والثاني: أنه من سلالة عَابَر، وهو هود، ﵊، واختلفوا في كيفية اتصال نسبه به على ثلاث طرائق أيضًا.
İkincisi: O, Âbir'in -ki o Hûd aleyhisselâm'dır- soyundandır. Nesebinin ona nasıl bağlandığı hususunda da yine üç farklı görüş üzere ihtilaf etmişlerdir.
والثالث: أنه من سلالة إسماعيل بن إبراهيم الخليل، ﵉، واختلفوا في كيفية اتصال نسبه به على ثلاث طرائق أيضا. وقد ذكر ذلك مستقصى الإمام الحافظ أبو عمر بن عبد البر النَّمري، ﵀، في كتابه [المسمى] : "الإنباه على ذكر أصول القبائل الرواة" .
Üçüncüsü: O, Halîl İbrâhîm aleyhisselâm'ın oğlu İsmâîl'in soyundandır. Nesebinin ona nasıl bağlandığı hususunda da yine üç farklı görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Bunu İmam Hâfız Ebû Ömer b. Abdilberr en-Nemerî rahimehullâh, [adlı] «el-İnbâh alâ Zikri Usûli'l-Kabâili'r-Ruvât» isimli kitabında etraflıca zikretmiştir.
ومعنى قوله ﵇: "كان رجلا من العرب" يعني: العرب العاربة الذين كانوا قبل الخليل، ﵇، من سلالة سام بن نوح. وعلى القول الثالث: كان من سلالة الخليل، ﵇، وليس هذا بالمشهور عندهم، والله أعلم. ولكن في صحيح البخاري: أن رسول الله ﷺ مرَّ بنفر من "أسلَمَ" ينتضلون، فقال: "ارموا بني إسماعيل، فإن أباكم كان راميا" . فأسلم قبيلة من الأنصار، والأنصار أوسها وخزرجها من غسان من عرب اليمن من سبأ، نزلوا بيثرب لما تفرقت سبأ في البلاد، حين بعث الله عليهم سيل العرم، ونزلت طائفة منهم بالشام، وإنما قيل لهم: غَسَّان بماء نزلوا عليه قيلَ: باليمن. وقيل: إنه قريب من المُشَلَّل ، كما قال حسان بن ثابت:
Onun aleyhisselâm: "Araplardan bir adamdı" sözünün anlamı şudur: Yani Halîl aleyhisselâm'dan önce var olan, Nûh oğlu Sâm'ın soyundan gelen safkan Araplardandır (Arab-ı Âribe). Üçüncü görüşe göre ise Halîl aleyhisselâm'ın soyundandır; ancak bu, onların nezdinde meşhur olan [görüş] değildir, en doğrusunu Allah bilir. Fakat Sahîh-i Buhârî'de [şu rivayet] yer almaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ok atışması yapan Eslem kabilesinden bir grubun yanından geçti ve şöyle buyurdu: "Ey İsmâîloğulları, atın! Çünkü sizin babanız da bir okçuydu." Eslem ise Ensâr'dan bir kabiledir; Ensâr'ın Evs ve Hazrec kolları da Gassân'dan, Yemen Araplarından ve Sebe'dendir. Allah onların üzerine Arim selini gönderip Sebe' halkı memleketlere dağıldığında Yesrib'e yerleşmişlerdi; onlardan bir topluluk da Şam'a yerleşti. Onlara «Gassân» denilmesi ise konakladıkları bir su sebebiyledir. Bunun Yemen'de olduğu söylenmiştir. Müşellel yakınlarında olduğu da söylenmiştir ; nitekim Hassân b. Sâbit şöyle demiştir:
إمَّا سَألت فَإنَّا مَعْشَرٌ نُجُبٌ … الأزْدُ نِسْبَتُنَا، والماء غَسَّانُ
Soracak olursan, biz şerefli ve seçkin bir topluluğuz, … Nesebimiz Ezd'dir, [konakladığımız] su da Gassân'dır.
ومعنى قوله: "ولد له عشرة من العرب" أي: كان من نسله هؤلاء العشرة الذين يرجع
Onun: «Araplardan onun on [çocuğu] doğdu» sözünün anlamı şudur: Yani kendilerine varan bu on [kişi] onun soyundandı...
إليهم أصول القبائل من عرب اليمن، لا أنهم ولدوا من صلبه، بل منهم من بينه وبينه الأبوان والثلاثة والأقل والأكثر، كما هو مقرر مبين في مواضعه من كتب النسب.
bu on kişi onun soyundandı; yoksa doğrudan kendi sulbünden doğmuş değillerdi. Bilakis onlardan bazısıyla onun arasında iki, üç veya daha az ya da daha çok ata vardı; nitekim bu husus nesep kitaplarının ilgili yerlerinde açıkça ortaya konmuştur.
ومعنى قوله: "فتيامن منهم ستة، وتشاءم منهم أربعة" أي: بعد ما أرسل الله عليهم سيل العرم، منهم مَنْ أقام ببلادهم، ومنهم مَنْ نزح عنها إلى غيرها، وكان من أمر السد أنه كان الماء يأتيهم من بين جبلين وتجتمع إليه أيضا سيول أمطارهم وأوديتهم، فعَمَدَ ملوكهم الأقادم، فبنوا بينهما سدًا عظيما محكما حتى ارتفع الماء، وحُكمَ على حافات ذينك الجبلين، فغرسوا الأشجار واستغلوا الثمار في غاية ما يكون من الكثرة والحسن، كما ذكر غير واحد من السلف، منهم قتادة: أن المرأة كانت تمشي تحت الأشجار وعلى رأسها مكتل أو زنبيل، وهو الذي تخترف فيه الثمار، فيتساقط من الأشجار في ذلك ما يملؤه من غير أن يحتاج إلى كلفة ولا قُطَّاف، لكثرته ونضجه واستوائه، وكان هذا السد بمأرب: بلدة بينها وبين صنعاء ثلاث مراحل، ويعرف بسد مأرب.
Onun: "Onlardan altısı güneye (Yemen tarafına), dördü ise kuzeye (Şam tarafına) yöneldi" sözünün anlamı ise şudur: Yani Allah onların üzerine Arim selini gönderdikten sonra, onlardan bir kısmı kendi memleketlerinde kaldı, bir kısmı da oradan göç edip başka yerlere gitti. Seddin durumu ise şöyleydi: Su onlara iki dağ arasından gelmekteydi; yağmur ve vadilerinin selleri de orada toplanıyordu. İlk hükümdarları bu iki dağın arasına sağlam ve büyük bir set inşa ettiler, öyle ki su yükseldi ve bu iki dağın yamaçlarına kadar ulaştı. Ağaçlar diktiler ve alabildiğine bol ve güzel meyveler elde ettiler; nitekim Seleften Katâde dahil birden fazla kişinin zikrettiğine göre: Bir kadın ağaçların altında başında bir sepet veya zembil -ki içine toplanan meyveler konurdu- ile yürürdü de meyvelerin çokluğundan, olgunluğundan ve kıvamında oluşundan ötürü, hiçbir zahmete ve toplayıcıya gerek kalmaksızın ağaçlardan dökülenler o sepeti doldururdu. Bu set Me'rib'de bulunuyordu; Me'rib ise San'a ile arasında üç konaklık mesafe olan bir beldedir ve Me'rib Seddi olarak bilinir.
وذكر آخرون أنه لم يكن ببلدهم شيء من الذباب ولا البعوض ولا البراغيث، ولا شيء من الهوام، وذلك لاعتدال الهواء وصحة المزاج وعناية الله بهم، ليوحدوه ويعبدوه، كما قال تعالى: (لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ)، ثم فسرها بقوله: (جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ) أي: من ناحيتي الجبلين والبلدة بين ذلك، (كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ) أي: غفور لكم إن استمررتم على التوحيد.
Başkaları da onların memleketlerinde hiç karasinek, sivrisinek, pire ve haşerat bulunmadığını zikretmişlerdir. Bu durum havanın mutedil olmasından, mizaçların sıhhatinden ve yalnızca Allah'ı birleyip O'na ibadet etsinler diye Allah'ın onlara olan lütfundan ileri geliyordu; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ} “Andolsun ki Sebe’ kavmi için yurtlarında bir ibret vardı.” Sonra bunu şu sözüyle açıklamıştır: {جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ} “Sağdan ve soldan iki bahçe...” Yani iki dağın yamaçlarından [uzanan bahçeler] ve belde de bunların arasındaydı. {كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ} “Rabbinizin rızkından yiyin ve O'na şükredin. Ne güzel bir belde ve çok bağışlayıcı bir Rab!” Yani tevhîd üzere devam ederseniz [Rabbiniz] sizi bağışlayıcıdır.
وقوله: (فَأَعْرَضُوا) أي: عن توحيد الله وعبادته وشكره على ما أنعم به عليهم، وعدلوا إلى عبادة الشمس، كما قال هدهد سليمان: {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ * إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ * وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ} [النمل: ٢٢، ٢٤].
Yüce Allah'ın: {فَأَعْرَضُوا} “Fakat onlar yüz çevirdiler.” buyruğu, yani Allah'ı birlemekten, O'na ibadet etmekten ve kendilerine bahşettiği nimetlere şükretmekten yüz çevirdiler ve güneşe tapmaya yöneldiler; nitekim Süleyman'ın hüdhüdü şöyle demiştir: {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ * إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ * وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ} [en-Neml: 22-24] “Sana Sebe'den doğru bir haber getirdim. Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum. Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuş; bu yüzden doğru yolu bulamıyorlar.”
وقال محمد بن إسحاق، عن وهب بن مُنَبّه: بعث الله إليهم ثلاثة عشر نبيا.
Muhammed b. İshâk, Vehb b. Münebbih'ten nakille şöyle demiştir: Allah onlara on üç peygamber gönderdi.
وقال السُّدِّي: أرسل الله إليهم اثني عشر ألف نبي، والله أعلم.
es-Süddî ise: Allah onlara on iki bin peygamber gönderdi, demiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ): قيل: المراد بالعرم المياه. وقيل: الوادي. وقيل: الجُرَذ. وقيل: الماء الغزير. فيكون من باب إضافة الاسم إلى صفته، مثل: "مسجد الجامع". و"سعيد كُرْز" حكى ذلك السهيلي.
Yüce Allah'ın: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} “Bunun üzerine biz de onların üzerlerine Arim selini salıverdik.” buyruğuna gelince; «el-Arim» ile kastedilenin sular olduğu söylenmiştir. Vadi olduğu da söylenmiştir. Fare olduğu da söylenmiştir. Bol su olduğu da söylenmiştir. Bu durumda [bu tamlama], "el-Mescidü'l-Câmi'" ve "Saîd-i Kürz" örneklerinde olduğu gibi ismin kendi sıfatına izâfe edilmesi kabilinden olur; bunu es-Süheylî nakletmiştir.
وذكر غير واحد منهم ابن عباس، ووهب بن منبه، وقتادة، والضحاك؛ أن الله، ﷿، لما أراد عقوبتهم بإرسال العرم عليهم، بعث على السد دابة من الأرض، يقال لها: "الجُرَذ" نقبته -قال وهب بن منبه: وقد كانوا يجدون في كتبهم أن سبب خراب هذا السد هو الجُرَذ فكانوا يرصدون عنده السنانير برهة من الزمان، فلما جاء القدر غلبت الفأر السنانير، وولجت إلى السَّدّ فنقبته، فانهار عليهم.
Aralarında İbn Abbâs, Vehb b. Münebbih, Katâde ve ed-Dahhâk'ın da bulunduğu birden fazla âlim şöyle zikretmiştir: Azîz ve Celîl olan Allah, üzerlerine Arim [selini] salarak onları cezalandırmak istediğinde, seddin üzerine yerden "el-Curez" (büyük dağ faresi/köstebek) denilen bir hayvan musallat etti ve [bu hayvan] seddi deldi. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: "Onlar kendi kitaplarında bu seddin yıkılma sebebinin fare olduğunu görüyorlardı. Bu yüzden bir müddet seddin yanında kedileri gözetleyici olarak tuttular. Fakat [ilâhî] takdir gelip çatınca fare kedilere üstün geldi, seddin içerisine süzülüp onu deldi, böylece [set] üzerlerine yıkılıp yerle bir oldu."
وقال قتادة وغيره: الجُرَذ: هو الخَلْد، نقبت أسافله حتى إذا ضَعف ووَهَى، وجاءت أيام السيول، صَدمَ الماءُ البناءَ فسقط، فانساب الماء في أسفل الوادي، وخرّبَ ما بين يديه من الأبنية والأشجار وغير ذلك، ونضب الماء عن الأشجار التي في الجبلين عن يمين وشمال، فيبست وتحطمت، وتبدلت تلك الأشجار المثمرة الأنيقة النضرة، كما قال الله وتعالى: (وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ).
Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: «el-Curez», köstebektir. [Seddin] alt kısımlarını deldi; nihayet set zayıflayıp gevşeyince ve seller dönemi gelince, su yapıya çarpıp onu yıktı. Su vadinin aşağısına doğru aktı ve önündeki binaları, ağaçları ve diğer şeyleri yerle bir etti. Sağdaki ve soldaki iki dağda bulunan ağaçların suyu çekildi; böylece kuruyup kırıldılar ve o meyveli, zarif ve taptaze ağaçlar değişime uğradı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ} “Ve onlara iki bahçelerinin yerine, buruk yemişli iki bahçe verdik.”
قال ابن عباس، ومجاهد، وعِكْرِمة، وعطاء الخُرَاساني، والحسن، وقتادة، والسُّدِّي: وهو الأراك، وأكلة البَرير.
İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Atâ el-Horasânî, el-Hasan, Katâde ve es-Süddî: "O, erâk ağacı ve onun meyvesi olan berîrdir" demişlerdir.
(وَأَثْل): قال العوفي، عن ابن عباس: هو الطَّرْفاء.
{وَأَثْلٍ} “ve ılgın” [ifadesi hakkında] el-Avfî, İbn Abbâs'tan: "O, tarfâ (ılgın) ağacıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وقال غيره: هو شجر يشبه الطرفاء. وقيل: هو السّمُر. فالله أعلم.
Başkası da: "O, tarfâya benzeyen bir ağaçtır" demiştir. Semür ağacı olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ): لما كان أجودَ هذه الأشجار المبدل بها هو السّدْر قال: (وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ)، فهذا الذي صار أمر تَيْنك الجنتين إليه، بعد الثمار النضيجة والمناظر الحسنة، والظلال العميقة والأنهار الجارية، تبدلت إلى شجر الأراك والطرفاء والسّدْر ذي الشوك الكثير والثمر القليل. وذلك بسبب كفرهم وشركهم بالله، وتكذيبهم الحق وعدولهم عنه إلى الباطل؛ ولهذا قال: (ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلا الْكَفُورَ) أي: عاقبناهم بكفرهم.
Yüce Allah'ın: {وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ} “ve biraz da sidr ağacı bulunan...” buyruğuna gelince; bu bedel kılınan ağaçların en iyisi sidr olduğu için: {وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ} buyurmuştur. İşte o iki bahçenin akıbeti; olgun meyvelerden, güzel manzaralardan, koyu gölgelerden ve akan nehirlerden sonra, çok dikenli ve az meyveli erâk, tarfâ ve sidr ağaçlarına dönüştü. Bu da onların inkârları, Allah'a ortak koşmaları, hakkı yalanlayıp haktan bâtıla sapmaları yüzündendir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلا الْكَفُورَ} “İnkâr ettikleri için onları böyle cezalandırdık. Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?” Yani inkârları sebebiyle onları cezalandırdık.
قال مجاهد: ولا يعاقب إلا الكفور.
Mücâhid: "Nankör olandan başkası cezalandırılmaz" demiştir.
وقال الحسن البصري: صدق الله العظيم. لا يعاقب بمثل فعله إلا الكفور. وقال طاوس: لا يناقش إلا الكفور.
el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Yüce Allah doğru söyledi. Nankör olandan başkası ameli misliyle cezalandırılmaz. Tâvûs da: "Nankör olandan başkası hesaba çekilmez" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أبو عمر بن النحاس الرملي، حدثنا حجاج بن محمد، حدثنا أبو البيداء، عن هشام بن صالح التغلبي ، عن ابن خيرة -وكان من أصحاب علي، ﵁-قال: جزاء المعصية الوهن في العبادة، والضيق في المعيشة، والتعسر في اللذة. قيل: وما التعسر في اللذة؟ قال: لا يصادف لذة حلال إلا جاءه مَنْ يُنَغِّصه إياها.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin rivayet etti, bize Ebû Ömer b. en-Nahhâs er-Remlî rivayet etti, bize Haccâc b. Muhammed rivayet etti, bize Ebü'l-Beydâ, Hişâm b. Sâlih et-Tağlibî'den , o da Ali radıyallâhu anh'ın ashabından olan İbn Hayra'dan rivayet etti ki o şöyle demiştir: Günahın cezası; ibadette gevşeklik, geçimde darlık ve lezzette zorluktur. "Lezzette zorluk nedir?" denildi. Dedi ki: "O kimse helal bir lezzete denk gelmez ki mutlaka o lezzeti kendisine zehir edecek biri gelmesin."
{وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ (١٨) فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩)}.
{وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ (١٨) فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (١٩)} “Onlarla bereketli kıldığımız memleketler arasında, birbirine yakın ve açıkça görünen kasabalar yaptık ve aralarındaki yürüyüşü belirledik: «Geceleri ve gündüzleri buralarda güven içinde yürüyün!» [dedik]. Bunun üzerine: «Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır» dediler ve kendilerine zulmettiler. Biz de onları dillere destan kıldık ve darmadağın ettik. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.”
يذكر تعالى ما كانوا فيه من الغِبْطة والنعمة، والعيش الهني الرغيد، والبلاد الرخية، والأماكن الآمنة، والقرى المتواصلة المتقاربة، بعضها من بعض، مع كثرة أشجارها وزروعها وثمارها، بحيث
Yüce Allah; ağaçlarının, ekinlerinin ve meyvelerinin çokluğuyla birlikte onların içinde bulundukları gıpta edilecek nimeti, afiyet ve bolluk dolu rahat hayatı, bolluk ve refah içindeki beldeleri, güvenli mekânları ve birbirine bitişik, birbirine yakın köyleri öyle bir şekilde zikretmektedir ki
إن مسافرهم لا يحتاج إلى حَمل زاد ولا ماء، بل حيث نزل وجد ماء وثمرا، ويَقيل في قرية ويبيت في أخرى، بمقدار ما يحتاجون إليه في سيرهم؛ ولهذا قال تعالى: (وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا)، قال وهب بن منبه: هي قرى بصنعاء. وكذا قال أبو مالك.
Onlardan yolculuk yapan kişi ne azık ne de su taşımaya ihtiyaç duymazdı; bilakis nereye konsa su ve meyve bulur, bir köyde öğle uykusuna yatar, yolculuklarında ihtiyaç duydukları ölçüde diğerinde gecelerdi. Bu sebeple Yüce Allah: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “Onlarla bereketli kıldığımız memleketler arasında [kasabalar] yaptık” buyurmuştur. Vehb b. Münebbih: "Bunlar San'a'daki köylerdir" demiştir. Ebû Mâlik de böyle demiştir.
وقال مجاهد، والحسن، وسعيد بن جبير، ومالك عن زيد بن أسلم، وقتادة، والضحاك، والسُّدِّي، وابن زيد وغيرهم : يعني: قرى الشام. يعنون أنهم كانوا يسيرون من اليمن إلى الشام في قرى ظاهرة متواصلة.
Mücâhid, el-Hasan, Saîd b. Cübeyr, Zeyd b. Eslem kanalıyla Mâlik, Katâde, ed-Dahhâk, es-Süddî, İbn Zeyd ve başkaları ise: "Yani Şam köyleri" demişlerdir. Onlar, Yemen'den Şam'a açıkça görünen, birbirine bitişik köyler içinden yolculuk ettiklerini kastetmektedirler.
وقال العوفي، عن ابن عباس: القرى التي باركنا فيها : بيت المقدس.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan: "Bereketli kıldığımız memleketler : Beytülmakdis'tir" dediğini rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عنه أيضا: هي قرى عربية بين المدينة والشام.
el-Avfî, yine ondan: "Medine ile Şam arasındaki Arap köyleridir" dediğini rivayet etmiştir.
(قُرًى ظَاهِرَةً) أي: بينة واضحة، يعرفها المسافرون، يَقيلون في واحدة، ويبيتون في أخرى؛ ولهذا قال: (وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ) أي: جعلناها بحسب ما يحتاج المسافرون إليه، (سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ) أي: الأمن حاصل لهم في سيرهم ليلا ونهارا.
{قُرًى ظَاهِرَةً} “birbirine yakın ve açıkça görünen kasabalar” yani yolcuların bildiği, birinde öğle uykusuna yatıp diğerinde geceledikleri apaçık, belirgin [köyler]. Bu yüzden: {وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ} “ve aralarındaki yürüyüşü belirledik” yani onları yolcuların ihtiyaç duyduğu ölçüye göre kıldık, buyurmuştur. {سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ} “Geceleri ve gündüzleri buralarda güven içinde yürüyün!” yani gece ve gündüz yolculuklarında onlar için emniyet hâsıldır.
(فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ)، وقرأ آخرون: "بعد بين أسفارنا "، وذلك أنهم بَطروا هذه النعمة -كما قاله ابن عباس، ومجاهد، والحسن، وغير واحد-وأحبوا مفاوز ومهامه يحتاجون في قطعها إلى الزاد والرواحل والسير في الحَرُور والمخاوف، كما طلب بنو إسرائيل من موسى أن يخرج الله لهم مما تنبت الأرض، من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها، مع أنهم كانوا في عيش رغيد في مَنّ وسلوى وما يشتهون من مآكل ومشارب وملابس مرتفعة؛ ولهذا قال لهم: {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} [البقرة: ٦١]، وقال تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} [القصص: ٥٨]، وقال تعالى: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} [النحل: ١١٢]. وقال في حق هؤلاء: (وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ) أي: بكفرهم، (فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ) أي: جعلناهم حديثا للناس، وَسمَرًا يتحدثون به من خبرهم، وكيف مكر الله بهم، وفرق شملهم بعد الاجتماع والألفة والعيش الهنيء تفرقوا في البلاد هاهنا وهاهنا؛ ولهذا تقول العرب في القوم إذا تفرقوا: "تفرقوا أيدي سبأ"وأيادي سبأ" و "تفرقوا شَذَرَ مَذَرَ".
{فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Bunun üzerine: «Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır» dediler ve kendilerine zulmettiler.” Başkaları da bunu: "بَعِّدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا" şeklinde okumuşlardır. Bu da -İbn Abbâs, Mücâhid, el-Hasan ve birden fazla kişinin dediği gibi- bu nimete karşı şımarmalarından kaynaklanıyordu. Katetmek için azığa, binek hayvanlarına, yakıcı sıcakta ve tehlikeler içinde yolculuk yapmaya ihtiyaç duyulacak çölleri ve ıssız arazileri arzuladılar. Nitekim İsrâiloğulları da kudret helvası, bıldırcın eti ve arzuladıkları en üstün yiyecek, içecek ve giyecekler içinde bolluk dolu bir hayat sürerlerken Mûsâ'dan, Allah'ın kendileri için yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarmasını istemişlerdi. Bu yüzden [Mûsâ] onlara: {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ} [el-Bakara: 61] “Daha hayırlı olanı, daha değersiz olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir şehre inin, şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır. Onların üzerine zillet ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar.” demişti. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} [el-Kasas: 58] “Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik.” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} [en-Nahl: 112] “Allah, güven ve huzur içinde olan, rızkı her taraftan bol bol kendisine gelen bir kasabayı misal verdi; fakat o, Allah'ın nimetlerine nankörlük etti. Bunun üzerine Allah da yaptıklarına karşılık olarak ona açlık ve korku elbisesini tattırdı.” Bunların hakkında ise: {وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “ve kendilerine zulmettiler” yani küfürleriyle [zulmettiler], {فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ} “Biz de onları dillere destan kıldık ve darmadağın ettik.” yani onları insanlar için bir anlatı, haberlerinden söz edilen bir gece sohbeti kıldık; Allah'ın onlara nasıl düzen kurduğu, bir aradalık, ülfet ve huzurlu bir hayattan sonra birliklerini nasıl dağıttığı dilden dile dolaşır oldu; memleketlerde şuraya buraya dağıldılar. Bu yüzden Araplar bir topluluk dağıldığı zaman: "Sebe' kolları gibi dağıldılar (teferraku eydiye sebe')", "Sebe' elleri gibi dağıldılar (eyâdiye sebe')" ve "Paramparça dağıldılar (teferraku şezere mezere)" derler.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد بن يحيى بن سعيد القطان، حدثنا إبراهيم بن حبيب بن الشهيد، سمعت أبي يقول: سمعت عكرمة يحدث بحديث أهل سبأ، قال: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ [عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ]} إلى قوله: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} وكانت فيهم
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd b. Yahyâ b. Saîd el-Kattân anlattı, bize İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, babamı şöyle derken işittim: İkrime'yi Sebe halkının kıssasını anlatırken işittim, şöyle dedi: {لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ [عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ]} “Andolsun ki Sebe kavmi için yurtlarında bir ibret vardı: Biri sağda, diğeri solda iki bahçe.” ayetinden, {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ} “Bunun üzerine biz de onların üzerlerine Arim selini gönderdik” ayetine kadar [okudu]. İçlerinde
كهنة، وكانت الشياطين يسترقون السمع، فأخبروا الكهنة بشيء من أخبار السماء، فكان فيهم رجل كاهن شريف كثير المال، وإنه خُبّر أن زوال أمرهم قد دنا، وأن العذاب قد أظلهم . فلم يدر كيف يصنع؛ لأنه كان له مال كثير من عقار، فقال لرجل من بنيه -وهو أعزهم أخوالا-: إذا كان غدا وأمرتك بأمر فلا تفعل، فإذا انتهرتك فانتهرني، فإذا تناولتك فالطمني. فقال: يا أبت، لا تفعل، إن هذا أمر عظيم، وأمر شديد، قال: يا بني، قد حدث أمر لا بد منه. فلم يزل به حتى وافاه على ذلك. فلما أصبحوا واجتمع الناس، قال: يا بني، افعل كذا وكذا. فأبى، فانتهره أبوه، فأجابه، فلم يزل ذلك بينهما حتى تناوله أبوه، فوثب على أبيه فلطمه، فقال: ابني يلطمني؟ عَلَيّ بالشفرة. قالوا: وما تصنع بالشفرة؟ قال: أذبحه. قالوا: تذبح ابنك. الطمه أو اصنع ما بدا لك. قال: فأبى، قال: فأرسلوا إلى أخواله فأعلموهم ذلك، فجاء أخواله فقالوا: خذ منا ما بدا لك. فأبى إلا أن يذبحه. قالوا: فلتموتن قبل أن تذبحه. قال: فإذا كان الحديث هكذا فإني لا أرى أن أقيم ببلد يحال بيني وبين ولدي فيه، اشتروا مني دوري، اشتروا مني أرضي، فلم يزل حتى باع دوره وأرضيه وعقاره، فلما صار الثمن في يده وأحرزه، قال: أي قوم، إن العذاب قد أظلكم، وزوال أمركم قد دنا، فمن أراد منكم دارا جديدا، وجملا شديدا، وسفرا بعيدا، فليلحق بعمان. ومن أراد منكم الخَمْر والخَمير والعَصير -وكلمة، قال إبراهيم: لم أحفظها-فليلحق ببصْرَى، ومن أراد الراسخات في الوحل، المطعمات في المحل، المقيمات في الضحل، فليلحق بيثرب ذات نخل. فأطاعه قومه فخرج أهل عمان إلى عمان. وخرجت غسان إلى بصرى. وخرجت الأوس والخزرج وبنو عثمان إلى يثرب ذات النخل. قال: فأتوا على بطن مر فقال بنو عثمان: هذا مكان صالح، لا نبغي به بدلا. فأقاموا به، فسموا لذلك خزاعة، لأنهم انخزعوا من أصحابهم، واستقامت الأوس والخزرج حتى نزلوا المدينة، وتوجه أهل عمان إلى عمان، وتوجهت غسان إلى بصرى.
kâhinler vardı. Şeytanlar ise hırsızlama kulak kabartır ve kâhinlere semanın haberlerinden bir şeyler bildirirlerdi . İçlerinde soylu ve çok mal mülk sahibi kâhin bir adam vardı . Hükümranlıklarının sonunun yaklaştığı ve azabın üzerlerine çöktüğü ona haber verildi. Çokça gayrimenkul malı olduğu için ne yapacağını bilemedi. Dayıları en nüfuzlu olan oğullarından birine şöyle dedi: "Yarın olunca sana bir şey emredeceğim, sakın yapma! Ben seni azarladığımda sen de beni azarla, ben sana el uzatıp vurduğumda sen de bana bir tokat at!" Oğlu: "Babacığım, yapma! Bu çok büyük ve çok çetin bir iştir" dedi. O: "Oğulcuğum, kaçınılmaz bir iş meydana geldi" dedi. Nihayet bu hususta anlaşana kadar ısrar etti. Sabah olup insanlar toplanınca: "Oğlum, şunu şunu yap!" dedi. Oğlu direndi; babası onu azarladı, o da babasına karşılık verdi. Nihayet bu çekişme aralarında devam etti ve babası ona el uzattı; bunun üzerine oğlu babasının üzerine atılıp ona bir tokat attı. [Babası]: "Oğlum bana tokat mı atıyor? Bana bıçağı getirin!" dedi. "Bıçakla ne yapacaksın?" dediler. "Onu boğazlayacağım" dedi. "Oğlunu mu boğazlayacaksın? Ona tokat at ya da dilediğini yap" dediler. Fakat o kabul etmedi. Dayılarına haber gönderip durumu bildirdiler. Dayıları gelip: "Bizden dilediğini al" dediler; ancak o mutlaka onu boğazlayacağını söyledi. Onlar: "Sen onu boğazlamadan önce mutlaka ölürsün!" dediler. Bunun üzerine o: "Madem mesele böyledir, o halde benimle evladım arasına engel olunan bir beldede durmayı uygun görmüyorum. Evlerimi benden satın alın, arazilerimi benden satın alın!" dedi. Evlerini, arazilerini ve mülklerini satana kadar bu şekilde devam etti. Para eline geçip onu emniyete alınca şöyle dedi: "Ey kavmim! Azap üzerinize çökmüştür ve düzeninizin yıkılması yaklaşmıştır. İçinizden kim yeni bir yurt, güçlü bir deve ve uzak bir yolculuk istiyorsa Umman'a katılsın! İçinizden kim şarap, mayalı ekmek ve meyve suyu -ve bir kelime daha, İbrâhîm: 'Onu ezberleyemedim' dedi - istiyorsa Busrâ'ya katılsın! İçinizden kim çamurda kök salan, kıtlıkta doyuran ve sığ sularda yetişen [hurmaları] istiyorsa hurmalık Yesrib'e katılsın!" Kavmi ona itaat etti ; Umman ehli Umman'a doğru yola çıktı. Gassân Busrâ'ya gitti. Evs, Hazrec ve Osmânoğulları ise hurmalık Yesrib'e doğru yola çıktılar. Dedi ki: Batn-ı Mer'e vardıklarında Osmânoğulları: "Burası güzel bir yerdir, burayı başka bir yere değişmeyiz" dediler ve orada kaldılar. Bu yüzden onlara arkadaşlarından ayrıldıkları (inhezâû) için «Huzâa» adı verildi. Evs ve Hazrec ise yollarına devam edip nihayet Medine'ye indiler. Umman ehli Umman'a, Gassân ise Busrâ'ya yöneldi.
هذا أثر غريب عجيب، وهذا الكاهن هو عمرو بن عامر أحد رؤساء اليمن وكبراء سبأ وكهانهم.
Bu, garip ve şaşırtıcı bir rivayettir. Bu kâhin ise Yemen reislerinden, Sebe'nin ileri gelenlerinden ve kâhinlerinden biri olan Amr b. Âmir'dir.
وقد ذكر محمد بن إسحاق بن يسار في أول السيرة ما كان من أمر عمرو بن عامر الذي كان أول من خرج من بلاد اليمن، بسبب استشعاره بإرسال العَرم فقال: وكان سبب خروج عمرو بن عامر من اليمن -فيما حدثني أبو زيد الأنصاري-: أنه رأى جرذًا يَحفر في سد مأرب، الذي كان يحبس عنهم الماء فيصرفونه حيث شاؤوا من أرضهم. فعلم أنه لا بقاء للسد على ذلك، فاعتزم على النَّقُلة عن اليمن فكاد قومه، فأمر أصغر أولاده إذا أغلظ له ولطمه أن يقوم إليه فيلطمه، ففعل ابنه ما أمره به، فقال عمرو: لا أقيم ببلد لَطَم وجهي فيها أصغر ولدي. وعرض أمواله، فقال
Muhammed b. İshâk b. Yesâr, es-Sîre'nin başında, el-Arim [selinin] gönderileceğini hissetmesi sebebiyle Yemen diyarından ilk çıkan kişi olan Amr b. Âmir'in durumunu zikrederek şöyle demiştir: Amr b. Âmir'in Yemen'den çıkış sebebi -Ebû Zeyd el-Ensârî'nin bana anlattığına göre- şudur: O, sularını tutan ve topraklarında diledikleri yere akıttıkları Me'rib Seddi'ni bir farenin kazmakta olduğunu gördü. Bunun üzerine seddin bu hâl üzere baki kalamayacağını anladı ve Yemen'den göç etmeye kesin karar verip kavmine bir hile düşündü. En küçük oğluna; kendisine sert çıkışıp tokat attığında kalkıp kendisine tokat atmasını emretti. Oğlu da kendisine emrettiği şeyi yaptı. Bunun üzerine Amr: "En küçük çocuğumun yüzüme tokat attığı bir memlekette artık durmam!" dedi ve mallarını satışa çıkardı. Bunun üzerine...
أشراف من أشراف اليمن: اغتنموا غَضْبَةَ عمرو. فاشتروا منه أمواله، وانتقل في ولده وولد ولده. وقالت الأزد: لا نتخلف عن عمرو بن عامر. فباعوا أموالهم، وخرجوا معه فساروا حتى نزلوا بلاد "عك" مجتازين يرتادون البلدان، فحاربتهم عك، وكانت حربهم سجَالا. ففي ذلك يقول عباس بن مرداس السلمي:
Yemen eşrafından bazıları: "Amr'ın öfkesini fırsat bilin!" dediler ve mallarını ondan satın aldılar. O da çocukları ve torunlarıyla birlikte göç etti. Ezd kabilesi de: "Biz Amr b. Âmir'den geri kalmayız" diyerek mallarını sattılar ve onunla birlikte yola çıktılar. Yürüyüp beldeleri araştırarak geçiş halinde "Akk" kabilesinin diyarına indiler. Akk kabilesi onlarla savaştı ve savaşları nöbetleşe üstünlükle sürdü. Bu hususta Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî şöyle der:
وَعَكَ بنُ عَدنَانَ الذين تَغَلَّبُوا … بِغَسَّانَ، حتى طُرّدُوا كُلّ مَطْرَد
Akk b. Adnân'dır onlar ki galip geldiler … Gassân'a, nihayet onları her taraftan sürüp çıkardılar.
وهذا البيت من قصيدة له.
Bu beyit onun bir kasidesindendir .
قال: ثم ارتحلوا عنهم فتفرقوا في البلاد، فنزل آل جَفْنَة بن عمرو بن عامر الشام، ونزلت الأوس والخزرج يثرب، ونزلت خزاعة مَرّا. ونزلت أزد السراة السراة، ونزلت أزد عُمَان عُمان، ثم أرسل الله على السد السيل فهدمَه، وفي ذلك أنزل الله ﷿ هذه الآيات.
Dedi ki: Sonra oradan göç edip beldelere dağıldılar. Amr b. Âmir'in oğlu Cefne'nin ailesi Şam'a indi; Evs ve Hazrec Yesrib'e indi; Huzâa Mer'e indi; Ezdü's-Serât Serât'a indi; Ezdü Umân ise Umman'a indi. Sonra Allah set üzerine seli gönderdi de onu yıktı. Bu hususta Azîz ve Celîl olan Allah bu ayetleri indirdi.
وقد ذكر السدي قصة عمرو بن عامر بنحو مما ذكر محمد بن إسحاق، إلا أنه قال: "فأمر ابن أخيه"، مكان "ابنه"، إلى قوله: "فباع ماله وارتحل بأهله، فتفرقوا". رواه ابن أبي حاتم.
es-Süddî de Amr b. Âmir'in kıssasını, Muhammed b. İshâk'ın zikrettiğine yakın bir şekilde zikretmiş; ancak "oğlu" yerine "kardeşinin oğlu" ifadesini kullanarak: "Malını sattı, ailesiyle göç etti ve dağıldılar" sözüne kadar nakletmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، أخبرنا [سلمة] ، عن ابن إسحاق قال: يزعمون أن عمرو بن عامر -وهو عم القوم-كان كاهنًا، فرأى في كهانته أن قومه سَيمَزّقون ويباعَدُ بين أسفارهم. فقال لهم: إني قد علمت أنكم ستمزقون، فمن كان منكم ذا هَمٍّ بعيد وجمل شديد، ومَزَاد جَديد -فليلحق بكاس أو كرود. قال: فكانت وادعة بن عمرو. ومَنْ كان منكم ذا هَمّ مُدْن، وأمر دَعْن، فليلحق بأرض شَنْ. فكانت عوف بن عمرو، وهم الذين يقال لهم: بارق. ومَنْ كان منكم يريد عيشا آنيا، وحرما آمنا، فليلحق بالأرزين. فكانت خزاعة. ومَنْ كان منكم يريد الراسيات في الوحل، المطعمات في المحل، فليلحق بيثرب ذات النخل. فكانت الأوس والخزرج، وهما هذان الحيان من الأنصار. ومَنْ كان منكم يريد خمرا وخَميرا، وذهبا وحريرا، وملكا وتأميرا، فليلحق بكُوثي وبُصرى، فكانت غسانَ بنو جَفنة ملوكُ الشام. ومَنْ كان منهم بالعراق. قال ابن إسحاق: وقد سمعت بعض أهل العلم يقول: إنما قالت هذه المقالة طريفةُ امرأة عمرو بن عامر، وكانت كاهنة، فرأت في كهانتها ذلك، فالله أعلم أيّ ذلك كان.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize [Seleme] , İbn İshâk'tan haber verdi ki o şöyle demiştir: İddia ettiklerine göre Amr b. Âmir -ki o kavmin amcasıydı- bir kâhindi. Kâhinliğinde kavminin darmadağın edileceğini ve seferlerinin arasının uzaklaştırılacağını gördü. Onlara şöyle dedi: "Ben sizin darmadağın edileceğinizi kesin olarak bildim. İçinizden kim uzak bir gayeye, güçlü bir deveye ve yeni bir su tulumuna sahipse Kâs'a veya Kerûd'a katılsın!" Dedi ki: Bu, Vâdia b. Amr idi. "İçinizden kim yakın bir hedefe ve kolay bir işe talipse Şen diyarına katılsın!" Bu da Avf b. Amr idi; onlar kendilerine «Bârık» denilenlerdir. "İçinizden kim hazır ve kolay bir geçim ile güvenli bir harem istiyorsa Erzeyin'e katılsın!" Bu da Huzâa idi. "İçinizden kim çamurda kök salan, kıtlıkta doyuran [hurmaları] istiyorsa hurmalık Yesrib'e katılsın!" Bu da Evs ve Hazrec idi; bunlar Ensâr'ın bu iki koludur. "İçinizden kim şarap, mayalı ekmek, altın, ipek, hükümdarlık ve emirlik istiyorsa Kûsî ve Busrâ'ya katılsın!" Bu da Gassân idi, Cefneoğulları Şam melikleridir; onlardan bir kısmı da Irak'ta yerleşti. İbn İshâk der ki: İlim ehlinden bazılarının şöyle dediğini duydum: "Bu sözü ancak Amr b. Âmir'in karısı Tarîfe söylemiştir; o bir kâhineydi ve bunu kâhinliğinde görmüştü." Hangisinin doğru olduğunu en iyi Allah bilir.
وقال سعيد، عن قتادة، عن الشعبي: أما غسان فلحقوا بالشام، وأما الأنصار فلحقوا بيثرب، وأما خزاعة فلحقوا بتهامة، وأما الأزد فلحقوا بعمان، فمزقهم الله كل ممزق. رواه ابن أبي حاتم وابن جرير.
Saîd, Katâde'den, o da eş-Şa'bî'den rivayetle şöyle dedi: Gassân'a gelince Şam'a katıldılar, Ensâr'a gelince Yesrib'e katıldılar, Huzâa'ya gelince Tihâme'ye katıldılar, Ezd'e gelince Umman'a katıldılar; böylece Allah onları darmadağın etti. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.
ثم قال محمد بن إسحاق: حدثني أبو عبيدة قال: قال الأعشى -أعشى بني قيس بن ثعلبة-واسمه: ميمون بن قيس:
Sonra Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Bana Ebû Ubeyde rivayet edip dedi ki: el-A'şâ -Benî Kays b. Sa'lebe'nin A'şâ'sı- ki adı Meymûn b. Kays'tır, şöyle demiştir:
وَفي ذَاكَ للمُؤتَسي أسْوَةٌ … ومَأربُ عَفّى عَلَيها العَرمْ
Bunda ibret almak isteyen için bir ibret vardır … Ve Me'rib ki Arim [seli] onun izlerini silip süpürdü.
رُخَام بَنَتْهُ لَهُمْ حِمْيرُ … إذا جاءَ مَوَارهُ لم يَرمْ
Mermerdendir, onu onlar için Himyer inşa etti … Taşkın seli geldiğinde asla sarsılmazdı.
فَأرْوَى الزُّرُوعَ وَأعنَابَها … عَلَى سَعَة مَاؤهُمْ إذْ قُسِم
Ekinleri ve üzüm bağlarını suya kandırırdı … Bol boldu suları, taksim edildiğinde.
فَصَارُوا أيَادي مَا يَقْدرُو … نَ منْه عَلَى شُرب طِفْل فُطِم
Sonra darmadağın oldular, artık güçleri yetmez oldu … Sütten kesilmiş bir çocuğun içeceği [kadar bir suya].
وقوله تعالى: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) أي: إن في هذا الذي حل بهؤلاء من النقمة والعذاب، وتبديل النعمة وتحويل العافية، عقوبةَ على ما ارتكبوه من الكفر والآثام -لعبرةً وَدَلالةً لكل عبد صبار على المصائب، شكور على النعم.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” buyruğuna gelince; yani işledikleri küfür ve günahlara bir ceza olarak bu kimselerin başına gelen intikam, azap, nimetin değişmesi ve afiyetin elden çıkması durumunda, musibetlere çok sabreden ve nimetlere çok şükreden her kul için elbette bir ibret ve delil vardır.
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن وعبد الرزاق المعني، قالا أخبرنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن العَيْزَار بن حُرَيث عن عمر بن سعد، عن أبيه -هو سعد بن أبي وقاص، ﵁-قال: قال رسول الله ﷺ: "عجبت من قضاء الله تعالى للمؤمن، إن أصابه خير حَمدَ رَبَّه وشكر، وإن أصابته مصيبة حَمِد ربه وصَبَر، يؤجر المؤمن في كل شيء، حتى في اللقمة يرفعها إلى في امرأته".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdurrahman ve Abdürrezzâk el-Ma'nî rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o el-Ayzâr b. Hurays'ten, o Ömer b. Sa'd'dan, o da babasından -ki o Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anh'tır- rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mümin için Yüce Allah'ın takdirine hayran kaldım! Kendisine bir hayır isabet etse Rabbine hamdeder ve şükreder; kendisine bir musibet isabet etse yine Rabbine hamdeder ve sabreder. Mümin, eşinin ağzına kaldırdığı bir lokmaya varıncaya kadar her şeyden ecir kazanır."
وقد رواه النسائي في "اليوم والليلة"، من حديث أبي إسحاق السَّبِيعي، به -وهو حديث عزيز-من رواية عمر بن سعد، عن أبيه. ولكن له شاهد في الصحيحين من حديث أبي هريرة: "عجبًا للمؤمن لا يقضي الله له قضاء إلا كان خيرا ، إن أصابته سراء شكر فكان خيرا له، وإن أصابته ضراء صبر فكان خيرا له. وليس ذلك لأحد إلا للمؤمن".
Bunu Nesâî de «el-Yevm ve'l-Leyle»de Ebû İshâk es-Sebîî hadisinden aynı senedle rivayet etmiştir -ki bu, Ömer b. Sa'd'ın babasından rivayeti olarak aziz bir hadistir-. Ancak bunun Sahîhayn'da Ebû Hüreyre hadisinden bir şâhidi vardır: "Müminin durumuna şaşılır! Allah onun için ne takdir ederse mutlaka hayır olur. Kendisine bir sevinç isabet etse şükreder, bu onun için hayır olur; kendisine bir sıkıntı isabet etse sabreder, bu da onun için hayır olur. Bu durum müminden başkası için yoktur."
قال عبد: حدثنا يونس، عن شيبان، عن قتادة (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ) قال: كان مطرّف يقول: نعم العبد الصبار الشكور، الذي إذا أعطي شكر، وإذا ابتلي صبر.
Abd şöyle demiştir: Bize Yûnus, Şeybân'dan, o Katâde'den {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır.” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: Mutarrif şöyle derdi: "Kendisine verildiğinde şükreden, imtihan edildiğinde sabreden kul ne güzel çok sabreden, çok şükreden bir kuldur!"
{وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١)}.
{وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٠) وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٢١)} “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi; müminlerden bir grup hariç ona uydular. Oysa onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [bunu yaptık]. Rabbin her şeyi hakkıyla gözetleyendir.”
لما ذكر [الله] تعالى قصة سبأ وما كان من أمرهم في اتباعهم الهوى والشيطان، أخبر عنهم وعن أمثالهم ممن اتبع إبليس والهوى، وخالف الرشاد والهدى، فقال: (وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ).
Yüce [Allah] Sebe halkının kıssasını ve nefislerinin arzusuna ve şeytana uymaları hususunda başlarına gelenleri zikredince, onlardan ve İblis'e ve hevasına uyup doğru yola ve hidayete muhalefet eden benzerlerinden haber vererek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ} “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi.”
قال ابن عباس وغيره: هذه الآية كقوله تعالى إخبارًا عن إبليس حين امتنع من السجود لآدم، ثم قال: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٦٢]، ثم قال: {ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} [الأعراف: ١٧] والآيات في هذا كثيرة.
İbn Abbâs ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu ayet, Yüce Allah'ın Âdem'e secde etmekten kaçındığında İblis'ten haber verdiği şu sözü gibidir: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [el-İsrâ: 62] “Gördün mü şu benden üstün kıldığını? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun soyunu kesinlikle hâkimiyetim altına alacağım!”, sonra da şöyle demiştir: {ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} [el-A'râf: 17] “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve sen onların çoğunu şükreden kimseler bulamayacaksın.” Bu konudaki ayetler pek çoktur.
وقال الحسن البصري: لما أهبط الله آدم من الجنة ومعه حواء، هبط إبليس فَرحا بما أصاب منهما، وقال: إذا أصبت من الأبوين ما أصبت، فالذرية أضعف وأضعف. وكان ذلك ظنًّا من إبليس، فأنزل الله ﷿: (وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) فقال عند ذلك إبليس: "لا أفارق ابن آدم ما دام فيه الروح، أعدُه وأُمَنّيه وأخدعه". فقال الله: "وعزتي لا أحجب عنه التوبة ما لم يُغَرغِر بالموت، ولا يدعوني إلا أجبته، ولا يسألني إلا أعطيته، ولا يستغفرني إلا غفرت له". رواه ابن أبي حاتم.
Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Allah, Âdem ile Havva'yı cennetten indirdiğinde, İblis de onların başına getirdiği şeyden ötürü sevinçli olarak indi ve: "Anne babaya bunları yapabildiysem, onların soyu daha da zayıf, büsbütün çaresizdir" dedi. Bu, İblis'in bir zannı idi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi; müminlerden bir grup hariç ona uydular.” Bunun üzerine İblis şöyle dedi: "İçinde ruh bulunduğu müddetçe Âdemoğlundan ayrılmayacağım; ona vaatlerde bulunacak , onu boş ümitlerle oyalayacak ve onu aldatacağım." Allah da şöyle buyurdu: "İzzetime andolsun ki, ölüm hırıltısı gelip çatmadığı sürece ondan tövbeyi engellemem; bana dua ederse mutlaka ona icabet ederim, benden isterse mutlaka veririm, benden bağışlanma dilerse mutlaka onu bağışlarım." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ) قال ابن عباس: أي من حجة.
{وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ} “Oysa onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu” ayeti hakkında İbn Abbâs: "Yani hiçbir delili [yoktu]" demiştir.
وقال الحسن البصري: والله ما ضربهم بعصا، ولا أكرههم على شيء، وما كان إلا غرورا وأماني دعاهم إليها فأجابوه.
Hasan el-Basrî ise şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki onlara sopayla vurmadı ve onları hiçbir şeye zorlamadı; yalnızca bir aldatma ve kuruntulardan ibaretti ki onları bunlara çağırdı, onlar da ona icabet ettiler."
وقوله: (إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ) أي: إنما سلطناه عليهم ليظهرَ أمر مَنْ هو مؤمن بالآخرة وقيامها والحساب فيها والجزاء، فيُحسِنَ عبادة ربه ﷿ في الدنيا، ممن هو منها في شك.
{إِلا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ} “ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [bunu yaptık]” ayetinin anlamı şudur: Biz onu onların üzerine ancak ahirete, onun gerçekleşmesine, oradaki hesaba ve karşılığa inanıp da dünyada Azîz ve Celîl olan Rabbine güzelce kulluk eden kimsenin durumu ile ondan şüphe içinde olan kimsenin durumu açığa çıksın diye musallat kıldık.
وقوله: (وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ) أي: ومع حفظه ضَلّ من ضَلّ من اتباع إبليس، وبحفظه وكلاءته سَلِم مَنْ سلم من المؤمنين أتباع الرسل.
{وَرَبُّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ} “Rabbin her şeyi hakkıyla gözetleyendir” ayetinin anlamı şudur: O'nun gözetlemesi ve koruması bulunmakla birlikte İblis'e uyanlardan sapan sapmış; O'nun muhafazası ve himayesi sayesinde de peygamberlere uyan müminlerden selamete eren selamete ermiştir.
{قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢)}
{قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ (٢٢)} “De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın! Onlar göklerde de yerde de bir zerre ağırlığına bile sahip değillerdir. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun onlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.'”
بَيَّن تعالى أنه الإله الواحد الأحد، الفرد الصمد، الذي لا نظير له ولا شريك له، بل هو المستقل بالأمر وحده، من غير مشارك ولا منازع ولا معارض، فقال: (قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: من الآلهة التي عبدت من دونه (لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ)، كما قال ﵎: {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ} [فاطر: ١٣].
Yüce Allah; kendisinin benzeri ve ortağı bulunmayan bir, tek, ferd ve samed olan ilah olduğunu, bilakis hiçbir ortak, çekişen ve karşı koyan olmaksızın emirde tek başına tasarruf sahibi olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın!'” yani O'ndan başka tapınılan ilahları. {لا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ} “Onlar göklerde de yerde de bir zerre ağırlığına bile sahip değillerdir.” Nitekim O celle celâluhu şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ} [Fâtır: 13] “O'ndan başka çağırdıklarınız ise bir çekirdek zarına bile sahip değillerdir.”
وقوله: (وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ) أي: لا يملكون شيئا استقلالا ولا على سبيل الشركة، (وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ) أي: وليس لله من هذه الأنداد من ظهير يستظهر به في الأمور، بل
{وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ} “Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur” buyruğu; yani ne bağımsız olarak ne de ortaklık yoluyla hiçbir şeye sahip değillerdir, {وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ} “ve O'nun onlardan hiçbir yardımcısı da yoktur” buyruğu ise; Allah'ın işlerde Kendisinden yardım alacağı bu putlardan/eşlerden hiçbir yardımcısı yoktur, bilakis
الخلق كلهم فقراء إليه، عبيد لديه.
bütün yaratılmışlar O'na muhtaçtır, O'nun huzurunda birer kuldur.
قال قتادة في قوله: (وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ)، من عون يعينه بشيء.
Katâde {وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ} “ve O'nun onlardan hiçbir yardımcısı da yoktur” ayeti hakkında: "O'na herhangi bir hususta yardım eden hiçbir yardımcısı [yoktur]" demiştir.
{وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)}.
{وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٢٣)} “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez. Nihayet onların kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğerleri de]: 'Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür' derler.”
وقال: (وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ) أي: لعظمته [وجلاله] وكبريائه لا يجترئ أحد أن يشفع عنده تعالى في شيء إلا بعد إذنه له في الشفاعة، كما قال تعالى: {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ} [البقرة: ٢٥٥]، وقال: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ [وَيَرْضَى] } [النجم: ٢٦]، وقال: {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} [الأنبياء: ٢٨].
Ve şöyle buyurmuştur: {وَلا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez.” Yani O'nun azameti, [celali] ve kibriyası sebebiyle hiç kimse O'nun katında bir hususta şefaat etmeye, ancak O'nun kendisine şefaat için izin vermesinden sonra cüret edebilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ} [el-Bakara: 255] “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?”, ayrıca şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ [وَيَرْضَى] } [en-Necm: 26] “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah'ın dilediği ve razı olduğu kimse için izin vermesinden sonra olması hariç, onların şefaati hiçbir fayda vermez.” ve şöyle buyurmuştur: {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ} [el-Enbiyâ: 28] “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler ve O'nun korkusundan titrerler.”
ولهذا ثبت في الصحيحين ، من غير وجه عن رسول الله ﷺ -وهو سيد ولد آدم، وأكبر شفيع عند الله-: أنه حين يقوم المقام المحمود ليشفع في الخلق كلّهم أن يأتي ربّهم لفصل القضاء، قال: "فأسجد لله فيدعني ما شاء الله أن يدعني، ويفتح علي بمحامد لا أحصيها الآن، ثم يقال: يا محمد، ارفع رأسك، وقل يُسمع ، وسل تُعْطَه واشفع تشفع" الحديث بتمامه.
Bundan dolayı Sahîhayn'da Âdemoğlunun efendisi ve Allah katında en büyük şefaatçi olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çeşitli tarîklerle sabit olmuştur ki: O, Rablerinin hüküm vermek üzere gelmesi için bütün mahlukat adına şefaat etmek üzere Makâm-ı Mahmûd'a geçtiği vakit şöyle demiştir: "Allah'a secdeye kapanırım. Allah beni bırakmak istediği kadar [secdede] bırakır ve şu an sayamayacağım övgüleri bana ilham eder. Sonra: 'Ey Muhammed, başını kaldır, söyle dinlenir , iste verilir, şefaat et şefaatin kabul edilir!' denilir." Hadisin tamamı [böyledir].
وقوله: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ). وهذا أيضا مقام رفيع في العظمة. وهو أنه تعالى إذا تكلم بالوحي، سمع أهل السموات كلامه، أرْعدوا من الهيبة حتى يلحقهم مثل الغشي. قاله ابن مسعود ومسروق، وغيرهما.
{حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğerleri de]: 'Hakkı [buyurdu]' derler.” ayetine gelince; bu da azamet hususunda yüce bir makamdır. O da şudur: Yüce Allah vahiy ile konuştuğu zaman gök ehli O'nun kelamını işitir ve heybetten, üzerlerine baygınlık benzeri bir hal çökünceye kadar titrerler. Bunu İbn Mes'ûd, Mesrûk ve başkaları söylemiştir.
(حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِم) أي: زال الفزع عنها. قال ابن عباس، وابن عمر وأبو عبد الرحمن السلمي والشعبي، وإبراهيم النَّخَعيّ، والضحاك والحسن، وقتادة في قوله تعالى: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِم) يقول: جُلِّى عن قلوبهم، وقرأ بعض السلف -وجاء مرفوعا-: " [حَتَّى] إذَا فرغ" بالغين المعجمة، ويرجع إلى الأول.
{حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِم} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince” yani kalplerinden korku zail olunca demektir. İbn Abbâs, İbn Ömer, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, eş-Şa'bî, İbrâhîm en-Nehaî, ed-Dahhâk, Hasan ve Katâde Yüce Allah'ın {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِم} ayeti hakkında: "Kalpleri açılıp [korku] giderilince" derler. Selefin bir kısmı -ve merfû olarak da rivayet edilmiştir- noktalı gayn ile "[حَتَّى] إذَا فرغ" şeklinde okumuştur; bu da birinci anlama döner.
فإذا كان كذلك يسأل بعضهم بعضا: ماذا قال ربكم؟ فيخبر بذلك حملة العرش للذين يلونهم، ثم الذين يلونهم لمن تحتهم، حتى ينتهي الخبر إلى أهل السماء الدنيا؛ ولهذا قال: (قَالُوا الْحَقّ) أي: أخبروا بما قال من غير زيادة ولا نقصان، (وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ).
Böyle olduğu zaman birbirlerine: "Rabbiniz ne buyurdu?" diye sorarlar. Arşı taşıyanlar bunu kendilerine yakın olanlara haber verirler; sonra onlara yakın olanlar kendi altındakilere haber verirler; nihayet haber dünya seması ehline kadar ulaşır. İşte bu yüzden: {قَالُوا الْحَقّ} “Hakkı [buyurdu] derler” yani ne bir fazlalık ne de bir eksiklik olmaksızın O'nun buyurduğunu haber verirler. {وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “ve O çok yücedir, çok büyüktür.”
وقال آخرون: بل معنى قوله: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ) يعني: المشركين عند الاحتضار، ويوم القيامة إذا استيقظوا مما كانوا فيه من الغفلة في الدنيا، ورجعت إليهم عقولهم يوم القيامة، قالوا: ماذا قال ربكم؟ فقيل لهم: الحق وأخبروا به مما كانوا عنه لاهين في الدنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince” sözünün anlamı: Can çekişme anında ve kıyamet gününde dünyada içinde bulundukları gafletten uyandıklarında ve kıyamet günü akılları başlarına geldiğinde müşriklerdir; "Rabbiniz ne buyurdu?" derler, onlara da: "Hakkı [buyurdu]" denilir ve dünyada kendisinden gafil oldukları şey kendilerine haber verilir.
قال ابن أبي نجيح، عن مجاهد: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ): كشف عنها الغطاء يوم القيامة.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince”: Kıyamet günü üzerinden perde kaldırılınca demektir.
وقال الحسن: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ) يعني: ما فيها من الشك والتكذيب. وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ) يعني: ما فيها من الشك،
Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince” yani içlerindeki şüphe ve yalanlama [giderilince]. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de şöyle demiştir: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ} “Nihayet onların kalplerinden korku giderilince” yani içlerindeki şüphe [giderilince],
قال: فزع الشيطان عن قلوبهم وفارقهم وأمانيهم وما كان يضلهم، (قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ) قال: وهذا في بني آدم، هذا عند الموت، أقروا حين لا ينفعهم الإقرار.
Dedi ki: Şeytan onların kalplerinden korkup uzaklaştı; onlardan, kuruntularından ve onları saptırdığı şeylerden ayrıldı. {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Diğerleri de]: 'Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür' derler.” Dedi ki: Bu, Âdemoğulları hakkındadır; bu, ölüm anındadır. Kendilerine ikrarın fayda vermeyeceği bir vakitte ikrar etmişlerdir.
وقد اختار ابن جرير القول الأول: أن الضمير عائد على الملائكة . هذا هو الحق الذي لا مرية فيه، لصحة الأحاديث فيه والآثار، ولنذكر منها طرفا يدل على غيره:
İbn Cerîr birinci görüşü tercih etmiştir: Zamir meleklere aittir . Bu konudaki hadislerin ve rivayetlerin sıhhati sebebiyle şüphe götürmeyen hak görüş budur. Bunlardan diğerlerine de delalet edecek bir kısmını zikredelim:
قال البخاري عند تفسير هذه الآية الكريمة في صحيحه: حدثنا الحميدي، حدثنا سفيان، حدثنا عمرو، سمعت عِكْرِمة، سمعت أبا هُرَيرة يقول: إن نبي الله ﷺ قال: "إذا قضى الله الأمرَ في السماء، ضربت الملائكة بأجنحتها خُضعانًا لقوله، كأنه سلسلة على صفوانَ، فإذا فُزِّع عن قلوبهم قالوا: ماذا قال ربكم؟ قالوا للذي قال: الحقّ، وهو العلي الكبير فيسمعها مُسْتَرق السمع، ومسترق السمع -هكذا بعضه فوق بعض-ووصف سفيان بيده-فَحَرّفها وبَدّد بين أصابعه-فَيسمع الكلمة، فيلقيها إلى مَنْ تحته، ثم يلقيها الآخر إلى مَنْ تحته، حتى يلقيَها على لسان الساحر أو الكاهن، فَربما أدركه الشّهاب قبل أن يلقيها، وربما ألقاها قبل أن يدركه، فيكذب معها مائة كَذْبَة، فيقال: أليس قد قال لنا يومَ كذا وكذا: كذا وكذا؟ فيصدّق بتلك الكلمة التي سُمعت من السماء.
Buhârî, Sahîh'inde bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize el-Humeydî rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, bize Amr rivayet etti, İkrime'den işittim, Ebû Hüreyre'den işittim; o şöyle diyordu: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah gökte bir emri hükme bağladığı zaman melekler, O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; [bu ses] düz kaya üzerindeki zincir sesi gibidir. Kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [Sözü] söyleyene: 'Hakkı [buyurdu], O çok yücedir, çok büyüktür' derler. Bunu kulak hırsızı işitir. Kulak hırsızı ise -böylece bir kısmı diğerinin üzerinde olarak- -Süfyân eliyle tarif edip elini eğdi ve parmaklarının arasını açtı - o kelimeyi işitir ve onu altındakine atar, sonra diğeri altındakine atar, nihayet onu büyücünün veya kâhinin diline ulaştırır. Bazen o kelimeyi ulaştırmadan önce ona bir şihab yetişir, bazen de ona yetişmeden önce onu ulaştırır. O da onunla birlikte yüz yalan uydurur. Bunun üzerine: 'Bize falan ve falan gün şöyle şöyle dememiş miydi ?' denilir. Böylece gökten işitilen o kelime sebebiyle doğrulanmış olur."
انفرد بإخراجه البخاري دون مسلم من هذا الوجه. وقد رواه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه، من حديث سفيان بن عيينة، به.
Bu tarîkten tahric etmede Müslim hariç Buhârî tek kalmıştır. Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce de Süfyân b. Uyeyne hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر وعبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، أخبرنا الزهري، عن علي بن الحسين، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ [جالسًا] في نفر من أصحابه -قال عبد الرزاق: "من الأنصار"-فَرُميَ بنجم فاستنار، [قال] : " ما كنتم تقولون إذا كان مثلُ هذا في الجاهلية؟ " قالوا: كنا نقول يُولَد عظيم، أو يموت عظيم -قلت للزهري: أكان يرمى بها في الجاهلية؟ قال: نعم، ولكن غُلّظت حين بعث النبي ﷺ -قال: فقال رسول الله ﷺ: "فإنها لا يرمى بها لموت أحد ولا لحياته، ولكن ربنا، ﵎، إذا قضى أمرا سبح حَمَلةُ العرش [ثم سبح أهل السماء الذين يلونهم، حتى يبلغ التسبيح هذه الدنيا، ثم يستخبر أهل السماء الذين يَلُونَ حملة العرش، فيقول الذين يلون حملة العرش لحملة العرش] : ماذا قال ربكم؟ فيخبرونهم، ويخبر أهل كل سماء سماء؛ حتى ينتهي الخبر إلى هذه السماء، وتخطف الجن السمع فيرمون، فما جاؤوا به على وجهه فهو حق، ولكنهم يفرقون فيه ويزيدون.
Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Abdürrezzâk rivayet etti: Bize Ma'mer haber verdi, bize Zührî haber verdi, Ali b. el-Hüseyin'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerinden bir grup içinde [oturuyordu] -Abdürrezzâk: "Ensardan" demiştir-. Bir yıldız kaydı ve aydınlandı. [Şöyle buyurdu] : "Cahiliye döneminde böyle bir şey olduğunda ne derdiniz?" Dediler ki: "Büyük bir kişi doğdu veya büyük bir kişi öldü derdik." -Zührî'ye: Cahiliyede yıldız atılır mıydı? dedim. 'Evet, fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince sıklaştırıldı' dedi.- Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz ki o bir kimsenin ölümü veya hayatı için atılmaz. Ancak Rabbimiz celle celâluhu bir emri hükme bağladığında Arşı taşıyanlar tesbih eder [sonra onlara yakın olan gök ehli tesbih eder, nihayet tesbih bu dünya semasına ulaşır. Sonra Arşı taşıyanlara yakın olan gök ehli haber sorar; Arşı taşıyanlara yakın olanlar Arşı taşıyanlara şöyle der] : 'Rabbiniz ne buyurdu?' Onlar da kendilerine haber verirler ve her gök ehli diğer gök ehline haber verir; nihayet haber bu semaya ulaşır. Cinler de hırsızlama kulak kabartırlar ve kendilerine [yıldız] atılır. Doğru olarak getirdikleri şey haktır, ancak onlar ona katıp karıştırır ve fazlalıklar eklerler."
هكذا رواه الإمام أحمد. وقد أخرجه مسلم في صحيحه، من حديث صالح بن كَيْسَان،
İmam Ahmed bunu bu şekilde rivayet etmiştir. Müslim de bunu Sahîh'inde Sâlih b. Keysân hadisinden tahric etmiştir,
والأوزاعي، ويونس ومَعْقِل بن عبيد الله ، أربعتهم عن الزهري، عن علي بن الحسين، عن ابن عباس عن رجل من الأنصار، به . ورواه وقال يونس: عن رجال من الأنصار ، وكذا رواه النسائي في "التفسير" من حديث الزبيدي، عن الزهري، به . ورواه الترمذي فيه عن الحُسَين بن حريث؛ عن الوليد بن مسلم، عن الأوزاعي، عن الزهري، عن عُبَيد الله بن عبد الله، عن ابن عباس، عن رجل من الأنصار، ﵁ ، والله أعلم.
el-Evzâî, Yûnus ve Ma'kıl b. Ubeydullah hadisinden rivayet etmiştir; dördü de Zührî'den, o Ali b. el-Hüseyin'den, o İbn Abbâs'tan, o da Ensardan bir adamdan aynı şekilde rivayet etmiştir . Yûnus rivayet edip: "Ensardan adamlardan" demiştir . Nesâî de «et-Tefsîr»de ez-Zübeydî hadisinden, o Zührî'den aynı şekilde rivayet etmiştir . Tirmizî de onda el-Hüseyn b. Hurays'ten; o Velîd b. Müslim'den, o el-Evzâî'den, o Zührî'den, o Ubeydullah b. Abdillâh'tan, o İbn Abbâs'tan, o da Ensardan bir adamdan radıyallâhu anh rivayet etmiştir . Allah en iyisini bilir.
حديث آخر: قال ابن أبى حاتم: حدثنا محمد بن عوف وأحمد بن منصور بن سيار الرمادي -والسياق لمحمد بن عوف-قالا حدثنا نعيم بن حماد، حدثنا الوليد -هو ابن مسلم-عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابر، عن عبد الله بن أبي زكرياء، عن رجاء بن حيوة، عن النواس بن سَمْعان قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أراد الله أن يوحي بأمره تكلم بالوحي، فإذا تكلم أخذت السموات منه رجفة -أو قال: رعدة-شديدة؛ من خوف الله، فإذا سمع بذلك أهل السموات صعقوا وخروا لله سجدا، فيكون أول مَنْ يرفع رأسه جبريل فيكلمه الله من وحيه بما أراد، فيمضي به جبريل على الملائكة، كلما مَرّ بسماء سماء سأله ملائكتها: ماذا قال ربنا يا جبريل؟ فيقول: قال: الحقّ، وهو العلي الكبير. فيقولون كلهم مثل ما قال جبريل، فينتهي جبريل بالوحي حيث أمره الله من السماء والأرض".
Başka bir hadis: İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Avf ve Ahmed b. Mansûr b. Seyyâr er-Remâdî rivayet etti -lafız Muhammed b. Avf'a aittir- dediler ki: Bize Nuaym b. Hammâd rivayet etti, bize el-Velîd -ki o İbn Müslim'dir- rivayet etti, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'den, o Abdullah b. Ebî Zekeriyyâ'dan, o Recâ b. Hayve'den, o Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah emrini vahyeylemek istediğinde vahiyle konuşur. O konuştuğunda, Allah korkusundan dolayı semaları şiddetli bir sarsıntı -veya şiddetli bir titreme- tutar. Gök ehli bunu işitince bayılır ve Allah için secdeye kapanırlar. Başını ilk kaldıran Cebrail olur ve Allah ona vahyinden dilediğini konuşur. Cebrail meleklerin yanından geçip gider; her bir semaya uğradığında onun melekleri: 'Rabbimiz ne buyurdu ey Cebrail?' diye sorarlar. O da: 'Hakkı buyurdu; O çok yücedir, çok büyüktür' der. Hepsi de Cebrail'in dediği gibi söylerler. Cebrail vahyi, Allah'ın semadan ve yerden emrettiği yere ulaştırır."
وكذا رواه ابن جرير وابن خُزَيمة، عن زكريا بن أبان المصري، عن نعيم بن حماد، به.
İbn Cerîr ve İbn Huzeyme de Zekeriyyâ b. Ebân el-Mısrî'den, o Nuaym b. Hammâd'dan aynı şekilde rivayet etmişlerdir.
قال ابن أبي حاتم: سمعت أبي يقول: ليس هذا الحديث بالشام عن الوليد بن مسلم، ﵀.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Babamın şöyle dediğini işittim: Bu hadis Şam'da Velîd b. Müslim'den rahimehullâh [rivayet olarak] mevcut değildir.
وقد روى ابن أبي حاتم من حديث العَوفي، عن ابن عباس -وعن قتادة: أنهما فسرا هذه الآية بابتداء إيحاء الله سبحانه إلى محمد ﷺ بعد الفترة التي كانت بينه وبين عيسى، ولا شك أن هذا أولى ما دخل في هذه الآية.
İbn Ebî Hâtim, el-Avfî hadisinden nakille İbn Abbâs'tan ve Katâde'den rivayet etmiştir ki: Her ikisi de bu ayeti, Sübhânehu olan Allah'ın, Îsâ ile kendisi arasındaki fetret döneminden sonra Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyetmeye başlaması şeklinde tefsir etmişlerdir. Şüphe yok ki bu [mana], bu ayetin kapsamına giren şeylerin en evlasıdır.
{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)}.
{قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٤) قُلْ لا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦) قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ كَلا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)} “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! O halde ya biz ya da siz, elbette ya bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.' De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.' De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da aramızda hak ile hükmedecektir. O, en âdil hüküm veren, her şeyi hakkıyla bilendir.' De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin! Hayır, asla! Bilakis O, Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi olan Allah'tır.'”
يقول تعالى مقررًا تفرُّدَه بالخلق والرزق ، وانفراده بالإلهية أيضا، فكما كانوا يعترفون بأنه لا يرزقهم من السماء والأرض -أي: بما ينزل من المطر وينبت من الزرع-إلا الله، فكذلك فليعلموا أنه لا إله غيره.
Yüce Allah yaratmada ve rızık vermede tekliğini , aynı şekilde ilahlıkta da biricikliğini teyit ederek şöyle buyuruyor: Kendilerini gökten ve yerden -yani yağan yağmur ve biten ekin ile- rızıklandıranın ancak Allah olduğunu itiraf ettikleri gibi, aynı şekilde O'ndan başka ilah olmadığını da bilsinler.
وقوله: (وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ): هذا من باب اللف والنشر، أي: واحد من الفريقين مبطل، والآخر محق، لا سبيل إلى أن تكونوا أنتم ونحن على الهدى أو على الضلال، بل واحد منا مصيب، ونحن قد أقمنا البرهان على التوحيد، فدل على بطلان ما أنتم عليه من الشرك بالله؛ ولهذا قال: (وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ).
{وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “O halde ya biz ya da siz, elbette ya bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” ayeti leff ve neşr kabilindendir. Yani iki gruptan biri batıl üzeredir, diğeri ise hak üzeredir. Sizinle bizim hem hidayet hem de sapıklık üzerinde olmamıza imkân yoktur; bilakis birimiz isabet etmiştir. Biz tevhide dair delili ortaya koymuş bulunmaktayız; bu da sizin Allah'a ortak koşma hususundaki durumunuzun batıl olduğuna delalet etmiştir. İşte bu sebeple: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “O halde ya biz ya da siz, elbette ya bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” buyurmuştur.
قال قتادة: قد قال ذلك أصحاب محمد ﷺ للمشركين: والله ما نحن وإياكم على أمر واحد، إن أحد الفريقين لمهتد.
Katâde şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı müşriklere şöyle demişti: "Allah'a yemin olsun ki biz ve siz aynı şey üzerinde değiliz; iki gruptan biri elbette hidayet üzeredir."
وقال عِكْرِمة وزياد بن أبي مريم: معناه: إنا نحن لعلى هدى، وإنكم لفي ضلال مبين.
İkrime ve Ziyâd b. Ebî Meryem: "Bunun anlamı: 'Şüphesiz biz hidayet üzerindeyiz, siz ise apaçık bir sapıklık içindesiniz' demektir" demişlerdir.
وقوله: (قُلْ لا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ): معناه التبري منهم، أي: لستم منا ولا نحن منكم، بل ندعوكم إلى الله وإلى توحيده وإفراد العبادة له، فإن أجبتم فأنتم منا ونحن منكم، وإن كذبتم فنحن برآء منكم وأنتم بُرآء منا، كما قال تعالى: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [يونس: ٤١]، وقال: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [سورة الكافرون].
{قُلْ لا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçlardan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.'” ayetinin anlamı onlardan beri olmaktır. Yani: Siz bizden değilsiniz, biz de sizden değiliz; bilakis biz sizi Allah'a, O'nun birliğine ve ibadeti yalnızca O'na has kılmaya çağırıyoruz. Eğer icabet ederseniz siz bizdensiniz, biz de sizdeniz. Eğer yalanlarsanız biz sizden uzağız, siz de bizden uzaksınız. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} [Yûnus: 41] “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.'” ve şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ * لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * وَلا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ * وَلا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ * لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ} [Kâfirûn Suresi] “De ki: 'Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Ben de sizin taptıklarınıza tapacak değilim. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim banadır.'”
وقوله: (قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا) أي: يوم القيامة، يجمع [بين] الخلائق في صعيد واحد، ثم يفتح بيننا بالحق، أي: يحكم بيننا بالعدل، فيجزي كل عامل بعمله، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر. وستعلمون يومئذ لمن العزة والنصرة والسعادة الأبدية، كما قال تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} [الروم: ١٤ - ١٦]؛ ولهذا قال تعالى: (وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ) أي: الحاكم العادل العالم بحقائق الأمور.
{قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا} “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak'” ayeti yani kıyamet günü yaratılmışları tek bir düzlükte bir araya toplayacak, sonra aramızda hak ile açacak (hükmedecek), yani adaletle aramızda hüküm verecektir; böylece her amel edene amelinin karşılığını verecektir: Hayırsa hayır, şerse şer. O gün izzetin, nusretin ve ebedi saadetin kime ait olduğunu bileceksiniz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ * فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} [er-Rûm: 14-16] “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün [müminler ve kâfirler] birbirlerinden ayrılırlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar bir cennet bahçesinde neşelendirilirler. İnkâr edip ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlara gelince, işte onlar azap içinde hazır bulundurulurlar.” İşte bundan dolayı Yüce Allah: {وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} “O, en âdil hüküm veren, her şeyi hakkıyla bilendir” yani işlerin hakikatlerini bilen adil hâkimdir buyurmuştur.
وقوله: (قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ) أي: أروني هذه الآلهة التي جعلتموها لله أندادا وصيَّرتموها له عدْلا. (كَلا) أي: ليس له نظير ولا نَديد، ولا شريك ولا عديل، ولهذا قال: (بَلْ هُوَ اللَّهُ): أي: الواحد الأحد الذي لا شريك له (الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) أي: ذو العزة التي قد قهر
{قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكَاءَ} “De ki: 'O'na ortak olarak kattıklarınızı bana gösterin!'” ayeti yani; Allah'a denk kıldığınız ve O'na eş/benzer yaptığınız bu ilahları bana gösterin [demektir]. {كَلا} “Hayır!” yani; O'nun hiçbir dengi, benzeri, ortağı ve eşiti yoktur. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {بَلْ هُوَ اللَّهُ} “Bilakis O, Allah'tır” yani; dengi ve ortağı olmayan Vâhid ve Ehad olandır. {الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Azîz'dir, Hakîm'dir” yani; [her şeyi]
بها كل شيء، وَغَلَبت كل شيء، الحكيم في أفعاله وأقواله، وشرعه وقدره، تعالى وتقدس.
kendisiyle kahrettiği ve her şeye galip gelen bir izzet sahibi, fiillerinde, sözlerinde, şeriatında ve kaderinde hikmet sahibi olandır. O yücedir ve münezzehtir.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)}.
{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)} “Biz seni ancak bütün insanlara bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. Ve derler ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?' De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'”
يقول تعالى لعبده ورسوله محمد، صلوات الله وسلامه عليه : (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ) : أي: إلا إلى جميع الخلق من المكلفين، كقوله تعالى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨]، {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [الفرقان: ١]. (بَشِيرًا وَنَذِيرًا) أي تبشر مَنْ أطاعك بالجنة، وتنذر مَنْ عصاك بالنار.
Yüce Allah kulu ve elçisi Muhammed'e -Allah'ın salât ve selamı onun üzerine olsun- şöyle buyurur: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” yani mükellef olan bütün yaratılmışlara; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur : {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [el-A'râf: 158] “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, sizin hepinize Allah'ın elçisiyim'”, {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [el-Furkân: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir!”. {بَشِيرًا وَنَذِيرًا} “bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak” yani sana itaat edeni cennetle müjdeler , sana isyan edeni ise cehennemle uyarırsın.
(وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)، كقوله تعالى: {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [يوسف: ١٠٣]، {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [الأنعام: ١١٦].
{وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” ayeti, Yüce Allah'ın şu sözleri gibidir : {وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} [Yûsuf: 103] “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir”, {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} [el-En'âm: 116] “Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar.”
قال محمد بن كعب في قوله: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ) يعني: إلى الناس عامة.
Muhammed b. Ka'b {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” ayeti hakkında: "Yani insanların geneline" demiştir.
وقال قتادة في هذه الآية: أرسل الله محمدا ﷺ إلى العرب والعجم، فأكرمُهم على الله أطوعهم لله ﷿.
Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Araplara ve Arap olmayanlara gönderdi; onların Allah katında en üstün olanı, Azîz ve Celîl olan Allah'a en çok itaat edenidir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبد الله الظهراني، حدثنا حفص بن عمر العَدَني، حدثنا الحكم -يعني: ابن أبان -عن عِكْرِمة قال: سمعت ابن عباس يقول: إن الله فضل محمدًا ﷺ على أهل السماء وعلى الأنبياء. قالوا: يا بن عباس، فيم فضله الله على الأنبياء؟ قال: إن الله قال: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ}، وقال للنبي ﷺ: (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ)، فأرسله الله إلى الجن والإنس.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Abdillâh ez-Zahrânî rivayet etti, bize Hafs b. Ömer el-Adenî rivayet etti, bize el-Hakem -yani İbn Ebân - rivayet etti, İkrime'den; dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gök ehline ve peygamberlere üstün kılmıştır. "Ey İbn Abbâs, Allah onu peygamberlere ne ile üstün kıldı ?" dediler. O da şöyle dedi: Allah: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ} “Biz her peygamberi, onlara açıklasın diye ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” buyurmuş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” buyurmuştur. Böylece Allah onu cinlere ve insanlara göndermiştir.
وهذا الذي قاله ابن عباس قد ثبت في الصحيحين رَفْعهُ عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطيت خمسا لم يعطهن أحد من الأنبياء قبلي: نصرت بالرعب مسيرة شهر. وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا، فأيما رجل من أمتي أدركته الصلاة فليصل. وأحلت لي الغنائم، ولم تحل لأحد قبلي. وأعطيت الشفاعة. وكان النبي يبعث إلى قومه، وبعثت إلى الناس عامة".
İbn Abbâs'ın bu söylediği husus, Sahîhayn'da Câbir'den merfû olarak sabit olmuştur; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana benden önceki peygamberlerden hiçbirine verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum. Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; ümmetimden kime namaz vakti erişirse hemen namazını kılsın. Bana ganimetler helal kılındı, benden önce kimseye helal kılınmamıştı. Bana şefaat verildi. Peygamber sadece kendi kavmine gönderilirdi, ben ise bütün insanlara gönderildim."
وفي الصحيح أيضا أن رسول الله ﷺ قال: "بعثت إلى الأسود والأحمر" : قال مجاهد. يعني: الجن والإنس. وقال غيره: يعني: العرب والعجم. والكل صحيح.
Sahîh'te yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer almaktadır: "Siyaha ve kırmızıya gönderildim." Mücâhid: "Yani cinlere ve insanlara" demiştir. Başkası ise: "Yani Araplara ve Arap olmayanlara" demiştir. Hepsi de doğrudur.
ثم قال تعالى مخبرا عن الكفار في استبعادهم قيام الساعة: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ)
Sonra Yüce Allah, kâfirlerin kıyametin kopmasını uzak görmelerini haber vererek şöyle buyurdu: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “[Kâfirler] 'Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?' derler.”