, Müslim de Ebû Hayyân yoluyla çeşitli tariklerden bu isnadla rivayet etmiştir . Biz de Buhârî şerhinin başında bunu ele almıştık. Orada Mü'minlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb'ın bu konudaki hadisini uzunca zikretmiştik ki o, Müslim'in tek kaldığı rivayetlerdendir .
حديث ابن عباس: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر، حدثنا عبد الحميد، حدثنا شَهْر، حدثنا عبد الله بن عباس، ﵄، قال: جلس رسول الله ﷺ مجلسا له، فأتاه جبريل فجلس بين يدي رسول الله ﷺ واضعا كفيه على ركبتي النبي ﷺ، فقال: يا رسول الله، [حدثني] ما الإسلام؟ قال رسول الله ﷺ: الإسلام أن تسلم وجهك لله ﷿، وتشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأن محمدا عبده ورسوله". قال: فإذا فعلت ذلك فقد أسلمت؟ قال: "إذا فعلت ذلك فقد أسلمت". قال: يا رسول الله، فحدِّثني ما الإيمان؟ قال: "الإيمان: أن تؤمن بالله، واليوم الآخر، والملائكة، والكتاب، والنبيين، وتؤمن بالموت، وبالحياة بعد الموت، وتؤمن بالجنة والنار، والحساب والميزان، وتؤمن بالقدر كله خيره وشره". قال: فإذا فعلت ذلك فقد آمنت؟ قال: "إذا فعلت ذلك فقد آمنت". قال: يا رسول الله، حدثني ما الإحسان؟ قال رسول الله ﷺ: "الإحسان أن تعمل لله كأنك تراه، فإن كنت لا تراه فإنه يراك". قال: يا رسول الله، فحدثني متى الساعة؟ قال رسول الله ﷺ: "سبحان الله. في خمس لا يعلمهن إلا هو: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)، ولكن إن شئت حدثتك بمعالم لها دون ذلك؟ ". قال: أجل، يا رسول الله، فحدثني. قال رسول الله ﷺ: "إذا رأيت الأمَة ولدت رَبَّتَها -أو: ربها -ورأيت أصحاب الشاء يتطاولون في البنيان، ورأيت الحفاة الجياع العالة [كانوا رؤوس الناس، فذلك من معالم الساعة وأشراطها". قال: يا رسول الله، ومَنْ أصحاب الشاء والحفاة الجياع العالة؟ قال: "العرب"] .
İbn Abbâs hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Abdülhamîd anlattı, bize Şehr anlattı, bize Abdullah b. Abbâs (radıyallâhu anhümâ) anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ bir mecliste otururken Cibrîl geldi ve avuçlarını Peygamber'in ﷺ dizleri üzerine koyarak Resûlullah'ın ﷺ önüne oturdu ve: Ey Allah'ın Resûlü, [bana anlat] İslâm nedir? dedi. Resûlullah ﷺ: "İslâm; yüzünü Azîz ve Celîl olan Allah'a teslim etmen, Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına, O'nun bir ve ortaksız olduğuna, Muhammed'in de O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet etmendir" buyurdu. Dedi ki: Bunu yaptığım zaman müslüman olmuş olur muyum? "Bunu yaptığın zaman müslüman olmuş olursun" buyurdu. Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, bana imanın ne olduğunu anlat. Buyurdu ki: "İman; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a, peygamberlere, ölüme, ölümden sonraki hayata, cennete, cehenneme, hesaba, mizana ve hayrıyla şerriyle bütünüyle kadere inanmandır." Dedi ki: Bunu yaptığım zaman iman etmiş olur muyum? "Bunu yaptığın zaman iman etmiş olursun" buyurdu. Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, bana ihsanın ne olduğunu anlat. Resûlullah ﷺ: "İhsan; Allah için O'nu görüyormuş gibi amel etmendir, sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir" buyurdu. Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, bana kıyametin ne zaman olduğunu anlat. Resûlullah ﷺ: "Sübhânallah! O, Kendisinden başkasının bilmediği beş şeyin içindedir: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) Fakat istersen sana ondan önce gerçekleşecek alametlerinden bahsedeyim?" buyurdu. Dedi ki: Evet, ey Allah'ın Resûlü, bana anlat. Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Câriyenin hanımefendisini -veya efendisini- doğurduğunu gördüğün, koyun çobanlarının binaları yükseltmede yarıştıklarını gördüğün ve yalın ayak, aç, yoksul kimselerin [insanların başına geçtiğini gördüğün zaman; işte bunlar kıyametin alamet ve işaretlerindendir." Dedi ki: Ey Allah'ın Resûlü, koyun çobanları, yalın ayak, aç ve yoksul kimseler kimlerdir? "Araplardır" buyurdu] .
حديث غريب، ولم يخرجوه.
Garip bir hadistir ve [Kütüb-i Sitte müellifleri] bunu tahric etmemişlerdir.
حديث رجل من بني عامر: روى الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن منصور، عن رِبْعي بن حِرَاش، عن رجل من بني عامر؛ أنه استأذن على النبي ﷺ فقال: أألج؟ فقال النبي ﷺ لخادمه: "اخرُجي إليه، فإنه لا يحسن الاستئذان فقولي له: فليقل: "السلام عليكم، أأدخل؟ " قال: فسَمعتهُ يقول ذلك، فقلت: السلام عليكم، أأدخل؟ فأذن، فدخلت، فقلت: بم أتيتنا به؟ قال: "لم آتكم إلا بخير، أتيتكم أن تعبدوا الله وحده لا شريك له، وأن
Benî Âmir'den bir adamın hadisi: İmâm Ahmed rivayet etti: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Mansûr'dan, [o] Rib'î b. Hırâş'tan, [o da] Benî Âmir'den bir adamdan anlattı; o, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına girmek için izin isteyip: «Gireyim mi?» dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hizmetçisine: «Onun yanına çık; çünkü o izin istemeyi iyi bilmiyor. Ona: 'es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?' demesini söyle» buyurdu. [Adam] dedi ki: Onun böyle dediğini işittim ve: «es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?» dedim. [Bunun üzerine] izin verdi, ben de girdim ve: «Bize ne getirdin?» dedim. Buyurdu ki: «Size ancak hayır getirdim; tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a ibadet etmenizi ve...»
تَدَعوا اللات والعزى، وأن تصلوا بالليل والنهار خمس صلوات؛ وأن تصوموا من السنة شهرًا، وأن تحجوا البيت، وأن تأخذوا الزكاة من مال أغنيائكم فتردوها على فقرائكم". قال: فقال: فهل بقي من العلم شيء لا تعلمه؟ قال: "قد عَلم الله ﷿ خيرًا، وإن من العلم ما لا يعلمه إلا الله ﷿: الخمس: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ). وهذا إسناد صحيح.
Lât ve Uzzâ'yı bırakmanızı, gece ve gündüzde beş vakit namaz kılmanızı, yılda bir ay oruç tutmanızı, Beyt'i haccetmenizi ve zenginlerinizin malından zekâtı alıp fakirlerinize vermenizi getirdim." [Adam] dedi ki: Bunun üzerine: 'İlimden bilmediğin bir şey kaldı mı?' dedi. Buyurdu ki: "Azîz ve Celîl olan Allah pek çok hayır bilmiştir; ancak ilimden öyle şeyler vardır ki onları Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkası bilmez; [onlar şu] beş şeydir: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ)" . Bu sahih bir isnaddır.
وقال ابن أبي نَجِيِح، عن مجاهد: جاء رجل من أهل البادية فقال: إن امرأتي حبلى، فأخبرني ما تلد؟ وبلادنا جَدبَةٌ، فأخبرني متى ينزل الغيث؟ وقد عَلمتُ متى وُلدتُ فأخبرني متى أموت؟ فأنزل الله ﷿: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [وَيُنزلُ الْغَيْثَ]) ، إلى قوله: (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ). قال مجاهد: وهي مفاتيح الغيب التي قال الله تعالى: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} [الأنعام: ٥٩]. رواه ابن أبي حاتم، وابن جرير.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den rivayet etti: Bedevilerden bir adam gelip: Eşim hamiledir, bana ne doğuracağını haber ver? Memleketimiz kuraktır, bana yağmurun ne zaman yağacağını haber ver? Ne zaman doğduğumu biliyorum, ne zaman öleceğimi bana haber ver? dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [وَيُنزلُ الْغَيْثَ]) ayetinden (إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) buyruğuna kadar indirdi. Mücâhid dedi ki: Bunlar, Yüce Allah'ın: {وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” [En'âm: 59] buyurduğu gaybın anahtarlarıdır. İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال الشعبي، عن مسروق، عن عائشة، ﵂، أنها قالت: مَنْ حدثك أنه يعلم ما في غد فقد كذب، ثم قرأت: (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا) .
Şa'bî, Mesrûk'tan, o Âişe'den (radıyallâhu anhâ) nakletti ki o şöyle demiştir: Kim sana yarın ne olacağını bildiğini söylerse yalan söylemiştir. Sonra: (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا) ayetini okudu.
وقوله: (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ): قال قتادة: أشياء استأثر الله بهن، فلم يُطلع عليهن مَلَكا مقربًا، ولا نبيا مرسلا (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ)، فلا يدري أحد من الناس متى تقوم الساعة، في أي سنة أو في أي شهر، أو ليل أو نهار، (وَيُنزلُ الْغَيْثَ)، فلا يعلم أحد متى ينزل الغيث، ليلا أو نهارًا، (وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ)، فلا يعلم أحد ما في الأرحام، أذكر أم أنثى، أحمر أو أسود، وما هو، (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا)، أخير أم شر، ولا تدري يا ابن آدم متى تموت؟ لعلك الميت غدا، لعلك المصاب غدا، (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ) ليس أحد من الناس يدري أين مضجعه من الأرض، أفي بحر أم بر، أو سهل أو جبل؟
O'nun: (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ) buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Bunlar, Allah'ın Kendisine has kıldığı; ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bildirmediği şeylerdir. (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ) İnsanlardan hiçbiri kıyametin hangi yılda, hangi ayda, gece mi yoksa gündüz mü kopacağını bilemez. (وَيُنزلُ الْغَيْثَ) Yağmurun ne zaman, gece mi yoksa gündüz mü yağacağını hiç kimse bilemez. (وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ) Rahimlerdekini; erkek mi dişi mi, kızıl mı siyah mı ve ne olduğunu hiç kimse bilemez. (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا) Hayır mı şer mi kazanacağını kimse bilemez; ey âdemoğlu, ne zaman öleceğini de bilemezsin! Belki de yarın ölecek olan sensin, belki de yarın musibete uğrayacak olan sensin. (وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ) İnsanlardan hiçbiri yeryüzünde yatacağı yerin neresi olduğunu, denizde mi karada mı, düzlükte mi dağda mı olacağını bilemez.
وقد جاء في الحديث: "إذا أراد الله قبض عبد بأرض، جعل له إليها حاجة"، فقال الحافظ أبو القاسم الطبراني في معجمه الكبير، في مسند أسامة بن زيد:
Hadiste şöyle varit olmuştur: "Allah bir kulun canını bir yerde almayı dilediğinde, onun için orada bir ihtiyaç var eder." Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'inde, Üsâme b. Zeyd'in müsnedinde şöyle demiştir:
حدثنا إسحاق بن إبراهيم، أخبرنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن أيوب، عن أبي المليح، عن أسامة بن زيد قال: قال رسول الله ﷺ: "ما جعل الله ميتَة عبد بأرض إلا جعل له فيها حاجة" .
Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o Ebu'l-Melîh'ten, o Üsâme b. Zeyd'den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: "Allah bir kulun ölümünü bir yerde takdir ettiğinde, mutlaka onun için orada bir ihtiyaç var eder" .
وقال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا أبو داود الحَفَريّ، عن
İmâm Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe anlattı, bize Ebû Dâvûd el-Haferî, [şun]dan anlattı:
سفيان، عن أبي إسحاق، عن مَطَر بن عُكَامِس قال: قال رسول الله ﷺ : إذا قضى الله ميتة عبد بأرض، جعل له إليها حاجة".
Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Matar b. Ukâmis'ten anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kulun ölümünü bir yerde takdir ettiğinde, onun için oraya doğru bir ihtiyaç var eder."
وهكذا رواه الترمذي في "القدر"، من حديث سفيان الثوري، به . ثم قال: "حسن غريب، ولا يعرف لمطر عن النبي ﷺ غير هذا الحديث. وقد رواه أبو داود في "المراسيل"، فالله أعلم.
Aynı şekilde bunu Tirmizî "el-Kader" bölümünde Süfyân es-Sevrî hadisinden bu isnadla rivayet etmiştir . Sonra şöyle demiştir: "Hasen gariptir; Matar'dan Peygamber'den ﷺ bu hadisten başkası bilinmemektedir. Ebû Dâvûd da bunu el-Merâsîl'de rivayet etmiştir; en doğrusunu Allah bilir."
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، حدثنا أيوب، عن أبي المليح بن أسامة عن أبي عزة قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أراد الله قبض روح عبد بأرض جعل له فيها -أو قال: بها -حاجة".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İsmâîl anlattı, bize Eyyûb, Ebu'l-Melîh b. Üsâme'den , o Ebû Azze'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kulun ruhunu bir yerde kabzetmeyi dilediği zaman, onun için orada -veya: oraya- bir ihtiyaç var eder."
وأبو عزة هذا هو: يَسَار بن عبد الله، ويقال: ابن عبد الهُذَلي.
Bu Ebû Azze: Yesâr b. Abdillâh'tır; İbn Abd el-Hüzelî de denir.
وأخرجه الترمذي من حديث إسماعيل [بن إبراهيم -وهو ابن عُلَيّة ، وقال: صحيح.
Tirmizî bunu İsmâîl [b. İbrâhîm -ki o İbn Uleyye'dir-] hadisinden rivayet etmiş ve "sahih" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن عصام الأصفهاني، حدثنا المؤمل بن إسماعيل] ، حدثنا عبيد الله بن أبي حميد، عن أبي المليح، عن أبي عزة الهذلي قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أراد الله قبض عبد بأرض، جعل له إليها حاجة، فلم ينته حتى يقدمها". ثم قرأ رسول الله ﷺ: (إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: [Bize Ahmed b. İsâm el-İsfahânî anlattı, bize el-Müemmel b. İsmâîl anlattı] , bize Ubeydullâh b. Ebî Humeyd, Ebu'l-Melîh'ten, o Ebû Azze el-Hüzelî'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kulun canını bir yerde almayı dilediğinde, onun için oraya doğru bir ihtiyaç var eder; böylece o oraya varmadan duramaz." Sonra Resûlullah ﷺ şu ayeti okudu: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنزلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Kıyametin ne zaman kopacağı bilgisi şüphesiz yalnızca Allah'ın katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerdekini O bilir. Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez ve hiç kimse hangi yerde öleceğini bilemez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” .
حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا أحمد بن ثابت الجَحْدَري ومحمد بن يحيى القُطَعي قالا حدثنا عُمَر بن علي، حدثنا إسماعيل، عن قيس، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أراد الله قبض عبد بأرض جعل له إليها حاجة". ثم قال البزار: وهذا الحديث لا نعلم أحدا يرفعه إلا عُمَر بن علي المُقَدميّ. وقال ابن أبي الدنيا: حدثني سليمان بن أبي مسيح قال: أنشدني محمد بن الحكم لأعشى هَمْدان:
Başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Ahmed b. Sâbit el-Cahderî ve Muhammed b. Yahyâ el-Kutaî anlattılar; dediler ki: Bize Ömer b. Alî anlattı, bize İsmâîl, Kays'tan, o Abdullah'tan anlattı; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kulun canını bir yerde almayı dilediği zaman, onun için oraya doğru bir ihtiyaç var eder." Sonra Bezzâr şöyle dedi: Bu hadisi Ömer b. Alî el-Mukaddemî'den başka merfû olarak rivayet eden birini bilmiyoruz. İbn Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Bana Süleymân b. Ebî Mesîh anlattı; dedi ki: Muhammed b. el-Hakem bana A'şâ Hemdân'a ait şu beyitleri okudu:
فَمَا تَزَوّدَ ممَّا كَانَ يَجْمَعُه … سِوَى حَنُوط غَدَاةَ البَيْن مَع خرَق
Topladığı şeylerden kendisine azık yapamadı, ayrılık sabahında biraz hanût (kefen kokusu) ve bez parçalarından başka!
وَغَيْرِ نَفْحة أعْوَاد تُشَبّ لَُه … وَقلّ ذَلكَ مِنْ زَاد لمُنْطَلق!
Ve onun için yakılan tütsü kokusundan başka; göçüp giden biri için bu ne kadar da az bir azık!
لا تَأسَيَنّ عَلَى شَيْء فَكُلّ فَتَى … إلَى مَنيّته سَيَّارُ في عَنَق
Hiçbir şeye üzülme; çünkü her yiğit, eceline doğru hızla yol almaktadır .
وَكُلّ مَنْ ظَنّ أنّ الموتَ يُخْطِئهُ … مُعَلَّلٌ بأعَاليل مِنَ الحَمق
Ölümün kendisini es geçeceğini sanan herkes, ahmakça kuruntularla oyalanmaktadır.
بأيّمَا بَلْدَة تُقْدَر منيته … إنْ لا يُسَيَّرْ إلَيها طَائعًا يُسَق
Hangi beldede eceli takdir edilmişse, oraya kendi isteğiyle gitmezse [mutlaka oraya] sevk edilir.
أورده الحافظ ابن عساكر، ﵀، في ترجمة عبد الرحمن بن عبد الله بن الحارث، وهو أعشى هَمْدَان، وكان الشعبي زوجَ أخته، وهو مُزَوّج بأخت الشعبي أيضا، وقد كان ممن طلب العلم وتَفَقَّه، ثم عدل إلى صناعة الشعر فعُرف به.
Bunu Hâfız İbn Asâkir -rahimehullâh-, Abdurrahman b. Abdillâh b. el-Hâris'in biyografisinde nakletmiştir. O, A'şâ Hemdân'dır. Şa'bî onun kız kardeşinin kocasıydı; kendisi de Şa'bî'nin kız kardeşiyle evliydi. İlim tahsil eden ve fıkıh öğrenen kimselerdendi, sonra şiir sanatına yöneldi ve bununla tanındı.
وقد رواه ابن ماجه عن أحمد بن ثابت وعُمَر بن شَبَّة، كلاهما عن عمر بن علي مرفوعا: "إذا كان أجل أحدكم بأرض أوثَبَتْه إليها حاجة، فإذا بلغ أقصى أثره ، قبضه الله ﷿، فتقول الأرض يوم القيامة: رب، هذا ما أودعتني" .
İbn Mâce bunu Ahmed b. Sâbit ve Ömer b. Şebbe'den, her ikisi de Ömer b. Alî'den merfû olarak rivayet etmiştir: "Birinizin eceli bir yerde [olacağı takdir edilmişse], bir ihtiyaç onu oraya koşturur . [Eceline götüren] adımlarının sonuna vardığında , Azîz ve Celîl olan Allah onun canını alır. Kıyamet günü yer şöyle der: Rabbim! İşte bu bana emanet ettiğin şeydir" .
قال الطبراني: حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثنا عبد الرزاق، حدثنا معمر، عن أيوب، عن أبي المليح، عن أسامة أن رسول الله ﷺ قال: "ما جعل الله منية عبد بأرض، إلا جعل له إليها حاجة" .
Taberânî dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o Ebu'l-Melîh'ten, o Üsâme'den anlattı ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah bir kulun ölümünü bir yerde takdir ettiğinde, mutlaka onun için oraya doğru bir ihtiyaç var eder" .
[آخر تفسير سورة "لقمان" والحمد لله رب العالمين، وهو حسبنا ونعم الوكيل]
[Lokmân Suresi'nin tefsirinin sonu. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O bize yeter, O ne güzel vekildir.]