وهكذا رواه الترمذي وابن ماجه جميعا في كتاب الزهد، عن الحسن بن عرفة، به. ثم قال الترمذي: هذا حديث حسن غريب، لا نعرفه إلا من هذا الوجه .
Tirmizî ve İbn Mâce de Kitâbü'z-Zühd'de bu hadisi el-Hasen b. Arafe tarikiyle bu şekilde rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî şöyle demiştir: Bu hadis hasen gariptir, onu sadece bu vecihten bilmekteyiz .
وهذا عَجَب من الترمذي، فإنه قد رواه أبو بكر بن أبي الدنيا من وجه آخر وطريق أخرى، عن أبي هريرة حيث قال:
Bu, Tirmizî'den şaşılacak bir durumdur; zira Ebû Bekr b. Ebi'd-Dünyâ bunu Ebû Hureyre'den başka bir vecih ve başka bir tarîkle şöyle diyerek rivayet etmiştir:
حدثنا سليمان بن عمر، عن محمد بن ربيعة، عن كامل أبي العلاء، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أعمار أمتي ما بين الستين إلى السبعين، وأقلهم من يجوز ذلك".
Bize Süleymân b. Amr, Muhammed b. Rebîa'dan, o Kâmil Ebü'l-Alâ'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin ömrü altmış ile yetmiş arasındadır; bunu aşabilenler ise pek azdır."
وقد رواه الترمذي في "كتاب الزهد" أيضا، عن إبراهيم بن سعيد الجوهري، عن محمد بن ربيعة، به. ثم قال: هذا حديث حسن غريب، من حديث أبي صالح عن أبي هريرة، وقد
Tirmizî de bunu yine "Kitâbü'z-Zühd"de İbrâhim b. Saîd el-Cevherî'den, o Muhammed b. Rebîa'dan aynı isnadla rivayet etmiştir. Ardından şöyle demiştir: "Bu, Ebû Sâlih'in Ebû Hureyre'den rivayeti olarak hasen garib bir hadistir; nitekim
روي من غير وجه عنه. هذا نصه بحروفه في الموضعين، والله أعلم.
ondan başka vecihlerden de rivayet edilmiştir. İki yerdeki harfi harfine lafzı böyledir, en doğrusunu Allah bilir.
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو موسى الأنصاري، حدثنا ابن أبي فُدَيْك، حدثني إبراهيم بن الفضل -مولى بني مخزوم-عن المَقْبُريّ، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "مُعْتَرك المنايا ما بين الستين إلى السبعين".
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki : Bize Ebû Mûsâ el-Ensârî rivayet etti, bize İbn Ebî Füdeyk rivayet etti, bana Benî Mahzûm'un azatlısı İbrâhim b. el-Fadl, el-Makburî'den, o Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ecellerin boğuşma alanı altmış ile yetmiş arasıdır."
وبه قال: قال رسول الله ﷺ: "أقل أمتي أبناء سبعين". إسناده ضعيف.
Aynı isnadla dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin en azı yetmiş yaşındakilerdir." İsnadı zayıftır.
حديث آخر في معنى ذلك: قال الحافظ أبو بكر البزار في مسنده:
Bu manada başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr Müsned'inde dedi ki :
حدثنا إبراهيم بن هانئ، حدثنا إبراهيم بن مهدي، حدثنا عثمان بن مطر، عن أبي مالك، عن رِبْعِي عن حذيفة أنه قال: يا رسول الله، أنبئنا بأعمار أمتك. قال: "ما بين الخمسين إلى الستين" قالوا: يا رسول الله، فأبناء السبعين؟ قال: "قَلّ مَنْ يبلغها من أمتي، رحم الله أبناء السبعين، ورحم الله أبناء الثمانين".
Bize İbrâhim b. Hâni' rivayet etti, bize İbrâhim b. Mehdî rivayet etti, bize Osman b. Matar, Ebû Mâlik'ten, o Rib'î'den, o Huzeyfe'den rivayet etti ki Huzeyfe şöyle demiştir: Ey Allah'ın Resûlü, bize ümmetinin ömürlerini haber ver. Şöyle buyurdu: "Elli ile altmış arasıdır." Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, ya yetmiş yaşındakiler? Şöyle buyurdu: "Ümmetimden o yaşa ulaşan pek azdır. Allah yetmiş yaşındakilere rahmet etsin, Allah seksen yaşındakilere rahmet etsin."
ثم قال البزار: لا يروى بهذا اللفظ إلا بهذا الإسناد، وعثمان بن مطر من أهل البصرة ليس بقوي.
Sonra Bezzâr dedi ki: Bu lafızla sadece bu isnadla rivayet edilmiştir. Basra ehlinden olan Osman b. Matar ise kuvvetli değildir.
وقد ثبت في الصحيح أن رسول الله ﷺ عاش ثلاثا وستين سنة. وقيل: ستين. وقيل: خمسًا وستين سنة. والمشهور الأول، والله أعلم.
Sahih'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in altmış üç yıl yaşadığı sabit olmuştur. Altmış yıl denildiği gibi, altmış beş yıl da denilmiştir. Meşhur olan birincisidir, en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ): روي عن ابن عباس، وعِكْرِمَة، وأبي جعفر الباقر، وقتادة، وسفيان بن عُيَيْنَة أنهم قالوا: يعني: الشيب.
(وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ) [ayetine gelince:] İbn Abbâs, İkrime, Ebû Ca'fer el-Bâkır, Katâde ve Süfyân b. Uyeyne'den bununla "ak saç/ihtiyarlık" kastedildiğini söyledikleri rivayet edilmiştir.
وقال السُّدِّيّ، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم: يعني به الرسول ﷺ وقرأ ابن زيد: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الأُولَى} [النجم: ٥٦]. وهذا هو الصحيح عن قتادة، فيما رواه شيبان، عنه أنه قال: احتج عليهم بالعمر والرسل.
Süddî ve Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem ise: Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir, dediler. İbn Zeyd: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الأُولَى} “Bu da ilk uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” [Necm: 56] ayetini okudu. Şeybân'ın Katâde'den rivayet ettiğinde o: "Onlara karşı hem ömürle hem de elçilerle delil getirdi" demiştir ki Katâde'den sahih olan da budur.
وهذا اختيار ابن جرير، وهو الأظهر؛ لقوله تعالى: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} [الزخرف: ٧٧، ٧٨]، أي: لقد بينا لكم الحق على ألسنة الرسل، فأبيتم وخالفتم، وقال تعالى: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} [الإسراء: ١٥]، وقال ﵎: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ} [الملك: ٨، ٩].
İbn Cerîr'in tercihi de budur ve en açık olanı da budur; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “Onlar: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!' diye seslenirler. O da: 'Siz burada kalıcısınız' der. Andolsun, biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmıyordunuz.” [Zuhruf: 77-78], yani: Biz hakkı size peygamberlerin diliyle açıkladık, fakat siz kaçındınız ve karşı geldiniz. Yine Allah Teâlâ: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz.” [İsrâ: 15] buyurmuş, azze ve celle: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ} “Oraya her bir topluluk atıldıkça onun bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar. Onlar: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz, dedik' derler.” [Mülk: 8-9] buyurmuştur.
وقوله: (فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ) أي: فذوقوا عذابَ النار جزاء على مخالفتكم للأنبياء في مدة أعماركم، فما لكم اليوم ناصر ينقذكم مما أنتم فيه من العذاب والنكال والأغلال.
Allah Teâlâ'nın: {فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Artık [azabı] tadın! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” buyruğunun anlamı şudur: Ömürleriniz boyunca peygamberlere muhalefet etmenizin cezası olarak cehennem azabını tadın! Artık bugün sizi içinde bulunduğunuz bu azap, ibretlik ceza ve prangalardan kurtaracak hiçbir yardımcınız yoktur.
{إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)}
{إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)} “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
يخبر تعالى بعلمه غيب السموات والأرض، وأنه يعلم ما تكنه السرائر وتنطوي عليه الضمائر، وسيجازي كل عامل بعمله.
Allah Teâlâ göklerin ve yerin gaybını bildiğini, gizliliklerin sakladığı ve vicdanların gizlediği şeyleri bildiğini ve her amel edene amelinin karşılığını vereceğini haber vermektedir.
{هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا (٣٩)}.
{هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا (٣٩)} “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. İnkârcıların inkârı, Rableri katında kendilerine gazaptan başka bir şey artırmaz. İnkârcıların inkârı, kendilerine ziyandan başka bir şey artırmaz.”
ثم قال: (هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ) أي: يخلف قوم لآخرين قبلهم، وجيل لجيل قبلهم، كما قال: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} [النمل: ٦٢] (فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ) أي: فإنما يعود وبال ذلك على نفسه دون غيره، (وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا) أي: كلما استمروا على كفرهم أبغضهم الله، وكلما استمروا فيه خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة، بخلاف المؤمنين فإنهم كلما طال عمر أحدهم وحَسُن عمله، ارتفعت درجته ومنزلته في الجنة، وزاد أجره وأحبه خالقه وبارئه رب العالمين، [فسبحان المقدر المدبر رب العالمين].
Sonra şöyle buyurdu: (هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ) yani: Bir kavim kendisinden önceki başkalarının, bir nesil kendisinden önceki neslin yerine geçer; nitekim: {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan” [Neml: 62] buyurmuştur. (فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ) yani: Bunun vebali başkasına değil, ancak kendi nefsinin aleyhine döner . (وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا) yani: İnkârlarında ısrar ettikçe Allah onlara buğzeder; inkârlarında ısrar ettikçe kıyamet günü kendilerini ve ailelerini ziyana uğratırlar. Müminler ise böyle değildir; zira onlardan birinin ömrü uzayıp ameli güzelleştikçe, cennetteki derecesi ve mertebesi yükselir, mükâfatı artar ve kendisini yaratan, yoktan var eden âlemlerin Rabbi onu sever. [Âlemlerin Rabbi olan, takdir eden ve yöneten Allah her türlü eksiklikten münezzehtir].
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا (٤٠) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)}.
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا (٤٠) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)} “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin, onlar yerden neyi yaratmışlar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa biz onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler? Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaad etmezler.' Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, eğer onlar zeval bulacak olsalar, O'ndan sonra onları kimse tutamaz. Şüphesiz O, Halîm'dir, Gafûr'dur.”
يقول تعالى لرسوله ﷺ أن يقول للمشركين: (أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: من الأصنام والأنداد، (أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ) أي: ليس لهم شيء من ذلك، ما يملكون من قطمير.
Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklere şöyle demesini buyurmaktadır: (أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) yani: Putlardan ve ortak koştuklarınızdan, (أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ) yani: Bunlardan hiçbir şeye sahip değillerdir, bir çekirdek zarına bile mâlik değillerdir.
وقوله: (أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ) أي: أم أنزلنا عليهم كتابا بما يقولون من الشرك والكفر؟ ليس الأمر كذلك، (بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا) أي: بل إنما اتبعوا في ذلك أهواءهم وآراءهم وأمانيهم التي تمنوها لأنفسهم، وهي غرور وباطل وزور.
(أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ) buyruğu yani: Yoksa söyledikleri bu şirk ve küfre dair kendilerine bir kitap mı indirdik? Durum öyle değildir. (بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا) yani: Bilakis onlar bu hususta sadece hevalarına, kendi görüşlerine ve kendi nefisleri için kurdukları temennilere uymuşlardır ki bunlar da bir aldatmaca, batıl ve yalandan ibarettir.
ثم أخبر تعالى عن قدرته العظيمة التي بها تقوم السماء والأرض عن أمره، وما جعل فيهما من القوة الماسكة لهما، فقال: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا) أي: أن تضطربا عن أماكنهما، كما قال: {وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأَرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ} [الحج: ٦٥]، وقال تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ} [الروم: ٢٥] (وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) أي: لا يقدر على دوامهما وإبقائهما إلا هو، وهو مع ذلك حليم غفور، أي: يرى عباده وهم يكفرون به ويعصونه، وهو يحلم فيؤخر وينظر ويؤجل ولا يَعْجَل، ويستر آخرين ويغفر؛ ولهذا قال: (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا).
Sonra Allah Teâlâ, emriyle göğün ve yerin ayakta durmasını sağlayan yüce kudretini ve onları tutmak üzere ikisinde var ettiği kuvveti haber vererek şöyle buyurmuştur: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا) yani: Yerlerinden kayıp yok olmasınlar diye [onları tutar]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأَرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ} [Hac: 65] “Kendi izni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü tutar.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ} [Rûm: 25] “Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durması da O'nun delillerindendir.” (وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) yani: Onların devamlılığını sağlamaya ve varlıklarını korumaya O'ndan başka kimsenin gücü yetmez. Bununla birlikte O Halîm'dir, Gafûr'dur; yani kullarının Kendisini inkâr ettiklerini ve Kendisine isyan ettiklerini gördüğü hâlde hilim gösterir, mühlet verir, erteler, cezalandırmakta acele etmez; diğerlerinin de [günahlarını] örter ve bağışlar. İşte bu sebeple: (إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا) buyurmuştur.
وقد أورد ابن أبي حاتم هاهنا حديثا غريبا بل منكرًا، فقال: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا إسحاق بن إبراهيم، حدثني هشام بن يوسف، عن أمية بن شبل، عن الحكم بن أبان، عن عِكْرِمَة، عن أبي هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يحكي عن موسى، ﵇ على المنبر قال: "وقع في نفس موسى ﵇: هل ينام الله ﷿ فأرسل الله إليه ملكا، فأرقه ثلاثا ، وأعطاه قارورتين، في كل يد قارورة، وأمره أن يحتفظ بهما. قال: فجعل ينام وتكاد يداه تلتقيان، ثم يستيقظ فيحبس إحداهما عن الأخرى، حتى نام نومه، فاصطفقت يداه فَتَكَسَّرت القارورتان. قال: ضرب الله له مثلا إن الله لو كان ينام لم تستمسك السماء والأرض".
İbn Ebî Hâtim burada garip, hatta münker bir hadis zikredip şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyn b. el-Cüneyd rivayet etti, bize İshâk b. İbrâhim rivayet etti, bana Hişâm b. Yûsuf, Ümeyye b. Şibl'den, o el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den, o Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberde Mûsâ aleyhisselâm'dan naklederek şöyle buyururken işittim: "Mûsâ aleyhisselâm'ın içinden: 'Allah azze ve celle uyur mu?' düşüncesi geçti. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi. Melek onu üç [gece] uykusuz bıraktı ve her elinde bir şişe olmak üzere ona iki cam şişe verip onları korumasını emretti. [Mûsâ] uyuklamaya başladı, neredeyse elleri birbirine çarpacaktı; sonra uyanıp birini diğerinden uzaklaştırıyordu . Sonunda tam bir uykuya daldı, elleri birbirine çarptı ve iki şişe kırıldı. [Resûlullah] dedi ki: Allah ona bir misal verdi: Eğer Allah uyusaydı, gök ve yer tutunup ayakta duramazdı."
والظاهر أن هذا الحديث ليس بمرفوع، بل من الإسرائيليات المنكرة فإن موسى ﵇ أجَلّ من أن يُجَوّز على الله ﷾ النوم، وقد أخبر الله تعالى في كتابه العزيز بأنه: {الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ} [البقرة: ٢٥٥]. وثبت في الصحيحين عن أبي موسى الأشعري، ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله لا ينام، ولا ينبغي له أن ينام، يخفض القِسْطَ ويرفعه، يرفع إليه عمل الليل قبل النهار، وعمل النهار قبل الليل، حجابه النور أو النار، لو كشفه لأحرقت سبُحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه".
Zahir olan şu ki bu hadis merfû değildir; bilakis münker İsrâiliyyâttandır. Zira Mûsâ aleyhisselâm, Allah azze ve celle hakkında uykuyu caiz görmekten çok daha yücedir. Oysa Allah Teâlâ aziz Kitabında şöyle olduğunu haber vermiştir: {الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ} “O Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur.” [Bakara: 255]. Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz Allah uyumaz, uyumak O'na yakışmaz da. Adalet terazisini indirir ve kaldırır. Gece ameli gündüzden önce, gündüz ameli de geceden önce O'na yükseltilir. O'nun hicabı nurdur yahut ateştir. Şayet onu açacak olsaydı, yüzünün azamet ve parıltıları, mahlûkatından basarının ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi."
وقد قال أبو جعفر بن جرير : حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن أبي وائل قال: جاء رجل إلى عبد الله -هو ابن مسعود-فقال: من أين جئت؟ قال: من الشام. قال: مَنْ لقيت؟ قال: لقيت كعبًا. قال: ما حدثك كعب؟ قال: حدثني أن السموات تدور على مِنْكَب مَلَك. قال: أفصدقته أو كذبته؟ قال: ما صدقته ولا كذبته. قال: لوددت أنك افتديت مَن رحلتك إليه براحلتك ورَحْلِها، كَذَب كعب. إن الله تعالى يقول: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) .
Ebû Ca'fer b. Cerîr demiştir ki : Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Abdurrahmân rivayet etti, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah'a -yani İbn Mes'ûd'a- bir adam gelip: Nereden geldin? dedi. O da: Şam'dan, dedi. [İbn Mes'ûd]: Kime rastladın? dedi. [Adam]: Ka'b'a rastladım, dedi. [İbn Mes'ûd]: Ka'b sana ne anlattı? dedi. [Adam]: Bana göklerin bir meleğin omuzu üzerinde döndüğünü anlattı, dedi. [İbn Mes'ûd]: Onu tasdik mi ettin yoksa yalanladın mı? dedi. [Adam]: Ne tasdik ettim ne de yalanladım, dedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Keşke ona gitmek için bindiğin bineğini ve üzerindeki semerini fidye verseydin de gitmeseydin! Ka'b yalan söylemiş. Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ) .
وهذا إسناد صحيح إلى كعب وإلى ابن مسعود. ثم رواه ابن جرير عن ابن حميد، عن جرير، عن مغيرة، عن إبراهيم قال: ذهب جُنْدب البَجَلي إلى كعب بالشام، فذكر نحوه. وقد رأيت في مصنف الفقيه يحيى بن إبراهيم بن مُزَين الطليطلي، سماه "سير الفقهاء"، أورد هذا الأثر عن محمد بن عيسى بن الطَّبَّاع، عن وَكِيع، عن الأعمش، به. ثم قال: وأخبرنا زونان -يعني: عبد الملك بن الحسن-عن ابن وهب، عن مالك أنه قال: السماء لا تدور. واحتج بهذه الآية، وبحديث: "إن بالمغرب بابا للتوبة لا يزال مفتوحا حتى تطلع الشمس منه".
Bu, hem Ka'b'a hem de İbn Mes'ûd'a [ulaşan] sahih bir isnaddır. Daha sonra İbn Cerîr bunu İbn Humeyd'den, o Cerîr'den, o Muğîre'den, o da İbrâhîm'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Cündeb el-Becelî, Şam'da Ka'b'ın yanına gitti ve benzerini zikretti. Fakih Yahyâ b. İbrâhîm b. Müzeyyen et-Tuleytılî'nin *Siyeru'l-fukahâ* adını verdiği eserinde, bu rivayeti Muhammed b. Îsâ b. et-Tabbâ'dan, o Vekî'den, o da el-A'meş'ten aynı isnadla aktardığını gördüm. Sonra şöyle demiştir: Bize Zevnân -yani Abdülmelik b. el-Hasen- İbn Vehb'den, o da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre [İmam] Mâlik şöyle demiştir: "Gök dönmez." [Mâlik] bu ayeti ve «إن بالمغرب بابا للتوبة لا يزال مفتوحا حتى تطلع الشمس منه» «Şüphesiz batıda, güneş oradan doğuncaya kadar daima açık olan bir tevbe kapısı vardır.» hadisini delil getirmiştir.
قلت: وهذا الحديث في الصحيح، والله أعلم.
Ben derim ki: Bu hadis Sahih'tedir , en doğrusunu Allah bilir.
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا (٤٢) اسْتِكْبَارًا فِي الأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّتَ الأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا (٤٣)}.
{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا (٤٢) اسْتِكْبَارًا فِي الأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّتَ الأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا (٤٣)} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerden herhangi birinden mutlaka daha doğru yolda olacaklardı. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onlara nefretten başka bir şey artırmadı; yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzak kurmak sebebiyle. Oysa kötü tuzak ancak sahibini kuşatır. Onlar öncekilerin sünnetinden (onlara uygulanan kanundan) başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; sen Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın.”
يخبر تعالى عن قريش والعرب أنهم أقسموا بالله جهد أيمانهم، قبل إرسال الرسول إليهم: (لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ) أي: من جميع الأمم الذين أرسل إليهم الرسل. قاله الضحاك وغيره، كقوله تعالى: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا} [الأنعام: ١٥٦، ١٥٧]، وكقوله تعالى: {وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأَوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} [الصافات: ١٦٧ - ١٧٠].
Allah Teâlâ Kureyş ve Araplar hakkında, kendilerine peygamber gönderilmeden önce var güçleriyle Allah'a yemin ettiklerini haber vermektedir: (لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ) yani: Kendilerine peygamberler gönderilmiş olan bütün ümmetlerden [daha hidayette olacaklarına yemin etmişlerdi]. Dahhâk ve başkaları böyle demiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا} “'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi, biz ise onların okumasından habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, mutlaka onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?'” [En'âm: 156-157], ve yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: {وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأَوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Gerçi onlar şöyle diyorlardı: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir olsaydı, elbette biz Allah'ın ihlâslı kulları olurduk.' Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler!” [Sâffât: 167-170].
قال الله تعالى: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ) -وهو: محمد ﷺ-بما أنزل معه من الكتاب العظيم، وهو القرآن المبين، (مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا)، أي: ما ازدادوا إلا كفرًا إلى كفرهم، ثم بين ذلك بقوله: (اسْتِكْبَارًا فِي الأرْضِ) أي: استكبروا عن اتباع آيات الله، (وَمَكْرَ السَّيِّئِ) أي: ومكروا بالناس في صدِّهم إياهم عن سبيل الله، (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ) [أي: وما يعود وبال ذلك إلا عليهم أنفسهم دون غيرهم.
Allah Teâlâ buyurdu ki: (فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ) -ki o, beraberinde indirilen yüce Kitap yani apaçık Kur'an ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- (مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا) yani: inkârlarına küfürden başka bir şey katmadılar . Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: (اسْتِكْبَارًا فِي الأرْضِ) yani: Allah'ın ayetlerine uymaya karşı büyüklük tasladılar, (وَمَكْرَ السَّيِّئِ) yani: insanları Allah yolundan alıkoyarak onlara kötü tuzak kurdular, (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ) [yani: bunun vebali başkasına değil, ancak kendilerine döner.
قال ابن أبي حاتم: ذكر علي بن الحسين، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن أبي زكريا الكوفي عن رجل حدثه، أن رسول الله ﷺ قال: "إياك ومكر السيئ، فإنه لا يحيق المكر السيئ إلا بأهله] ، ولهم من الله طالب"، ، وقد قال محمد بن كعب القُرَظِي: ثلاث من فعلهن لم ينجُ حتى ينزل به من مكر أو بغي أو نكث، وتصديقها في كتاب الله: (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ). {إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ} [يونس: ٢٣]، {فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ} [الفتح: ١٠].
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Ali b. el-Hüseyn zikretti, bize İbn Ebî Ömer rivayet etti, bize Süfyân, Ebû Zekeriyyâ el-Kûfî'den, o kendisine rivayet eden bir adamdan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kötü tuzak kurmaktan sakın; çünkü kötü tuzak ancak sahibini kuşatır] ve onlar için Allah'tan bir talep edici vardır." Muhammed b. Ka'b el-Kurazî de şöyle demiştir: Üç şey vardır ki onları yapan kimse; tuzak, azgınlık veya sözden dönme başına gelmedikçe kurtulamaz. Bunun Allah'ın Kitabındaki doğrulaması şudur: (وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ) [Fâtır: 43], {إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “Taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” [Yûnus: 23], {فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ} “Kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur” [Fetih: 10].
وقوله: (فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّتَ الأوَّلِينَ) يعني: عقوبة الله لهم على تكذيبهم رسله ومخالفتهم أمره، (فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلا) أي لا تغير ولا تبدل، بل هي جارية كذلك في كل
Allah Teâlâ'nın: (فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّتَ الأوَّلِينَ) “Onlar öncekilerin kanunundan [onlara uygulanan sünnetullahtan] başkasını mı bekliyorlar?” buyruğu; yani elçilerini yalanlamaları ve emrine karşı gelmeleri sebebiyle Allah'ın onlara verdiği cezayı [mı bekliyorlar]? (فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلا) “Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın” yani o değiştirilmez ve başkasıyla tebdil edilmez; bilakis bu, her
مكذب، (وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا) أي: {وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ} [الرعد: ١١]، ولا يكشف ذلك عنهم، ويحوله عنهم أحد.
yalanlayıcı hakkında böyle cereyan eder. (وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا) yani: {وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلا مَرَدَّ لَهُ} “Allah bir kavme bir kötülük diledi mi, artık onun geri çevrilmesi yoktur.” [Ra'd: 11] ve bunu onlardan hiç kimse kaldıramaz ve onlardan başka tarafa çeviremez.
{أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)}.
{أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, Alîm'dir, Kadîr'dir.”
يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء المكذبين بما جئتهم به من الرسالة: سيروا في الأرض، فانظروا كيف كان عاقبة الذين كذبوا الرسل؟ كيف دمر الله عليهم وللكافرين أمثالها، فَخُلِيَتْ منهم منازلهم، وسلبوا ما كانوا فيه من النَّعَم بعد كمال القوة، وكثرة العدد والعُدَد، وكثرة الأموال والأولاد، فما أغنى ذلك شيئا، ولا دفع عنهم من عذاب الله من شيء، لما جاء أمر ربك لأنه تعالى لا يعجزه شيء، إذا أراد كونه في السموات والأرض؟ (إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا) أي: عليم بجميع الكائنات، قدير على مجموعها.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed, onlara getirdiğin elçiliği yalanlayan bu kimselere de ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da elçileri yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Allah onları nasıl helak etti ve inkârcılar için de bunun benzerleri vardır. Üstün güçlerine, sayı ve teçhizatlarının çokluğuna, mal ve evlatlarının çokluğuna rağmen yurtları onlardan boş kaldı ve içinde bulundukları nimetler ellerinden alındı. Rabbinin emri geldiğinde bunlar hiçbir fayda sağlamadı ve Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan defetmedi . Çünkü O Teâlâ göklerde ve yerde var olmasını dilediğinde hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. (إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا) yani: Bütün varlıkları hakkıyla bilendir, onların tamamına gücü yetendir.
{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)}.
{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)} “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun (yerin) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiğinde ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.”
ثم قال تعالى: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) أي: لو آخذهم بجميع ذنوبهم، لأهلك جميع أهل الأرض، وما يملكونه من دواب وأرزاق.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) yani: Eğer onları işledikleri bütün günahlar sebebiyle cezalandırsaydı , bütün yeryüzü ehlini ve sahip oldukları hayvanları ve rızıkları helak ederdi.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن سِنان، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله قال: كاد الجَعْلُ أن يعذب في جُحْره بذنب ابن آدم، ثم قرأ: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ).
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ahmed b. Sinân rivayet etti, bize Abdurrahmân rivayet etti, bize Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: Âdemoğlunun günahı yüzünden neredeyse pislik böceği bile yuvasında azap görecekti. Sonra: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) ayetini okudu.
وقال سعيد بن جُبَيْر، والسُّدِّيّ في قوله: (مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) أي: لما سقاهم المطر، فماتت جميع الدواب.
Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî, (مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) buyruğu hakkında: Yani onlara yağmur vermezdi de bütün canlılar ölürdü, demişlerdir.
(وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) أي: ولكن يُنْظرهُم إلى يوم القيامة، فيحاسبهم يومئذ، ويوفي كل عامل بعمله، فيجازي بالثواب أهلَ الطاعة، وبالعقاب أهل المعصية؛ ولهذا قال تعالى: (فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا).
(وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) yani: Fakat onları kıyamet gününe kadar erteler; o gün onları hesaba çeker ve her amel edene amelinin karşılığını tam olarak verir. İtaat ehlini mükâfatla, isyan ehlini ise azapla cezalandırır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا) buyurmuştur.
آخر تفسير سورة "فاطر" ولله الحمد والمنة.
Fâtır Sûresi tefsirinin sonu. Hamd ve minnet Allah’a aittir.