Binûn

Ahzâb Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هكذا فسرها قتادة، وعبد الرحمن بن زيد، وابن جرير، وهذا ذم لهم في غاية الذم.

Katâde, Abdurrahman b. Zeyd ve İbn Cerîr bunu böyle tefsir etmişlerdir. Bu ise onlar için son derece büyük bir yergidir.

ثم قال تعالى يذكرهم بما كانوا عاهدوا الله من قبل هذا الخوف، ألا يولوا الأدبار ولا يفروا من الزحف، (وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولا) أي: وإن الله تعالى سيسألهم عن ذلك العهد، لا بد من ذلك.

Sonra Yüce Allah, bu korkudan önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına ve savaştan firar etmeyeceklerine dair Allah'a verdikleri sözü onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: (وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولا) yani şüphesiz Allah Teâlâ bu sözü onlara mutlaka soracaktır; bundan kaçış yoktur.

{قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لا تُمَتَّعُونَ إِلا قَلِيلا (١٦) قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (١٧)}.

{قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لا تُمَتَّعُونَ إِلا قَلِيلا (١٦) قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (١٧)} “De ki: 'Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. Kaçsanız bile ancak pek az bir süre yaşatılırsınız.' De ki: 'Eğer Allah size bir kötülük dilese veya size bir rahmet murat etse, sizi Allah'tan kim koruyabilir?' Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”

ثم أخبرهم أن فرَارهم ذلك لا يؤخر آجالهم، ولا يطول أعمارهم، بل ربما كان ذلك سببًا في تعجيل أخذهم غرّة؛ ولهذا قال: (وَإِذًا لا تُمَتَّعُونَ إِلا قَلِيلا) أي: بعد هَرَبكم وفراركم، {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} [النساء: ٧٧].

Sonra onlara, bu kaçışlarının ecellerini geciktirmeyeceğini ve ömürlerini uzatmayacağını, aksine bunun ansızın yakalanıp helak edilmelerine bir sebep olabileceğini bildirdi. Bu sebeple şöyle buyurdu: (وَإِذًا لا تُمَتَّعُونَ إِلا قَلِيلا) yani kaçıp firar etmenizden sonra [ancak pek az bir süre yaşatılırsınız]; {قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى} [en-Nisâ: 77] “De ki: 'Dünya menfaati azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır.'”

ثم قال: (قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ) أي: يمنعكم، (إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) أي: ليس لهم ولا لغيرهم من دون الله مجير ولا مغيث .

Sonra şöyle buyurdu: (قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ) yani sizi kim engelleyip koruyabilir, (إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) yani Allah'tan başka ne kendileri ne de başkaları için bir koruyucu ve bir kurtarıcı bulabilirler .

{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلا قَلِيلا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٩)}.

{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلا قَلِيلا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (١٩)} “Şüphesiz Allah, içinizden [savaşı] engelleyenleri ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri bilmektedir. Onlar savaşa pek az gelirler. Size karşı pek cimridirler. Korku geldiğinde, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince ise, hayra karşı pek cimri olarak sizi keskin dillerle incitirler. İşte onlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah için pek kolaydır.”

يخبر تعالى عن إحاطة علمه بالمعوقين لغيرهم عن شهود الحرب، والقائلين لإخوانهم، أي: أصحابهم وعُشَرائهمِ وخلطائهم (هَلُمَّ إِلَيْنَا) أي: إلى ما نحن فيه من الإقامة في الظلال والثمار، وهم مع ذلك (لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلا قَلِيلا * أشحةً عليكم) أي: بخلاء بالمودة، والشفقة عليكم.

Yüce Allah; savaşa katılmaktan başkalarını alıkoyanları ve kardeşlerine -yani arkadaşlarına , yakınlarına ve dostlarına- (هَلُمَّ إِلَيْنَا) yani bizim içinde bulunduğumuz gölgeliklerde ve meyveler arasında kalmaya [gelin] diyenleri ilminin kuşattığını haber vermektedir. Onlar bununla beraber, (لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلا قَلِيلا * أشحةً عليكم) yani size karşı sevgi ve şefkat hususunda pek cimridirler.

وقال السُّدي: (أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ) أي: في الغنائم.

es-Süddî şöyle demiştir: (أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ) yani ganimetler hususunda [cimridirler].

فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ) أي: من شدة خوفه وجزعه، وهكذا خوف هؤلاء الجبناء من القتال (فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ) أي: فإذا كان الأمن، تكلموا كلامًا بليغًا فصيحًا عاليًا، وادعوا لأنفسهم المقامات العالية في الشجاعة والنجدة، وهم يكذبون في ذلك.

(فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ) yani aşırı korkusundan ve dehşetinden ötürü; işte bu korkakların savaştan duyduğu korku da böyledir. (فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ) yani güven ortamı oluştuğunda ise beliğ, fasih ve yüksek perdeden konuşurlar, cesaret ve kahramanlık hususunda kendilerine yüksek makamlar iddia ederler; oysa bu konuda yalan söylemektedirler.

وقال ابن عباس: (سَلَقُوكُمْ} أي: استقبلوكم.

İbn Abbâs [şöyle] demiştir: {سَلَقُوكُمْ} “Sizi [keskin dilleriyle] haşlarlar” yani sizi [sert sözlerle] karşılarlar.

وقال قتادة: أما عند الغنيمة فأشح قوم، وأسوأه مقاسمة: أعطونا، أعطونا، قد شهدنا معكم. وأما عند البأس فأجبن قوم، وأخذله للحق.

Katâde şöyle demiştir: Ganimet zamanında insanların en cimrisi ve taksimat esnasında en kötüsüdürler; 'Bize de verin, bize de verin, biz de sizinle birlikte savaşa katıldık' derler. Savaş zamanında ise insanların en korkağı ve hakkı en çok yüzüstü bırakanıdırlar.

وهم مع ذلك أشحة على الخير، أي: ليس فيهم خير، قد جَمَعُوا الجبن والكذب وقلة الخير، فهم كما قال في أمثالهم الشاعر :

Onlar bununla beraber hayra karşı cimridirler; yani onlarda hiçbir hayır yoktur. Korkaklığı, yalancılığı ve hayrın azlığını bir araya getirmişlerdir. Onlar , şairin benzerleri hakkında söylediği gibidir:

أفي السّلم أعْيَارًا جَفَاءً وغلظَةً … وَفي الحَربْ أمْثَالَ النِّسَاء العَوَاركِ

Barışta kabalık ve sertlikte yaban eşekleri gibidirler... Savaşta ise hayızlı kadınlar gibidirler.

أي: في حال المسالمة كأنهم الحمير. والأعيار: جمع عير، وهو الحمار، وفي الحرب كأنهم النساء الحُيَّض؛ ولهذا قال تعالى: (أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا) أي: سهلا هينا عنده.

Yani barış halindeyken sanki eşek gibidirler. E'yâr (أعيار), 'ayr' (عير) kelimesinin çoğuludur ve eşek demektir. Savaşta ise âdet gören kadınlar gibidirler. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا) yani O'nun katında pek kolay ve zahmetsizdir.

{يَحْسَبُونَ الأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلا قَلِيلا (٢٠)}.

{يَحْسَبُونَ الأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلا قَلِيلا (٢٠)} “Onlar [düşman] birliklerinin gitmediğini sanıyorlar. Şayet o birlikler tekrar gelse, çölde bedeviler arasında bulunup sizin haberlerinizi sormayı arzu ederler. Eğer içinizde bulunsalardı, pek az savaşırlardı.”

وهذا أيضا من صفاتهم القبيحة في الجبن والخوف والخور، (يَحْسَبُونَ الأحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا) بل هم قريب منهم، وإن لهم عودة إليهم (وَإِنْ يَأْتِ الأحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الأعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ) أي: ويَوَدّون إذا جاءت الأحزاب أنهم لا يكونون حاضرين معكم في المدينة بل في البادية، يسألون عن أخباركم، وما كان من أمركم مع عدوكم، (وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلا قَلِيلا) أي: ولو كانوا بين أظهركم، لما قاتلوا معكم إلا قليلا؛ لكثرة جبنهم وذلتهم وضعف يقينهم.

Bu da onların korkaklık, ürkeklik ve gevşeklik konusundaki çirkin sıfatlarındandır. (يَحْسَبُونَ الأحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا) aksine onların kendilerine yakın olduğunu ve tekrar döneceklerini zannederler. (وَإِنْ يَأْتِ الأحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الأعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ) yani o hizipler tekrar gelecek olsa, Medine'de sizinle birlikte hazır bulunmayıp çölde olmayı, sizin haberlerinizi ve düşmanınızla aranızdaki durumu sorup öğrenmeyi temenni ederler. (وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلا قَلِيلا) yani şayet aranızda bulunsalardı bile, korkaklıklarının çokluğundan, zilletlerinden ve yakînlerinin zayıflığından dolayı sizinle birlikte pek az savaşırlardı.

{لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢)}.

{لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢)} “Andolsun ki Allah'ın Resulünde sizin için; Allah'ı ve ahiret gününü umanlar ve Allah'ı çokça zikredenler için güzel bir örnek vardır. Müminler o hizipleri gördüklerinde: 'Bu, Allah'ın ve Resulünün bize vadettiğidir. Allah ve Resulü doğru söylemiştir' dediler. Bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı.”

هذه الآية الكريمة أصل كبير في التأسي برسول الله ﷺ في أقواله وأفعاله وأحواله؛ ولهذا أمر الناس بالتأسي بالنبي ﷺ يوم الأحزاب، في صبره ومصابرته ومرابطته ومجاهدته وانتظاره الفرج من ربه، ﷿، صلوات الله وسلامه عليه دائما إلى يوم الدين؛ ولهذا قال تعالى للذين تقلقوا وتضجروا وتزلزلوا واضطربوا في أمرهم يوم الأحزاب: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) أي: هلا اقتديتم به وتأسيتم بشمائله؟ ولهذا قال: (لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا).

Bu ayet-i kerime; sözlerinde, fiillerinde ve hallerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etme hususunda büyük bir asıldır. Bu sebeple Ahzâb gününde sabretmesi, sebat göstermesi, nöbet tutması, cihat etmesi ve aziz ve celil olan Rabbinden kurtuluşu beklemesi hususunda insanlara Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaları emredilmiştir; dîn gününe kadar Allah'ın salât ve selâmı daima onun üzerine olsun. İşte bu yüzden Yüce Allah, Ahzâb gününde endişeye kapılan, huzursuzluk gösteren, sarsılan ve işlerinde bocalayan kimselere şöyle buyurmuştur: (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) yani 'Ona uyup onun ahlakını örnek alsaydınız ya!' Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا).

ثم قال تعالى مخبرًا عن عباده المؤمنين المصدقين بموعود الله لهم، وجَعْله العاقبةَ حاصلةً لهم في

Sonra Yüce Allah; Allah'ın kendilerine olan vaadini tasdik eden ve akıbetin kendileri lehine gerçekleşmesini hem...

الدنيا والآخرة، فقال: (وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ).

dünyada hem de ahirette kendilerine nasip kıldığını bilen mümin kulları hakkında haber vererek şöyle buyurdu: (وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الأحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ).

قال ابن عباس وقتادة: يعنون قوله تعالى في "سورة البقرة" {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [البقرة: ٢١٤].

İbn Abbâs ve Katâde şöyle demişlerdir: Bakara Suresi'ndeki Yüce Allah'ın şu kavlini kastetmektedirler: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} [el-Bakara: 214] “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' dediler. Bilesiniz ki Allah'ın yardımı yakındır.”

أي هذا ما وعدنا الله ورسوله من الابتلاء والاختبار والامتحان الذي يعقبه النصر القريب؛ ولهذا قال: (وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ).

Yani bu, Allah ve Resulünün bize vadettiği imtihan, deneme ve sınamadır ki ardından yakın bir zafer gelecektir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ).

وقوله: (وَمَا زَادَهُمْ إِلا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا): دليل على زيادة الإيمان وقوته بالنسبة إلى الناس وأحوالهم، كما قاله جمهور الأئمة: إنه يزيد وينقص. وقد قررنا ذلك في أول "شرح البخاري" ولله الحمد والمنة.

Yüce Allah'ın: (وَمَا زَادَهُمْ إِلا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا) kavli; ulemanın cumhurunun söylediği gibi imanın artıp eksildiği hususunda insanlara ve onların hallerine nispetle imanın artmasına ve güçlenmesine bir delildir. Bunu Şerhu'l-Buhârî'nin başında ortaya koymuştuk, hamd ve minnet Allah'adır.

ومعنى قوله: (وَمَا زَادَهُمْ) أي: ذلك الحال والضيق والشدة [ما زادهم] إِلا إِيمَانًا) بالله، (وَتَسْلِيمًا) أي: انقيادا لأوامره، وطاعة لرسوله.

(وَمَا زَادَهُمْ) kavlinin anlamı şudur: Yani bu durum, darlık ve şiddet [onlara] Allah'a (إِلا إِيمَانًا) yani imandan (وَتَسْلِيمًا) yani O'nun emirlerine boyun eğmekten ve Resulüne itaatten başka bir şey artırmadı.

{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٤)}

{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا (٢٣) لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٤)} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi [şehit oldu], kimi de beklemektedir. Onlar [ahitlerini] asla değiştirmediler. Çünkü Allah, doğruları doğrulukları sebebiyle mükafatlandıracak, münafıklara da dilerse azap edecek yahut tövbelerini kabul buyuracaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

لمَّا ذكر عن المنافقين أنهم نقضوا العهد الذي كانوا عاهدوا الله عليه لا يولون الأدبار، وصف المؤمنين بأنهم استمروا على العهد والميثاق و (صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ)، قال بعضهم: أجله.

Münafıkların, arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a verdikleri sözü bozdukları zikredilince, müminler ahit ve misak üzerinde sebat göstermekle ve (صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ) nitelendirilmişlerdir. Bazıları: 'Ecelini [tamamladı]' demiştir.

وقال البخاري: عهده. وهو يرجع إلى الأول.

Buhârî ise: 'Ahdini [yerine getirdi]' demiştir ki bu da ilk anlama döner.

(وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا) أي: وما غيروا عهد الله، ولا نقضوه ولا بدلوه.

(وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا) yani Allah'ın ahdini değiştirmediler, onu bozmadılar ve başkasıyla değiştirmediler.

قال البخاري: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن الزهري قال: أخبرني خارجة بن زيد بن ثابت، عن أبيه قال: لما نسخنا الصُّحُف، فَقَدْتُ آيةً من "سورة الأحزاب" كنت أسمع رسول الله ﷺ يقرؤها، لم أجدها مع أحد إلا مع خزيمة بن ثابت الأنصاري -الذي جعل رسول الله ﷺ شهادته بشهادة رجلين -: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ)

Buhârî şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb haber verdi, ez-Zührî'den nakletti ki o şöyle demiştir: Bana Hârice b. Zeyd b. Sâbit, babasından [şöyle] haber verdi: Sayfaları istinsah ettiğimiz (çoğalttığımız) sırada, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğunu işittiğim Ahzâb Suresi'nden bir ayeti bulamadım. Onu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahitliğini iki adamın şahitliğine denk kıldığı Huzeyme b. Sâbit el-Ensârî'den başka kimsede bulamadım: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri ahde sadakat gösterdiler.”

انفرد به البخاري دون مسلم. وأخرجه أحمد في مسنده، والترمذي والنسائي -في التفسير من سننيهما -من حديث الزهري، به . وقال الترمذي: "حسن صحيح".

Bunu Müslim hariç sadece Buhârî rivayet etmiştir. Ahmed Müsned'inde; Tirmizî ve Nesâî de -Sünen'lerinin Tefsir bölümlerinde- ez-Zührî hadisinden bu şekilde tahrîc etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.

وقال البخاري أيضا: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن عبد الله الأنصاري، حدثني أبي، عن ثُمَامَة، عن أنس بن مالك قال: نرى هذه الآية نزلت في أنس بن النضر: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ) .

Buhârî yine şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî rivayet etti, bana babam Sümâme'den, o da Enes b. Mâlik'ten nakletti; o şöyle demiştir: Biz şu ayetin Enes b. en-Nadr hakkında indiğini görmekteyiz: (مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ) .

انفرد به البخاري من هذا الوجه، ولكن له شواهد من طرق أخر. قال الإمام أحمد:

Bunu bu tarikten sadece Buhârî rivayet etmiştir; ancak bunun başka yollardan şahitleri vardır. İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا سليمان بن المغيرة، عن ثابت قال: قال أنس: عمي أنس بن النضر سُميت به، لم يشهد مع رسول الله ﷺ يوم بدر، فشق عليه وقال: أول مشهد شهده رسول الله ﷺ غُيِّبْتُ عنه، لئن أراني الله مشهدا فيما بعد مع رسول الله ﷺ لَيَرَيَنَ الله ما أصنع. قال: فهاب أن يقول غيرها، فشهد مع رسول الله ﷺ [يوم] أحد، فاستقبل سعدَ بن معاذ فقال له أنس يا أبا عمرو، أبِنْ. واهًا لريح الجنة أجده دون أحد، قال: فقاتلهم حتى قُتل قال: فَوُجد في جسده بضع وثمانون من ضربة وطعنة ورمية، فقالت أخته -عمتي الرُّبَيّع ابنة النضر -: فما عرفتُ أخي إلا ببنانه. قال: فنزلت هذه الآية: (رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا). قال: فكانوا يُرَون أنها نزلت فيه، وفي أصحابه.

Bize Hâşim b. el-Kâsım rivayet etti, bize Süleyman b. el-Mugîre Sâbit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Enes şöyle dedi: Adını aldığım amcam Enes b. en-Nadr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir gününde bulunamamıştı. Bu durum ona çok ağır geldi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katıldığı ilk savaşta bulunamadım . Eğer Allah bana bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşta bulunmayı nasip ederse, Allah benim ne yapacağımı mutlaka görecektir!' dedi. [Enes] dedi ki: Bundan başka bir şey söylemekten çekindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Uhud [gününe] katıldı. Sa'd b. Muâz ile karşılaştı, Enes ona: 'Ey Ebû Amr, devam et! Uhud'un berisinden cennetin kokusunu alıyorum!' dedi. [Enes] dedi ki: Öldürülünceye kadar onlarla savaştı. Dedi ki: Vücudunda kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok atılması şeklinde seksen küsur yara bulundu. Kız kardeşi -halam er-Rubeyyi' binti en-Nadr -: 'Kardeşimi ancak parmak uçlarından tanıyabildim' dedi. [Enes] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: (رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا). Dedi ki: Bu ayetin onun ve arkadaşları hakkında indiği kanaatindeydiler.

ورواه مسلم والترمذي والنسائي، من حديث سليمان بن المغيرة، به . ورواه النسائي أيضا وابن جرير، من حديث حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أنس، به نحوه .

Bunu Müslim, Tirmizî ve Nesâî, Süleyman b. el-Mugîre hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir . Nesâî ve İbn Cerîr de Hammâd b. Seleme hadisinden, Sâbit'ten, o da Enes'ten benzer şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا حميد، عن أنس أن عمه -يعني: أنس بن النضر -غاب عن قتال بَدر، فقال: غُيّبتُ عن أول قتال قاتله رسول الله ﷺ المشركين، لئن الله أشهدني قتالا للمشركين، لَيَرَيَنّ الله ما أصنع. قال: فلما كان يوم أحد انكشف المسلمون، فقال: اللهم إني أعتذر إليك مما صنع هؤلاء -يعني: أصحابه -وأبرأ إليك مما جاء هؤلاء -يعني: المشركين -ثم تقدم فلقيه سعد -يعني: ابن معاذ -دون أحد، فقال: أنا معك. قال سعد: فلم أستطع أن أصنع ما صنع. قال: فوجد فيه بضع وثمانون ضربة سيف، وطَعنةَ رمح، ورمية سهم. وكانوا يقولون: فيه وفي أصحابه [نزلت]: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ)

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Humeyd, Enes'ten rivayet etti ki amcası -yani Enes b. en-Nadr- Bedir Savaşı'nda bulunamamıştı. Bunun üzerine şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerle yaptığı ilk savaşta bulunamadım. Şayet Allah beni müşriklerle yapılacak bir savaşta bulundurursa, neler yapacağımı Allah muhakkak görecektir!" [Enes] dedi ki: Uhud günü olunca Müslümanlar dağıldı. Bunun üzerine [Enes b. en-Nadr]: "Allahım! Şunların -yani arkadaşlarının- yaptıklarından dolayı Sana özür beyan ederim. Şunların -yani müşriklerin- getirdiği şeylerden de Sana sığınırım/berî olduğumu arz ederim!" dedi. Sonra ileri atıldı. Uhud'un berisinde Sa'd ile -yani İbn Muâz ile- karşılaştı; [Sa'd ona]: "Ben de seninle beraberim" dedi. Sa'd [sonradan] şöyle dedi: "Ben onun yaptığını yapmaya güç yetiremedim." [Enes] dedi ki: "Onun [bedenin]de kılıç darbesi, mızrak yarası ve ok atışından [oluşan] seksen küsur [yara] bulundu." Onlar şöyle derlerdi: Onun ve arkadaşları hakkında [şu ayet nazil oldu]: { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ } “Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de [şehit olmayı] beklemektedir.”

وأخرجه الترمذي في التفسير عن عبد بن حميد، والنسائي فيه أيضا، عن إسحاق بن إبراهيم، كلاهما، عن يزيد بن هارون، به، وقال الترمذي: حسن. وقد رواه البخاري في المغازي، عن حسان بن حسان، عن محمد بن طلحة بن مُصَرّف، عن حميد، عن أنس، به ، ولم يذكر نزول الآية. ورواه بن جرير، من حديث المعتمر بن سليمان، عن حميد، عن أنس، به .

Tirmizî Tefsir bölümünde bunu Abd b. Humeyd'den; Nesâî de yine orada İshâk b. İbrâhîm'den; her ikisi Yezîd b. Hârûn'dan bu yolla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasendir" demiştir. Buhârî de bunu Meğâzî bölümünde Hassân b. Hassân'dan, o Muhammed b. Talha b. Musarrif'ten, o Humeyd'den, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiş ve ayetin nüzulünü zikretmemiştir. İbn Cerîr de bunu Mu'temir b. Süleyman hadisinden, Humeyd'den, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن الفضل العسقلاني، حدثنا سليمان بن أيوب بن سليمان بن عيسى بن موسى بن طلحة بن عبيد الله، حدثني أبي، عن جدي، عن موسى بن طلحة، عن أبيه طلحة قال: لما أن رجع النبي ﷺ من أحد، صعد المنبر، فحمد الله وأثنى عليه، وعَزّى المسلمين بما أصابهم، وأخبرهم بما لهم فيه من الأجر والذخر، ثم قرأ هذه الآية: (رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ) . فقام إليه رجل من المسلمين فقال: يا رسول الله، مَنْ هؤلاء؟ فأقبلت وَعَلَيّ ثوبان أخضران حَضْرَميَّان فقال: "أيها السائل، هذا منهم".

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. el-Fadl el-Askalânî rivayet etti, bize Süleyman b. Eyyûb b. Süleyman b. Îsâ b. Mûsâ b. Talha b. Ubeydillâh rivayet etti, bana babam dedemden, o Mûsâ b. Talha'dan, o da babası Talha'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan dönünce minbere çıktı; Allah'a hamd ve senâ etti, başlarına gelen musibetten ötürü Müslümanlara taziye sundu ve bu hususta kendileri için ne büyük mükafat ve ecir bulunduğunu onlara haber verdi. Sonra şu ayeti okudu: (رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ) . Bunun üzerine Müslümanlardan bir adam ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü, bunlar kimlerdir?' dedi. O sırada ben üzerimde iki yeşil Hadramut kumaşından elbise olduğu halde geldim. Resûlullah: "Ey soran kimse! İşte bu onlardandır" buyurdu.

وكذا رواه ابن جرير من حديث سليمان بن أيوب الطَّلْحي، به . وأخرجه الترمذي في التفسير والمناقب أيضا، وابن جرير، من حديث يونس بن بُكَيْر، عن طلحة بن يحيى، عن موسى وعيسى ابني طلحة، عن أبيهما، به . وقال: حسن غريب، لا نعرفه إلا من حديث يونس.

İbn Cerîr de Süleyman b. Eyyûb et-Talhî hadisinden bunu bu şekilde rivayet etmiştir . Tirmizî Tefsir ve Menâkıb bölümlerinde, İbn Cerîr de Yûnus b. Bükeyr hadisinden, Talha b. Yahyâ'dan, o Talha'nın oğulları Mûsâ ve Îsâ'dan, onlar da babalarından bu şekilde tahrîc etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen gariptir, bunu sadece Yûnus'un hadisinden bilmekteyiz" demiştir.

وقال أيضا: حدثنا أحمد بن عصام الأنصاري، حدثنا أبو عامر -يعني: العقدي -حدثني إسحاق -يعني: ابن طلحة بن عبيد الله -عن موسى بن طلحة قال: [دخلت على معاوية، ﵁، فلما خرجت، دعاني فقال: ألا أضع عندك يا بن أخي حديثا سمعته من رسول الله ﷺ؟ أشهد لَسَمِعت رسول الله ﷺ يقول: "طلحة ممن قضى نحبه" .

Yine şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Issâm el-Ensârî rivayet etti, bize Ebû Âmir -yani el-Akadî- rivayet etti, bana İshâk -yani İbn Talha b. Ubeydillâh- Mûsâ b. Talha'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: [Muâviye'nin -radıyallâhu anh- yanına girdim. Çıktığımda beni çağırdı ve: 'Ey kardeşimin oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir hadisi sana emanet edeyim mi? Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Talha, adağını yerine getirenlerdendir" .

ورواه ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عبد الحميد الحِمَّاني، عن إسحاق بن يحيى بن طلحة الطَّلْحي، عن موسى بن طلحة قال] : قام معاوية بن أبي سفيان فقال: إني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "طلحة ممن قضى نحبه" .

İbn Cerîr bunu şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebû Kureyb rivayet etti, bize Abdülhamîd el-Hımmânî, İshâk b. Yahyâ b. Talha et-Talhî'den, o da Mûsâ b. Talha'dan nakletti; o dedi ki:] Muâviye b. Ebî Süfyân ayağa kalkıp şöyle dedi: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Talha, adağını yerine getirenlerdendir" buyurduğunu işittim .

ولهذا قال مجاهد في قوله: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ) قال: عهده، (وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ) قال: يوما.

Bu sebeple Mücâhid, { فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ } “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” buyruğu hakkında: "Ahdini [yerine getirdi]", { وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ } “kimi de beklemektedir” buyruğu hakkında ise: "[O] günü [şehit olmayı beklemektedir]" demiştir.

وقال الحسن: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ) يعني: موته على الصدق والوفاء. (وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ) الموت على مثل ذلك، ومنهم مَنْ لم يبدل تبديلا. وكذا قال قتادة، وابن زيد.

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ) yani doğruluk ve vefa üzere ölümünü [tamamladı]. (وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ) bunun benzeri üzere ölümü [beklemektedir]. Onlardan kimi de [ahdini] asla değiştirmemiştir . Katâde ve İbn Zeyd de böyle söylemiştir.

وقال بعضهم: (نَحْبَهُ) نذره.

Bazıları da: (نَحْبَهُ) adağını, demiştir.

وقوله: (وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا) أي: وما غيَّروا عهدهم، وبدَّلوا الوفاء بالغدر، بل استمروا على ما عاهدوا الله عليه، وما نقضوه كفعل المنافقين الذين قالوا: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلا فِرَارًا}، {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبَارَ} .

Yüce Allah'ın: (وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا) kavli ise; yani onlar ahitlerini değiştirmediler, vefakârlığı hıyanetle takas etmediler; aksine Allah'a verdikleri söz üzere devam ettiler ve: {إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلا فِرَارًا} “'Evlerimiz gerçekten korumasızdır' diyerek... oysa onlar korumasız değildi, onlar sadece kaçmak istiyorlardı”, {وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبَارَ} “Andolsun ki onlar daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi” diyen münafıkların yaptığı gibi ahitlerini bozmadılar.

وقوله: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ) أي: إنما يختبر عباده بالخوف والزلزال ليميز الخبيث من الطيب، فيظهر أمر هذا بالفعل، وأمر هذا بالفعل، مع أنه تعالى يعلم الشيء قبل كونه، ولكن لا يعذب الخلق بعلمه فيهم، حتى يعملوا بما يعلمه فيهم ، كما قال تعالى: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} [محمد: ٣١]، فهذا علم بالشيء بعد كونه، وإن كان العلم السابق حاصلا به قبل وجوده. وكذا قال تعالى: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} [آل عمران: ١٧٩]. ولهذا قال هاهنا: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ) أي: بصبرهم على ما عاهدوا الله عليه، وقيامهم به، ومحافظتهم عليه. (وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ): وهم الناقضون لعهد الله، المخالفون لأوامره، فاستحقوا بذلك عقابه وعذابه، ولكن هم تحت مشيئته في الدنيا، إن شاء استمر بهم على ما فعلوه حتى يلقوه به فيعذبهم عليه، وإن شاء تاب عليهم بأن أرشدهم إلى النزوع عن النفاق إلى الإيمان، وعمل الصالح بعد الفسوق والعصيان. ولما كانت رحمته ورأفته بخلقه هي الغالبة لغضبه قال: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا).

Yüce Allah'ın: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ) kavli; yani O, pis olanı temiz olandan ayırmak için kullarını korku ve sarsıntıyla imtihan eder; böylece şunun hali fiilen, öbürünün hali de fiilen ortaya çıkar. Bununla beraber Yüce Allah her şeyi olmadan önce de bilir; fakat O, yaratılmışlara kendileri hakkında bildiği şey ile, bildiği amelleri fiilen işlemedikçe azap etmez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} [Muhammed: 31] “Andolsun ki içinizden cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye ve durumlarınızı ortaya koyuncaya kadar sizi imtihan edeceğiz.” İşte bu, bir şeyin vuku bulduktan sonraki ilmidir; gerçi ezeli ilim o şey meydana gelmeden önce de mevcuttur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ} [Âl-i İmrân: 179] “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu halde bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir.” Bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ) yani Allah'a verdikleri söz üzerindeki sabırları, onu yerine getirmeleri ve onu korumaları sebebiyle [mükafatlandırsın]. (وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ) onlar Allah'ın ahdini bozanlar ve O'nun emirlerine muhalefet edenlerdir; bu sebeple O'nun cezasını ve azabını hak etmişlerdir. Ancak onlar dünyada O'nun meşieti altındadırlar: Dilerse yaptıklarında onları devam ettirir, ta ki bu hal üzere O'nun huzuruna varırlar ve O da kendilerine bundan ötürü azap eder; dilerse nifaktan imana dönmelerini, fısk ve isyandan sonra salih amelde bulunmalarını nasip ederek tövbelerini kabul buyurur. Yaratıklarına olan rahmet ve şefkati gazabına galip geldiği için şöyle buyurmuştur: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا).

{وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥)}.

{وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥)} “Allah, kâfirleri öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayır elde edemediler. Allah, savaşta müminlere kâfi geldi. Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.”

يقول تعالى مخبرًا عن الأحزاب لما أجلاهم عن المدينة، بما أرسل عليهم من الريح والجنود الإلهية، ولولا أن جعل الله رسوله رحمة للعالمين، لكانت هذه الريح عليهم أشد من الريح العقيم على عاد، ولكن قال الله تعالى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ]} [الأنفال: ٣٣]، فسلط عليهم هواء فرق شملهم، كما كان سبب اجتماعهم من الهَوَى، وهم أخلاط من قبائل شتى، أحزاب وآراء، فناسب أن يرسل عليهم الهواء الذي فرق

Yüce Allah, üzerlerine gönderdiği rüzgâr ve ilâhî ordularla Medine'den sürüp çıkardığı Ahzâb (birlikler) hakkında haber vermektedir. Şayet Allah, Resûlü'nü âlemlere rahmet kılmamış olsaydı, şüphesiz bu rüzgâr onlar üzerine Âd kavmine gönderilen kasırgadan (er-Rîhu'l-akîm) çok daha şiddetli olurdu. Fakat Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ]} [el-Enfâl: 33] “Oysa sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi [ve onlar bağışlanma dilerlerken de Allah onlara azap edici değildir].” Böylece Allah, birlikteliklerini darmadağın eden bir rüzgârı (hevâ) üzerlerine musallat kıldı; nitekim onların toplanma sebebi de nefislerinin hevesinden (hevâ) kaynaklanıyordu. Onlar türlü kabilelerden, farklı fırkalardan ve muhtelif görüşlerden oluşan karma bir topluluktu. Bu sebeple, üzerlerine [birliklerini] dağıtan rüzgârı göndermesi pek uygun düştü;

جماعتهم، وردهم خائبين خاسرين بغيظهم وحَنَقهم، لم ينالوا خيرًا لا في الدنيا، مما كان في أنفسهم من الظفر والمغنم، ولا في الآخرة بما تحملوه من الآثام في مبارزة الرسول، صلوات الله وسلامه عليه، بالعداوة، وهمهم بقتله، واستئصال جيشه، ومَنْ هَمّ بشيء وصَدق هَمَّه بفعله، فهو في الحقيقة كفاعله.

bir rüzgârı üzerlerine göndermesi tam yerinde oldu. Onları öfkeleri ve hınçları içinde hüsrana uğramış ve perişan halde geri çevirdi. Ne dünyada içlerindeki zafer ve ganimet arzusundan bir hayır elde edebildiler, ne de ahirette Resul'e -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- düşmanlıkla karşı çıkıp onu öldürme ve ordusunun kökünü kazıma hevesleriyle yüklendikleri günahlardan bir hayır buldular. Bir şeye niyet edip niyetini fiiliyle doğrulayan kimse, hakikatte onu yapmış gibidir.

وقوله: (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ) أي: لم يحتاجوا إلى منازلتهم ومبارزتهم حتى يجلوهم عن بلادهم، بل كفى الله وحده، ونصر عبده، وأعزَّ جنده؛ ولهذا قال رسول الله ﷺ لا إله إلا الله وحده، صدق وعده، ونصر عبده، وأعزَّ جنده، وهزم الأحزاب وحده، فلا شيء بعده". أخرجاه من حديث أبي هريرة .

Yüce Allah'ın: (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ) kavli; yani onları yurtlarından çıkarmak için onlarla göğüs göğüse çarpışmaya ve savaşa girişmeye ihtiyaç duymadılar ; bilakis Allah tek başına kâfi geldi, kuluna yardım etti ve ordusunu muzaffer kıldı. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur : "Bir olan Allah'tan başka ilah yoktur; O vadini gerçekleştirdi, kuluna yardım etti, ordusunu muzaffer kıldı ve hizipleri tek başına hezimete uğrattı; O'ndan sonra hiçbir şey yoktur." Bunu Ebû Hureyre hadisinden her iki imam tahrîc etmiştir .

وفي الصحيحين من حديث إسماعيل بن أبي خالد، عن عبد الله بن أبي أوْفى قال: دعا رسول الله ﷺ على الأحزاب فقال: "اللهم منزل الكتاب، سريع الحساب، اهزم الأحزاب. اللهم، اهزمهم وزلزلهم" . وفي قوله: (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ): إشارة إلى وضع الحرب بينهم وبين قريش، وهكذا وقع بعدها، لم يغزهم المشركون، بل غزاهم المسلمون في بلادهم.

İki Sahih'te İsmâil b. Ebî Hâlid hadisinden, Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hiziplere beddua edip şöyle dedi: "Ey Kitab'ı indiren ve hesabı çabuk gören Allahım! Hizipleri hezimete uğrat! Allahım, onları hezimete uğrat ve sars!" . Yüce Allah'ın: (وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ) kavlinde, onlarla Kureyş arasındaki savaşın sona erdirildiğine bir işaret vardır. Nitekim bundan sonra öyle de olmuş, müşrikler Müslümanlara saldırmamış, bilakis Müslümanlar onların yurtlarında onlara gazve düzenlemişlerdir.

قال محمد بن إسحاق: لما انصرف أهل الخندق عن الخندق قال رسول الله ﷺ فيما بلغنا: "لن تغزوكم قريش بعد عامكم هذا، ولكنكم تغزونهم" فلم تغز قريش بعد ذلك، وكان هو يغزوهم بعد ذلك، حتى فتح الله عليه مكة.

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Hendek halkı Hendek'ten ayrılınca bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bu yılınızdan sonra Kureyş size asla gazve düzenlemeyecek, aksine siz onlara gazve düzenleyeceksiniz." Bundan sonra Kureyş gazve düzenlemedi ; Allah ona Mekke'nin fethini nasip edinceye kadar bundan sonra o onlara gazve düzenledi.

وهذا الحديث الذي ذكره محمد بن إسحاق حديث صحيح، كما قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى، عن سفيان، حدثني أبو إسحاق قال: سمعت سليمان بن صُرَد يقول: قال رسول الله ﷺ يوم الأحزاب: "الآن نغزوهم ولا يغزونا".

Muhammed b. İshâk'ın zikrettiği bu hadis sahih bir hadistir; nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir : Bize Yahyâ, Süfyân'dan nakletti, [o da] bana Ebû İshâk anlattı, dedi ki: Süleymân b. Surad'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü şöyle buyurdu: "Artık biz onlara gazve düzenleyeceğiz, onlar bize gazve düzenleyemeyecekler."

وهكذا رواه البخاري في صحيحه، من حديث الثوري وإسرائيل، عن أبي إسحاق، به .

Nitekim Buhârî bunu Sahîh'inde Sevrî ve İsrâîl'in hadisinden, Ebû İshâk yoluyla rivayet etmiştir .

وقوله تعالى: (وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا) أي: بحوله وقوته، ردهم خائبين، لم ينالوا خيرًا، وأعز الله الإسلام وأهله وصدق وعده، ونصر رسوله وعبده، فله الحمد والمنة.

Yüce Allah'ın {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Allah güçlüdür, mutlak galiptir” kavli; yani O, havl ve kuvvetiyle onları hiçbir hayra erişememiş, hüsrana uğramış kimseler olarak geri çevirdi. Allah, İslâm'ı ve ehlini aziz kıldı, vaadini gerçekleştirdi, Resûlüne ve kuluna yardım etti. Hamd ve minnet yalnızca O'na aittir.

{وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧)}.

{وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧)} “Kitap ehlinden onlara arka çıkanları kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı. Bir kısmını öldürüyor, bir kısmını da esir alıyordunuz. (26) Onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı size miras bıraktı. Allah her şeye kadirdir. (27)”

قد تقدم أن بني قريظة لما قدمت جنود الأحزاب، ونزلوا على المدينة، نقضوا ما كان بينهم وبين رسول الله ﷺ من العهد، وكان ذلك بسفارة حُيَيّ بن أخطب النَّضَري -لعنه الله -دخل حصنهم، ولم يزل بسيدهم كعب بن أسد حتى نقض العهد، وقال له فيما قال: ويحك، قد جئتك بعز الدهر، أتيتك بقريش وأحابيشها، وغطفان وأتباعها، ولا يزالون هاهنا حتى يستأصلوا محمدا وأصحابه. فقال له كعب: بل والله أتيتني بذُلِّ الدهر. ويحك يا حيي، إنك مشؤوم، فدعنا منك. فلم يزل يفتل في الذِّروة والغَارب حتى أجابه، واشترط له حُيي إن ذهب الأحزاب، ولم يكن من أمرهم شيء، أن يدخل معهم في الحصن، فيكون له أسوتهم. فلما نَقَضت قريظةُ، وبلغ ذلك رسول الله ﷺ، ساءه، وَشَقَّ عليه وعلى المسلمين جدًّا، فلما أيد الله ونَصَر، وكبت الأعداء وردَّهم خائبين بأخسر صفقة، ورجع رسول الله ﷺ إلى المدينة مؤيدا منصورا، ووضع الناس السلاح. فبينما رسول الله ﷺ يغتسل من وعثاء تلك المرابطة في بيت أم سلمة إذ تبدى له جبريل معتجرا بعمامة من إستبرق، على بغلة عليها قطيفة [من] ديباج، فقال: أوضَعت السلاح يا رسول الله؟ قال: "نعم". قال: لكن الملائكة لم تضع أسلحتها، وهذا الآن رجوعي من طلب القوم. ثم قال: إن الله يأمرك أن تنهض إلى بني قريظة. وفي رواية فقال له: عذيرَك من مقاتل، أوضعتم السلاح؟ قال: "نعم". قال: لكنا لم نضع أسلحتنا بعد، انهض إلى هؤلاء. قال: "أين؟ ". قال: بني قريظة، فإن الله أمرني أن أزلزل عليهم. فنهض رسول الله ﷺ من فوره، وأمر الناس بالمسير إلى بني قريظة، وكانت على أميال من المدينة، وذلك بعد صلاة الظهر، وقال: "لا يصلين أحد منكم العصر إلا في بني قريظة". فسار الناس، فأدركتهم الصلاة في الطريق، فصلى بعضهم في الطريق وقالوا: لم يرد منا رسول الله ﷺ إلا تعجيل السير، وقال آخرون: لا نصليها إلا في بني قريظة. فلم يُعَنِّف واحدا من الفريقين. وتبعهم رسول الله ﷺ، وقد استخلف على المدينة ابن أم مكتوم، وأعطى الراية لعلي بن أبي طالب. ثم نازلهم رسول الله ﷺ وحاصرهم خمسا وعشرين ليلة، فلما طال عليهم الحال، نزلوا على حكم سعد بن معاذ -سيد الأوس -لأنهم كانوا حلفاءهم في الجاهلية، واعتقدوا أنه يحسن إليهم في ذلك، كما فعل عبد الله بن أبي بن سلول في مواليه بني قينقاع، حين استطلقهم من رسول الله ﷺ، فظن هؤلاء أن سعدا سيفعل فيهم كما فعل ابن أبي في أولئك، ولم يعلموا أن سعدا، ﵁، كان قد أصابه سهم في أكحَله أيام الخندق، فكواه رسول الله ﷺ في أكحله، وأنزله في قبة في المسجد ليعوده من قريب. وقال سعد فيما دعا به: اللهم إن كنت أبقيت من حرب قريش شيئا فأبقني لها. وإن كنت وضعت الحرب بيننا وبينهم فافجرها ولا تمتني حتى تُقرّ عيني من بني قريظة. فاستجاب الله دعاءه، وقَدّر عليهم أن نزلوا على حكمه باختيارهم طلبا من تلقاء أنفسهم، فعند ذلك استدعاه رسول الله ﷺ من المدينة ليحكم فيهم، فلما

Daha önce geçmişti ki; Ahzâb orduları gelip Medine civarına konakladıklarında Benî Kurayza, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarındaki ahdi bozmuşlardı. Bu da Nadiroğullarından Huyey b. Ahtab'ın —Allah ona lanet etsin— aracılığıyla olmuştu. Huyey onların kalesine girmiş ve ahdi bozana kadar reisleri Kâ‘b b. Esed'in aklını çelmeye devam etmişti. Ona söylediği sözler arasında şu da vardı: "Yazıklar olsun sana! Sana çağın en büyük izzetini getirdim; sana Kureyş'i ve müttefik kabilelerini, Gatafân'ı ve tâbilerini getirdim. Muhammed'in ve ashabının kökünü kazıyana kadar buradan ayrılmayacaklar." Bunun üzerine Kâ‘b ona şöyle dedi: "Bilakis Allah'a yemin olsun ki bana çağın en büyük zilletini getirdin! Yazıklar olsun sana ey Huyey! Şüphesiz sen uğursuz birisin, yakamızı bırak!" Fakat Huyey, Kâ‘b kabul edinceye kadar onu evirip çevirmeye (ikna etmek için her türlü hileye başvurmaya) devam etti. Huyey ona, şayet Ahzâb çekip gider ve bir şey elde edemezse kendileriyle birlikte kaleye girmeyi ve onların akıbetini paylaşmayı şart koştu. Kurayza ahdi bozup bu haber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştığında bu durum onu üzdü ve hem ona hem de Müslümanlara pek ağır geldi. Allah [Müslümanları] destekleyip zafer ihsan edince, düşmanları perişan edip en büyük hüsranla geri püskürtünce ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yardım görmüş ve zafere ulaşmış olarak Medine'ye dönüp insanlar silahlarını bırakınca; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin evinde o nöbetin yorgunluğundan arınmak için yıkanırken aniden Cebrail, başında istebrak (kalın ipek) bir sarık sarılı ve üzerinde dîbâc [kumaşından] bir örtü bulunan katır üzerinde ona göründü ve: "Silahı bıraktın mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah: «Evet» buyurdu. Cebrail: "Fakat melekler silahlarını bırakmadı; işte ben de şu an o kavmi takipten dönüyorum" dedi. Sonra da: "Şüphesiz Allah, Benî Kurayza'nın üzerine yürümeni emrediyor" dedi. Bir rivayette ise ona şöyle dedi: "Savaşçı olarak mazeretin kabul edilir; silahları bıraktınız mı?" Resûlullah: «Evet» buyurdu. Cebrail: "Fakat biz henüz silahlarımızı bırakmadık. Şunların üzerine yürü!" dedi. Resûlullah: «Nereye?» diye sorunca Cebrail: "Benî Kurayza'ya; zira Allah bana onları sarsmamı emretti" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem derhal kalktı ve insanlara Benî Kurayza'ya doğru hareket etmelerini emretti. Benî Kurayza Medine'ye birkaç mil mesafedeydi ve bu olay öğle namazından sonra vuku bulmuştu. Resûlullah: «Sizden hiç kimse ikindi namazını Benî Kurayza'dan başka bir yerde kılmasın» buyurdu. İnsanlar yola çıktılar; yolda namaz vakti girdi. Bazıları yolda namazı kıldılar ve: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizden sadece hızlı hareket etmemizi istedi" dediler. Diğerleri ise: "Namazı ancak Benî Kurayza'da kılarız" dediler. Resûlullah iki gruptan hiçbirini kınamadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de yerine İbn Ümmü Mektûm'u vekil bırakıp sancağı Ali b. Ebî Tâlib'e vererek onların peşinden gitti. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla karşı karşıya gelip yirmi beş gece boyunca onları kuşattı. Durum uzayıp kendilerine ağır gelince, Câhiliye döneminde müttefikleri olduğu için ve Abdullah b. Übey b. Selûl'ün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den serbest bırakılmalarını talep ederek müttefikleri olan Benî Kaynukâ'ya yaptığı iyilik gibi kendilerine de iyi davranacağını zannettiklerinden dolayı Evs'in reisi olan Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup teslim oldular. Bunlar, Sa'd'ın da İbn Übey'in diğerlerine yaptığı gibi kendilerine davranacağını sandılar. Oysa Hendek günlerinde Sa'd'ın —radıyallâhu anh— kol damarına bir ok isabet ettiğini, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun kol damarını dağladığını ve yakından ziyaret edebilmek için onu mescitteki bir çadıra yerleştirdiğini bilmiyorlardı. Sa'd yaptığı duada şöyle demişti: "Allahım! Eğer Kureyş ile yapılan savaştan geriye bir şey bıraktıysan, onun için beni yaşat. Eğer bizimle onlar arasındaki savaşı sona erdirdiysen, bu yaramı aç (beni şehit kıl) ama Benî Kurayza hususunda gözüm aydın olmadan canımı alma!" Allah onun duasını kabul etti ve kendi istekleriyle, bizzat kendileri talep ederek onun hükmüne razı olup teslim olmalarını takdir buyurdu. İşte o zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haklarında hüküm vermesi için onu Medine'den çağırttı.

أقبل وهو راكب [على حمار] قد وطَّؤوا له عليه، جعل الأوس يلوذون به ويقولون: يا سعد، إنهم مواليك، فأحسن فيهم. ويرققونه عليهم ويعطفونه، وهو ساكت لا يرد عليهم. فلما أكثروا عليه قال: لقد آن لسعد ألا تأخذه في الله لومة لائم. فعرفوا أنه غير مستبقيهم، فلما دنا من الخيمة التي فيها رسول الله ﷺ قال رسول الله ﷺ: "قوموا إلى سيدكم". فقام إليه المسلمون، فأنزلوه إعظاما وإكراما واحتراما له في محل ولايته، ليكون أنفذ لحكمه فيهم. فلما جلس قال له رسول الله ﷺ: "إن هؤلاء -وأشار إليهم -قد نزلوا على حكمك، فاحكم فيهم بما شئت". قال: وحكمي نافذ عليهم؟ قال: "نعم". قال: وعلى مَنْ في هذه الخيمة؟ قال: "نعم". قال: وعلى مَنْ هاهنا. -وأشار إلى الجانب الذي فيه رسول الله ﷺ -وهو معرض بوجهه عن رسول الله ﷺ إجلالا وإكرامًا وإعظامًا -فقال له رسول الله ﷺ: "نعم". فقال: إني أحكم أن تقتل مُقَاتلتهم، وتُسبْى ذريتهم وأموالهم. فقال له رسول الله ﷺ: "لقد حكمت بحكم الله من فوق سبعة أرقعة" . وفي رواية: "لقد حكمتَ بحكم المَلك". ثم أمر رسول الله ﷺ بالأخاديد فَخُدّت في الأرض، وجيء بهم مكتفين، فضرب أعناقهم، وكانوا ما بين السبعمائة إلى الثمانمائة، وسبى مَنْ لم يُنبت منهم مع النساء وأموالهم ، وهذا كله مقرر مفصل بأدلته وأحاديثه وبسطه في كتاب السيرة، الذي أفردناه موجزا ومقتصَّا . ولله الحمد والمنة.

Üzerine rahat etmesi için örtü serilmiş [bir eşeğe] binmiş halde geldiğinde, Evsliler etrafını sarıp: "Ey Sa'd! Onlar senin müttefiklerindir, haklarında iyilik et" demeye başladılar; onu onlara karşı yumuşatmaya ve şefkate getirmeye çalışıyorlardı, o ise susuyor ve onlara cevap vermiyordu. Ona çok fazla ısrar ettiklerinde: "Sa'd için Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyeceği an gelmiştir" dedi. Onları sağ bırakmayacağını anladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde bulunduğu çadıra yaklaştığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Efendinize ayağa kalkın!" buyurdu. Müslümanlar ona doğru ayağa kalktılar; yetki alanında ona saygı, ikram ve hürmet göstermek ve onlar hakkındaki hükmünün daha geçerli olması için onu [binitinden] indirdiler. Oturduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Şunlar -onlara işaret ederek- senin hükmüne razı oldular, onlar hakkında dilediğin hükmü ver" buyurdu. [Sa'd]: "Hükmüm onlar hakkında geçerli midir?" dedi. "Evet" buyurdu. "Peki bu çadırdakiler hakkında da geçerli midir?" dedi. "Evet" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan hürmet, ikram ve taziminden ötürü yüzünü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çevirerek: "Peki şurada bulunan kişi hakkında da geçerli midir?" -ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu tarafa işaret etti- dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Evet" buyurdu. Bunun üzerine: "Ben onların savaşçılarının öldürülmesine, zürriyetlerinin ve mallarının esir edilip [paylaştırılmasına] hükmediyorum" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Sen onlar hakkında yedi kat göğün üstünden Allah'ın hükmüyle hükmettin" buyurdu . Bir rivayette ise: "Melik'in hükmüyle hükmettin" [buyurdu]. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hendekler kazılmasını emretti, yerde hendekler kazıldı; elleri bağlı olarak getirildiler ve boyunları vuruldu. Sayıları yedi yüz ile sekiz yüz arasındaydı; henüz ergenlik çağına ermemiş olanları kadınlarla ve mallarıyla birlikte esir aldı . Bütün bunlar, özet ve genişçe müstakil olarak kaleme aldığımız Siyer kitabında delilleriyle, hadisleriyle ve ayrıntısıyla yer almaktadır . Hamd ve minnet Allah'adır.

ولهذا قال تعالى: (وَأَنزلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ) أي: عاونوا الأحزاب وساعدوهم على حرب رسول الله ﷺ (مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ) يعني: بني قريظة من اليهود، من بعض أسباط بني إسرائيل، كان قد نزل آباؤهم الحجاز قديما، طَمَعًا في اتباع النبي الأمي الذي يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة والإنجيل، {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} [البقرة: ٨٩]، فعليهم لعنة الله.

Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (وَأَنزلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ) yani hiziplere yardım eden ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı savaşta onlara arka çıkanları, (مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ) yani İsrâiloğullarının kabilelerinden bazısı olan Yahudilerden Benî Kurayza'yı. Ataları Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı buldukları ümmî Peygamber'e tâbi olma arzusuyla vaktiyle Hicaz'a yerleşmişlerdi; {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} [el-Bakara: 89] “Tanıdıkları [peygamber] kendilerine gelince onu inkâr ettiler.” Allah'ın lâneti onların üzerine olsun.

وقوله: (مِنْ صَيَاصِيهِم) يعني: حصونهم. كذا قال مجاهد، وعِكْرِمة، وعطاء، وقتادة، والسُّدِّي، وغيرهم ومنه سميت صياصي البقر، وهي قرونها؛ لأنها أعلى شيء فيها.

Yüce Allah'ın: (مِنْ صَيَاصِيهِم) kavli; yani kalelerinden [indirdi]. Mücâhid, İkrime, Atâ, Katâde, es-Süddî ve başkaları böyle demiştir . Sığırların boynuzlarına da en yüksek yerleri olduğu için "sayâsî" denmesi bundandır.

(وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ): وهو الخوف؛ لأنهم كانوا مالؤوا المشركين على حرب رسول الله ﷺ، وليس مَنْ يعلم كمن لا يعلم، فأخافوا المسلمين وراموا قتلهم ليَعزّوا في الدنيا، فانعكس

(وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ): Bu da korkudur. Zira onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı savaşta müşriklere destek vermişlerdi. Bilen kimse bilmeyen kimse gibi değildir. Dünyada üstünlük ve izzet kazanmak arzusuyla Müslümanları korkuttular ve onları öldürmeyi amaçladılar. Ancak durum aleyhlerine

عليهم الحال، وانقلب الفال ، انشمر المشركون ففازوا بصفقة المغبون، فكما راموا العز ذلوا ، وأرادوا استئصال المسلمين فاستؤصلوا، وأضيف إلى ذلك شقاوة الآخرة، فصارت الجملة أن هذه هي الصفقة الخاسرة؛ ولهذا قال تعالى: (فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا) ، فالذين قتلوا هم المقاتلة، والأسراء هم الأصاغر والنساء.

aleyhlerine döndü, talihleri tersine döndü ; müşrikler çekip gitti ve aldanmış kimsenin kazancıyla yetindiler. İzzet istedikleri gibi zillete düştüler , Müslümanların kökünü kazımak istediler fakat kendi kökleri kazındı. Buna bir de ahiret bedbahtlığı eklendi; neticede bu, hüsran dolu bir alışveriş oldu. Bu sebeple Yüce Allah: (فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا) buyurmuştur. Öldürülenler savaşçılardı, esir edilenler ise küçükler ve kadınlardı.

قال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم بن بشير، أخبرنا عبد الملك بن عمير، عن عطية القرظي قال: عُرضتُ على النبي ﷺ يوم قريظة فشكوا فيَّ، فأمر بي النبي ﷺ أن ينظروا: هل أنبت بعد؟ فنظروا فلم يجدوني أنبت، فخلى عني وألحقني بالسبي.

İmam Ahmed şöyle demiştir : Bize Huşeym b. Beşîr anlattı, bize Abdülmelik b. Umeyr, Atiyye el-Kurazî'den bildirdi, o şöyle dedi: Kurayza günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edildim; benim hakkımda şüpheye düştüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana bakmalarını emretti: Acaba [kılları] bitmiş miydi? Baktılar, bitmediğini gördüler; bunun üzerine beni serbest bıraktı ve esirlerin arasına kattı.

وكذا رواه أهل السنن كلهم من طرق، عن عبد الملك بن عمير، به . وقال الترمذي: "حسن صحيح". ورواه النسائي أيضا، من حديث ابن جُرَيْج، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، عن عطية، بنحوه .

Bütün Sünen sahipleri de bunu Abdülmelik b. Umeyr yoluyla farklı tarîklerden rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir. Nesâî de bunu İbn Cüreyc'in hadisinden, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den, Atiyye'den benzer şekilde rivayet etmiştir .

وقوله: (وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ) أي: جعلها لكم من قتلكم لهم (وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا) قيل: خيبر. وقيل: مكة. رواه مالك، عن زيد بن أسلم. وقيل: فارس والروم. وقال ابن جرير: يجوز أن يكون الجميع مرادا.

Yüce Allah'ın: (وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ) kavli; yani onları öldürmenizden ötürü [mallarını] size verdi [demektir]. (وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا) kavli hakkında: Hayber olduğu söylenmiştir. Mekke olduğu da söylenmiştir; bunu Mâlik, Zeyd b. Eslem'den rivayet etmiştir. Fars ve Rum toprakları olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr: "Hepsini kastedilmiş olması caizdir" demiştir.

(وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا): قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أخبرنا محمد بن عمرو، عن أبيه، عن جده علقمة بن وقاص قال: أخبرتني عائشة قالت: خرجت يوم الخندق أقفو الناس، فسمعت وئيد الأرض ورائي، فإذا أنا بسعد بن معاذ ومعه ابن أخيه الحارث بن أوس يحمل مجَنَّه، قالت: فجلست إلى الأرض، فمر سعد وعليه دِرْع من حديد قد خرجت منه أطرافه، فأنا أتخوف على أطراف سعد، قالت: وكان سعد من أعظم الناس وأطولهم، فمر وهو يرتجز ويقول:

(وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا): İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Yezîd anlattı, bize Muhammed b. Amr, babasından, o da dedesi Alkame b. Vakkâs'tan bildirdi, o şöyle dedi: Âişe bana şöyle haber verdi : Hendek günü insanların peşinden çıktım; arkamdan yerin gıcırtısını/ağır ayak seslerini duydum. Bir de baktım ki Sa'd b. Muâz ve yanında kalkanını taşıyan kardeşinin oğlu Hâris b. Evs var. Dedi ki: Yere oturdum. Sa'd, üzerinden uzuvları dışarı taşmış demir bir zırh giymiş halde geçti; ben Sa'd'ın uzuvları için korkuyordum. Dedi ki: Sa'd insanların en cüsseli ve en uzun boylularındandı. Şiir okuyarak geçti ve şöyle diyordu:

لَبَّثْ قليلا يَشْهدُ الهَيْجَا حَمَلْ … مَا أحْسَنَ الموتَ إذا حَانَ الأجَلْ

"Azıcık bekle, savaşa Hamel de şahit olsun! Ecel geldiğinde ölüm ne de güzeldir!"

قالت: فقمت فاقتحمت حديقة، فإذا فيها نفر من المسلمين، وإذا فيها عمر بن الخطاب، وفيهم رجل عليه تَسْبغَة له -تعني المغفر -فقال عمر: ما جاء بك؟ لعمري والله إنك لجريئة، وما يؤمنُك أن يكون بلاء أو يكون تَحَوّز. قالت: فما زال يلومني حتى تمنيت أن الأرض انشقت بي

[Âişe] dedi ki: Bunun üzerine kalkıp bir bahçeye daldım; bir de gördüm ki orada Müslümanlardan bir grup var, aralarında Ömer b. el-Hattâb da bulunuyor. İçlerinde üzerinde bir tesbiğa -yani miğfer- bulunan bir adam vardı. Ömer: "Seni buraya ne getirdi? Ömrüme yemin olsun ki, vallahi sen pek cesursun! Bir felaketin meydana gelmesinden yahut bir mevzi değiştirme/geri çekilme [hamlesi] olmasından seni emin kılan nedir?" dedi. [Âişe] dedi ki: Bana o kadar serzenişte bulunmaya devam etti ki, o an yerin yarılıp beni içine almasını

ساعتئذ، فدخلت فيها، فرفع الرجل التسبغة عن وجهه، فإذا هو طلحة بن عبيد الله فقال: يا عمر، ويحك، إنك قد أكثرت منذ اليوم، وأين التَحَوُّز أو الفرار إلا إلى الله تعالى؟ قالت: ويرمي سعدًا رجل من قريش، يقال له ابن العَرقة بسهم ، وقال له: خذها وأنا ابن العَرقة فأصابَ أكْحَلَه فقطعه، فدعا الله سعد فقال: اللهم، لا تمتني حتى تُقر عيني من قريظة. قالت: وكانوا حلفاءه ومواليه في الجاهلية، قالت: فرقأ كَلْمُه، وبعث الله الريح على المشركين، وكفى الله المؤمنين القتال، وكان الله قويًّا عزيزًا. فلحق أبو سفيان ومَنْ معه بتهامة، ولحق عيينة بن بدر ومَنْ معه بنجد، ورجعت بنو قريظة فتحصنوا في صياصيهم، ورجع رسول الله ﷺ إلى المدينة وأمر بقبة من أدم فضربت على سعد في المسجد، قالت: فجاءه جبريل، ﵇، وإن على ثناياه لنقع الغبار، فقال: أو قد وضعت السلاح؟ لا والله ما وضعت الملائكة بعد السلاح، اخرج إلى بني قريظة فقاتلهم. قالت: فلبس رسول الله ﷺ لأمته، وأذّن في الناس بالرحيل أن يخرجوا، [فخرج رسول الله ﷺ] فمر على بني غَنْم وهم جيران المسجد حوله فقال: ومَنْ مر بكم؟ قالوا: مر بنا دحية الكلبي -وكان دحية الكلبي تشبه لحيته، وسنه ووجهه جبريل، ﵊، فأتاهم رسول الله ﷺ فحاصرهم خمسا وعشرين ليلة، فلما اشتد حصارهم واشتد البلاء قيل لهم: انزلوا على حكم رسول الله ﷺ. فاستشاروا أبا لبابة بن عبد المنذر، فأشار إليهم أنه الذبح. قالوا: ننزل على حكم سعد بن معاذ [فقال رسول الله ﷺ: "انزلوا على حكم سعد بن معاذ". فنزلوا وبعث رسول الله ﷺ إلى سعد بن معاذ] فأتي به على حمار عليه إكاف من ليف قد حُمِل عليه، وحَفّ به قومه، فقالوا: يا أبا عمرو، حلفاؤك ومواليك وأهل النّكاية، ومَنْ قد علمت، قالت: ولا يَرْجعُ إليهم شيئا، ولا يلتفت إليهم، حتى إذا دنا من دورهم التفت إلى قومه فقال: قد آن لي ألا أبالي في الله لومة لائم. قال : قال أبو سعيد : فلما طلع قال رسول الله ﷺ: "قوموا إلى سيدكم فأنزلوه". فقال عمر: سيدنا الله. قال: "أنزلوه". فأنزلوه، قال رسول الله ﷺ: "احكم فيهم". قال سعد: فإني أحكم فيهم أن تقتل مقاتلتهم، وتسبى ذراريهم، وتقسم أموالهم، فقال رسول الله: "لقد حكمت فيهم بحكم الله وحكم رسوله". ثم دعا سعد فقال: اللهم، إن كنت أبقيتَ على نبيك من حرب قريش شيئًا، فأبقني لها. وإن كنت قطعت الحرب بينه وبينهم، فاقبضني إليك. قال: فانفجر كَلْمُه، وكان قد برئ منه إلا مثل الخُرْص، ورجع إلى قبته التي ضرب عليه رسول الله.

ve içine girmeyi temenni ettim. O adam yüzündeki miğfer eteğini kaldırdı, bir de baktım ki o Talha b. Ubeydullah'tır. Dedi ki: "Ey Ömer, yazık sana! Bugünden beri çok ileri gittin. Sığınma yahut kaçış Yüce Allah'tan başka nereye olabilir ki?" Âişe dedi ki: Kureyş'ten İbnü'l-Arika denilen bir adam Sa'd'a bir ok attı ve ona: "Al bunu, ben İbnü'l-Arika'yım!" dedi. Ok onun kol damarına isabet edip kesti. Bunun üzerine Sa'd Allah'a dua edip şöyle dedi: "Allahım! Kurayza'dan dolayı gözüm aydın oluncaya kadar canımı alma!" Âişe dedi ki: Onlar Câhiliye döneminde Sa'd'ın müttefikleri ve dostlarıydı. Âişe dedi ki: Sa'd'ın yarasının kanı dindi. Allah müşriklerin üzerine rüzgârı gönderdi, Müslümanlara savaşta kâfi geldi; Allah güçlüdür, azizdir. Ebû Süfyân ve beraberindekiler Tihâme'ye, Uyeyne b. Hısn ve beraberindekiler de Necid'e gittiler. Benî Kurayza ise geri dönüp kalelerine sığındı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü ve deriden bir çadır kurulmasını emretti; mescitte Sa'd için çadır kuruldu. Âişe dedi ki: Cibrîl -aleyhisselâm- ön dişlerinde toz zerrecikleri olduğu halde ona geldi ve: "Silahı bıraktın mı? Hayır, vallahi melekler henüz silahı bırakmadı! Benî Kurayza'ya çık ve onlarla savaş!" dedi. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını giydi ve insanlara yola çıkmaları için nida ettirdi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yola çıktı] ve mescidin etrafındaki komşuları olan Benî Ganm'a uğrayıp: "Yanınızdan kim geçti?" dedi. "Yanımızdan Dıhye el-Kelbî geçti" dediler. -Dıhye el-Kelbî'nin sakalı, dişleri ve yüzü Cibrîl'e -aleyhisselâm- benzerdi.- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına varıp yirmi beş gece kuşattı. Kuşatmaları ve sıkıntıları şiddetlenince onlara: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olup inin!" denildi. Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir ile istişare ettiler; o ise [boğazına işaret ederek] bunun boğazlanmak olduğunu ima etti. Onlar: "Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup ineriz" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup inin" buyurdu. Onlar da indiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'a haber gönderdi] . Sa'd, üzerine liften bir semer konulmuş bir eşek üzerinde getirildi; kavmi etrafını sarıp: "Ey Ebû Amr! Müttefiklerin, dostların, savaş gücü olanlar ve bildiğin kimselerdir!" dediler. Âişe dedi ki: Sa'd onlara hiçbir karşılık vermiyor, dönüp bakmıyordu. Nihayet evlerine yaklaşınca kavmine dönüp: "Benim için Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeyeceğim an gelmiştir" dedi. Dedi ki : Ebû Saîd şöyle dedi : Sa'd görününce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Efendinize ayağa kalkın ve onu [binitinden] indirin!" buyurdu. Ömer: "Bizim efendimiz Allah'tır" dedi. O: "Onu indirin!" buyurdu. Onu indirdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlar hakkında hüküm ver!" buyurdu. Sa'd: "Ben onlar hakkında savaşçılarının öldürülmesine, çoluk çocuklarının esir alınmasına ve mallarının paylaştırılmasına hükmediyorum" dedi. Resûlullah: "Onlar hakkında Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüyle hükmettin" buyurdu. Sonra Sa'd dua edip şöyle dedi: "Allahım! Peygamberin için Kureyş savaşından geriye bir şey bıraktıysan, onun için beni yaşat. Eğer onunla onlar arasındaki savaşı bitirdiysen, beni katına al!" Dedi ki: Yarası patladı; oysa yara küpe deliği kadar bir yer dışında iyileşmişti. Resûlullah'ın onun için kurdurduğu çadırına geri döndü.

قالت عائشة: فَحَضَره رسولُ الله ﷺ وأبو بكر، وعمر قالت: فوالذي نفس محمد بيده، إني لأعرف بكاء أبي بكر من بكاء عمر، وأنا في حجرتي. وكانوا كما قال الله تعالى: {رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ}.

Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer onun yanında bulundular. Dedi ki: Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ben odamda iken Ebû Bekir'in ağlamasını Ömer'in ağlamasından ayırt edebiliyordum. Onlar tıpkı Yüce Allah'ın: {رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında merhametlidirler” buyurduğu gibiydiler.

قال علقمة: فقلت: أيْ أمّه، فكيف كان رسول الله ﷺ يصنع؟ قالت: كانت عينه لا تدمع على أحد، ولكنه كان إذا وجد فإنما هو آخذ بلحيته.

Alkame dedi ki: Ben: "Ey anneciğim! Peki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yapıyordu?" diye sordum. O da şöyle dedi: "Onun gözünden hiç kimse için yaş akmazdı; ancak üzüldüğü zaman sakalını tutardı."

وقد أخرج البخاري ومسلم من حديث عبد الله بن نمير، عن هشام بن عُرْوَة، عن أبيه، عن عائشة نحوًا من هذا، ولكنه أخصر منه، وفيه دُعاء سعد، ﵁ .

Buhârî ve Müslim de Abdullah b. Nümeyr'in hadisinden, Hişâm b. Urve'den, babasından, Âişe'den buna benzer bir rivayeti tahrîc etmişlerdir; ancak o bundan daha kısadır ve içinde Sa'd'ın -radıyallâhu anh- duası da yer almaktadır .

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)}.

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız gelin, size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim. (28) Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah, içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.' (29)”

هذا أمر من الله لرسوله، صلوات الله وسلامه عليه ، بأن يخَيّر نساءه بين أن يفارقهن، فيذهبن إلى غيره ممن يَحصُل لهن عنده الحياةُ الدنيا وزينتها، وبين الصبر على ما عنده من ضيق الحال، ولهن عند الله في ذلك الثواب الجزيل، فاخترن، ﵅ وأرضاهن، الله ورسوله والدار الآخرة، فجمع الله لهن بعد ذلك بين خير الدنيا وسعادة الآخرة.

Bu, Allah'ın Resûlü'ne -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- hanımlarını, kendilerinden ayrılıp dünya hayatı ve süsünü elde edebilecekleri başkalarına gitmeleri ile onun yanındaki geçim darlığına sabretmeleri arasında muhayyer bırakmasını emretmesidir; buna karşılık onlar için Allah katında pek büyük mükâfat vardır. Onlar -Allah hepsinden razı ve hoşnut olsun- Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçtiler; bunun üzerine Allah da daha sonra onlar için dünya hayrı ile ahiret saadetini bir arada cemetti.

قال البخاري: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب، عن الزهري، قال: أخبرني أبو سلمة بن عبد الرحمن، أن عائشة، ﵂، زوج النبي ﷺ أخبرته: أن رسول الله ﷺ جاءها حين أمره الله أن يخير أزواجه، فبدأ بي رسول الله ﷺ فقال: "إني ذاكر لك أمرا، فلا عليك أن لا تستعجلي حتى تستأمري أبويك"، وقد عَلمَ أن أبويّ لم يكونا يأمراني بفراقه. قالت: ثم قال: "وإن الله قال: (يا أيها النبي قل لأزواجك) إلى تمام الآيتين، فقلت له: ففي أي هذا أستأمر أبوي؟ فإني أريد الله ورسوله والدار الآخرة .

Buhârî şöyle demiştir : Bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, Zührî'den bildirdi, dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Âişe -radıyallâhu anhâ- ona şöyle haber vermiştir: Allah eşlerini muhayyer bırakmasını emrettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benden başlayarak şöyle buyurdu: "Sana bir mesele açacağım; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende senin için bir sakınca yoktur." Oysa o, anne babamın benden ondan ayrılmamı emretmeyeceklerini biliyordu. Âişe dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah: (يا أيها النبي قل لأزواجك) [buyurmuştur]" diyerek iki ayetin sonuna kadar okudu. Ben de ona: "Bunun hangi hususunda anne babama danışacakmışım? Ben şüphesiz Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum" dedim .

وكذا رواه معلقا عن الليث: حدثني يونس، عن الزهري، عن أبي سلمة، عن عائشة، فذكره وزاد: قالت: ثم فعل أزواج النبي ﷺ مثل ما فعلت .

[Buhârî] bunu aynı şekilde Leys'ten muallak olarak da rivayet etmiştir: Bana Yûnus, Zührî'den, Ebû Seleme'den, Âişe'den nakletti; hadisi zikretti ve şu ilaveyi yaptı: Âişe dedi ki: "Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları da benim yaptığımın aynısını yaptılar" .

وقد حكى البخاري أن مَعْمَرًا اضطرب، فتارة رواه عن الزهري، عن أبي سلمة، وتارة رواه عن الزهري، عن عُرْوَة، عن عائشة .

Buhârî, Ma'mer'in [bu rivayette] ihtilafa düştüğünü; kimi zaman Zührî'den, Ebû Seleme'den; kimi zaman da Zührî'den, Urve'den, Âişe'den rivayet ettiğini nakletmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا أحمد بن عبَدة الضَّبِّي، حدثنا أبو عَوَانة، عن عمر بن أبي سلمة، عن أبيه قال: قالت عائشة: لما نزل الخيار قال لي رسول الله ﷺ: "إني أريد أن أذكر لك أمرا، فلا تقضي فيه شيئا حتى تستأمري أبويك". قالت: قلت: وما هو يا رسول الله؟ قال: فردّه عليها. فقالت: فما هو يا رسول الله؟ قالت: فقرأ عليها: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا) إلى آخر الآية. قالت: فقلت: بل نختار الله ورسوله والدار الآخرة. قالت: ففرح بذلك النبي ﷺ

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ahmed b. Abde ed-Dabbî anlattı, bize Ebû Avâne, Ömer b. Ebî Seleme'den, o da babasından anlattı; o şöyle dedi: Âişe dedi ki: Muhayyerlik [ayeti] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: «Sana bir mesele açmak istiyorum; anne babana danışıncaya kadar bu hususta herhangi bir hüküm verme.» Ben: "O nedir ey Allah'ın Resûlü?" dedim. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sözünü ona tekrarladı. Âişe yine: "O nedir ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Âişe dedi ki: Bunun üzerine ona ayetin sonuna kadar şu kısmı okudu: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız...” Âişe dedi ki: Ben de: "Aksine biz Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu tercih ederiz" dedim. Âişe dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buna çok sevindi.

وحدثنا ابن وَكِيع، حدثنا محمد بن بشر، عن محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن عائشة، ﵂، قالت: لما نزلت آية التخيير، بدأ بي رسول الله ﷺ، فقال: "يا عائشة، إني عارض عليك أمرًا، فلا تُفتياني فيه [بشيء] حتى تعرضيه على أبويك أبي بكر وأم رومان". فقلت: يا رسول الله، وما هو؟ قال: "قال الله ﷿: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا * وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا). قالت: فإني أريد الله ورسوله والدار الآخرة، ولا أؤامر في ذلك أبويّ أبا بكر وأم رومان، فضحك رسول الله ﷺ، ثم استقرأ الحُجَر فقال: "إن عائشة قالت كذا وكذا". فقلن: ونحن نقول مثل ما قالت عائشة، ﵅ كلهن .

Bize İbn Vekî' anlattı, bize Muhammed b. Bişr, Muhammed b. Amr'dan, Ebû Seleme'den, Âişe'den -radıyallâhu anhâ- anlattı; o şöyle dedi: Muhayyerlik ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benden başladı ve şöyle buyurdu: "Ey Âişe! Sana bir mesele arz edeceğim; onu anne baban Ebû Bekir ile Ümmü Rûmân'a danışıncaya kadar bu hususta bana [bir şey] söyleme ." Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, o nedir?" dedim. Şöyle buyurdu: "Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurdu: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا * وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا)." Âişe dedi ki: "Ben şüphesiz Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum; bu hususta anne babam Ebû Bekir ve Ümmü Rûmân'a asla danışmam!" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü; sonra diğer odaları tek tek dolaşıp: "Âişe şöyle şöyle dedi" buyurdu. Onların hepsi -Allah hepsinden razı olsun-: "Biz de Âişe'nin dediğinin aynısını söylüyoruz" dediler .

ورواه ابن أبي حاتم، عن أبي سعيد الأشَجِّ، عن أبي أسامة، عن محمد بن عمرو، به.

İbn Ebî Hâtim de bunu Ebû Saîd el-Eşecc'den, Ebû Üsâme'den, Muhammed b. Amr yoluyla aynı şekilde rivayet etmiştir.

قال ابن جرير: وحدثنا سعيد بن يحيى الأموي، حدثنا أبي، عن محمد بن إسحاق، عن عبد الله بن أبي بكر، عن عَمرة، عن عائشة؛ أن رسول الله ﷺ لما نزل إلى نسائه أمر أن يخيرهن، فدخل عَليَّ فقال: "سأذكر لك أمرا فلا تعجلي حتى تستشيري أباك". فقلت: وما هو يا نبي الله؟ قال: "إني أمرت أن أخيركن"، وتلا عليها آية التخيير، إلى آخر الآيتين. قالت: فقلت: وما الذي تقول لا تعجلي حتى تستشيري أباك؟ فإني اختار الله ورسوله، فَسُرّ بذلك، وعَرَض على نسائه فتتابعن كُلّهن، فاخترنَ الله ورسوله .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Saîd b. Yahyâ el-Emevî anlattı, bize babam, Muhammed b. İshâk'tan , Abdullah b. Ebî Bekir'den, Amre'den, Âişe'den anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının yanına indiğinde onları muhayyer bırakmakla emrolundu. Yanıma girip: "Sana bir mesele açacağım; babana danışıncaya kadar acele etme" buyurdu. Ben: "O nedir ey Allah'ın Nebîsi?" dedim. "Sizi muhayyer bırakmakla emrolundum" buyurdu ve ona iki ayetin sonuna kadar muhayyerlik ayetini okudu. Âişe dedi ki: "Bana 'acele etme, babana danış' dediğin şey de nedir? Ben şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü seçiyorum!" dedim. Buna sevindi ve bunu diğer hanımlarına da arz etti; hepsi birbiri ardınca Allah'ı ve Resûlü'nü seçtiler .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا يزيد بن سنان البصري، حدثنا أبو صالح عبد الله بن صالح، حدثني الليث، حدثني عُقَيل، عن الزهري، أخبرنَي عُبيد الله بن عبد الله بن أبي ثَور، عن ابن عباس، ﵄، قال: قالت عائشة، ﵂: أنزلت آية التخيير فبدأ بي أَوَّلَ امرأة من نسائه، فقال: "إني ذاكر لك أمرا، فلا عليك ألا تعجلي حتى تستأمري أبويك". قالت: قد عَلِم أن أبوي لم يكونا يأمراني بفراقه. قالت: ثم قال: "إن الله قال: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ) الآيتين. قالت عائشة: فقلت: أفي هذا أستأمر أبويّ؟ فإني أريد الله ورسوله والدار الآخرة. ثم خير نساءه كلهن، فقلن مثل ما قالت عائشة، ﵅.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Sinân el-Basrî anlattı, bize Ebû Sâlih Abdullah b. Sâlih anlattı, bana Leys anlattı, bana Ukayl, Zührî'den anlattı, bana Ubeydullah b. Abdillâh b. Ebî Sevr, İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- bildirdi, o şöyle dedi: Âişe -radıyallâhu anhâ- şöyle dedi: Muhayyerlik ayeti indirildiğinde hanımları arasından ilk kadın olarak benden başladı ve şöyle buyurdu: "Sana bir mesele açacağım; anne babana danışıncaya kadar acele etmemende senin için bir sakınca yoktur." Âişe dedi ki: O, anne babamın benden ondan ayrılmamı emretmeyeceklerini çok iyi biliyordu . Dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ) [buyurmuştur]" deyip iki ayeti okudu. Âişe dedi ki: "Bunun için mi anne babama danışacakmışım? Ben şüphesiz Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorum" dedim. Sonra hanımlarının hepsini muhayyer bıraktı; onlar da Âişe'nin söylediğinin aynısını söylediler -Allah hepsinden razı olsun-.

وأخرجه البخاري ومسلم جميعا، عن قتيبة، عن الليث، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة مثله .

Buhârî ve Müslim bunu birlikte Kuteybe'den, Leys'ten, Zührî'den, Urve'den, Âişe'den benzer şekilde tahrîc etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن مسلم بن صَبِِيح، عن مسروق، عن عائشة قالت: خيرنا رسول الله ﷺ فاخترناه، فلم يعدها علينا شيئا. أخرجاه من حديث الأعمش

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, Müslim b. Sabîh'ten, Mesrûk'tan, Âişe'den anlattı; Âişe şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, biz de onu seçtik; [Resûlullah] bunu bizim aleyhimize hiçbir şey (talâk) saymadı.» Her ikisi (Buhârî ve Müslim) bunu el-A'meş'in hadisinden tahrîc etmişlerdir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو عامر عبد الملك بن عمرو، حدثنا زكريا بن إسحاق، عن أبي الزبير، عن جابر قال: أقبل أبو بكر، ﵁، يستأذن على رسول الله ﷺ والناس ببابه جلوس، والنبي ﷺ جالس: فلم يؤذن له. ثم أقبل عمر فاستأذن فلم يؤذن له. ثم أذن لأبي بكر وعمر فدخلا والنبي ﷺ جالس وحوله نساؤه، وهو ساكت، فقال عمر: لأكلمن النبي ﷺ لعله يضحك، فقال عمر: يا رسول الله، لو رأيت ابنة زيد -امرأة عمر -سألتني النفقة آنفا، فوجأت عنقها. فضحك النبي ﷺ حتى بدا ناجذه وقال: "هن حولي يسألنني النفقة". فقام أبو بكر، ﵁، إلى عائشة ليضربها، وقام عمر، ﵁، إلى حفصة، كلاهما يقولان: تسألان النبي ﷺ ما ليس عنده. فنهاهما رسول الله ﷺ فقلن نساؤه: والله لا نسأل رسول الله بعد هذا المجلس ما ليس عنده. قال: وأنزل الله، ﷿، الخيار، فبدأ بعائشة فقال: "إني أذكر لك أمرًا ما أحب أن تعجلي فيه حتى تستأمري أبويك". قالت: وما هو؟ قال: فتلا عليها: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ) الآية، قالت عائشة، ﵂: أفيك أستأمر أبوي؟ بل أختار الله ورسوله، وأسألك ألا تذكر لامرأة من نسائك ما اخترت. فقال: "إن الله تعالى لم يبعثني معنفًا، ولكن بعثني معلمًا ميسرًا ، لا تسألني امرأة منهن عما اخترتِ إلا أخبرتُها".

İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr anlattı, bize Zekeriyyâ b. İshâk, Ebû ez-Zübeyr'den, Câbir'den anlattı, Câbir şöyle dedi: Ebû Bekir -radıyallâhu anh- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istemeye geldi; insanlar kapısında oturuyor, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de [içeride] oturuyordu; ona izin verilmedi. Sonra Ömer gelip izin istedi, ona da izin verilmedi. Sonra Ebû Bekir ve Ömer'e izin verildi, içeri girdiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, etrafında da hanımları bulunuyordu ve o suskundu. Ömer: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşayım, belki güler" dedi ve şöyle konuştu: "Ey Allah'ın Resûlü! Zeyd'in kızını -Ömer'in hanımını- bir görsen; az önce benden nafaka istedi, ben de boynuna vurdum." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü ve: "İşte bunlar da etrafımda benden nafaka istiyorlar" buyurdu. Ebû Bekir -radıyallâhu anh- vurmak için Âişe'ye doğru kalktı, Ömer -radıyallâhu anh- de Hafsa'ya doğru kalktı; her ikisi de: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan şeyi mi istiyorsunuz?" diyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları menetti. Bunun üzerine hanımları: "Vallahi bu meclisten sonra Resûlullah'tan yanında olmayan hiçbir şeyi istemeyeceğiz" dediler. Câbir dedi ki: Aziz ve Celil olan Allah muhayyerlik [ayetini] indirdi. [Peygamber] Âişe'den başlayarak şöyle buyurdu: "Sana bir mesele açacağım; anne babana danışıncaya kadar bu hususta acele etmeni istemem." Âişe: "O nedir?" dedi. [Peygamber] ona: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأزْوَاجِكَ) ayetini okudu. Âişe -radıyallâhu anhâ-: "Senin hakkında mı anne babama danışacağım? Bilakis ben Allah'ı ve Resûlü'nü seçiyorum; senden hanımlarından hiçbir kadına neyi seçtiğimi söylememeni rica ediyorum" dedi. Bunun üzerine [Peygamber]: "Şüphesiz Yüce Allah beni zorlaştırıcı/kaba davranıcı olarak göndermedi, aksine beni bir öğretici ve kolaylaştırıcı olarak gönderdi . Onlardan hangi kadın bana senin neyi seçtiğini sorarsa mutlaka ona haber veririm" buyurdu.

انفرد بإخراجه مسلم دون البخاري، فرواه هو والنسائي، من حديث زكريا بن إسحاق المكي، به .

Bunu Buhârî hariç yalnız Müslim tahrîc etmiş; o ve Nesâî Zekeriyyâ b. İshâk el-Mekkî'nin hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال عبد الله بن الإمام أحمد: حدثنا سُرَيْج بن يونس، حدثنا علي بن هاشم بن البريد، عن محمد بن عبيد [الله بن علي] بن أبي رافع، عن عثمان بن علي بن الحسين، عن أبيه، عن علي، ﵁: أن رسول الله ﷺ خَيَّر نساءه الدنيا والآخرة، ولم يخيرهن الطلاق .

İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir: Bize Süreyc b. Yûnus anlattı, bize Ali b. Hâşim b. el-Bürayd, Muhammed b. Ubeyd[illâh b. Alî] b. Ebî Râfi'den, Osman b. Alî b. el-Hüseyn'den, babasından, Ali'den -radıyallâhu anh- anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını dünya ile ahiret arasında muhayyer bıraktı, onları boşanma hususunda muhayyer bırakmadı .

وهذا منقطع، وقد رُوي عن الحسن وقتادة وغيرهما نحو ذلك. وهو خلاف الظاهر من الآية، فإنه قال: (فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا) أي: أعطيكن حقوقكن وأطلق سراحكن.

Bu [rivayet] munkatıdır; Hasan, Katâde ve başkalarından da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Oysa bu, ayetin zahirine aykırıdır; zira O: (فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلا) yani "size haklarınızı vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim (boşayayım)" buyurmuştur.

وقد اختلف العلماء في جواز تزويج غيره لهن لو طلقهن، على قولين، وأصحهما نعم لو وقع، ليحصل المقصود من السراح، والله أعلم.

İlim ehli, şayet onları boşayacak olsaydı başkalarının onlarla evlenmesinin caiz olup olmayacağı konusunda iki görüşe ayrılmıştır; bunlardan en sahih olanı -şayet vuku bulsaydı- salıverilmenin (serâh) gayesinin hasıl olması için "evet" [caiz olurdu] görüşüdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قال عكرمة: وكان تحته يومئذ تسع نسوة، خمس من قريش: عائشة، وحفصة، وأم حبيبة، وسودة، وأم سلمة، وكانت تحته ﷺ صفية بنت حُيَيّ النَّضَريَّة، وميمونة بنت الحارث الهلالية، وزينب بنت جحش الأسدية، وجويرية بنت الحارث المصطلقية، ﵅ وأرضاهن.

İkrime şöyle demiştir: O gün onun nikâhı altında dokuz kadın bulunuyordu; beşi Kureyş'tendi: Âişe, Hafsa, Ümmü Habîbe, Sevde ve Ümmü Seleme. Ayrıca sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâhı altında en-Nadrîyye olan Safiyye bnt. Huyey, el-Hilâliyye olan Meymûne bnt. el-Hâris, el-Esediyye olan Zeyneb bnt. Cahş ve el-Mustalikıyye olan Cüveyriye bnt. el-Hâris vardı -Allah hepsinden razı ve hoşnut olsun-.

[ولم يتزوج واحدة منهن، إلا بعد أن توفيت خديجة بنت خويلد بن أسد بن عبد العزى بن قصي بن كلاب، تزوجها رسول الله ﷺ بمكة، وهو ابن خمس وعشرين سنة، وبقيت معه إلى أن أكرمه الله برسالته فآمنت به ونصرته، وكانت له وزير صدق، وماتت قبل الهجرة بثلاث سنين، ﵂، في الأصح، ولها خصائص منها: أنه لم يتزوج عليها غيرها، ومنها أن أولاده كلهم منها، إلا إبراهيم، فإنه من سريته مارية، ومنها أنها خير نساء الأمة.

[Resûlullah], Hadîce bnt. Huveylid b. Esed b. Abdiluzzâ b. Kusayy b. Kilâb vefat edinceye kadar onlardan hiçbiriyle evlenmemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yirmi beş yaşındayken Mekke'de onunla evlendi. Allah onu peygamberliği ile şereflendirinceye kadar onunla kaldı; o da ona iman etti ve ona yardım etti, onun için dürüst bir vezir oldu. En sahih görüşe göre hicretten üç yıl önce vefat etti -radıyallâhu anhâ-. Onun birtakım hususiyetleri vardır: Bunlardan biri, [Resûlullah'ın] onun sağlığında üzerine başka bir kadınla evlenmemiş olmasıdır. Bir diğeri, İbrâhim hariç -ki o, câriyesi Mâriye'dendir- bütün çocuklarının ondan olmasıdır. Bir diğeri de onun bu ümmetin kadınlarının en hayırlısı olmasıdır.

واختلف في تفضيلها على عائشة على ثلاثة أقوال، ثالثها الوقف.

Onun Âişe'den üstün olup olmadığı hususunda üç görüş üzere ihtilaf edilmiştir; üçüncüsü tevakkuf etmektir (görüş belirtmemektir).

وسئل شيخنا أبو العباس بن تيمية عنهما فقال: اختصت كل واحدة منهما بخاصية، فخديجة كان تأثيرها في أول الإسلام، وكانت تُسلِّي رسول الله ﷺ وتثبته، وتسكنه، وتبذل دونه مالها، فأدركت غُرة الإسلام، واحتملت الأذى في الله وفي رسوله وكان نصرتها للرسول في أعظم أوقات الحاجة، فلها من النصرة والبذل ما ليس لغيرها. وعائشة تأثيرها في آخر الإسلام، فلها من التفقه في الدين وتبليغه إلى الأمة، وانتفاع بنيها بما أدَّت إليهم من العلم، ما ليس لغيرها. هذا معنى كلامه، ﵁.

Şeyhimiz Ebü'l-Abbâs b. Teymiyye'ye ikisi hakkında sorulunca şöyle demiştir: İkisinden her biri bir özellikle temayüz etmiştir. Hadîce'nin etkisi İslâm'ın ilk dönemindeydi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ediyor, ona sebat veriyor, onu teskin ediyor ve onun uğruna malını harcıyordu. İslâm'ın ilk parlak vaktine yetişti; Allah ve Resûlü yolunda eziyetlere katlandı. Resûl'e yardımı, ihtiyacın en şiddetli olduğu zamandaydı; dolayısıyla onun sahip olduğu yardım ve fedakârlık başkasında yoktur. Âişe'nin etkisi ise İslâm'ın son dönemindeydi; onun dinde derin fıkıh sahibi olması, bunu ümmete tebliğ etmesi ve çocuklarının (ümmetin) onlara aktardığı ilimden faydalanması bakımından sahip olduğu meziyet başkasında yoktur. Onun -radıyallâhu anh- sözünün anlamı budur.

ومن خصائصها: أن الله، سبحانه، بعث إليها السلام مع جبريل، فبلغها رسول الله ﷺ ذلك. روى البخاري في صحيحه عن أبي هريرة، ﵁، قال: أتى جبريل، ﵇، النبي ﷺ فقال: يا رسول الله، هذه خديجة، قد أتت معها إناء فيه إدام أو طعام أو شراب، فإذا هي أتتك فأقرئها السلام من ربها ومني، وبشرها ببيت في الجنة، من قَصَب، لا صَخَب فيه ولا نَصَب وهذه لعَمْر الله خاصة، لم تكن لسواها. وأما عائشة، ﵂، فإن جبريل سلَّم عليها على لسان النبي ﷺ، فروى البخاري بإسناده أن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ يومًا: "يا عائشة، هذا جبريل يقرئك السلام". فقلت: وعليه السلام ورحمة الله وبركاته، ترى ما لا أرى، تريد رسول الله ﷺ . ومن خواص خديجة، ﵂: أنه لم تسوءه قط، ولم تغاضبه، ولم ينلها منه إيلاءً، ولا عتب قط، ولا هجر، وكفى بهذه منقبة وفضيلة.

Onun özelliklerinden biri de: Sübhânehu olan Allah'ın Cibrîl vasıtasıyla ona selâm göndermesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bunu ona tebliğ etmesidir. Buhârî Sahîh'inde Ebû Hureyre'den -radıyallâhu anh- şöyle rivayet etmiştir: Cibrîl -aleyhisselâm- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! İşte Hadîce; beraberinde içinde katık veya yemek yahut içecek bulunan bir kapla geldi. Yanına geldiğinde ona Rabbinden ve benden selâm söyle; onu cennette inciden/kamıştan yapılmış, içinde hiçbir gürültü ve yorgunluk bulunmayan bir köşkle müjdele" dedi. Allah'a yemin olsun ki bu, başkasına nasip olmamış bir hususiyettir. Âişe'ye -radıyallâhu anhâ- gelince, Cibrîl ona Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle selâm vermiştir. Nitekim Buhârî senediyle Âişe'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: "Ey Âişe! İşte Cibrîl, sana selâm söylüyor" buyurdu. Ben de: "Ve aleyhisselâm ve rahmetullâhi ve berekâtüh; sen benim görmediğimi görüyorsun" dedim; bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyordu . Hadîce'nin -radıyallâhu anhâ- hususiyetlerinden biri de: Onu asla üzmemiş, ona asla öfkelenmemiş; [Peygamber'den] ona karşı asla bir îlâ (uzak durma yemini), bir kınama veya bir terk etme vaki olmamıştır. Menkıbe ve fazilet olarak bu [ona] yeter!

ومن خواصها: أنها أول امرأة آمنت بالله ورسوله من هذه الأمة.

Onun hususiyetlerinden biri de: Bu ümmetten Allah'a ve Resûlü'ne iman eden ilk kadın olmasıdır.

فصل:

Fasıl:

فلمَّا توفاها الله تزوج بعدها سودة بنت زمعة، ﵂، وهي سودة بنت زمعة بن قيس بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر بن مالك بن جبل بن عامر بن لؤي، وكبرت عنده، وأراد طلاقها فوهبت يومها لعائشة، فأمسكها. وهذا من خواصها: أنها آثرت بيومها حب النبي ﷺ تقربًا إلى رسول الله ﷺ، وحبا له، وإيثارا لمقامها معه، فكان يقسم لعائشة يومها ويوم سودة، ويقسم لنسائه، ولا يقسم لها وهي راضية بذلك مؤثرة، لترضي رسول الله ﷺ.

Allah onu vefat ettirince, ondan sonra Sevde bnt. Zem'a -radıyallâhu anhâ- ile evlendi. O, Sevde bnt. Zem'a b. Kays b. Abdişems b. Abdivüdd b. Nasr b. Mâlik b. Cisl b. Âmir b. Lüeyy'dir. Onun yanında yaşlandı; [Peygamber] onu boşamak isteyince o da [nöbet] gününü Âişe'ye hibe etti, o da onu nikâhında tuttu. Bu da onun hususiyetlerindendir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakınlaşmak, onu sevdiği ve onun yanındaki makamını tercih ettiği için gününü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevgisine feda etti. Böylece [Peygamber] Âişe'ye hem kendi gününü hem de Sevde'nin gününü ayırır, diğer hanımlarına paylaştırır, Sevde'ye ise pay ayırmazdı; Sevde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i razı etmek için bundan hoşnut ve razı idi.

وتزوج الصديقة بنت الصديق عائشة بنت أبي بكر، ﵄، وهي بنت ست سنين قبل الهجرة بسنتين، وقيل: بثلاث، وبنى بها بالمدينة أول مقدمه في السنة الأولى، وهي بنت تسع، ومات عنها وهي بنت ثمان عشرة، وتوفيت بالمدينة، ودفنت بالبقيع، وأوصت أن يصلي عليها أبو هريرة سنة ثمان وخمسين، ومن خصائصها: أنها كانت أحب أزواج رسول الله ﷺ إليه، كما ثبت ذلك عنه في البخاري وغيره، أنه سئل أي الناس أحب إليك؟ قال: "عائشة". قيل: فمن الرجال؟ قال: "أبوها" .

Sıddîka bnt. es-Sıddîk Âişe bnt. Ebî Bekir -radıyallâhu anhümâ- ile hicretten iki yıl önce, bir rivayete göre üç yıl önce, o altı yaşındayken evlendi. Medine'ye ilk gelişinde birinci yılda, o dokuz yaşındayken onunla gerdeğe girdi. Peygamber vefat ettiğinde Âişe on sekiz yaşındaydı. Medine'de vefat etti ve Bakî' mezarlığına defnedildi; elli sekiz yılında cenaze namazını Ebû Hureyre'nin kıldırmasını vasiyet etmişti. Onun hususiyetlerinden biri: Buhârî ve diğerlerinde sabit olduğu üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in en sevdiği hanımı olmasıydı; nitekim ona: "İnsanlardan sana en sevimli olan kimdir?" diye sorulduğunda: "Âişe" buyurdu. "Peki erkeklerden?" denilince: "Babası" buyurdu .

ومن خصائصها أيضا: أنه لم يتزوج بكرا غيرها.

Yine onun hususiyetlerinden biri: Ondan başka hiçbir bâkire ile evlenmemiş olmasıdır.

ومن خصائصها: أنه كان ينزل عليه الوحي وهو

Yine onun hususiyetlerinden biri de: [Resûlullah'a] vahiy indiğinde kendisinin

في لحافها دون غيرها.

diğer hanımlarının değil, yalnızca onun yorganı altında bulunuyor olmasıydı.