يقول تعالى منبها على كمال قدرته في خلقه الأشياء المتنوعة المختلفة من الشيء الواحد، وهو الماء الذي ينزله من السماء، يخرج به ثمرات مختلفا ألوانها، من أصفر وأحمر وأخضر وأبيض، إلى غير ذلك من ألوان الثمار، كما هو المشاهد من تنوع ألوانها وطعومها وروائحها، كما قال تعالى في الآية الأخرى: {وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} [الرعد: ٤].
Allah Teâlâ; tek bir şeyden —ki o da gökten indirdiği sudur— sarı, kırmızı, yeşil, beyaz ve meyvelerin diğer renkleri gibi türlü türlü, farklı varlıkları yaratmasındaki kudretinin kemaline dikkat çekerek buyuruyor ki; [Allah] onunla, renklerinin, tatlarının ve kokularının çeşitliliğinde bizzat müşahede edildiği üzere renkleri muhtelif meyveler çıkarır. Nitekim Teâlâ diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} [الرعد: ٤] “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar/toprak parçaları, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı çıkan ve tek gövde halinde çatalsız hurmalıklar vardır ki, hepsi tek bir su ile sulanır. Yemişlerinde ise onların bazısını bazısına üstün kılarız. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ayetler (deliller) vardır.” [er-Ra'd: 4].
وقوله ﵎: (وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا) أي: وخلق الجبال كذلك مختلفة الألوان، كما هو المشاهد أيضا من بيض وحمر، وفي بعضها طرائق -وهي: الجُدَد، جمع جُدّة-مختلفة الألوان أيضا.
Ve [Allah] Tebâreke ve Teâlâ'nın: (وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا) “Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri çeşit çeşit yollar vardır” buyruğu, yani: Dağları da aynı şekilde, bizzat müşahede edildiği üzere beyaz ve kırmızı renkleri farklı olarak yaratmıştır. Bazılarında ise yine farklı renklerde çizgiler/yollar —ki bunlar cüddenin çoğulu olan cüdeddir— bulunmaktadır.
قال ابن عباس، ﵄: الجُدَد: الطرائق. وكذا قال أبو مالك، والحسن، وقتادة، والسدي.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "el-Cüded (الجُدَد): Yollar/çizgilerdir" demiştir. Ebû Mâlik, el-Hasan, Katâde ve es-Süddî de böyle söylemiştir.
ومنها (وَغَرَابِيبُ سُودٌ)، قال عكرمة: الغرابيب: الجبال الطوال السود. وكذا قال أبو مالك، وعطاء الخراساني وقتادة.
Bunlardan biri de (وَغَرَابِيبُ سُودٌ) “ve simsiyah [yollar]”dır. İkrime: "Ğarâbîb (الغرابيب): Uzun, siyah dağlardır" demiştir. Ebû Mâlik, Atâ el-Horasânî ve Katâde de böyle söylemiştir.
وقال ابن جرير: والعرب إذا وصفوا الأسود بكثرة السواد، قالوا: أسود غربيب.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Araplar siyahı aşırı siyahlığıyla nitelediklerinde 'esvedu ğarbîb' (simsiyah) derler.
ولهذا قال بعض المفسرين في هذه الآية: هذا من المقدم والمؤخر في قوله تعالى: (وَغَرَابِيبُ سُودٌ) أي: سود غرابيب. وفيما قاله نظر.
Bu sebeple bazı müfessirler bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın: (وَغَرَابِيبُ سُودٌ) buyruğunda öne alma ve erteleme (takdim-tehir) kabilindendir; yani 'sûdun ğarâbîb' (simsiyah) demektir. Ancak onun bu söylediğinde eleştiriye açık bir yön vardır.
وقوله تعالى: (وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالأنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ) أي: [و] كذلك الحيوانات من الأناسي والدواب -وهو: كل ما دب على قوائم-والأنعام، من باب عطف الخاص على العام. كذلك هي مختلفة أيضا، فالناس منهم بربر وحُبُوش وطُمَاطم في غاية السواد، وصقالبة وروم في غاية البياض، والعرب بين ذلك، والهنود دون ذلك؛ ولهذا قال تعالى في الآية الأخرى: {وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ} [الروم: ٢٢]. وكذلك الدواب والأنعام مختلفة الألوان، حتى في الجنس الواحد، بل النوع الواحد منهن مختلف الألوان، بل الحيوان الواحد يكون أبلق، فيه من هذا اللون وهذا اللون، فتبارك الله أحسن الخالقين.
Yüce Allah'ın: (وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالأنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ) “İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü renkte olanlar vardır” buyruğu, yani: [Ve] aynı şekilde insanlardan, bineklerden —ki o, ayakları üzerinde debelenen/yürüyen her şeydir— ve davarlardan olan canlılar da —özelin genele atfedilmesi kabilinden— böyledir. Onlar da aynı şekilde farklı farklıdır. İnsanlardan son derece siyah olan Berberi, Habeşli ve Tomatım vardır; son derece beyaz olan Slav ve Rum vardır; Araplar bunların arasındadır; Hintliler de bundan daha aşağıdadır. Bu sebeple Yüce Allah diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ} “Dillerinizin ve renklerinizin farklı olması da O'nun delillerindendir. Şüphesiz bunda bilenler için ibretler vardır.” [er-Rûm: 22]. Hayvanlar ve davarlar da aynı şekilde tek bir cinste, hatta tek bir türde bile farklı renklerdedir. Hatta tek bir hayvan bile alaca olup onda hem bu renkten hem de şu renkten bulunur. Yaratanların en güzeli olan Allah'ın şânı ne yücedir!
وقد قال الحافظ أبو بكر البزار في مسنده: حدثنا الفضل بن سهل، حدثنا عبد الله بن عمر بن أبان بن صالح، حدثنا زياد بن عبد الله، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: أيصبغ ربك؟ قال: "نعم صبغا لا يُنفَض، أحمر وأصفر وأبيض". ورُوي مرسلا وموقوفا، والله أعلم.
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr Müsned'inde şöyle demiştir: Bize el-Fadl b. Sehl rivayet etti, bize Abdullah b. Ömer b. Ebân b. Sâlih rivayet etti, bize Ziyâd b. Abdullah, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Rabbin boyar mı?" dedi. [Allah Resûlü] buyurdu ki: "Evet, dökülüp gitmeyen bir boyayla; kırmızı, sarı ve beyaz." Mürsel ve mevkuf olarak da rivayet edilmiştir, en doğrusunu Allah bilir.
ولهذا قال تعالى بعد هذا: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ) أي: إنما يخشاه حق خشيته العلماء العارفون به؛ لأنه كلما كانت المعرفة للعظيم القدير العليم الموصوف بصفات الكمال المنعوت بالأسماء الحسنى -كلما كانت المعرفة به أتمّ والعلم به أكمل، كانت الخشية له أعظم وأكثر.
Bu sebeple Yüce Allah bundan sonra şöyle buyurmuştur: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ) “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” yani O'ndan hakkıyla ancak O'nu tanıyan âlimler korkar. Çünkü kemal sıfatlarıyla vasıflanmış, esmâ-i hüsnâ ile nitelenmiş Yüce, Kadîr ve Alîm olan Allah hakkındaki marifet ne kadar tam ve O'na dair ilim ne kadar kâmil olursa, O'na duyulan haşyet de o derece büyük ve çok olur.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله تعالى: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ) قال: الذين يعلمون أن الله على كل شيء قدير.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ) “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın her şeye kadir olduğunu bilen kimselerdir."
وقال ابن لَهِيعَة، عن ابن أبي عمرة، عن عِكْرِمَة، عن ابن عباس قال: العالم بالرحمن مَنْ لم يشرك به شيئا، وأحل حلاله، وحرم حرامه، وحفظ وصيته، وأيقن أنه ملاقيه ومحاسب بعمله.
İbn Lehîa, İbn Ebî Amre'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini rivayet etmiştir: "Rahmân'ı [hakkıyla] bilen kimse; O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan, helalini helal, haramını haram kılan, vasiyetini (emirlerini) koruyan, O'na kavuşacağına ve ameliyle hesaba çekileceğine kesin olarak inanan kimsedir."
وقال سعيد بن جبير: الخشية هي التي تحول بينك وبين معصية الله ﷿.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "Haşyet (korku), seninle aziz ve celil olan Allah'a isyan arasına giren şeydir."
وقال الحسن البصري: العالم مَن خشي الرحمن بالغيب، ورغب فيما رغب الله فيه، وزهد فيما سَخط الله فيه، ثم تلا الحسن: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ).
el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: "Âlim; Rahmân'dan gıyabında korkan, Allah'ın rağbet ettiği şeye rağbet eden ve Allah'ın gazap ettiği şeyden uzak durandır." Sonra el-Hasan şu ayeti okudu: (إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ) “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar. Şüphesiz Allah Azîzdir, Gafûrdur.”
وعن ابن مسعود، ﵁، أنه قال: ليس العلم عن كثرة الحديث، ولكن العلم عن كثرة الخشية.
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İlim, hadisin çokluğundan ibaret değildir; ilim ancak haşyetin (Allah korkusunun) çokluğudur."
وقال أحمد بن صالح المصري، عن ابن وهب، عن مالك قال: إن العلم ليس بكثرة الرواية، وإنما العلم نور يجعله الله في القلب.
Ahmed b. Sâlih el-Mısrî, İbn Vehb'den, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "İlim rivayetin çokluğuyla değildir; ilim ancak Allah'ın kalbe koyduğu bir nurdur."
قال أحمد بن صالح المصري : معناه: أن الخشية لا تدرك بكثرة الرواية، وأما العلم الذي فرض الله، ﷿، أن يتبع فإنما هو الكتاب والسنة، وما جاء عن الصحابة، ﵃، ومن بعدهم من أئمة المسلمين، فهذا لا يدرك إلا بالرواية ويكون تأويل قوله: "نور" يريد به فهم العلم، ومعرفة معانيه.
Ahmed b. Sâlih el-Mısrî şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Haşyet çok rivayetle elde edilmez. Aziz ve Celil olan Allah'ın uyulmasını farz kıldığı ilme gelince, o ancak Kitap, Sünnet, sahabe radıyallâhu anhüm ve onlardan sonraki Müslümanların önderlerinden gelen rivayetlerdir. Bu ise ancak rivayetle elde edilir. Onun 'nur' sözünün tevili de ilmi anlamayı ve manalarını bilmeyi kastetmesidir.
وقال سفيان الثوري، عن أبي حيان [التميمي] ، عن رجل قال: كان يقال: العلماء ثلاثة: عالم بالله عالم بأمر الله، وعالم بالله ليس بعالم بأمر الله، وعالم بأمر الله ليس بعالم بالله. فالعالم بالله وبأمر الله: الذي يخشى الله ويعلم الحدود والفرائض. والعالم بالله ليس بعالم بأمر الله: الذي يخشى الله ولا يعلم الحدود ولا الفرائض. والعالم بأمر الله ليس بعالم بالله: الذي يعلم الحدود والفرائض، ولا يخشى الله ﷿.
Süfyân es-Sevrî, Ebû Hayyân [et-Temîmî'den] , o da bir adamdan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Denilirdi ki: Âlimler üç kısımdır: Allah'ı bilen ve Allah'ın emrini bilen âlim; Allah'ı bilen fakat Allah'ın emrini bilmeyen âlim; Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlim. Allah'ı ve Allah'ın emrini bilen âlim: Allah'tan korkan, sınırları ve farzları bilendir. Allah'ı bilen fakat Allah'ın emrini bilmeyen âlim: Allah'tan korkan fakat sınırları ve farzları bilmeyendir. Allah'ın emrini bilen fakat Allah'ı bilmeyen âlim ise: Sınırları ve farzları bilen fakat Aziz ve Celil olan Allah'tan korkmayan kimsedir.
{إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)}.
{إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)} “Şüphesiz Allah'ın kitabını okuyanlar, namazı kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve aşikâr infak edenler, asla kesintiye uğramayacak bir ticaret umarlar. (29) Çünkü [Allah] onlara mükâfatlarını tam olarak verecek ve lütfundan onlara artıracaktır. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir. (30)”
يخبر تعالى عن عباده المؤمنين الذين يتلون كتابه ويؤمنون به ويعملون بما فيه، من إقام الصلاة، والإنفاق مما رزقهم الله في الأوقات المشروعة ليلا ونهارا، سرا وعلانية، (يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ) أي: يرجون ثوابا عند الله لا بد من حصوله. كما قدمنا في أول التفسير عند فضائل القرآن أنه يقول لصاحبه: "إن كل تاجر من وراء تجارته، وإنك اليوم من وراء كل تجارة"؛ ولهذا قال تعالى: (لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) أي: ليوفيهم ثواب ما فعلوه ويضاعفه لهم بزيادات لم تخطر لهم، (إِنَّهُ غَفُورٌ) أي: لذنوبهم، (شَكُورٌ) للقليل من أعمالهم.
Yüce Allah; Kitabını okuyan, ona iman eden ve namaz kılmak, gece ve gündüz, gizli ve açık olarak meşru vakitlerde Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak etmek suretiyle onun içindekilerle amel eden mümin kullarından haber vererek şöyle buyurmaktadır: (يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ) “Asla kesintiye uğramayacak bir ticaret umarlar” yani Allah katında mutlaka gerçekleşecek bir sevap umarlar. Tefsirin başında Kur'an'ın faziletleri bahsinde zikrettiğimiz üzere, Kur'an sahibine şöyle diyecektir: "Her tüccar ticaretinin arkasındadır; sen ise bugün her ticaretin arkasındasın." Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ) “Çünkü onlara mükâfatlarını tam olarak verecek ve lütfundan onlara artıracaktır” yani yaptıklarının sevabını eksiksiz verecek ve akıllarına gelmeyen fazlalıklarla kat kat artıracaktır. (إِنَّهُ غَفُورٌ) “Şüphesiz O, çok bağışlayandır” yani günahlarını, (شَكُورٌ) “şükrün karşılığını bolca verendir” yani az amellerine bol mükâfat verendir.
قال قتادة: كان مُطَرف، ﵀، إذا قرأ هذه الآية يقول: هذه آية القراء.
Katâde şöyle demiştir: Mutarrif rahimehullâh bu ayeti okuduğu zaman şöyle derdi: “Bu, kurrâ (Kur'an okuyanlar) ayetidir.”
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو عبد الرحمن، حدثنا حيوة، حدثنا سالم بن غيلان أنه سمع دَرَّاجا أبا السمح يحدث عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد الخُدْريّ، ﵁، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "إن الله تعالى إذا رضي عن العبد أثنى عليه سَبْعةَ أصناف من الخير لم يعمله، وإذا سخط على العبد أثنى عليه سَبْعة أصناف من الشر لم يعمله ، غريب جدا.
İmam Ahmed şöyle demiştir : Bize Ebû Abdirrahmân rivayet etti, bize Hayve rivayet etti, bize Sâlim b. Gaylân rivayet etti ki kendisi Derrâc Ebü's-Semh'i Ebü'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu işitirken dinlemiştir: "Yüce Allah kulundan razı olduğunda, işlemediği yedi çeşit hayırla onu över; kula gazap ettiğinde ise işlemediği yedi çeşit şerle onu anar." [Bu hadis] son derece gariptir.
{وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)}.
{وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)} “Sana vahyettiğimiz kitap, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen hakkın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (31)”
يقول تعالى: (وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) يا محمد من الكتاب، وهو القرآن (هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ) أي: من الكتب المتقدمة يصدقها، كما شهدت له بالتنويه ، وأنه منزل من رب العالمين.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ) “Sana vahyettiğimiz” ey Muhammed, kitaptan —ki o Kur'an'dır— olan (هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ) “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen hakkın ta kendisidir” yani önceki kitapları doğrulamaktadır; nitekim o kitaplar da onun şanını yücelterek ve Âlemlerin Rabbi katından indirilmiş olduğunu bildirerek ona tanıklık etmiştir.
(إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ) أي: هو خبير بهم، بصير بمن يستحق ما يفضله به على مَنْ سواه. ولهذا فضل الأنبياء والرسل على جميع البشر، وفضل النبيين بعضهم على بعض، ورفع بعضهم درجات، وجعل منزلة محمد ﷺ فوق جميعهم، صلوات الله عليهم أجمعين.
(إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ) “Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” yani O, kullarından haberdardır; diğerlerine karşı üstün kılacağı lütuflara kimin layık olduğunu hakkıyla görendir. Bu sebeple peygamberleri ve resulleri bütün insanlara üstün kılmış, peygamberlerin bazısını bazısına üstün tutup bazısının derecelerini yükseltmiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamını hepsinin üstüne çıkarmıştır; Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun.
{ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢)}.
{ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢)} “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. (32)”
يقول تعالى: ثم جعلنا القائمين بالكتاب العظيم، المصدق لما بين يديه من الكتب، الذين اصطفينا من عبادنا، وهم هذه الأمة، ثم قسمهم إلى ثلاثة أنواع ، فقال: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) وهو: المفرط في فعل بعض الواجبات، المرتكب لبعض المحرمات. (وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) وهو: المؤدي للواجبات، التارك للمحرمات، وقد يترك بعض المستحبات، ويفعل بعض المكروهات. (وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ) وهو: الفاعل للواجبات والمستحبات، التارك للمحرمات والمكروهات وبعض المباحات.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra kendinden önceki kitapları doğrulayan bu yüce Kitab'ı uygulayanları, kullarımız arasından seçtiklerimiz kıldık ki onlar bu ümmettir. Sonra onları üç sınıfa ayırıp şöyle buyurdu: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ki o, bazı vacipleri yapmada kusur eden ve bazı haramları işleyendir. (وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ) “Kimi orta yoldadır” ki o, vacipleri yerine getiren, haramları terk eden, bununla birlikte bazen müstehapları terk edip bazı mekruhları işleyebilendir. (وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ) “Kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir” ki o, vacipleri ve müstehapları yerine getiren, haramları, mekruhları ve bazı mübahları terk edendir.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ [اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا]) ، قال: هم أمة محمد ﷺ وَرَّثهم الله كل كتاب أنزله، فظالمهم يُغْفَر له، ومقتصدهم يحاسب حسابا يسيرا، وسابقهم يدخل الجنة بغير حساب.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ [اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا]) “Sonra Kitab'ı, [kullarımız arasından seçtiklerimize] miras kıldık” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Allah indirdiği her kitabı onlara miras kılmıştır . Onların nefislerine zulmedenleri bağışlanır, orta yolda olanları kolay bir hesaba çekilir, hayırlarda öne geçenleri ise hesapsız cennete girer."
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا يحيى بن عثمان بن صالح، وعبد الرحمن بن معاوية العُتْبِيّ قالا حدثنا أبو الطاهر بن السرح، حدثنا موسى بن عبد الرحمن الصنعاني، حدثني ابن جُرَيْج، عن عطاء، عن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ أنه قال ذات يوم: "شفاعتي لأهل الكبائر من
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle dedi: Bize Yahyâ b. Osmân b. Sâlih ve Abdurrahmân b. Muâviye el-Utbî tahdis edip dediler ki: Bize Ebü't-Tâhir b. es-Serh tahdis etti, bize Mûsâ b. Abdirrahmân es-San'ânî tahdis etti, bana İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gün şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Şefaatim, ümmetimden büyük günah işleyenler içindir...»
أمتي". قال ابن عباس: السابق بالخيرات يدخل الجنة بغير حساب، والمقتصد يدخل الجنة برحمة الله، والظالم لنفسه وأصحاب الأعراف يدخلون الجنة بشفاعة محمد ﷺ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Hayırlarda öne geçen, hesapsız cennete girer; orta yolda olan, Allah'ın rahmetiyle cennete girer; nefsine zulmeden ile A'râf ehli ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatiyle cennete girer."
وهكذا رُوي عن غير واحد من السلف: أن الظالم لنفسه من هذه الأمة من المصطفين، على ما فيه من عوج وتقصير.
Nitekim Selef'ten birden fazla kimseden rivayet edildiğine göre; bu ümmetten nefsine zulmeden kimse, kendisindeki eğrilik ve kusurlara rağmen seçilmiş kimselerdendir.
وقال آخرون: بل الظالم لنفسه ليس من هذه الأمة، ولا من المصطفين الوارثين الكتاب.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine nefsine zulmeden kimse bu ümmetten değildir; seçilmiş ve Kitab'a mirasçı kılınmış kimselerden de değildir.
قال ابن أبي حاتم، حدثنا أبي، حدثنا علي بن هاشم بن مرزوق، حدثنا ابن عيينة، عن عمرو ، عن ابن عباس، ﵄: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) قال: هو الكافر. وكذا رَوَى عنه عكرمة، وبه قال عكرمة أيضا فيما رواه ابن جرير.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam rivayet etti, bize Ali b. Hâşim b. Merzûk rivayet etti, bize İbn Uyeyne, Amr'dan , o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” ayeti hakkında: "O kâfirdir" demiştir. İkrime de ondan böyle rivayet etmiştir ve İbn Cerîr'in rivayet ettiğine göre İkrime de bu görüştedir.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في قوله: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) قال: هم أصحاب المشأمة.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyruğu hakkında: "Onlar amel defteri soldan verilenlerdir (ashâb-ı meş'eme)" dediğini rivayet etmiştir.
وقال مالك عن زيد بن أسلم، والحسن، وقتادة: هو المنافق.
Mâlik, Zeyd b. Eslem'den, el-Hasan ve Katâde'den: "O münafıktır" dediklerini rivayet etmiştir.
ثم قد قال ابن عباس، والحسن، وقتادة: وهذه الأقسام الثلاثة كالأقسام الثلاثة المذكورة في أول سورة "الواقعة" وآخرها.
Ayrıca İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu üç kısım, Vâkıa Suresi'nin başında ve sonunda zikredilen üç kısım gibidir.
والصحيح: أن الظالم لنفسه من هذه الأمة وهذا اختيار ابن جرير كما هو ظاهر الآية، وكما جاءت به الأحاديث عن رسول الله ﷺ، من طرق يشد بعضها بعضا، ونحن نورد منها ما تيسر:
Doğru olan şudur: Nefsine zulmeden kimse bu ümmettendir. Ayetin zahirinden anlaşıldığı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den birbirini destekleyen yollarla gelen hadislerde varit olduğu üzere İbn Cerîr'in tercihi de budur. Biz bunlardan kolayımıza gelenleri zikredeceğiz:
الحديث الأول: قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن الوليد بن العيزار، أنه سمع رجلا من ثقيف يُحَدِّث عن رجل من كنانة، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال في هذه الآية: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ)، قال: "هؤلاء كلهم بمنزلة واحدة وكلهم في الجنة". هذا حديث غريب من هذا الوجه وفي إسناده من لم يسمّ، وقد رواه ابن جرير وابن أبي حاتم، من حديث شعبة، به نحوه.
Birinci Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir : Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be, Velîd b. el-Ayzâr'dan rivayet etti ki kendisi Sakîf kabilesinden bir adamın Kinâne kabilesinden bir adamdan, onun da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu ayet hakkında rivayet ettiğini işitmiştir: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir.” [Resûlullah] buyurdu ki: "Bunların hepsi bir derecededir ve hepsi cennettedir." Bu , bu vecihten garip bir hadistir ve senedinde ismi verilmeyen ravi vardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bunu Şu'be hadisinden bu şekilde benzeriyle rivayet etmişlerdir.
ومعنى قوله: "بمنزلة واحدة" أي: في أنهم من هذه الأمة، وأنهم من أهل الجنة، وإن كان بينهم فرق في المنازل في الجنة.
[Hadiste geçen] "bir derecededir" sözünün anlamı şudur: Cennetteki dereceleri arasında fark bulunsa da hepsinin bu ümmetten ve cennet ehlinden olmaları hususundadır.
الحديث الثاني: قال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى، حدثنا أنس بن عياض الليثي أبو ضَمْرة، عن موسى بن عقبة، عن [علي] بن عبد الله الأزدي، عن أبي الدرداء، ﵁، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "قال الله: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ)، فأما الذين سبقوا فأولئك الذين يدخلون الجنة بغير حساب، وأما الذين اقتصدوا فأولئك يحاسبون حسابا يسيرا، وأما
İkinci Hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İshâk b. Îsâ rivayet etti, bize Ebû Damre Enes b. İyâz el-Leysî, Mûsâ b. Ukbe'den, o [Ali] b. Abdillâh el-Ezdî'den, o da Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir.” Öne geçenlere gelince, işte onlar hesapsız olarak cennete girecek olanlardır. Orta yolda olanlara gelince, işte onlar kolay bir hesapla hesaba çekilirler; nefislerine...»
الذين ظلموا أنفسهم فأولئك الذين يحبسون في طول المحشر، ثم هم الذين تلافاهم برحمته، فهم الذين يقولون: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ * الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ }.
nefislerine zulmedenlere gelince, işte onlar mahşerin uzunluğu boyunca alıkonulacak, sonra da [Allah'ın] rahmetiyle kendilerine ulaştığı kimselerdir . İşte onlar şöyle diyenlerdir: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ * الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi; orada bize hiçbir yorgunluk dokunmaz ve orada bize hiçbir bıkkınlık da dokunmaz.”
طريق أخرى: قال ابن أبي حاتم: حدثنا أسيد بن عاصم، حدثنا الحسين بن حفص، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن رجل، عن أبي ثابت، عن أبي الدرداء قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) قال: "فأما الظالم لنفسه فيحبس حتى يصيبه الهم والحزن، ثم يدخل الجنة".
Başka bir yol: İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Üseyd b. Âsım rivayet etti, bize el-Hüseyn b. Hafs rivayet etti, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o bir adamdan, o Ebû Sâbit'ten, o da Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir.” Buyurdu ki: "Nefsine zulmedene gelince; keder ve hüzne uğrayıncaya kadar [mahşerde] alıkonur, sonra cennete girer."
ورواه ابن جرير من حديث سفيان الثوري، عن الأعمش قال: ذكر أبو ثابت أنه دخل المسجد، فجلس إلى جنب أبي الدرداء، فقال: اللهم، آنس وحشتي، وارحم غربتي، ويسر لي جليسا صالحا. قال أبو الدرداء: لئن كنت صادقا لأنا أسعد بك منك، سأحدثك حديثا سمعته من رسول الله ﷺ لم أحدث به منذ سمعته منه، ذكر هذه الآية: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ)، فأما السابق بالخيرات فيدخلها بغير حساب وأما المقتصد فيحاسب حسابا يسيرا، وأما الظالم لنفسه فيصيبه في ذلك المكان من الغم والحزن، وذلك قوله: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} .
İbn Cerîr bunu Süfyân es-Sevrî hadisinden, o el-A'meş'ten şöyle rivayet etmiştir: Ebû Sâbit'in mescide girdiğini ve Ebü'd-Derdâ'nın yanına oturduğunu zikretti. [Ebû Sâbit]: 'Allah'ım, yalnızlığımı gider, garipliğime merhamet et ve bana salih bir meclis arkadaşı lütfet' dedi. Ebü'd-Derdâ: 'Eğer doğru söylüyorsan ben seninle senden daha çok mutlu olurum. Sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim ve kendisinden işittiğimden beri hiç anlatmadığım bir hadisi anlatacağım' dedi ve şu ayeti zikretti: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir.” [Ebü'd-Derdâ dedi ki]: "Hayırlarda öne geçen oraya hesapsız girer; orta yolda olan kolay bir hesaba çekilir; nefsine zulmedene gelince, o mekânda ona keder ve hüzün dokunur. İşte bu, [Allah'ın]: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” buyruğudur."
الحديث الثالث: قال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا عبد الله بن محمد بن العباس، حدثنا ابن مسعود، أخبرنا سهل بن عبد ربه الرازي، حدثنا عمرو بن أبي قيس، عن ابن أبي ليلى، عن أخيه، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى ، عن أسامة بن زيد: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ) الآية، قال: قال رسول الله ﷺ: "كلهم من هذه الأمة".
Üçüncü Hadis: Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. el-Abbâs rivayet etti, bize İbn Mes'ûd rivayet etti, bize Sehl b. Abdirabbih er-Râzî haber verdi, bize Amr b. Ebî Kays, İbn Ebî Leylâ'dan, o kardeşinden, o Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan , o da Üsâme b. Zeyd'den rivayet etti: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir...” ayeti hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Hepsi bu ümmettendir" buyurduğunu söyledi.
الحديث الرابع: قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عَزيز، حدثنا سلامة، عن عَقِيل، عن ابن شهاب، عن عَوْف بن مالك، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "أمتي ثلاثة أثلات: فثلث يدخلون الجنة بغير حساب ولا عذاب، وثلث يحاسبون حسابا يسيرا ثم يدخلون الجنة، وثلث يُمَحَّصون ويكشفون، ثم تأتي الملائكة فيقولون: وجدناهم يقولون: "لا إله إلا الله وحده". يقول الله ﷿: صدقوا، لا إله إلا أنا، أدخلوهم الجنة بقولهم: "لا إله إلا الله وحده" واحملوا خطاياهم على أهل النار، وهي التي قال الله تعالى: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} [العنكبوت: ١٣]، وتصديقها في التي فيها ذكر الملائكة، قال الله تعالى: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا) فجعلهم ثلاثة أنواع، وهم أصناف كلهم، فمنهم ظالم
Dördüncü Hadis: İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Azîz rivayet etti, bize Selâme, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o Avf b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Ümmetim üçte birlik üç kısımdır: Üçte biri hesapsız ve azapsız cennete girer; üçte biri kolay bir hesaba çekilir, sonra cennete girer; üçte biri de arındırılır ve yoklanıp açığa çıkarılır. Sonra melekler gelip: 'Biz onları: "Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, O tektir" derken bulduk' derler. Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurur: 'Doğru söylediler, benden başka hiçbir ilah yoktur. Onları "Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, O tektir" sözleri sebebiyle cennete koyun ve onların günahlarını cehennem ehline yükleyin.' İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَعَ أَثْقَالِهِمْ} “Şüphesiz onlar kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla beraber [başka] ağırlıkları da yükleneceklerdir” [el-Ankebût: 13] buyurduğu ayettir. Bunun doğrulaması ise meleklerin zikredildiği [ayette] yer almaktadır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا } “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a vâris kıldık.” Böylece onları üç türe ayırmıştır ve onların tamamı [farklı] sınıflardır; onlardan kimi kendine zulmedendir...»
لنفسه، فهذا الذي يكشف ويمحص". غريب جدا.
zulmedendir; işte bu, yoklanıp arındırılacak olandır." Son derece gariptir.
أثر عن ابن مسعود: قال ابن جرير: حدثني ابن حميد، حدثنا الحكيم بن بشير، عن عمرو بن قيس، عن عبد الله بن عيسى، عن يزيد بن الحارث، عن شَقِيق أبي وائل، عن عبد الله بن مسعود، أنه قال: هذه الأمة ثلاثة أثلاث يوم القيامة: ثلث يدخلون الجنة بغير حساب، وثلث يحاسبون حسابا يسيرا، وثلث يجيئون بذنوب عظام حتى يقول: ما هؤلاء؟ -وهو أعلم ﵎-فتقول الملائكة: هؤلاء جاءوا بذنوب عظام، إلا أنهم لم يشركوا بك فيقول الرب ﷿: أدخلوا هؤلاء في سعة رحمتي: وتلا عبد الله هذه الآية: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا [فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ]) الآية.
İbn Mes'ûd'dan bir rivayet: İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana İbn Humeyd rivayet etti, bize el-Hakem b. Beşîr rivayet etti, Amr b. Kays'tan, o Abdullah b. Îsâ'dan, o Yezîd b. el-Hâris'ten, o Şakîk Ebû Vâil'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ümmet kıyamet gününde üçte birlik üç kısımdır: Üçte biri hesapsız cennete girer; üçte biri kolay bir hesaba çekilir; üçte biri ise büyük günahlarla gelir, öyle ki —Tebâreke ve Teâlâ en iyi bilen olduğu halde—: "Bunlar kimdir?" buyurur. Melekler: "Bunlar büyük günahlarla geldiler, şu kadar var ki Sana hiçbir şeyi ortak koşmadılar" derler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Rab: "Bunları geniş rahmetime dâhil edin" buyurur. Ve Abdullah şu ayeti okudu: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا [فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ]) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık; [onlardan kimi nefsine zulmedendir...]” ayetini.
أثر آخر: قال أبو داود الطيالسي، عن الصلت بن دينار أبو شُعيب ، عن عقبة بن صُهْبَان الهُنَائي قال: سألت عائشة، ﵂، عن قول الله: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) الآية، فقالت لي: يا بني، هؤلاء في الجنة، أما السابق بالخيرات فمن مضى على عهد رسول الله ﷺ،، شهد له رسول الله ﷺ بالحياة والرزق، وأما المقتصد فمن اتبع أثره من أصحابه حتى لحق به، وأما الظالم لنفسه فمثلي ومثلكم. قال: فجعلت نفسها معنا.
Diğer bir rivayet: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, es-Salt b. Dînâr Ebû Şuayb'dan , o Ukbe b. Suhban el-Hünâî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âişe radıyallâhu anhâ'ya Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir...” ayetini sordum. Bana dedi ki: "Ey oğulcuğum! Bunlar cennettedir. Hayırlarda öne geçene gelince; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayıp gitmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatına ve [cennetteki] rızkına şehadet ettiği kimsedir. Orta yolda olana gelince; o, ashabından onun izini takip edip ona kavuşan kimsedir. Nefsine zulmedene gelince; o, benim ve sizin gibilerdir." [Ravi] dedi ki: Böylece kendini bizimle bir tuttu.
وهذا منها، ﵂، من باب الهَضْم والتواضع، وإلا فهي من أكبر السابقين بالخيرات؛ لأن فضلها على النساء كفضل الثريد على سائر الطعام.
Âişe radıyallâhu anhâ'nın bu sözü nefsini küçük görme ve tevazu kabilindendir; yoksa o, hayırlarda öne geçenlerin en büyüklerindendir. Zira onun kadınlara üstünlüğü, tirit yemeğinin diğer bütün yemeklere üstünlüğü gibidir.
وقال عبد الله بن المبارك، ﵀: قال أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁: في قوله تعالى: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) قال: هي لأهل بدونا، ومقتصدنا أهل حضرنا، وسابقنا أهل الجهاد. رواه ابن أبي حاتم.
Abdullah b. el-Mübârek rahimehullâh şöyle demiştir: Müminlerin Emîri Osmân b. Affân radıyallâhu anh, Yüce Allah'ın: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O, bedevilerimiz içindir; orta yolda olanımız şehirlilerimizdir; hayırlarda öne geçenimiz ise cihat ehlidir." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال عَوْف الأعرابي: حدثنا عبد الله بن الحارث بن نوفل قال: حدثنا كعب الأحبار قال: إن الظالم لنفسه من هذه الأمة، والمقتصد والسابق بالخيرات كلهم في الجنة، ألم تر أن الله تعالى قال: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ * جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا) إلى قوله: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} قال: فهؤلاء أهل النار.
Avf el-A'râbî şöyle demiştir: Bize Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel rivayet edip dedi ki: Bize Ka'b el-Ahbâr rivayet edip dedi ki: Bu ümmetten nefsine zulmeden de, orta yolda olan da, hayırlarda öne geçen de hepsi cennettedir. Görmedin mi Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ * جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. Onlar Adn cennetlerine girerler...” buyruğundan {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} “İnkâr edenlere gelince, onlar için de cehennem ateşi vardır” buyruğuna kadar. [Ka'b] dedi ki: İşte cehennem ehli bunlardır.
[و] رواه ابن جرير من طرق، عن عوف، به. ثم قال:
[Ve] İbn Cerîr bunu farklı yollardan Avf'tan aynı şekilde rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir:
حدثني يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَيَّة، أخبرنا حميد، عن إسحاق بن عبد الله بن الحارث، عن أبيه أن ابن عباس سأل كعبا عن قوله: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا) إلى قوله: (بِإِذْنِ اللَّهِ) قال: تماسَّت مناكبهم ورَب كعب، ثم أعطوا الفضل بأعمالهم.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet etti, bize İbn Uleyye rivayet etti, bize Humeyd, İshâk b. Abdillâh b. el-Hâris'ten, o da babasından bildirdi ki: İbn Abbâs, Ka'b'a { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا } “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık...” ayetinden { بِإِذْنِ اللَّهِ } “...Allah'ın izniyle” kavline kadar olan kısmı sordu. Ka'b şöyle dedi: "Ka'b'ın Rabbine yemin olsun ki omuzları birbirine temas etmiştir [aynı seviyededirler], sonra amelleriyle birbirlerine üstünlük verilmiştir."
ثم قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا الحكم بن بشير، حدثنا عمرو بن قيس، عن أبي إسحاق السَّبِيعي في هذه الآية: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا) الآية، قال أبو إسحاق: أما ما سمعت منذ ستين سنة فكلهم ناج.
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize el-Hakem b. Beşîr rivayet etti, bize Amr b. Kays, Ebû İshak es-Sebîî'den bu ayet: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا) “Sonra Kitab'ı, kullarımız arasından seçtiklerimize miras kıldık...” ayeti hakkında rivayet etti. Ebû İshak dedi ki: "Altmış yıldır işittiğime göre onların hepsi kurtulmuştur."
ثم قال: حدثنا ابن حميد، حدثنا الحكم، حدثنا عمرو، عن محمد بن الحنفية قال: إنها أمة مرحومة، الظالم مغفور له، والمقتصد في الجنان عند الله، والسابق بالخيرات في الدرجات عند الله.
Sonra dedi ki: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize el-Hakem rivayet etti, bize Amr, Muhammed b. el-Hanefiyye'den rivayet etti, o şöyle dedi: "Şüphesiz o, merhamet olunmuş bir ümmettir; [nefsine] zulmeden bağışlanmıştır, orta yolda olan Allah katında cennetlerdedir, hayırlarda öne geçen ise Allah katında yüksek derecelerdedir."
ورواه الثوري، عن إسماعيل بن سَمِيع، عن رجل، عن محمد بن الحنفية، بنحوه.
Bunu es-Sevrî, İsmâîl b. Semî'den, bir adamdan, Muhammed b. el-Hanefiyye'den benzer şekilde rivayet etmiştir.
وقال أبو الجارود: سألت محمد بن علي -يعني: الباقر-عن قوله: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) فقال: هو الذي خلط عملا صالحا وآخر سيئا.
Ebû'l-Cârûd dedi ki: Muhammed b. Alî'ye -yani el-Bâkır'a- Allah'ın: (فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ) “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyruğunu sordum. Dedi ki: "O, salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırmış kimsedir."
فهذا ما تيسر من إيراد الأحاديث والآثار المتعلقة بهذا المقام. وإذا تقرر هذا فإن الآية عامة في جميع الأقسام الثلاثة من هذه الأمة، فالعلماء أغبط الناس بهذه النعمة، وأولى الناس بهذه الرحمة، فإنهم كما قال الإمام أحمد، ﵀:
Bu makamla ilgili olarak zikredilmesi kolaylaşan hadisler ve rivayetler bunlardır. Bu husus sabit olduğuna göre ayet, bu ümmetin her üç grubu için de geneldir. Bu nimete en çok gıpta edilecek olanlar ve bu rahmete en layık olanlar ise âlimlerdir. Nitekim İmam Ahmed rahimehullâh'ın [rivayetinde] dediği gibidir:
حدثنا محمد بن يزيد، حدثنا عاصم بن رجاء بن حَيْوَة ، عن قيس بن كثير قال: قدم رجل من أهل المدينة إلى أبي الدرداء -وهو بدمشق-فقال: ما أقدمك أيْ أخي؟ قال: حديث بلغني أنك تحدث به عن رسول الله ﷺ. قال أما قدمت لتجارة؟ قال: لا. قال: أما قدمت لحاجة؟ قال: لا؟ قال: أما قدمت إلا في طلب هذا الحديث؟ قال: نعم. قال: فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من سلك طريقا يطلب فيه علمًا، سلك الله به طريقا إلى الجنة، وإن الملائكة لتضع أجنحتها رضًا لطالب العلم، وإنه ليستغفر للعالم مَنْ في السموات والأرض حتى الحيتان في الماء، وفضل العالم على العابد كفضل القمر على سائر الكواكب. إن العلماء هم ورثة الأنبياء، وإن الأنبياء لم يورثوا دينارا ولا درهما، وإنما ورثوا العلم، فمن أخذ به أخذ بحظ وافر".
Bize Muhammed b. Yezîd rivayet etti, bize Âsım b. Recâ b. Hayve , Kays b. Kesîr'den rivayet etti, o şöyle dedi: Medine halkından bir adam, Şam'da bulunan Ebû'd-Derdâ'nın yanına geldi. Ebû'd-Derdâ: "Kardeşim, seni buraya ne getirdi?" dedi. Adam: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğini öğrendiğim bir hadis [için geldim]" dedi. Ebû'd-Derdâ: "Bir ticaret için gelmedin mi?" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Ebû'd-Derdâ: "Bir ihtiyaç için gelmedin mi?" dedi. Adam: "Hayır" dedi. Ebû'd-Derdâ: "Sadece bu hadisi talep etmek için mi geldin?" dedi. Adam: "Evet" dedi. Ebû'd-Derdâ dedi ki: Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim ilim talep edeceği bir yola girerse, Allah ona cennete giden bir yolu kolaylaştırır. Melekler ilim talebesinden hoşnutluk duyarak kanatlarını [onun için] sererler . Göklerde ve yerde bulunanlar, hatta sudaki balıklar bile âlim için bağışlanma dilerler. Âlimin abide üstünlüğü, dolunayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibidir. Şüphesiz âlimler peygamberlerin vârisleridir. Peygamberler ne dinar ne de dirhem miras bırakmışlardır; onlar ancak ilmi miras bırakmışlardır. Kim onu alırsa çok büyük bir pay almış olur."
وأخرجه أبو داود، والترمذي، وابن ماجه، من حديث كثير بن قيس -ومنهم من يقول: قيس بن كثير-عن أبي الدرداء . وقد ذكرنا طرقه واختلاف الرواة فيه في شرح "كتاب العلم" من "صحيح البخاري"، ولله الحمد والمنة.
Bunu Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve İbn Mâce, Kesîr b. Kays -bazıları ise Kays b. Kesîr der- hadisinden, Ebû'd-Derdâ'dan tahriç etmişlerdir. Bunun tarîklerini ve bundaki ravilerin ihtilaflarını Sahîh-i Buhârî'nin "Kitâbu'l-İlm" şerhinde zikretmiştik; hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقد تقدم في أول "سورة طه" حديث ثعلبة بن الحكم، عن رسول الله ﷺ قال: "يقول الله تعالى يوم القيامة للعلماء: إني لم أضع علمي وحكمي فيكم إلا وأنا أريد [أن] أغفر لكم، على ما كان منكم، ولا أبالي".
"Tâhâ Suresi"nin başında Sa'lebe b. el-Hakem'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadis geçmişti: «Allah Teâlâ kıyamet gününde âlimlere şöyle buyurur: 'Ben ilmimi ve hükmümü (hikmetimi), sizden sadır olan [kusurlara] rağmen sizi bağışlamayı murat ettiğim [için] içinize koydum; [hiçbir şeye de] aldırmam.'»
{جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٣٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)}.
{جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٣٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)} “Girecekleri yer Adn cennetleridir. Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. (33) Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını bolca verendir. (34) O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık dokunur.' (35)”
يخبر تعالى أن مأوى هؤلاء المصطفين من عباده، الذين أورثوا الكتاب المنزل من رب العالمين يوم القيامة (جَنَّاتُ عَدْنٍ) أي: جنات الإقامة يدخلونها يوم معادهم وقدومهم على ربهم، ﷿، (يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا)، كما ثبت في الصحيح عن أبي هريرة ﵁، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "تبلغ الحلية من المؤمن حيث يبلغ الوضوء".
Allah Teâlâ, Âlemlerin Rabbi'nden indirilen Kitab'ın miras kılındığı kullarından seçilmiş bu kimselerin kıyamet günündeki barınağının (جَنَّاتُ عَدْنٍ) “Adn cennetleri” yani dönecekleri ve Rableri azze ve celle'nin huzuruna varacakları günde girecekleri ebedi ikamet cennetleri olduğunu haber vermektedir. (يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا) “Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler.” Nitekim Sahîh'te Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ziyneti , abdest suyunun ulaştığı yere kadar ulaşır."
(وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ) ولهذا كان محظورا عليهم في الدنيا، فأباحه الله لهم في الدار الآخرة، وثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "من لبس الحرير في الدنيا لم يلبسه في الآخرة". وقال: " [لا تشربوا في آنية الذهب والفضة] هي لهم في الدنيا ولكم في الآخرة".
(وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ) “Oradaki elbiseleri de ipektir.” Bu sebeple dünyada onlara yasak kılınmış, ahiret yurdunda ise Allah bunu onlara helal kılmıştır. Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dünyada ipek giyen, onu ahirette giyemez." Ve şöyle buyurmuştur: "[Altın ve gümüş kaplardan içmeyiniz.] Onlar dünyada onlar [kâfirler] için, ahirette ise sizin içindir."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمرو بن سواد السَّرْحي، أخبرنا ابن وهب، عن ابن لَهِيعَة، عن عقيل بن خالد، عن الحسن، عن أبي هريرة، ﵁؛ أن أبا أمامة حدث: أن رسول الله ﷺ حدثهم، وذكر حلي أهل الجنة فقال: "مسورون بالذهب والفضة، مُكَلَّلة بالدّر، وعليهم أكاليل من دُرّ وياقوت متواصلة، وعليهم تاج كتاج الملوك، شباب جُرْدٌ مُردٌ مكحَّلُون".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Amr b. Sevâd es-Serhî rivayet etti, bize İbn Vehb, İbn Lehîa'dan, o Ukayl b. Hâlid'den, o el-Hasan'dan, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki; Ebû Ümâme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine hitap edip cennet ehlinin ziynetlerini zikrederek şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Onlar incilerle süslenmiş altın ve gümüş bilezikler takarlar; üzerlerinde inci ve yakuttan birbirine bitişik taçlar vardır ve kralların tacı gibi bir taç taşırlar; bıyıksız, sakalsız, sürmeli gençlerdir."
(وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) وهو الخوف من المحذور، أزاحه عنا، وأراحنا مما كنا نتخوفه، ونحذره من هموم الدنيا والآخرة.
(وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) “Ve derler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun.” Bu hüzün, korkulan şeylerden duyulan endişedir; Allah bunu bizden gidermiş, dünya ve ahiret kaygılarından korkup sakındığımız şeylerden bizi rahata kavuşturmuştur.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ "ليس على أهل "لا إله إلا الله" وحشة في قبورهم ولا في منشرهم، وكأني بأهل "لا إله إلا الله" ينفضون التراب عن رؤوسهم، ويقولون: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) رواه ابن أبي حاتم من حديثه.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, babasından, o İbn Ömer'den rivayetle dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "'Lâ ilâhe illallâh' ehline kabirlerinde de yeniden diriltildiklerinde de bir korku ve yalnızlık yoktur. Sanki ben 'Lâ ilâhe illallâh' ehlini başlarından toprağı silkelerken ve: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' derlerken görür gibiyim." Bunu İbn Ebî Hâtim onun hadisinden rivayet etmiştir.
وقال الطبراني: حدثنا جعفر بن محمد الفريابي، حدثنا يحيى بن موسى المروزي، حدثنا سليمان بن عبد الله بن وهب الكوفي، عن عبد العزيز بن حكيم، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "ليس على أهل "لا إله إلا الله" وحشة في الموت ولا في قبورهم ولا في النشور. وكأني أنظر إليهم عند الصيحة ينفضون رؤوسهم من التراب، يقولون: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ)
Taberânî dedi ki: Bize Ca‘fer b. Muhammed el-Firyâbî rivayet etti, bize Yahyâ b. Mûsâ el-Mervezî rivayet etti, bize Süleymân b. Abdillâh b. Vehb el-Kûfî, Abdülazîz b. Hakîm'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti; [İbn Ömer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «“Lâ ilâhe illallâh” ehline ne ölüm anında ne kabirlerinde ne de yeniden diriliş vaktinde bir korku ve yalnızlık vardır. Sanki ben, Sûr'a üfleniş (sayha) esnasında başlarından toprağı silkeleyerek: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Bizden hüznü gideren Allah’a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir.” derlerken onlara bakıyor gibiyim.»
قال ابن عباس، وغيره: غَفَر لهم الكثير من السيئات، وشكر لهم اليسير من الحسنات.
İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: [Allah] onların çok olan kötülüklerini bağışlamış ve az olan iyiliklerinin karşılığını bolca vermiştir.
(الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ): يقولون: الذي أعطانا هذه المنزلة، وهذا المقام من فضله وَمَنِّه ورحمته، لم تكن أعمالنا تساوي ذلك. كما ثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "لن يدخل أحدا منكم عمله الجنة". قالوا: ولا أنت يا رسول الله؟ قال: "ولا أنا، إلا أن يَتَغَمَّدَنِي الله برحمة منه وفضل".
(الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ) “O ki, lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi.” Şöyle derler: Bize bu makamı ve bu konumu Kendi lütfundan, ihsanından ve rahmetinden veren O'dur; yoksa amellerimiz buna denk değildi. Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizden hiçbirinizi ameli cennete sokamaz." Dediler ki: "Sen de mi [amelinle giremezsin] ey Allah'ın Resûlü?" Buyurdu ki: "Allah beni Kendi katından bir rahmet ve lütufla bürümedikçe ben de [giremem]."
(لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ) أي: لا يمسنا فيها عناء ولا إعياء.
(لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ) “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık dokunur.” Yani orada bize ne bir zahmet ne de bir yorgunluk/bitkinlik dokunur.
والنصَب واللغوب: كل منهما يستعمل في التعب، وكأن المراد ينفي هذا وهذا عنهم أنهم لا تعب على أبدانهم ولا أرواحهم ، والله أعلم. فمن ذلك أنهم كانوا يُدْئبُون أنفسهم في العبادة في الدنيا، فسقط عنهم التكليف بدخولها، وصاروا في راحة دائمة مستمرة، قال الله تعالى: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} [الحاقة: ٢٤].
Nesab ve lugûb kelimelerinin her ikisi de yorgunluk anlamında kullanılır. Sanki bunların her ikisinin de onlardan nefyedilmesinden maksat, ne bedenlerine ne de ruhlarına hiçbir yorgunluğun dokunmayacağıdır ; en doğrusunu Allah bilir. Bu cümleden olarak onlar dünyada kendilerini ibadete adayıp yoruyorlardı; cennete girmeleriyle birlikte mükellefiyet üzerlerinden kalktı ve sürekli, kesintisiz bir rahata kavuştular. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِي الأَيَّامِ الْخَالِيَةِ} “Geçmiş günlerde yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için.” [Hâkka: 24].
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)}.
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)} “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler; onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez. İşte Biz her nankörü böyle cezalandırırız. (36) Onlar orada feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da daha önce yaptıklarımızdan farklı, salih bir amel işleyelim!' Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur. (37)”
لما ذكر تعالى حال السعداء، شرع في بيان مآل الأشقياء، فقال: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا)، كما قال تعالى: {لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} [طه: ٧٤]. وثبت في صحيح مسلم: أن رسول الله ﷺ قال: "أما أهل النار الذين هم أهلها، فلا يموتون فيها ولا يحيون". قال [الله] تعالى: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} [الزخرف: ٧٧]. فهم في حالهم ذلك يرون موتهم راحة لهم، ولكن لا سبيل إلى ذلك، قال الله تعالى: (لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا)، كما قال تعالى: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} [الزخرف: ٧٤، ٧٥]، وقال {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} [الإسراء: ٩٧] {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلا عَذَابًا} [النبأ: ٣٠].
Allah Teâlâ mutlu kimselerin durumunu zikredince, bedbahtların varacağı yeri açıklamaya başlayarak şöyle buyurdu: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا) “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} “Orada ne ölür ne de yaşar.” [Tâhâ: 74]. Sahîh-i Müslim'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Cehennem ehline, yani asıl oranın ehli olanlara gelince, onlar orada ne ölürler ne de yaşarlar." [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin [bizi öldürsün]' diye feryat ederler. O da: 'Siz burada kalacaksınız' der.” [Zuhruf: 77]. Onlar bu halleri içindeyken ölümlerini kendileri için bir rahatlık olarak görürler, fakat buna imkân yoktur. Allah Teâlâ: (لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا) “Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler; onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez” buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “Şüphesiz suçlular cehennem azabında ebedîdirler. Kendilerinden [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler.” [Zuhruf: 74, 75], ve {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} “[Ateş] hafifledikçe onlara alevli ateşi artırırız.” [İsrâ: 97], {فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلا عَذَابًا} “Tadın! Artık size azaptan başka bir şey artırmayacağız.” [Nebe: 30].
ثم قال: (كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ) أي: هذا جزاء كل من كفر بربه وكذب بالحق.
Sonra: (كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ) “İşte Biz her nankörü böyle cezalandırırız” buyurdu; yani Rabbini inkâr eden ve hakkı yalanlayan herkesin cezası budur.
وقوله: (وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا) أي: ينادون فيها، يجأرون إلى الله، ﷿ بأصواتهم: (رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ) أي: يسألون الرجعة إلى الدنيا، ليعملوا غير عملهم
Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا } “Onlar orada feryat ederler” buyruğu; yani orada seslenirler, seslerini yükselterek Allah azze ve celle'ye şöyle yalvarırlar: { رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “‘Rabbimiz! Bizi [buradan] çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka, salih bir amel işleyelim’ [derler].” Yani daha önceki amellerinden farklısını yapmak için dünyaya geri dönmeyi isterler.
الأول، وقد علم الرب، ﷻ، أنه لو ردهم إلى الدار الدنيا، لعادوا لما نهوا عنه، وإنهم لكاذبون. فلهذا لا يجيبهم إلى سؤالهم، كما قال تعالى مخبرا عنهم في قولهم: {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا} [غافر: ١١، ١٢]، أي: لا يجيبكم إلى ذلك لأنكم كنتم كذلك، ولو رددتم لعدّتم إلى ما نهيتم عنه؛ ولهذا قال هاهنا: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) أي: أوما عشتم في الدنيا أعمارا لو كنتم ممن ينتفع بالحق لانتفعتم به في مدة عمركم؟
Fakat Rab celle celâluhu bilmektedir ki eğer onları dünya yurduna geri döndürseydi, yine menedildikleri şeylere döneceklerdi ve şüphesiz onlar yalancıdırlar. Bu yüzden onların bu isteklerine icabet etmez; nitekim Allah Teâlâ onların: {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ * ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا} “'Artık [buradan] çıkışa bir yol var mıdır?' [Onlara denir ki:] 'Bu durum, tek olan Allah'a çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir.'” [Mü'min: 11, 12] sözlerini haber vermiştir; yani siz bu halde olduğunuz için bu isteğinize icabet olunmaz ve eğer geri döndürülseniz menedildiğiniz şeylere yine dönersiniz. İşte bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” Yani dünyada, eğer haktan faydalanacak kimseler olsaydınız ömrünüz boyunca kendisinden faydalanabileceğiniz bir ömür sürmediniz mi?
وقد اختلف المفسرون في مقدار العمر المراد هاهنا فروي عن علي بن الحسين زين العابدين أنه قال: مقدار سبع عشرة سنة.
Müfessirler burada kastedilen ömrün miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ali b. el-Hüseyin Zeynelâbidîn'den onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: On yedi yıl miktarıdır.
وقال قتادة: اعلموا أن طول العمر حجة، فنعوذ بالله أن نُعَيَّر بطول العمر، قد نزلت هذه الآية: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ)، وإن فيهم لابن ثماني عشرة سنة، وكذا قال أبو غالب الشيباني.
Katâde şöyle demiştir: Biliniz ki ömrün uzun olması bir hüccettir (delildir). Ömrün uzunluğu sebebiyle kınanmaktan Allah'a sığınırız. Şu: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” ayeti inmiştir ve onların arasında on sekiz yaşında olanlar da vardır. Ebû Gālib eş-Şeybânî de böyle demiştir.
وقال عبد الله بن المبارك، عن مَعْمَر، عن رجل، عن وهب بن مُنَبِّه في قوله: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) قال: عشرين سنة.
Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'den, bir adamdan, Vehb b. Münebbih'in: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” ayeti hakkında: "Yirmi yıldır" dediğini rivayet etmiştir.
وقال هشيم، عن منصور، عن زاذان، عن الحسن في قوله: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) قال: أربعين سنة.
Hüşeym, Mansûr'dan, Zâzân'dan, el-Hasan'ın: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” ayeti hakkında: "Kırk yıldır" dediğini rivayet etmiştir.
وقال هُشَيْم [أيضا] ، عن مجاهد، عن الشعبي، عن مسروق أنه كان يقول: إذا بلغ أحدكم أربعين سنة، فليأخذ حذره من الله ﷿.
Hüşeym [ayrıca] , Mücâhid'den, eş-Şa'bî'den, Mesrûk'un şöyle dediğini rivayet etmiştir: Sizden biri kırk yaşına ulaştığında, Allah azze ve celle'den sakınsın/ihtiyatlı olsun.
وهذه رواية عن ابن عباس فيما قال ابن جرير: حدثنا ابن عبد الأعلى، حدثنا بشر بن المفضل، حدثنا عبد الله بن عثمان بن خُثَيْم، عن مجاهد قال: سمعت ابن عباس يقول: العمر الذي أعذر الله إلى ابن آدم: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) أربعون سنة.
İbn Cerîr'in rivayet ettiğine göre bu, İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir: Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet etti, bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet etti, bize Abdullah b. Osmân b. Huseym, Mücâhid'den rivayet etti, o dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” [ayetinde kastedilen süre] kırk yıldır.
هكذا رواه من هذا الوجه، عن ابن عباس. وهذا القول هو اختيار ابن جرير. ثم رواه من طريق الثوري وعبد الله بن إدريس، كلاهما عن عبد الله بن عثمان بن خثيم ، عن مجاهد ، عن ابن عباس قال: العمر الذي أعذر الله فيه لابن آدم في قوله: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) ستون سنة.
Bu kanaldan İbn Abbâs'tan böylece rivayet etmiştir. Bu görüş İbn Cerîr'in tercihidir. Sonra bunu es-Sevrî ve Abdullah b. İdrîs tarîkiyle rivayet etmiştir; her ikisi de Abdullah b. Osmân b. Huseym'den , o Mücâhid'den , o İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Allah'ın: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” buyruğunda Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür altmış yıldır.
فهذه الرواية أصح عن ابن عباس، وهي الصحيحة في نفس الأمر أيضًا، لما ثبت في ذلك من الحديث -كما سنورده-لا كما زعمه ابن جرير، من أن الحديث لم يصح؛ لأن في إسناده مَنْ يجب التثبت في أمره.
İbn Abbâs'tan gelen bu rivayet daha sahihtir ve işin aslında da doğru olan budur; çünkü bu konuda birazdan zikredeceğimiz hadis sabit olmuştur. İbn Cerîr'in, senedinde durumu araştırılması gereken kimse bulunduğu gerekçesiyle hadisin sahih olmadığı şeklindeki iddiası gibi değildir.
وقد روى أصبغ بن نُباتة، عن علي، ﵁، أنه قال: العمر الذي عَيَّرهم الله به في قوله تعالى: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) ستون سنة.
Asbağ b. Nübâte, Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Yüce Allah'ın: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” buyruğunda kendilerini kınadığı ömür, altmış yıldır.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي: حدثنا دُحَيْم، حدثنا ابن أبي فُدَيْك، حدثني إبراهيم بن الفضل المخزومي، عن ابن أبي حُسَين المكي؛ أنه حدثه عن عَطاء -هو ابن أبي رباح-عن ابن عباس ﵄ ، أن النبي ﷺ قال: "إذا كان يوم القيامة قيل: أين أبناء الستين؟ وهو العمر الذي قال الله فيه: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِير).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti: Bize Duheym rivayet etti, bize İbn Ebî Füdeyk rivayet etti, bana İbrâhîm b. el-Fadl el-Mahzûmî, İbn Ebî Hüseyn el-Mekkî'den rivayet etti; o da Atâ'dan -ki o İbn Ebî Rabâh'tır-, o İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda: 'Altmış yaşındakiler nerede?' denilir. Bu, Allah'ın hakkında: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِير) 'Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti' buyurduğu ömürdür."
وكذا رواه ابن جرير، عن علي بن شعيب، عن محمد بن إسماعيل بن أبي فُدَيك، به. وكذا رواه الطبراني من طريق ابن أبي فديك، به . وهذا الحديث فيه نظر؛ لحال إبراهيم بن الفضل، والله أعلم.
Aynı şekilde İbn Cerîr, Ali b. Şuayb'dan, o Muhammed b. İsmâîl b. Ebî Füdeyk'ten aynı isnatla rivayet etmiştir. Taberânî de İbn Ebî Füdeyk tarîkiyle aynı şekilde rivayet etmiştir . İbrâhîm b. el-Fadl'ın durumundan ötürü bu hadiste tenkit vardır; en doğrusunu Allah bilir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن رَجُل من بني غفَار، عن سعيد المَقْبُرِيّ، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "لقد أعذر الله إلى عبد أحياه حتى بلغ ستين أو سبعين سنة، لقد أعذر الله إليه، لقد أعذر الله إليه".
Diğer bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Benî Gıfâr'dan bir adamdan, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Allah, altmış veya yetmiş yaşına ulaşıncaya kadar yaşattığı bir kula artık mazeret bırakmamıştır; Allah ona mazeret bırakmamıştır, Allah ona mazeret bırakmamıştır."
وهكذا رواه الإمام البخاري في "كتاب الرقاق" من صحيحه: حدثنا عبد السلام بن مُطَهَّر، عن عُمَر بن علي، عن مَعْن بن محمد الغفَاري، عن سعيد المَقْبُرِيّ، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أعذر الله ﷿ إلى امرئ أخَّر عمره حتى بَلَّغَه ستين سنة". ثم قال البخاري: تابعه أبو حازم وابن عَجْلان، عن سعيد المَقْبُرِيّ.
İmam Buhârî de Sahîh'inin "Kitâbu'r-Rikāk" bölümünde bunu böyle rivayet etmiştir: Bize Abdüsselâm b. Mutahhar, Ömer b. Alî'den, o Ma'n b. Muhammed el-Gıfârî'den, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah azze ve celle, ömrünü altmış yaşına ulaştırıncaya kadar ertelediği kimseye hiçbir mazeret bırakmamıştır." Sonra Buhârî dedi ki: Saîd el-Makburî'den bu rivayette Ebû Hâzım ve İbn Aclân ona mütâbaat etmiştir.
فأما أبو حازم فقال ابن جرير: حدثنا أبو صالح الفَزَاريّ، حدثنا محمد بن سَوَّار، أخبرنا يعقوب بن عبد الرحمن بن عبد القاريّ الإسكندريّ، حدثنا أبو حازم، عن سعيد المَقْبُرِيّ، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ " [من عَمَّرَه] الله ستين سنة، فقد أعذر إليه في العمر".
Ebû Hâzım'ın rivayetine gelince; İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Sâlih el-Fezârî rivayet etti, bize Muhammed b. Sevvâr rivayet etti, bize Ya'kūb b. Abdirrahmân b. Abdilkārî el-İskenderî haber verdi, bize Ebû Hâzım, Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "[Allah kime] altmış yıl ömür verirse, ömür konusunda ona mazeret bırakmamış olur."
وقد رواه الإمام أحمد والنسائي في الرقاق جميعا عن قتيبة، عن يعقوب بن عبد الرحمن به.
İmam Ahmed ve Rikāk bölümünde Nesâî'nin her ikisi de bunu Kuteybe'den, o Ya'kūb b. Abdirrahmân'dan aynı isnatla rivayet etmişlerdir.
ورواه البزار قال: حدثنا هشام بن يونس، حدثنا عبد العزيز بن أبي حازم، عن أبيه، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "العمر الذي أعذر الله فيه إلى ابن آدم ستون سنة". يعني: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) .
el-Bezzâr rivayet edip dedi ki: Bize Hişâm b. Yûnus rivayet etti, bize Abdülazîz b. Ebî Hâzım, babasından, o Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür altmış yıldır." Yani: (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ) “Öğüt alacak olanın öğüt alabileceği kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?” [ayetini kastetmiştir] .
وأما متابعة "ابن عجلان" فقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو السفر يحيى بن محمد بن عبد الملك بن قرعة بسامراء، حدثنا أبو عبد الرحمن المقري، حدثنا سعيد بن أبي أيوب، حدثني محمد بن
"İbn Aclân"ın mütâbaatına gelince; İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Sâmerrâ'da Ebü's-Sefer Yahyâ b. Muhammed b. Abdilmelik b. Kur'a rivayet etti, bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Eyyûb rivayet etti, bana Muhammed b. [Aclân rivayet etti...]
عجلان، عن سعيد المقبري، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ أتت عليه ستون سنة فقد أعذر الله، ﷿، إليه في العمر". وكذا رواه الإمام أحمد عن أبي عبد الرحمن هو المقرئ ، به. ورواه أحمد أيضًا عن خلف عن أبي مَعْشَر، عن سعيد المَقْبُرِيّ.
Aclân, Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kimin üzerinden altmış yıl geçerse, Allah azze ve celle ömür konusunda ona mazeret bırakmamış olur." İmam Ahmed de Ebû Abdirrahmân'dan -ki o el-Mukrî'dir- aynı şekilde rivayet etmiştir. Ahmed bunu ayrıca Halef'ten, o Ebû Ma'şer'den, o Saîd el-Makburî'den rivayet etmiştir.
طريق أخرى عن أبي هريرة: قال ابن جرير: حدثني أحمد بن الفرج أبو عُتْبَة الحِمْصِي، حدثنا بَقِيَّة بن الوليد، حدثنا المطرف بن مازن الكناني، حدثني مَعْمَر بن راشد قال: سمعت محمد بن عبد الرحمن الغفَاري يقول: سمعت أبا هريرة يقول: قال رسول الله ﷺ: "لقد أعذر الله ﷿، إلى صاحب الستين سنة والسبعين".
Ebû Hureyre'den gelen diğer bir tarîk: İbn Cerîr dedi ki: Bana Ahmed b. el-Ferac Ebû Utbe el-Hımsî rivayet etti, bize Bakıyye b. el-Velîd rivayet etti, bize el-Mutarrif b. Mâzin el-Kinânî rivayet etti, bana Ma'mer b. Râşid rivayet edip dedi ki: Muhammed b. Abdirrahmân el-Gıfârî'yi şöyle derken işittim: Ebû Hureyre'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz Allah azze ve celle altmış ve yetmiş yıl yaşamış kimseye artık mazeret bırakmamıştır."
فقد صح هذا الحديث من هذه الطرق، فلو لم يكن إلا الطريق التي ارتضاها أبو عبد الله البخاري شيخ هذه الصناعة لكفت. وقول ابن جرير: "إن في رجاله بعض من يجب التثبت في أمره"، لا يلتفت إليه مع تصحيح البخاري، والله أعلم.
Bu hadis bu yollarla sahih olmuştur. Bu ilmin üstadı olan Ebû Abdillâh el-Buhârî'nin benimsediği tarîkten başkası olmasaydı bile yeterli olurdu. İbn Cerîr'in: "Ravileri arasında durumu araştırılması gereken kimse vardır" sözüne, Buhârî'nin tashih etmesi karşısında itibar edilmez; en doğrusunu Allah bilir.
وذكر بعضهم أن العمر الطبيعي عند الأطباء مائة وعشرون سنة، فالإنسان لا يزال في ازدياد إلى كمال الستين، ثم يشرع بعد هذا في النقص والهرم، كما قال الشاعر:
Bazıları hekimlere göre doğal ömrün yüz yirmi yıl olduğunu zikretmişlerdir. İnsan altmış yaş kemâline erene kadar sürekli artış içindedir, bundan sonra ise eksilme ve ihtiyarlık başlar; nitekim şair şöyle demiştir:
إذَا بَلَغَ الفتَى ستينَ عَاما … فقد ذَهَبَ المَسَرَّةُ والفَتَاءُ
Genç adam altmış yaşına ulaştığında… Artık neşe ve gençlik gitmiştir.
ولما كان هذا هو العمر الذي يعذر الله إلى عباده به، ويزيح به عنهم العلل، كان هو الغالب على أعمار هذه الأمة، كما ورد بذلك الحديث، قال الحسن بن عرفة، ﵀:
Allah'ın kullarına mazeret bırakmadığı ve onlardan mazeretleri giderdiği ömür bu olunca, bu durum hakkında hadis varit olduğu üzere bu ümmetin ömürlerinin ekseriyetini oluşturmuştur. el-Hasen b. Arafe rahimehullâh şöyle demiştir:
حدثنا عبد الرحمن بن محمد المحاربي، حدثنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أعمار أمتي ما بين الستين إلى السبعين، وأقلهم مَن يجوز ذلك".
Bize Abdurrahmân b. Muhammed el-Muhâribî rivayet etti, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş arasındadır; bunu aşabilenler ise pek azdır."