، كما قال تعالى: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} الآية [الشورى: ١٨].
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İnananlar ise ondan korku içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler...” [Şûrâ: 18].
ثم قال: (قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ) أي: لكم ميعاد مؤجل معدود محرر، لا يزداد ولا ينتقص، فإذا جاء فلا يؤخر ساعة ولا يقدم، كما قال تعالى: {إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ} [نوح: ٤]، وقال {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ * يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٤، ١٠٥].
Sonra şöyle buyurdu: {قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ} “De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir günün vadesi vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” Yani: Sizin için ertelenmiş, sayılı ve belirlenmiş bir vade vardır; ne artar ne de eksilir. Vakti geldiğinde ise ne bir an geciktirilir ne de öne alınır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُ} “Şüphesiz Allah'ın eceli geldiği zaman geciktirilmez” [Nûh: 4] ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ * يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “Biz onu ancak sayılı bir süre için erteleriz. O gün geldiğinde O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi bedbahttır, kimi de bahtiyar” [Hûd: 104-105].
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)}
{وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)} “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler. Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz kesinlikle inanan kimseler olurduk' derler. (31)”
يخبر تعالى عن تمادي الكفار في طغيانهم وعنادهم وإصرارهم على عدم الإيمان بالقرآن وما أخبر به من أمر المعاد؛ ولهذا قال: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ}. قال الله تعالى متهددا لهم ومتوعدا، ومخبرا عن مواقفهم الذليلة بين يديه في حال تخاصمهم وتحاجهم: {يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} منهم وهم الأتباع {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} وهم قادتهم وسادتهم: {لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ} أي: لولا أنتم تصدونا، لكنا اتبعنا الرسل وآمنا بما جاؤونا به.
Yüce Allah kâfirlerin azgınlıklarında, inatlarında, Kur'an'a ve onun haber verdiği ahiret işine inanmamaktaki ısrarlarında ileri gitmelerini haber vermektedir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler.” Yüce Allah onları tehdit edip uyararak ve birbirleriyle çekişip tartışırlarken O'nun huzurundaki zelil hallerini haber vererek şöyle buyurdu: {يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “...birbirlerine söz atarlarken... zayıf düşürülenler... derler” ki onlar tâbi olanlardır, {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlara:” ki onlar da liderleri ve efendileridir: {لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ} “'Siz olmasaydınız biz kesinlikle inanan kimseler olurduk'” Yani: Eğer siz bizi engellemeseydiniz, elçilere uyar ve onların bize getirdiklerine inanırdık.
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)}.
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الأَغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)} “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere dediler ki: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Bilakis, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz.' (32) Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara dediler ki: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı [bizi bu hâle getirdi]. Zira siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz.' Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar taktık. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (33)”
فقال لهم القادة والسادة، وهم الذين استكبروا: (أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ) أي: نحن ما فعلنا بكم أكثر من أنَّا دعوناكم فاتبعتمونا من غير دليل ولا برهان، وخالفتم الأدلة والبراهين والحجج التي جاءت بها الأنبياء، لشهوتكم واختياركم لذلك؛ ولهذا قالوا: (بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) أي: بل كنتم تمكرون بنا ليلا ونهارا، وتَغُرّونا وتُمَنّونا، وتخبرونا أنا على هدى وأنا على شيء، فإذا جميع ذلك باطل وكَذبٌ ومَيْن.
Liderler ve efendiler, yani büyüklük taslayanlar onlara şöyle dediler: {أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ} “Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk?” Yani: Biz size, sizi çağırmaktan başka bir şey yapmadık ; siz ise hiçbir delil ve bürhan olmaksızın bize uydunuz ve kendi arzunuz ve tercihinizle peygamberlerin getirdiği delillere, bürhanlara ve hüccetlere muhalefet ettiniz. Bu sebeple şöyle dediler: {بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ * وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Bilakis, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz. Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara dediler ki: 'Hayır, gece ve gündüzün tuzağı...'” Yani: Bilakis siz gece gündüz bize tuzak kuruyor, bizi aldatıyor, boş ümitler veriyor ve bizim hidayet üzere ve doğru bir yolda olduğumuzu söylüyordunuz; oysa bütün bunların hepsi batıl, yalan ve uydurmaymış!
قال قتادة، وابن زيد : (بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ) يقول: بل مكرهم بالليل والنهار. وكذا قال مالك، عن زيد بن أسلم: مكرهم بالليل والنهار.
Katâde ve İbn Zeyd {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Hayır, gece ve gündüzün tuzağı...” ifadesi hakkında: "Bilakis onların gece ve gündüz kurdukları tuzak" demiştir. Mâlik de Zeyd b. Eslem'den aynı şekilde nakletmiştir: "Onların gece ve gündüz kurdukları tuzak."
(إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا) أي نظراء وآلهة معه، وتقيموا لنا شُبَهًا وأشياءَ من
{إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} “Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na ortaklar koşmamızı emrediyordunuz” Yani O'nunla birlikte benzerler ve ilahlar [edinmemizi], bize şüpheler ve ...den olan şeyler öne sürmenizi [emrediyordunuz].
المحال تضلونا بها (وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ) أي: الجميع من السادة والأتباع، كُلٌّ نَدم على ما سَلَف منه.
ortaya koymanızı [emrediyordunuz]. {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar” Yani efendiler ve tâbi olanların hepsi; her biri geçmişte yaptıklarından ötürü pişman oldu.
(وَجَعَلْنَا الأغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا): وهي السلاسل التي تجمع أيديهم مع أعناقهم، (هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: إنما نجازيكم بأعمالكم ، كُلٌّ بحسبه، للقادة عذاب بحسبهم، وللأتباع بحسبهم {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٨].
{وَجَعَلْنَا الأغْلالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar taktık” Bunlar, ellerini boyunlarına bağlayan zincirlerdir. {هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” Yani: Biz sizi ancak amellerinizle cezalandırırız ; herkes kendi durumuna göre; liderlere kendi durumlarına göre bir azap, tâbi olanlara da kendi durumlarına göre bir azap vardır. {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “[Allah]: 'Her biri için iki kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur” [A'râf: 38].
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا فَرْوَة بن أبي المغراء، حدثنا محمد بن سليمان بن الأصبهاني، عن أبي سنان ضرار بن صُرَد، عن عبد الله بن أبي الهُذَيل ، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن جهنم لما سيق إليها أهلها تَلَقَّاهم لهبها، ثم لَفَحَتْهُم لفحةً فلم يبق لحم إلا سقط على العرقوب".
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam rivayet etti, bize Ferve b. Ebi'l-Mağrâ rivayet etti, bize Muhammed b. Süleyman b. el-İsbahânî, Ebû Sinân Dırâr b. Surad'dan, o Abdullah b. Ebi'l-Hüzeyl'den , o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennem halkı oraya sevk edildiğinde, cehennemin alevi onları karşıladı; sonra onları öyle bir yaladı ki, topuğa düşmedik hiçbir et kalmadı ."
وحدثنا أبي، حدثنا أحمد بن أبي الحواري، حدثنا الطيب أبو الحسن، عن الحسن بن يحيى الخُشَني قال: ما في جهنم دار ولا مغار ولا غل ولا سلسلة ولا قيد، إلا اسم صاحبها عليه مكتوب. قال: فحدثته أبا سليمان -يعني: الداراني، رحمة الله عليه -فبكى ثم قال: ويحك. فكيف به لو جمع هذا كله عليه، فجعل القيد في رجليه، والغُلّ في يديه والسلسلة في عنقه، ثم أدخل النار وأدخل المغار؟!
Bize babam rivayet etti, bize Ahmed b. Ebi'l-Havârî rivayet etti, bize et-Tayyib Ebü'l-Hasan, el-Hasan b. Yahyâ el-Huşenî'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Cehennemde hiçbir ev, hiçbir mağara, hiçbir boyunduruk, hiçbir zincir ve hiçbir bukağı yoktur ki üzerinde sahibinin ismi yazılı olmasın. [Râvi] dedi ki: Bunu Ebû Süleyman'a -yani ed-Dârânî'ye, Allah'ın rahmeti üzerine olsun - anlattım; ağladı ve sonra şöyle dedi: Yazık sana! Ya bütün bunlar onun üzerinde bir araya getirilirse; ayaklarına bukağı, ellerine boyunduruk ve boynuna zincir vurulup sonra ateşe ve mağaraya sokulursa hâli nice olur?!
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤) وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)}.
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤) وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)} “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık varlıklıları mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler. (34) Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz.' (35) De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bolca verir ve kısar; fakat insanların çoğu bilmezler.' (36) Sizi katımızda bize yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlara, yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler. (37) Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlar ise, işte onlar azabın içine getirilmişlerdir. (38) De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bolca verir ve onu kısar. Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.' (39)”
يقول تعالى مسليا لنبيه، وآمرا له بالتأسي بمن قبله من الرسل، ومخبره بأنه ما بعث نبيا في قرية إلا كذبه مترفوها، واتبعه ضعفاؤهم، كما قال قوم نوح: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ} [الشعراء: ١١١]، {وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ} [هود: ٢٧]، وقال الكبراء من قوم صالح: {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} [الأعراف: ٧٥، ٧٦]
Yüce Allah, Peygamberini teselli ederek, kendisinden önceki elçileri örnek almasını emrederek ve hangi memlekete bir peygamber gönderdiyse mutlaka oranın varlıklı ve şımarık kimselerinin onu yalanladığını, güçsüzlerinin ise ona tâbi olduğunu bildirerek şöyle buyurmaktadır; nitekim Nûh'un kavmi: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ} “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?” [Şuarâ: 111] ve {وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ} “Sana ancak aramızdaki en aşağılık kimselerin ilk bakışta/düşüncesizce uyduğunu görüyoruz” [Hûd: 27] demişti. Sâlih'in kavminin ileri gelenleri de: {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “[Kavminin büyüklük taslayan ileri gelenleri,] hor görülenlerden iman etmiş olan kimselere: 'Sâlih'in, Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu gerçekten biliyor musunuz?' dediler. Onlar: 'Şüphesiz biz onunla gönderilene inananlarız' dediler. Büyüklük taslayanlar da: 'Şüphesiz biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz' dediler” [A'râf: 75-76] demişlerdi.
وقال تعالى: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} [الأنعام: ٥٣]؟ وقال: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} [الأنعام: ١٢٣] وقال: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا [فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ] } [الإسراء: ١٦]. وقال هاهنا: (وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ) أي: نبي أو رسول (إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا)، وهم أولو النعمة والحشمة والثروة والرياسة.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” [En'âm: 53] Ve şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} “Böylece her memlekette, orada tuzak kursunlar diye günahkârlarının ileri gelenlerini yetkili kıldık” [En'âm: 123]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا [فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ] } “Bir memleketi helak etmek istediğimizde, oranın şımarık varlıklılarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar; [böylece aleyhlerine olan söz gerçekleşir] ” [İsrâ: 16]. Burada ise şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ} “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek...” yani bir peygamber veya bir elçi [gönderdiysek], {إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا} “oranın şımarık varlıklıları mutlaka [şöyle] dediler:” ki onlar nimet, itibar, servet ve makam sahipleridir.
قال قتادة: هم جَبَابرتهم وقادتهم ورؤوسهم في الشر. (إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونََ) أي: لا نؤمن به ولا نتبعه.
Katâde şöyle demiştir: Onlar şerde zorbaları, liderleri ve başlarıdır. {إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونََ} “Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz” Yani: Biz ona inanmayız ve ona tâbi olmayız.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا هارون بن إسحاق، حدثنا محمد بن عبد الوهاب عن سفيان عن عاصم، عن أبي رَزِين قال: كان رجلان شريكان خرج أحدهما إلى الساحل وبقي الآخر، فلما بعث النبي ﷺ كتب إلى صاحبه يسأله: ما فعل؟ فكتب إليه أنه لم يتبعه أحد من قريش، إنما اتبعه أراذل الناس ومساكينهم. قال: فترك تجارته ثم أتى صاحبه فقال: دلني عليه -قال: وكان يقرأ الكتب، أو بعض الكتب-قال: فأتى النبي ﷺ فقال: إلام تدعو؟ قال: "إلى كذا وكذا". قال: أشهد أنك رسول الله. قال: "وما علمك بذلك؟ " قال: إنه لم يبعث نبي إلا اتبعه رُذَالة الناس ومساكينهم. قال: فنزلت هذه الآية : (وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ)] الآيات] ، قال: فأرسل إليه النبي ﷺ "إن الله قد أنزل تصديق ما قلت".
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin rivayet etti, bize Hârûn b. İshâk rivayet etti, bize Muhammed b. Abdilvehhâb, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den rivayet etti; dedi ki: İki ortak adam vardı ; biri sahil tarafına gitti, diğeri kaldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince, arkadaşına mektup yazıp ne yaptığını sordu. O da Kureyş'ten hiç kimsenin ona uymadığını, ona ancak insanların en aşağılıkları ve yoksullarının uyduğunu yazdı. [Râvi] dedi ki: [Adam] ticaretini bıraktı, sonra arkadaşının yanına gelip: "Beni ona götür" dedi -o, kitapları ya da kitapların bir kısmını okurdu-. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve: "Neye davet ediyorsun?" dedi. O da: "Şuna ve şuna" buyurdu. Adam: "Şehadet ederim ki sen Allah'ın elçisisin" dedi. [Hz. Peygamber]: "Bunu nereden biliyorsun?" buyurdu. Adam: "Hiçbir peygamber gönderilmemiştir ki ona insanların en düşkünleri ve yoksulları uymuş olmasın" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi : {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} [ilgili ayetler] [Râvi] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah senin söylediğini doğrulayan [ayeti] indirdi" diye haber gönderdi.
وهكذا قال هرقل لأبي سفيان حين سأله عن تلك المسائل، قال فيها: وسألتك: أضعفاء الناس اتبعه أم أشرافهم فزعمت: بل ضعفاؤهم، وهم أتباع الرسل.
Nitekim Herakleios da Ebû Süfyân'a o meseleleri sorduğunda şöyle demişti: "Sana: 'Ona insanların zayıfları mı yoksa ileri gelenleri mi uyuyor?' diye sordum, sen de: 'Bilakis zayıfları' dedin. İşte onlar elçilerin tâbileridir."
وقوله تعالى إخبارا عن المترفين المكذبين: (وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينََ) أي: افتخروا بكثرة الأموال والأولاد، واعتقدوا أن ذلك دليل على محبة الله لهم واعتنائه بهم، وأنه ما كان ليعطيهم هذا في الدنيا، ثم يعذبهم في الآخرة، وهيهات لهم ذلك. قال الله: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} [المؤمنون: ٥٥، ٥٦] وقال: {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ} [التوبة: ٥٥]، وقال تعالى: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا * وَجَعَلْتُ لَهُ مَالا مَمْدُودًا * وَبَنِينَ شُهُودًا * وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ * كَلا إِنَّهُ كَانَ لآيَاتِنَا عَنِيدًا * سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} [المدثر: ١١ - ١٧].
Yüce Allah'ın, yalanlayan şımarık zenginlerden haber vererek buyurduğu: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap edilecek de değiliz.'” Yani: Malların ve evlatların çokluğuyla övündüler ve bunun, Allah'ın kendilerini sevdiğine ve onlara değer verdiğine bir delil olduğunu; dünyada bunu kendilerine vermişken ahirette onlara azap etmeyeceğini zannettiler. Heyhât, bu onlar için ne kadar uzak! Allah şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve evlatla onların iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!” [Mü'minûn, 55-56]. Ve şöyle buyurmuştur: {فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını ister” [Tevbe, 55], Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا * وَجَعَلْتُ لَهُ مَالا مَمْدُودًا * وَبَنِينَ شُهُودًا * وَمَهَّدْتُ لَهُ تَمْهِيدًا * ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ * كَلا إِنَّهُ كَانَ لآيَاتِنَا عَنِيدًا * سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا} “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak! Kendisine alabildiğine geniş mal verdiğim, gözü önünde duran oğullar lütfettiğim, önüne [imkânları] serdikçe serdiğim kimseyi! Sonra da [nimetlerimi daha da] artırmamı umar. Asla! Çünkü o, ayetlerimize karşı pek inatçıydı. Ben onu sarp bir yokuşa sardıracağım!” [Müddessir, 11-17].
وقد أخبر الله عن صاحب تينك الجنتين: أنه كان ذا مال وولد وثمر، ثم لم تُغن عنه شيئا، بل سُلب ذلك كله في الدنيا قبل الآخرة؛ ولهذا قال تعالى هاهنا: (قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) أي: يعطي المال لمن يحب ومَنْ لا يحب، فيفقر مَنْ يشاء ويغني مَنْ يشاء، وله الحكمة التامة البالغة، والحجة الدامغة القاطعة (وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونََ).
Allah o iki bahçe sahibinden de haber vermiştir: Onun malı, evladı ve mahsulü vardı; sonra bunlar ona hiçbir fayda sağlamadı, bilakis ahiretten önce daha dünyada iken bunların hepsi elinden alındı. Bu sebeple Yüce Allah burada şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bolca verir ve kısar'” Yani: Malı sevdiğine de sevmediğine de verir; dilediğini fakir kılar, dilediğini zengin eder. Tam ve kusursuz hikmet ve susturucu, kesin hüccet O'nundur. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونََ} “Fakat insanların çoğu bilmezler.”
ثم قال: (وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى) أي: ليست هذه دليلا على محبتنا لكم، ولا اعتنائنا بكم.
Sonra şöyle buyurdu: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى} “Sizi katımızda bize yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır” Yani: Bunlar sizi sevdiğimize ve size değer verdiğimize bir delil değildir.
قال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا كَثير، حدثنا جعفر، حدثنا يزيد بن الأصم، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ : إن الله لا ينظر إلى صوركم وأموالكم، ولكن إنما ينظر إلى قلوبكم وأعمالكم". [و] رواه مسلم وابن ماجة، من حديث كثير بن هشام، عن جعفر بن بُرْقَان، به.
İmam Ahmed -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Bize Kesîr rivayet etti, bize Ca'fer rivayet etti, bize Yezîd b. el-Esamm, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu : "Şüphesiz Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz, fakat O ancak kalplerinize ve amellerinize bakar." Bunu Müslim ve İbn Mâce, Kesîr b. Hişâm'ın Ca'fer b. Burkân'dan rivayetiyle aynı şekilde nakletmiştir.
ولهذا قال: (إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا) أي: إنما يقربكم عندنا زلفى الإيمان والعمل الصالح، (فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا) أي: تضاعف لهم الحسنة بعشرة أمثالها، إلى سبعمائة ضعف (وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ) أي: في منازل الجنة العالية آمنون من كل بأس وخوف وأذى، ومن كل شر يُحْذَر منه.
Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِلا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” Yani: Sizi katımızda bize sadece iman ve salih amel yaklaştırır. {فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا} “İşte onlara, yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır” Yani: Onlara bir iyilik on katından yedi yüz kata kadar katlanır . {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” Yani: Cennetin yüksek derecelerindeki konaklarında her türlü zorluktan, korkudan, eziyetten ve sakınılan her türlü şerden güvendedirler.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا فَرْوَة بن أبي المغراء الكندي، حدثنا القاسم وعلي بن مُسْهِر، عن عبد الرحمن بن إسحاق، عن النعمان بن سعد، عن علي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن في الجنة لَغرفا ترى ظهورها من بطونها، وبطونها من ظهورها". فقال أعرابي: لمن هي؟ قال: "لمن طيب الكلام، وأطعم الطعام، وأدام الصيام، [وصلى بالليل والناس نيام] " .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam rivayet etti, bize Ferve b. Ebi'l-Mağrâ el-Kindî rivayet etti, bize el-Kâsım ve Ali b. Müshir, Abdurrahman b. İshâk'tan, o en-Nu'mân b. Sa'd'dan, o Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz cennette öyle köşkler vardır ki dışları içlerinden, içleri de dışlarından görülür." Bir bedevi: "Onlar kimin içindir?" dedi. Şöyle buyurdu: "Sözü güzel söyleyen, yemek yediren, oruca devam eden [ve insanlar uykudayken gece namaz kılan] kimseler içindir."
(وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ) أي: يسعون في الصد عن سبيل الله، واتباع الرسل والتصديق بآياته، (أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ) أي: جميعهم مَجْزيون بأعمالهم فيها بحسبهم.
{وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ} “Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlar ise...” Yani Allah'ın yolundan, peygamberlere uymaktan ve O'nun ayetlerini tasdik etmekten alıkoymaya çalışanlar; {أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} “işte onlar azabın içine getirilmişlerdir” Yani hepsi amellerinin karşılığını orada durumlarına göre alırlar.
وقوله: (قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ) أي: بحسب مَا لَه في ذلك من الحكمة، يبسط على هذا من المال كثيرا، ويضيق على هذا ويقتر على هذا رزقه جدًا، وله في ذلك من الحكمة ما لا يدركها غيره، كما قال تعالى: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا} [الإسراء: ٢١] أي: كما هم متفاوتون في الدنيا: هذا فقير مدقع، وهذا غني
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} “De ki: Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] kısar.” Yani bu husustaki hikmetine göre, kimine bolca mal verip [rızkını] genişletir, kimine de daraltıp rızkını son derece kısar. O'nun bu hususta başkasının idrak edemeyeceği hikmetleri vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا} [el-İsrâ: 21] “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” Yani dünyada birbirlerinden farklı oldukları gibi: Kimi son derece muhtaç bir fakir, kimi de zengin
مُوَسَّع عليه، فكذلك هم في الآخرة: هذا في الغُرفات في أعلى الدرجات، وهذا في الغَمرَات في أسفل الدركات. وأطيب الناس في الدنيا كما قال رسول الله ﷺ: "قد أفلح مَنْ أسلم ورُزق كَفَافا، وقَنَّعه الله بما آتاه". رواه مسلم من حديث ابن عَمْرو.
geniş imkânlara sahip; ahirette de böyledirler: Kimi yüksek köşklerde en yüce derecelerde, kimi de cehennemin çukurlarında en aşağı tabakalardadır. Dünyada insanların en hayırlısı ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu kimsedir: "Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiğine kanaat ettirdiği kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir." Bunu Müslim, İbn Amr hadisinden rivayet etmiştir.
وقوله: (وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ) أي: مهما أنفقتم من شيء فيما أمركم به وأباحه لكم، فهو يخلفه عليكم في الدنيا بالبدل، وفي الآخرة بالجزاء والثواب، كما ثبت في الحديث : يقول الله تعالى: أنْفق أنْفق عليك" . وفي الحديث: أن ملكين يَصيحان كل يوم، يقول أحدهما: "اللهم أعط مُمْسِكا تَلَفًا"، ويقول الآخر: "اللهم أعط منفقا خَلَفًا" وقال رسول الله ﷺ "أنفق بلالا ولا تخش من ذي العرش إقلالا" .
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” Yani size emrettiği ve izin verdiği şeylerde ne harcarsanız, dünyada onun karşılığını vererek, ahirette de mükâfat ve sevapla onun yerini doldurur; nitekim hadiste sabit olmuştur : "Yüce Allah: 'İnfak et ki sana da infak olunsun' buyurur." Yine hadiste şöyle buyrulmaktadır: "İki melek her gün seslenir; birisi: 'Allah'ım, infak edene karşılığını ver' der, diğeri de: 'Allah'ım, cimrilik edenin malını telef et' der." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "İnfak et ey Bilâl, Arş'ın sahibinin seni fakir düşüreceğinden korkma!"
وقال ابن أبي حاتم عن يزيد بن عبد العزيز الطلاس، حدثنا هُشَيْم عن الكوثر بن حكيم، عن مكحول قال: بلغني عن حذيفة قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا إن بعدكم زمان عضوض، يعض الموسر على ما في يده حذار الإنفاق". ثم تلا هذه الآية: (وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينََ)
İbn Ebî Hâtim Yezîd b. Abdilazîz et-Tallâs'tan rivayet etti: Bize Huşeym, el-Kevser b. Hakîm'den, o Mekhûl'den rivayet etti; dedi ki: Bana Huzeyfe'den ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dikkat edin, sizden sonra öyle çetin bir zaman gelecektir ki, varlıklı kimse infak etme korkusuyla elindekine sımsıkı sarılacaktır." Sonra şu ayeti okudu: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينََ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا روح بن حاتم، حدثنا هُشَيم، عن الكوثر بن حكيم عن مكحول قال: بلغني عن حذيفة أنه قال: قال رسول الله ﷺ: "ألا إن بعد زمانكم هذا زمان عضوض، يعض الموسر على ما في يديه حذار الإنفاق"، قال الله تعالى: (وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينََ)، وَيَنْهَل شرار الخلق يبايعون كل مضطر، ألا إن بيع المضطرين حرام، [ألا إن بيع المضطرين حرام] المسلم أخو المسلم. لا يظلمه ولا يخذله، إن كان عندك معروف، فَعُد به على أخيك، وإلا فلا تَزده هلاكا إلى هلاكه".
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî şöyle demiştir: Bize Ravh b. Hâtim rivayet etti, bize Huşeym, el-Kevser b. Hakîm'den, o Mekhûl'den rivayet etti; dedi ki: Huzeyfe'den bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dikkat edin, şu zamanınızdan sonra öyle çetin bir zaman gelecektir ki, varlıklı kimse infak etme korkusuyla iki elindekine sımsıkı sarılacaktır." Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينََ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” "Ve insanların en şerlileri üşüşüp her zorda kalmış olanla alışveriş yapacaktır. Dikkat edin, zorda kalanların malını satın almak haramdır! [Dikkat edin, zorda kalanların malını satın almak haramdır!] Müslüman müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez ve onu yardımsız bırakmaz. Eğer yanında bir iyilik imkânı varsa onu kardeşine ihsan et, yoksa onun helakine bir helak daha katma!"
هذا حديث غريب من هذا الوجه، وفي إسناده ضعف.
Bu hadis bu vecihten gariptir ve senedinde zayıflık vardır.
وقال سفيان الثوري، عن أبي يونس الحسن بن يزيد قال: قال مجاهد: لا يتأولن أحدكم هذه
Süfyân es-Sevrî, Ebû Yûnus el-Hasen b. Yezîd'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mücâhid dedi ki: Sakın hiçbiriniz şu
الآية: (وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهَ): إذا كان عند أحدكم ما يقيمه فليقصد فيه، فإن الرزق مقسوم.
ayeti [yanlış] yorumlamasın: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهَ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” [Yani]: Birinizin elinde kendisini geçindirecek bir şey olduğunda onda iktisatlı davransın; çünkü rızık taksim edilmiştir.
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢)}.
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢)} “O gün Allah onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar sadece size mi tapıyorlardı?' diyecektir. (40) [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlardan ayrı olarak yalnız sensin! Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu onlara inanmıştı' derler. (41) Artık bugün hiçbiriniz diğerinize ne bir fayda ne de bir zarar vermeye güç yetirebilirsiniz. Biz de o zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın!' deriz. (42)”
يخبر تعالى أنه يقرع المشركين يوم القيامة على رؤوس الخلائق، فيسأل الملائكة الذين كان المشركون يزعمون أنهم يعبدون الأنداد التي هي على صورة الملائكة ليقربوهم إلى الله زلفى، فيقول للملائكة: (أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ)؟ أي: أنتم أمرتم هؤلاء بعبادتكم؟ كما قال في سورة الفرقان: {أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} [الفرقان: ١٧]، وكما يقول لعيسى: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} [المائدة: ١١٦]. وهكذا تقول الملائكة: (سُبْحَانَكَ) أي: تعاليتَ وتقدست عن أن يكون معك إله (أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ) أي: نحن عبيدك ونبرأ إليك من هؤلاء، (بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ) يعنون: الشياطين؛ لأنهم هم الذين يزينون لهم عبادة الأوثان ويضلونهم ، (أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ)، كما قال تعالى: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا} [النساء: ١١٧].
Yüce Allah kıyamet gününde mahlûkatın huzurunda müşrikleri azarlayacağını haber vermektedir; zira müşriklerin, kendilerini Allah'a yaklaştırsın diye meleklerin suretinde olduğunu iddia ettikleri putlara taptıklarını ileri sürdükleri meleklere sorarak şöyle buyuracaktır: {أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} “Bunlar sadece size mi tapıyorlardı?” Yani: Bunlara size tapmalarını siz mi emrettiniz? Nitekim Furkân Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?” [Furkân: 17] ve İsa'ya buyuracağı gibi: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “'İnsanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?' O da: 'Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz' dedi” [Mâide: 116]. İşte melekler de şöyle diyeceklerdir: {سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederiz” Yani seninle beraber bir ilah olmasından sen yücesin ve münezzehsin! {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} “Bizim dostumuz onlardan ayrı olarak yalnız sensin!” Yani biz senin kullanız ve bu kimselerden uzaklaşıp sana sığınırız. {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı” Yani şeytanlara; çünkü putlara tapmayı onlara süslü gösteren ve onları saptıranlar onlardır . {أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} “Çoğu onlara inanmıştı” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلا شَيْطَانًا مَرِيدًا} “Onlar Allah'ı bırakıp ancak dişilere taparlar ve ancak inatçı bir şeytana taparlar” [Nisâ: 117].
قال الله تعالى: (فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا) أي: لا يقع لكم نفع ممن كنتم ترجون نفعه اليوم من الأنداد والأوثان، التي ادخرتم عبادتها لشدائدكم وكُرَبكم، اليوم لا يملكون لكم نفعا ولا ضرا، (وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا) -وهم المشركون- (ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ) أي: يقال لهم ذلك، تقريعا وتوبيخا.
Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا} “Artık bugün hiçbiriniz diğerinize ne bir fayda ne de bir zarar vermeye güç yetirebilirsiniz” Yani sıkıntılarınız ve kederleriniz için ibadetlerini sakladığınız ortaklar ve putlardan bugün kendilerine umut bağladığınız kimseden size bir fayda dokunmaz; bugün onlar sizin için ne bir faydaya ne de bir zarara mâliktirler. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} “Biz de o zulmedenlere... deriz” -ki onlar müşriklerdir-: {ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “'Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın!'” Yani bu söz onlara azarlama ve kınama olarak söylenir.
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥)}.
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥)} “Ayetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.' Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.' İnkâr edenler, hak kendilerine geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler. (43) Hâlbuki biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik. (44) Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Hâlbuki bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmenin [sonucu] nasıl oldu? (45)”
يخبر تعالى عن الكفار أنهم يستحقون منه العقوبة والأليم من العذاب؛ لأنهم كانوا إذا تتلى
Yüce Allah kâfirler hakkında, kendisinin katından bir cezayı ve elem verici bir azabı hak ettiklerini haber vermektedir; zira kendilerine okunduğu zaman...
عليهم آياته بينات يسمعونها غَضَّةً طرية من لسان رسوله ﷺ، (قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ)، يعنون أن دين آبائهم هو الحق، وأن ما جاءهم به الرسول عندهم باطل -عليهم وعلى آبائهم لعائن الله- (وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى) يعنون: القرآن، (وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ). قال الله تعالى: (وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ) أي: ما أنزل الله على العرب من كتاب قبل القرآن، وما أرسل إليهم نبيًا قبل محمد ﷺ، وقد كانوا يَوَدّون ذلك ويقولون: لو جاءنا نذير أو أنزل علينا كتاب، لكنا أهدى من غيرنا، فلما مَنَّ الله عليهم بذلك كذبوه وعاندوه وجحدوه. ثم قال: (وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: من الأمم، (وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ) قال ابن عباس: أي من القوة في الدنيا. وكذلك قال قتادة، والسدّي، وابن زيد. كما قال تعالى: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} [الأحقاف: ٢٦]. {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً} [غافر: ٨٢]، أي: وما دفع ذلك عنهم عذاب الله ولا رده، بل دمر الله عليهم لما كذبوا رسله؛ ولهذا قال: (فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ) أي: فكيف كان نكالي وعقابي وانتصاري لرسلي ؟
apaçık ayetlerini Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden taptaze işittiklerinde: {قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ} “Dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.'” Yani atalarının dininin hak olduğunu, Resûl'ün kendilerine getirdiği şeyin ise kendi yanlarında batıl olduğunu kastediyorlardı -Allah'ın lanetleri onların ve atalarının üzerine olsun!-. {وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى} “Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir'” Kur'an'ı kastediyorlar. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ} “İnkâr edenler, hak kendilerine geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler.” Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ} “Hâlbuki biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik.” Yani: Allah Kur'an'dan önce Araplara hiçbir kitap indirmemiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce de onlara bir peygamber göndermemişti. Oysa onlar bunu arzu eder ve: "Eğer bize bir uyarıcı gelseydi yahut bize bir kitap indirilseydi, başkalarından daha doğru yolda olurduk" derlerdi. Allah onlara bunu lütfettiğinde ise onu yalanladılar, ona inatla karşı çıktılar ve inkâr ettiler. Sonra şöyle buyurdu: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” yani geçmiş ümmetler, {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Hâlbuki bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” İbn Abbâs: "Yani dünyadaki güçten" demiştir. Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd de böyle demiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصَارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Andolsun, size vermediğimiz imkânları onlara vermiştik. Onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat Allah'ın ayetlerini inkâr ettikleri için kulakları, gözleri ve kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağlamadı ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” [Ahkâf: 26]. {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar kendilerinden hem daha çok hem de daha güçlü idiler” [Mü'min: 82]. Yani bu durum Allah'ın azabını onlardan savamadı ve geri çeviremedi, bilakis elçilerini yalanladıklarında Allah onları helak etti. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmenin [sonucu] nasıl oldu?” Yani benim azabım, cezam ve elçilerimin intikamını almam nasıl oldu ?
{قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦)}.
{قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦)} “De ki: 'Ben size ancak tek bir şey öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.' (46)”
يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء الكافرين الزاعمين أنك مجنون: (إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ) أي: إنما آمركم بواحدة، وهي: (أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ) أي: تقوموا قياما خالصًا لله، من غير هوى ولا عصبية، فيسأل بعضكم بعضا: هل بمحمد من جنون؟ فينصح بعضكم بعضا، (ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا) أي: ينظر الرجل لنفسه في أمر محمد ﷺ، ويسأل غيره من الناس عن شأنه إن أشكل عليه، ويتفكر في ذلك؛ ولهذا قال: (أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ).
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, senin deli olduğunu iddia eden şu kâfirlere de ki: {إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} “Ben size ancak tek bir şey öğütlüyorum” Yani size ancak tek bir şeyi emrediyorum, o da: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur.” Yani heva ve taassuptan uzak bir şekilde, sırf Allah için ayağa kalkıp birbirinize: "Muhammed'de bir delilik var mı?" diye sormanız ve birbirinize samimi davranmanızdır. {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا} “Sonra da düşünmenizdir” Yani kişi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu kendi başına düşünsün, eğer aklına takılan bir husus olursa diğer insanlara onun hâlini sorsun ve bu konuda iyice düşünsün. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur.”
هذا معنى ما ذكره مجاهد، ومحمد بن كعب، والسُّدِّيّ، وقتادة، وغيرهم، وهذا هو المراد من الآية.
Mücâhid, Muhammed b. Ka'b, es-Süddî, Katâde ve başkalarının zikrettiği anlam budur ve ayetten kastedilen de budur.
فأما الحديث الذي رواه ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا صدقة بن خالد، حدثنا عثمان بن أبي العاتكة، عن علي بن يزيد، عن القاسم، عن أبي أمامة؛ أن رسول الله ﷺ كان يقول: "أعطيت ثلاثا لم يعطهن مَن قبلي ولا فخر: أحلت لي الغنائم، ولم تحل لمن قبلي، كانوا قبلي يجمعون غنائمهم فيحرقونها. وبُعثت إلى كل أحمر وأسود، وكان كل نبي يبعث
İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiği şu hadise gelince: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Sadaka b. Hâlid anlattı, bize Osmân b. Ebi'l-Âtike, Ali b. Yezîd'den, o el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «أعطيت ثلاثا لم يعطهن مَن قبلي ولا فخر: أحلت لي الغنائم، ولم تحل لمن قبلي، كانوا قبلي يجمعون غنائمهم فيحرقونها. وبُعثت إلى كل أحمر وأسود، وكان كل نبي يبعث» «Bana, -övünmek yok- benden önceki hiçbir kimseye verilmeyen üç şey verildi: Ganimetler bana helal kılındı, benden öncekilere ise helal kılınmamıştı; benden öncekiler ganimetlerini toplar ve yakarlardı. Ben kızıl ve siyah herkese [bütün insanlığa] gönderildim; oysa her peygamber gönderilirdi...»
إلى قومه، وجعلت لي الأرض مسجدًا وطهورًا، أتيمم بالصعيد، وأصلي حيث أدركتني الصلاة، قال الله: (أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى) وأعنت بالرعب مسيرة شهر بين يدي" -فهو حديث ضعيف الإسناد، وتفسير الآية بالقيام في الصلاة في جماعة وفرادى بعيد، ولعله مقحم في الحديث من بعض الرواة، فإن أصله ثابت في الصحاح وغيرها والله أعلم.
kendi kavmine gönderilirdi. Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; temiz toprakla teyemmüm ederim ve nerede namaz vaktine ulaşırsam orada namaz kılarım. Allah: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} buyurdu. Ve bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum." - Bu hadisin senedi zayıftır; ayetin, namazda cemaatle ve tek başına durmak şeklinde tefsir edilmesi uzaktır. Belki de bu ifade bazı râviler tarafından hadise sokulmuştur; zira hadisin aslı Sahîh'lerde ve diğer kaynaklarda sabittir . Doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ): قال البخاري عندها:
Yüce Allah'ın: {إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} “O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” buyruğunda Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا محمد بن خَازم، حدثنا الأعمش، عن عمرو بن مرَّة، عن سعيد بن جُبَيْر ، عن ابن عباس قال: صَعدَ النبي ﷺ الصفا ذات يوم، فقال: "يا صباحاه". فاجتمعت إليه قريش، فقالوا: ما لك؟ فقال: "أرأيتم لو أخبرتكم أن العدو يُصَبّحكم أو يُمَسّيكم، أما كنتم تصدقوني؟ " قالوا: بلى. قال: "فإني نذير لكم بين يدي عذاب شديد". فقال أبو لهب: تبا لك! ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} [المسد].
Bize Ali b. Abdillâh rivayet etti, bize Muhammed b. Hâzim rivayet etti, bize el-A'meş, Amr b. Mürre'den, o Saîd b. Cübeyr'den , o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktı ve: "Yâ sabâhâh! (Ey ahali, tehlike var!)" diye seslendi. Kureyş onun yanına toplandı ve: "Sana ne oldu?" dediler. O da şöyle buyurdu: "Ne dersiniz, size düşmanın sabahleyin veya akşamleyin üzerinize baskın yapacağını haber versem beni doğrular mıydınız?" Onlar: "Evet" dediler. Şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım." Bunun üzerine Ebû Leheb: "Yazıklar olsun sana! Bizi bunun için mi topladın?" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ} “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da!” [Mesed] suresini indirdi.
وقد تقدم عند قوله: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} [الشعراء: ٢١٤].
Bu husus daha önce {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” [Şu‘arâ: 214] ayetinde geçmişti.
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو نعيم، حدثنا بشير بن المهاجر، حدثني عبد الله بن بريدة، عن أبيه قال: خرج إلينا رسول الله ﷺ يوما فنادى ثلاث مرات فقال: "أيها الناس، أتدرون ما مثلي ومثلكم؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "إنما مثلي ومثلكم مثلُ قوم خافوا عدوا يأتيهم، فبعثوا رجلا يتراءى لهم، فبينما هو كذلك أبصر العدو، فأقبل لينذرهم وخشي أن يدركه العدو قبل أن ينذر قومه، فأهوى بثوبه: أيها الناس، أوتيتم. أيها الناس، أوتيتم -ثلاث مرات".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, bize Beşîr b. el-Muhâcir rivayet etti, bana Abdullah b. Büreyde babasından rivayet etti; dedi ki: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp üç defa nida etti ve şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Benimle sizin durumunuz neye benzer bilir misiniz?" Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: "Benimle sizin misaliniz, üzerlerine gelecek bir düşmandan korkup kendileri için gözetleme yapacak bir adam gönderen bir topluluğun hâline benzer. O kimse bu durumdayken düşmanı görür ve kendi kavmini uyarmadan önce düşmanın kavmine yetişmesinden korkarak elbisesini sallayarak: 'Ey insanlar, baskına uğradınız! Ey insanlar, baskına uğradınız!' diye -üç defa- seslenerek uyarır."
وبهذا الإسناد قال رسول الله ﷺ: "بعثت أنا والساعة جميعًا، إن كادت لتسبقني". تفرد به الإمام أحمد في مسنده.
Bu isnadla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ben ve kıyamet birlikte gönderildik, neredeyse o beni geçecekti." İmam Ahmed bunu Müsned'inde tek başına rivayet etmiştir.
{قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ (٤٨)}.
{قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ (٤٨)} “De ki: 'Sizden istediğim bir ücret varsa o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.' (47) De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar; O, gaybları hakkıyla bilendir.' (48)”
يقول تعالى آمرًا رسوله أن يقول للمشركين: (مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ) أي: لا أريد منكم جُعلا ولا عَطاء على أداء رسالة الله إليكم، ونصحي إياكم، وأمركم بعبادة الله، (إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ) أي: إنما أطلب ثواب ذلك من عند الله (وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) أي: عالم بجميع الأمور، بما أنا عليه من إخباري عنه بإرساله إياي إليكم، وما أنتم عليه.
Allah Teâlâ, Resûlüne müşriklere şöyle demesini emretmektedir: (مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ) Yani: Allah'ın elçiliğini size tebliğ etmem, size nasihatte bulunmam ve sizi Allah'a ibadet etmeye çağırmam karşılığında sizden herhangi bir karşılık veya bağış istemiyorum. (إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ) Yani: Ben bunun sevabını ancak Allah katından dilerim. (وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) Yani: O'nun beni size elçi olarak gönderdiğini O'ndan haber verişimdeki durumumu da sizin içinde bulunduğunuz durumu da, bütün işleri hakkıyla bilendir.
وقوله: (
Ve O'nun şu buyruğu: (
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ)، كقوله تعالى: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} [غافر: ١٥]. أي: يرسل الملك إلى مَنْ يشاء من عباده من أهل الأرض، وهو علام الغيوب، فلا تخفى عليه خافية في السموات ولا في الأرض.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ), bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğine kendi emrinden vahyi indirir” [Mü'min: 15]. Yani: Yeryüzü ehlinden dilediği kuluna meleği gönderir; O gaybları hakkıyla bilendir, göklerde ve yerde hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)}.
{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)} “De ki: 'Hak geldi; artık batıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir.' (49) De ki: 'Eğer sapmışsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum; şayet doğru yolu bulmuşsam Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.' (50)”
وقوله: (قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ) أي: جاء الحق من الله والشرع العظيم، وذهبَ الباطل وزهق واضمحل، كقوله: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ [فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ] } [الأنبياء: ١٨]، ولهذا لما دخل رسول الله ﷺ المسجد الحرام يوم الفتح، ووجد تلك الأصنام منصوبة حول الكعبة، جعل يَطعنُ الصنم بسِيَة قَوْسِه، ويقرأ: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا}، (قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ). رواه البخاري ومسلم والترمذي والنسائي وحده عند هذه الآية، كلهم من حديث الثوري، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد، عن أبي مَعْمَر عبد الله بن سَخبَرَةَ، عن ابن مسعود، به .
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ) Yani: Allah'tan hak ve yüce şeriat gelmiş; batıl ise gitmiş, yok olup silinmiştir. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ [فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ] } “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar; [bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir].” [Enbiyâ: 18]. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Mescid-i Harâm'a girip Kâbe'nin etrafına dikilmiş o putları gördüğünde, yayının ucuyla puta dürtüyor ve: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} “De ki: 'Hak geldi, batıl yok oldu; şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur'” ve (قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ) [ayetlerini] okuyordu. Bunu Buhârî, Müslim, Tirmizî ve tek başına bu ayet tefsirinde Nesâî rivayet etmiştir; hepsi Sevrî'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o Ebû Ma'mer Abdullah b. Sahbere'den, o da İbn Mes'ûd'dan bu şekilde rivayet etmişlerdir .
أي: لم يبق للباطل مقالة ولا رياسة ولا كلمة.
Yani: Batılın ne bir sözü, ne bir reisliği ne de bir nüfuzu kalmıştır.
وزعم قتادة والسدي: أن المراد بالباطل ها هنا إبليس، إنه لا يخلق أحدا ولا يعيده، ولا يقدر على ذلك. وهذا وإن كان حقًا ولكن ليس هو المراد هاهنا والله أعلم.
Katâde ve es-Süddî, buradaki batıldan maksadın İblis olduğunu; onun hiç kimseyi yaratamayacağını, yeniden diriltemeyeceğini ve buna gücünün yetmeyeceğini ileri sürmüşlerdir. Bu durum her ne kadar doğru olsa da burada kastedilen mana bu değildir , doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي) أي: الخير كله من عند الله، وفيما أنزله الله ﷿ من الوحي والحق المبين فيه الهدى والبيان والرشاد، ومَنْ ضل فإنما يضل من تلقاء نفسه، كما قال عبد الله بن مسعود، ﵁، لما سئل عن تلك المسألة في المفوَضة: أقول فيها برأيي، فإن يكن صوابا فمن الله، وإن يكن خطأ فمني ومن الشيطان، والله ورسوله بريئان منه.
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي) Yani: Hayrın tamamı Allah katındandır. Allah Azze ve Celle'nin indirdiği vahiyde ve apaçık hakta hidayet, beyan ve doğruluk vardır. Kim saparsa ancak kendi nefsi sebebiyle sapar. Nitekim Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh, mehri belirlenmeden nikâhlanan kadın (müfevvada) meselesi hakkında kendisine sorulduğunda şöyle demiştir: 'Bu konuda kendi görüşümle hüküm veriyorum; eğer doğruysa Allah'tandır, eğer hatalıysa benden ve şeytandandır, Allah ve Resûlü bundan uzaktır.'
وقوله: (إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ) أي: سميع لأقوال عباده، قريب مجيب دعوة الداعي إذا دعاه. وقد روى النسائي هاهنا حديث أبي موسى الذي في الصحيحين [أن رسول الله ﷺ قال]: "إنكم لا تدعون أصم ولا غائبا، إنما تدعون سميعا " قريبا مجيبا".
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, pek yakındır.” buyruğu; kullarının sözlerini hakkıyla işiten, pek yakın olan ve dua ettiği vakit dua edenin duasına icabet eden demektir. Nesâî burada, Sahîhayn'da da yer alan Ebû Mûsâ hadisini rivayet etmiştir: [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:] «Sizler ne bir sağıra ne de gaip [uzakta] olana dua ediyorsunuz. Siz ancak hakkıyla işiten,» «pek yakın ve [duaları] kabul buyuran [Allah'a dua ediyorsunuz].»
{وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)}.
{وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)} “Bir görsen o vakit ki dehşete kapılmışlardır; artık kaçıp kurtuluş yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. (51) Ve: 'Ona inandık' demişlerdir; fakat uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nerede? (52) Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. (53) Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına set çekilmiştir. Şüphesiz onlar derin bir şüphe içindeydiler. (54)”
يقول تعالى: ولو ترى -يا محمد-إذ فَزِع هؤلاء المكذبون يوم القيامة، (فَلا فَوْتَ) أي: فلا مفر لهم، ولا وزر ولا ملجأ (وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ) أي: لم يكونوا يُمنعون في الهرب بل أخذوا من أول وهلة.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: [Ey Muhammed!] Kıyamet günü bu yalanlayıcıların dehşete kapıldıkları anı bir görsen! (فَلا فَوْتَ) Yani: Onlar için kaçacak bir yer, sığınılacak bir korunak ve melce yoktur. (وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ) Yani: Kaçmalarına fırsat verilmemiş , bilakis ilk andan itibaren yakalanmışlardır.
قال الحسن البصري: حين خرجوا من قبورهم.
Hasan-ı Basrî: 'Kabirlerinden çıktıkları anda' demiştir.
وقال مجاهد، وعطية العوفي، وقتادة: من تحت أقدامهم.
Mücâhid, Atıyye el-Avfî ve Katâde: 'Ayaklarının altından' demişlerdir.
وعن ابن عباس والضحاك: يعني: عذابهم في الدنيا.
İbn Abbâs ve ed-Dahhâk'tan ise: 'Yani dünyadaki azapları' şeklinde rivayet edilmiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد: يعني: قتلهم يوم بدر.
Abdurrahman b. Zeyd: 'Yani Bedir günü öldürülmeleridir' demiştir.
والصحيح: أن المراد بذلك يوم القيامة، وهو الطامة العظمى، وإن كان ما ذكر متصلا بذلك.
Doğru olan şudur: Bundan kastedilen kıyamet günüdür ve en büyük felaket odur; gerçi zikredilen diğer hususlar da bununla bağlantılıdır.
وحكى ابن جرير عن بعضهم قال: إن المراد بذلك جيش يخسف بهم بين مكة والمدينة في أيام بني العباس، ثم أورد في ذلك حديثا موضوعا بالكلية. ثم لم ينبه على ذلك، وهذا أمر عجيب غريب منه
İbn Cerîr bazılarından naklen şöyle demiştir: 'Bundan maksat, Abbâsoğulları devrinde Mekke ile Medine arasında yere batırılacak bir ordudur.' Sonra bu hususta bütünüyle uydurma bir hadis zikretmiş, ardından da bunun uydurma olduğuna dikkat çekmemiştir; bu durum onun açısından şaşılacak ve garip bir şeydir.
(وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ) أي: يوم القيامة يقولون: آمنا بالله وبكتبه ورسله ، كما قال تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]؛ ولهذا قال تعالى: (وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ) أي: وكيف لهم تعاطي الإيمان وقد بعدوا عن محل قبوله منهم وصاروا إلى الدار الآخرة، وهي دار الجزاء لا دار الابتلاء، فلو كانوا آمنوا في الدنيا لكان ذلك نافعهم، ولكن بعد مصيرهم إلى الدار الآخرة لا سبيل لهم إلى قبول الإيمان، كما لا سبيل إلى حصول الشيء لمن يتناوله من بعيد.
(وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ) Yani: Kıyamet günü 'Allah'a, kitaplarına ve elçilerine inandık' derler . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} “O günahkârların, Rableri huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi [dünyaya] geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık' diyecekleri zamanı bir görsen!” [Secde: 12]. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ) Yani: İmanın kendilerinden kabul edileceği yerden uzaklaşmış ve imtihan yurdu değil ceza/karşılık yurdu olan ahiret yurduna intikal etmişken imana erişmeleri onlar için nasıl mümkün olsun? Eğer dünyadayken iman etmiş olsalardı bu kendilerine fayda verirdi; fakat ahiret yurduna göçtükten sonra imanın kabul edilmesine imkân yoktur. Nitekim uzaktaki bir şeye uzanıp onu tutmak isteyen kimsenin o şeye ulaşmasına imkân bulunmadığı gibi.
قال مجاهد: (وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ) قال: التناول لذلك.
Mücâhid: (وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ) ayeti hakkında 'Ona uzanıp tutmak [nasıl mümkün olsun?]' demiştir.
وقال الزهري: التناوش: تناولهم الإيمان وهم في الآخرة، وقد انقطعت عنهم الدنيا.
ez-Zührî şöyle demiştir: 'et-Tenâvüş: Dünya kendilerinden kesilip bitmişken ve onlar ahiretteyken imana uzanıp tutmalarıdır.'
وقال الحسن البصري: أما إنهم طلبوا الأمر من حيث لا ينال، تعاطوا الإيمان من مكان بعيد.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: 'Haberiniz olsun ki onlar, bu işi elde edilemeyeceği bir yerden istediler; imana uzak bir yerden uzanmaya kalkıştılar.'
وقال ابن عباس: طلبوا الرجعة إلى الدنيا والتوبة مما هم فيه، وليس بحين رجعة ولا توبة. وكذا قال محمد بن كعب القرظي، ﵀.
İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Dünyaya dönmeyi ve içinde bulundukları durumdan tövbe etmeyi istediler; hâlbuki artık dönüş ve tövbe vakti değildir.' Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî rahimehullâh da böyle demiştir.
وقوله: (وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ) أي: كيف يحصل لهم الإيمان في الآخرة، وقد كفروا بالحق في الدنيا وكذبوا بالرسل؟
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ) Yani: Dünyada hakkı inkâr etmiş ve peygamberleri yalanlamışken ahirette iman onlara nasıl hâsıl olsun?
(وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ): قال مالك، عن زيد بن أسلم: (وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ) قال: بالظن.
{وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden gayba taş atıyorlar” [ayeti hakkında] Mâlik, Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmiştir: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ} “Gayba taş atıyorlar” [ifadesi hakkında O], "Zan ile [atıp tutuyorlar]." demiştir.
قلت: كما قال تعالى: {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} [الكهف: ٢٢]، فتارة يقولون: شاعر. وتارة يقولون: كاهن. وتارة يقولون: ساحر. وتارة يقولون: مجنون. إلى غير ذلك من الأقوال الباطلة، ويكذبون بالغيب والنشور والمعاد، ويقولون: {إِنْ نَظُنُّ إِلا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} [الجاثية: ٣٢].
Derim ki: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “Gayba taş atarak/karanlığa taş atar gibi” [Kehf: 22] buyurduğu gibi. Kâh şair derler, kâh kâhin derler, kâh sihirbaz derler, kâh deli derler ve benzeri batıl sözler söylerler; gaybı , yeniden dirilişi ve ahireti yalanlayıp: {إِنْ نَظُنُّ إِلا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” [Câsiye: 32] derler.
قال قتادة: يرجمون بالظن، لا بعث ولا جنة ولا نار.
Katâde şöyle demiştir: 'Zan ile atıp tutuyorlar; ne diriliş var ne cennet ne de cehennem [diyorlar].'
وقوله: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ): قال الحسن البصري، والضحاك، وغيرهما: يعني: الإيمان.
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ): Hasan-ı Basrî, ed-Dahhâk ve başkaları: 'Yani iman' demişlerdir.
وقال السُّدِّي: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) وهي: التوبة. وهذا اختيار ابن جرير، ﵀.
es-Süddî: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) hakkında: 'O da tövbedir' demiştir. Bu görüş, İbn Cerîr'in rahimehullâh tercihidir.
وقال مجاهد: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) من هذه الدنيا، من مال وزهرة وأهل. وروي [ذلك] عن ابن عباس وابن عمر والربيع بن أنس. وهو قول البخاري وجماعة. والصحيح: أنه لا منافاة بين القولين؛ فإنه قد حيل بينهم وبين شهواتهم في الدنيا وبين ما طلبوه في الآخرة، فمنعوا منه.
Mücâhid: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) hakkında: 'Mal, debdebe ve aile gibi bu dünyadan arzuladıkları şeylerdir' demiştir. [Bu görüş] İbn Abbâs, İbn Ömer ve er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edilmiştir. Buhârî ve bir grubun görüşü de budur. Doğru olan şudur: İki görüş arasında bir çelişki yoktur; zira hem dünyadaki arzuları arasına hem de ahirette talep ettikleri şeyler arasına engel konulmuş ve bundan menedilmişlerdir.
وقد ذكر ابن أبي حاتم هاهنا أثرًا غريبا [عجيبا] جدًا، فلنذكره بطوله فإنه قال: حدثنا محمد بن يحيى، حدثنا بشر بن حجر السامي، حدثنا علي بن منصور الأنباري، عن الشَّرَقيّ ابن قُطَامي، عن سعيد بن طريف، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قول الله ﷿: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) إلى آخر الآية، قال: كان رجل من بني إسرائيل فاتحًا -أي فتح الله له مالا-فمات فورثه ابن له تافه -أي: فاسد-فكان يعمل في مال الله بمعاصي الله. فلما رأى ذلك إخوان أبيه أتوا الفتى فعذلوه ولاموه، فضجر الفتى فباع عقاره بصامت، ثم رحل فأتى عينا ثجاجَة فسرَح فيها ماله، وابتنى قصرًا. فبينما هو ذات يوم جالس إذ شمَلت عليه [ريح] بامرأة من أحسن الناس وجهًا وأطيبهم أرَجا -أي: ريحًا-فقالت: من أنت يا عبد الله؟ فقال: أنا امرؤ من بني إسرائيل قالت: فلك هذا القصر، وهذا المال؟ قال: نعم. قالت: فهل لك من زوجة؟ قال: لا. قالت: فكيف يَهْنيك العيش ولا زوجة لك؟ قال: قد كان ذلك. فهل لك من بَعل؟ قالت: لا. قال: فهل لك إلى أن أتزوجك؟ قالت: إني امرأة منك على مسيرة ميل، فإذا كان غد فتزوّد زاد يوم وأتني، وإن رأيت في طريقك هولا فلا يَهُولنَّكَ. فلما كان من الغد تزود زاد يوم، وانطلق فانتهى إلى قصر، فقرع رتاجه، فخرج إليه شاب من أحسن الناس وجهًا وأطيبهم أرَجًا -أي: ريحًا-فقال: من أنت يا عبد الله؟ فقال: أنا الإسرائيلي. قال فما حاجتك؟ قال: دعتني صاحبة هذا القصر إلى نفسها. قال: صدقت، قال فهل رأيت في طريقك [هولا؟] قال: نعم، ولولا أنها أخبرتني أن لا بأس عليّ، لهالني الذي رأيت؛ أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل، إذا أنا بكلبة فاتحة
İbn Ebî Hâtim burada son derece garip [ve acayip] bir rivayet zikretmiştir; biz de onu uzun uzadıya aktaralım. Zira o şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize Bişr b. Hucr es-Sâmî anlattı, bize Ali b. Mansûr el-Enbârî, eş-Şarkī b. Kutâmî'den, o Saîd b. Târif'ten, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] Allah Azze ve Celle'nin: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } “Artık kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur” ayetinin sonuna kadarki kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İsrâiloğulları'ndan fâtih -yani Allah'ın kendisine bol mal ihsan ettiği- bir adam vardı. Vefat edince sefih -yani bozuk ahlaklı- bir oğlu ona mirasçı oldu ve Allah'ın mülkünde Allah'a isyan olan şeyleri işlemeye başladı. Babasının kardeşleri bu durumu görünce gence gelip onu ayıpladılar ve kınadılar. Genç bundan bunaldı ve gayrimenkulünü nakit para karşılığında sattı. Sonra göç edip gürül gürül akan bir pınarın yanına vardı, malını oraya saldı ve bir köşk inşa etti. Günün birinde o otururken [rüzgâr] yüzce insanların en güzeli ve koku bakımından en hoş olan -yani en güzel kokan- bir kadını estirip getirdi. Kadın: ‘Ey Allah'ın kulu, sen kimsin?’ dedi. O: ‘Ben İsrâiloğulları'ndan bir adamım’ dedi. Kadın: ‘Bu köşk ve bu mal senin mi?’ diye sordu. O: ‘Evet’ dedi. Kadın: ‘Peki senin bir eşin var mı?’ dedi. O: ‘Hayır’ dedi. Kadın: ‘Eşin yokken hayat sana nasıl tat verir?’ dedi. O: ‘Öyle oldu işte. Peki senin bir kocan var mı?’ diye sordu. Kadın: ‘Hayır’ dedi. Adam: ‘Benimle evlenmeye ne dersin?’ dedi. Kadın: ‘Ben senden bir millik mesafede [yaşayan] bir kadınım. Yarın olunca bir günlük azık edin ve bana gel; yolda korkunç bir şey görürsen sakın seni korkutmasın’ dedi. Ertesi gün olunca [adam] bir günlük azık edindi, yola çıktı ve bir köşke vardı; kapısının halkasını çaldı. Derken karşısına yüzce insanların en güzeli ve koku bakımından en hoş olan -yani en güzel kokan- bir genç çıktı. Genç: ‘Ey Allah'ın kulu, sen kimsin?’ dedi. O: ‘Ben İsrâilî olan kişiyim’ dedi. Genç: ‘İsteğin nedir?’ dedi. O: ‘Bu köşkün hanımı beni kendisine davet etti’ dedi. Genç: ‘Doğru söyledin; yolda [korkunç bir şey] gördün mü?’ dedi. Adam: ‘Evet, şayet o bana bir sakınca olmadığını bildirmemiş olsaydı gördüğüm şey beni dehşete düşürürdü. Yola koyuldum; yol önümde açıldığında karşımda ağzını açmış bir dişi köpek gördüm...
فاها، ففزعت، فَوَثَبت فإذا أنا من ورائها، وإذا جراؤها ينبحن في بطنها. فقال له الشاب: لست تدرك هذا، هذا يكون في آخر الزمان، يقاعد الغلام المشيخة في مجلسهم ويَبُزّهم حديثهم.
Ağzını açmıştı, korktum; sıçrayıp arkasına geçtim, bir de baktım ki enikleri karnında havlıyorlar.' Genç ona şöyle dedi: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda olacak bir şeydir; delikanlı meclislerinde yaşlıların yanında oturacak ve onların sözlerini bastırıp hiçe sayacaktır.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل، إذا أنا بمائة عنز حُفَّل، وإذا فيها جَدْي يمصّها، فإذا أتى عليها وظن أنه لم يترك شيئًا، فتح فاه يلتمس الزيادة. فقال: لست تدرك هذا، هذا يكون في آخر الزمان، ملك يجمع صامت الناس كلّهم، حتى إذا ظن أنه لم يترك شيئًا فتح فاه يلتمس الزيادة.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında karşıma memeleri süt dolu yüz keçi çıktı; içlerinde bir oğlak vardı ki hepsini emiyordu. Hepsini bitirip geride hiçbir şey bırakmadığını zannettiğinde daha fazlasını aramak için ağzını açıyordu.' Genç dedi ki: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda olacak bir şeydir; bir hükümdar bütün insanların nakit malını toplar, geride hiçbir şey bırakmadığını zannettiğinde daha fazlasını aramak için ağzını açar.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل إذا أنا بشجر، فأعجبني غصن من شجرة منها ناضر، فأردت قطعة، فنادتني شجرة أخرى: "يا عبد الله، مني فخذ". حتى ناداني الشجر أجمع: "يا عبد الله، منا فخذ". قال: لست تدرك هذا، هذا يكون في آخر الزمان، يقل الرجال ويكثر النساء، حتى إن الرجل ليخطب المرأة فتدعوه العشر والعشرون إلى أنفسهن.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında karşıma ağaçlar çıktı; onlardan bir ağacın yemyeşil bir dalı hoşuma gitti, onu koparmak istedim. Başka bir ağaç bana: "Ey Allah'ın kulu, benden al!" diye seslendi. Hatta bütün ağaçlar: "Ey Allah'ın kulu, bizden al!" diye seslendiler.' Genç dedi ki: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda olacak bir şeydir; erkekler azalacak ve kadınlar çoğalacaktır , öyle ki bir adam bir kadına talip olacak da on, yirmi kadın onu kendilerine çağıracaktır.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل إذا أنا برجل قائم على عين، يغرف لكل إنسان من الماء، فإذا تَصَدعوا عنه صَبّ في جَرّته فلم تَعلَق جَرته من الماء بشيء. قال: لست تدرك هذا، هذا يكون في آخر الزمان، القاص يعلم الناس العلم ثم يخالفهم إلى معاصي الله.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında bir pınarın başında durmuş, herkese su dağıtan bir adam gördüm. İnsanlar yanından dağılınca kendi testisine su döktü ama testisinde hiç su tutulmadı/tutmadı.' Genç dedi ki: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda olacak bir şeydir; vaiz insanlara ilim öğretir, sonra kendisi onlara muhalefet ederek Allah'a isyan eder.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل إذا أنا بعنز وإذا بقوم قد أخذوا بقوائمها، وإذا رجل قد أخذ بقرنيها، وإذا رجل قد أخذ بذَنَبها، وإذا رجل قد ركبها، وإذا رجل يحلبها. فقال: أما العنز فهي الدنيا، والذين أخذوا بقوائمها يتساقطون من عيشها، وأما الذي قد أخذ بقرنيها فهو يعالج من عيشها ضيقًا، وأما الذي أخذ بذنبها فقد أدبرت عنه، وأما الذي ركبها فقد تركها. وأما الذي يحلبها فَبخٍ [بخٍ] ، ذهب ذلك بها.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında bir keçi gördüm; bir topluluk onun bacaklarından tutmuştu, bir adam boynuzlarından tutmuştu, bir adam kuyruğundan tutmuştu, bir adam üzerine binmişti, bir adam da onu sağıyordu.' Genç dedi ki: 'Keçiye gelince, o dünyadır. Bacaklarından tutanlar, onun geçiminden pay almaya çalışanlardır. Boynuzlarından tutan kimse, onun geçimindeki darlıkla mücadele etmektedir. Kuyruğundan tutan kimseden ise dünya yüz çevirmiştir. Üzerine binen kimse dünyayı terk etmiştir. Onu sağan kimseye gelince; ne âlâ, ne âlâ ! İşte dünyayı alıp götüren odur.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل، وإذا أنا برجل يمْتح على قَليب، كلما أخرج دلوه صبَّه في الحوض، فانساب الماء راجعًا إلى القليب. قال: هذا رجل رَدّ الله [عليه] صالح عمله، فلم يقبله.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında bir kuyudan su çeken bir adam gördüm; kovasını her çıkardığında havuza döküyor, su ise akıp tekrar kuyuya geri dönüyordu.' Genç dedi ki: 'Bu, Allah'ın salih amelini kendisine geri çevirdiği [ve] kabul etmediği bir kimsedir.'
قال: ثم أقبلت حتى إذا انفرج بي السبيل، إذا أنا برجل يبذُر بذرًا فيستحصد، فإذا حنطة طيبة. قال: هذا رجل قبل الله صالح عمله، وأزكاه له.
Adam dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim, yol açıldığında tohum eken bir adam gördüm; hemen hasat ediliyordu ve tertemiz bir buğday oluyordu.' Genç dedi ki: 'Bu, Allah'ın salih amelini kabul ettiği ve onun için kat kat artırdığı bir kimsedir.'
قال: ثم أقبلت حتى [إذا] انفرج بي السبيل، إذا أنا برجل مستلق على قفاه، قال: يا عبد الله، ادن مني فخذ بيدي وأقعدني، فوالله ما قعدت منذ خلقني الله فأخذت بيده، فقام يسعى حتى ما أراه. فقال له الفتى: هذا عمْر الأبعد نَفَد، أنا ملك الموت وأنا المرأة التي أتتك … أمرني الله بقبض روح الأبعد في هذا المكان، ثم أصيره إلى نار جهنم قال: ففيه نزلت هذه: (وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ) الآية.
[Adam] dedi ki: 'Sonra yoluma devam ettim; nihayet [ne zaman ki] yol açıldı, bir de baktım ki sırtüstü uzanmış bir adam var. [Bana:] 'Ey Allah'ın kulu! Yanıma yaklaş, elimden tut da beni oturt. Vallahi Allah beni yarattığından beri hiç oturmadım' dedi. Ben de elinden tuttum; derken koşarak uzaklaştı, öyle ki artık onu göremez oldum.' Bunun üzerine genç ona şöyle dedi: 'Bu, o hayırsızın/uzak kimsenin tükenen ömrüdür. Ben ölüm meleğiyim; sana gelen o kadın da bendim… Allah bana bu yerde o hayırsızın ruhunu kabzetmemi, ardından da onu cehennem ateşine vardırmamı emretti.' [Râvi] dedi ki: İşte şu ayet onun hakkında inmiştir: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } “Kendileri ile arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur.”
هذا أثر غريب ، وفي صحته نظر، وتنزيل [هذه] الآية عليه وفي حقه بمعنى أن الكفار كلهم يتوفون وأرواحهم متعلقة بالحياة الدنيا، كما جرى لهذا المغرور المفتون، ذهب يطلب مراده فجاءه الموت فجأة بغتة، وحيل بينه وبين ما يشتهي.
Bu garip bir rivayettir ve sıhhatinde şüphe vardır. [Bu] ayetin bu olay üzerine ve onun hakkında indirilmiş olması; tıpkı bu aldanmış ve fitneye düşmüş kimsenin başına geldiği gibi, arzusunu elde etmeye gitmişken ölümün ansızın ve apansız gelivermesi ve kendisi ile arzuladığı şey arasına engel konulması kabilinden, bütün kâfirlerin ruhları dünya hayatına bağlıyken vefat ettirilmeleri manasındadır.
وقوله: (كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ) أي: كما جرى للأمم الماضية المكذبة للرسل، لما جاءهم بأس الله تمنوا أن لو آمنوا فلم يقبل منهم، {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [غافر: ٨٤، ٨٥].
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ) Yani: Peygamberleri yalanlayan geçmiş ümmetlerin başına geldiği gibi; Allah'ın azabı kendilerine ulaştığında keşke iman etseydik diye temennide bulundular da bu onlardan kabul edilmedi: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} “Azabımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulayageldiği sünnetidir. İşte orada kâfirler hüsrana uğramışlardır.” [Mü'min: 84-85].
وقوله: (إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ) أي: كانوا في الدنيا في شك وريبة، فلهذا لم يتقبل منهم الإيمان عند معاينة العذاب.
Ayetin devamında şöyle buyrulmaktadır: (إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ) Yani: Dünyada iken şüphe ve tereddüt içindeydiler; bu yüzden azabı bizzat gördükleri andaki imanları kendilerinden kabul edilmemiştir.
قال قتادة: إياكم والشك والريبة. فإن من مات على شك بُعِثَ عليه، ومن مات على يقين بعث عليه.
Katâde şöyle demiştir: 'Şüphe ve tereddütten sakınınız. Zira kim şüphe üzere ölürse onun üzere diriltilir; kim de kesin inanç (yakîn) üzere ölürse onun üzere diriltilir.'
آخر تفسير سورة "سبأ" ولله الحمد والمنة.
Sebe’ Suresi'nin tefsiri burada sona erdi. Hamd ve minnet yalnızca Allah'a mahsustur.