أنا النَّبِيّ لا كَذِبْ … أنَا ابْنُ عُبْد المُطَّلِبْ
Ben peygamberim, yalan yok … Ben Abdülmuttalib'in oğluyum.
لكن قالوا: هذا وقع اتفاقًا من غير قصد لوزن شعر، بل جرى على اللسان من غير قصد إليه.
Fakat [âlimler] şöyle demişlerdir: Bu, şiir vezni kastı olmaksızın tesadüfen meydana gelmiş, aksine bir kasıt olmaksızın dilden öylece dökülüvermiştir.
وكذلك ما ثبت في الصحيحين عن جُنْدَب بن عبد الله قال: كنا مع رسول الله ﷺ في غار
Aynı şekilde Sahîhayn'da (Buhârî ve Müslim'de) Cündeb b. Abdullâh'tan rivayetle sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir mağaradaydık
فَنَكِبت أصبعه، فقال:
parmağı kanadı ve şöyle buyurdu:
هَلْ أنْت إلا إصْبَعٌ دَمِيت … وفي سَبيل الله مَا لَقِيت
Sen kanayan bir parmaktan başka bir şey misin ki? … Zaten karşılaştığın bu durum da Allah yolundadır.
وسيأتي عند قوله تعالى: {إِلا اللَّمَمَ} [النجم: ٣٢] إنشاد
Yüce Allah'ın: {إِلا اللَّمَمَ} “Küçük günahlar müstesna” [Necm: 32] ayetinin tefsirinde şu şiirin okunuşu gelecektir:
إنْ تَغْفر اللَّهُمَّ تَغْفِرْ جَمَّا … وَأيُّ عَبْدٍ لكَ مَا ألَمَّا
Eğer bağışlarsan Allah'ım, çokça bağışlarsın … Zaten hangi kulun var ki ufak tefek günaha bulaşmasın?
وكل هذا لا ينافي كونه ﷺ ما عُلِّم شعرًا ولا ينبغي له؛ فإن الله تعالى إنما علمه القرآن العظيم، الذي {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} [فصلت: ٤٢]. وليس هو بشعر كما زعمه طائفة من جهلة كفار قريش، ولا كهانة، ولا مفتعل، ولا سحر يُؤثر، كما تنوعت فيه أقوال الضُّلال وآراء الجُهَّال. وقد كانت سجيته ﷺ تأبى صناعة الشعر طبعًا وشرعًا، كما رواه أبو داود قال:
Bütün bunlar, ona sallallâhu aleyhi ve sellem şiirin öğretilmemiş olması ve bunun ona yakışmayacağı gerçeğiyle çelişmez. Çünkü Yüce Allah ona ancak {لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} “Ona önünden de ardından da batıl gelemez. [O,] Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiştir” [Fussilet: 42] buyurduğu o yüce Kur'an'ı öğretmiştir. Kur'an, Kureyş kâfirlerinin cahillerinden bir grubun iddia ettiği gibi ne bir şiirdir, ne bir kâhinliktir, ne uydurmadır, ne de etkileyici bir sihirdir; nitekim sapkınların sözleri ve cahillerin görüşleri bu konuda çeşitlilik göstermiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaratılışı da fıtraten ve şer'an şiir sanatından uzaktı. Nitekim Ebû Dâvûd'un rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
حدثنا عبيد الله بن عُمَر، حدثنا عبد الله بن يزيد، حدثنا سعيد بن أبي أيوب، حدثنا شرحبيل بن يزيد المَعَافري، عن عبد الرحمن بن رافع التنوخي قال: سمعت عبد الله بن عمرو يقول : [سمعت رسول الله ﷺ يقول] : "ما أبالي ما أوتيت إن أنا شَربت ترياقًا، أو تعلقت تميمة، أو قلت الشعر من قبل نفسي". تفرد به أبو داود.
Bize Ubeydullah b. Ömer anlattı, bize Abdullah b. Yezîd anlattı, bize Saîd b. Ebî Eyyûb anlattı, bize Şurahbîl b. Yezîd el-Meâfirî, Abdurrahman b. Râfi' et-Tenûhî'den naklen anlattı; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr'ı şöyle derken işittim : [Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim] : "Eğer ben tiryak (ilaç) içersem yahut muska takarsam veya kendi tarafımdan şiir söylersem, başıma ne geldiğine aldırmam." Bunu sadece Ebû Dâvûd rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد، ﵀: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، عن الأسود بن شيبان، عن أبي نوفل قال: سألتُ عائشة: أكان رسول الله ﷺ يتسامع عنده الشعر؟ فقالت: كان أبغض الحديث إليه. وقال عن عائشة: كان رسول الله ﷺ يعجبه الجوامع من الدعاء، ويدع ما بين ذلك.
İmam Ahmed rahimehullâh şöyle dedi : Bize Abdurrahman b. Mehdî, Esved b. Şeybân'dan, o da Ebû Nevfel'den naklen anlattı; o şöyle dedi: Âişe'ye: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında şiir dinlenir miydi?' diye sordum. O: 'Şiir ona sözlerin en sevimsiziydi' dedi. Ve Âişe'den naklen dedi ki: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hoşuna giden şey, duaların özlü ve kapsamlı olanlarıydı; bunların dışındakileri bırakırdı.'
وقال أبو داود: حدثنا أبو الوليد الطيالسي، حدثنا شعبة، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ: "لأن يمتلئ جوف أحدكم قيحًا، خير له من أن يمتلئ شعرًا". تفرد به من هذا الوجه، وإسناده على شرط الشيخين، ولم يخرجاه.
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ebu'l-Velîd et-Tayâlisî anlattı, bize Şu'be, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti: "Birinizin içinin irinle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır." Bu vecihten sadece kendisi rivayet etmiştir; isnadı Şeyheyn'in şartına uygundur fakat onlar bunu tahriç etmemişlerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا بريد، حدثنا قَزَعةُ بن سُوَيْد الباهلي، عن عاصم بن مَخْلَد، عن أبي الأشعث، الصنعاني (ح) وحدثنا الأشيب فقال: عن ابن عاصم، عن [أبي] الأشعث عن شَدَّاد بن أوس قال: قال رسول الله ﷺ: "من قرض بيت شعر بعد العشاء الآخرة، لم تقبل له صلاة تلك الليلة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Büreyd anlattı, bize Kaza'a b. Süveyd el-Bâhilî, Âsım b. Mahled'den, o Ebü'l-Eş'as es-San'ânî'den nakletti (h). Bize el-Eşeyyeb anlatıp dedi ki: İbn Âsım'dan, o [Ebû] el-Eş'as'tan, o Şeddâd b. Evs'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim yatsı namazından sonra bir beyit şiir düzerse, o gece onun namazı kabul olunmaz.»
وهذا حديث غريب من هذا الوجه، ولم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة. والمراد بذلك نظمه لا إنشاده، والله أعلم. على أن الشعر فيه ما هو مشروع، وهو هجاء المشركين الذي كان يتعاطاه شعراء الإسلام، كحسان بن ثابت، وكعب بن مالك، وعبد الله بن رَوَاحة، وأمثالهم وأضرابهم، ﵃ أجمعين. ومنه ما فيه حكم ومواعظ وآداب، كما يوجد في شعر جماعة من الجاهلية، ومنهم أمية بن أبي الصلت الذي قال فيه النبي الله ﷺ: "آمن شعره وكفر قلبه". وقد أنشد بعض الصحابة منه للنبي ﷺ مائة بيت، يقول عقب كل بيت: "هيه". يعني يستطعمه، فيزيده من ذلك.
Bu vecihten bu hadis gariptir ve Kütüb-i Sitte sahiplerinden hiçbiri bunu tahriç etmemiştir. Bununla kastedilen, şiiri okumak değil, nazmetmektir (şairce şiir söylemektir), en doğrusunu Allah bilir. Bununla birlikte şiirden meşru olanlar da vardır; bu da İslâm şairlerinin yaptığı gibi müşrikleri yermektir ki Hassan b. Sâbit, Kâ'b b. Mâlik, Abdullah b. Revâha ve benzerleri ile emsalleri -Allah hepsinden razı olsun- bunu yapıyorlardı. Şiirden hikmetler, öğütler ve edepler içerenler de vardır; nitekim Câhiliye döneminden bir topluluğun şiirinde bu bulunmaktadır. Onlardan biri de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: "Şiiri iman etti, fakat kalbi kâfir oldu" buyurduğu Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır. Sahâbeden bazıları Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem onun şiirinden yüz beyit okumuş, o da her beytin ardından: "Devam et" diyerek daha fazlasını istemiş ve o kişi de artırmıştı.
وقد روى أبو داود من حديث أُبي بن كعب، وبُريدة بن الحُصَيْب ، وعبد الله بن عباس، أن رسول الله ﷺ قال: "إن من البيان سحرًا، وإن من الشعر حكما" .
Ebû Dâvûd; Übey b. Kâ'b, Büreyde b. el-Husayb ve Abdullah b. Abbâs'ın hadisinden rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz sözün öylesi vardır ki sihirdir ve şiirin öylesi vardır ki hikmettir."
ولهذا قال تعالى: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) يعني: محمدًا ﷺ ما علمه الله شعرًا، (وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) أي: وما يصلح له، (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ) أي: ما هذا الذي علمناه، (إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ) أي: بين واضح جلي لمن تأمله وتدبره. ولهذا قال: (لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا) أي: لينذر هذا القرآن البيّن كلّ حي على وجه الأرض، كقوله: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، وقال: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧]. وإنما ينتفع بنذارته من هو حَيّ القلب، مستنير البصيرة، كما قال قتادة: حي القلب، حي البصر. وقال الضحاك: يعني: عاقلا (وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ) أي: هو رحمة للمؤمن، وحجة على الكافر.
Bu sebeple Yüce Allah: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ) "Biz ona şiir öğretmedik", yani Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem Allah şiir öğretmemiştir, (وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) "bu ona yakışmaz da", yani ona uygun düşmez, (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ) "O ancak bir zikir ve apaçık bir Kur'an'dır", yani ona öğrettiğimiz bu şey ancak (إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ) "ancak bir zikir ve apaçık bir Kur'an'dır", yani onu tefekkür edip düşünen kimse için gayet açık, net ve parlaktır buyurmuştur. Bu yüzden: (لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا) "Diri olanı uyarsın diye", yani bu apaçık Kur'an yeryüzündeki her diriyi uyarsın diye [buyurmuştur], tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Sizi ve [bu Kur'an'ın] ulaştığı herkesi onunla uyarayım diye” [En'âm: 19] ve {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Fırkalardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” [Hûd: 17]. Onun uyarısından ancak kalbi diri, basireti aydınlık olan kimse yararlanır; nitekim Katâde: "Kalbi diri, gözü diri olan" demiştir. Dahhâk ise: "Yani akıl sahibi olan" demiştir. (وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ) "Ve kâfirlerin aleyhine o söz hak olsun diye", yani o, mümin için bir rahmet, kâfir için ise bir aleyhte delildir.
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣)}
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣)} “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin (kudretimizin) yaptıklarından davarlar yarattık da onlar bunlara sahip olmaktadırlar? (71) Onları kendilerine boyun eğdirdik; işte binekleri onlardandır ve onlardan yerler. (72) Onlar için bunlarda daha nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? (73)”
يذكر تعالى ما أنعم به على خلقه من هذه الأنعام التي سخرها لهم، (فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ): قال قتادة: مطيقون أي: جعلهم يقهرونها وهي ذليلة لهم، لا تمتنع منهم، بل لو جاء صغير إلى بعير لأناخه، ولو شاء لأقامه وساقه، وذاك ذليل منقاد معه. وكذا لو كان القطَارُ مائة بعير أو أكثر، لسار الجميع بسيرِ صغيرٍ.
Yüce Allah, yarattıklarına boyun eğdirdiği bu davarlar üzerindeki nimetini zikretmektedir: (فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ) "onlar bunlara sahip olmaktadırlar". Katâde: "Güç yetirmektedirler" yani Allah onları bunlara boyun eğdirecek kılmıştır ve onlar insanlara boyun eğmişlerdir, onlara karşı direnmezler; bilakis küçük bir çocuk bir devenin yanına gelse onu çöktürür, dilerse ayağa kaldırıp sürer ve o deve de onunla birlikte uysal ve boyun eğmiş halde gider. Aynı şekilde bir katar yüz deve veya daha fazla olsa bile, hepsi küçük bir çocuğun sevkiyle yürür.
وقوله: (فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ) أي: منها ما يركبون في الأسفار، ويحملون عليه الأثقال، إلى سائر الجهات والأقطار. (وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ) إذا شاؤوا نحروا واجتزروا.
Ayetindeki: (فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ) "işte binekleri onlardandır ve onlardan yerler" ifadesi; yani onlardan bir kısmına yolculuklarda binerler, diğer yönlere ve diyarlara üzerlerinde yüklerini taşırlar. (وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ) "ve onlardan yerler" dilediklerinde kesip etlerini yerler demektir.
(وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ) أي: من أصوافها وأوبارها وأشعارها أثاثًا ومتاعًا إلى حين، (وَمَشَارِبُ) أي: من ألبانها وأبوالها لمن يتداوى، ونحو ذلك. (أَفَلا يَشْكُرُونَ)؟ أي: أفلا يُوَحِّدُون خالق ذلك ومسخره، ولا يشركون به غيره؟
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ} “Onlar için bunlarda birtakım faydalar... vardır.” Yani bir süreye kadar ev eşyası ve geçimlik olarak yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından [elde edilen yararlar]; {وَمَشَارِبُ} “ve içecekler de vardır.” Yani sütlerinden ve tedavi olmak isteyen kimseler için [deve] sidiklerinden ve benzeri şeylerden [içecekler vardır]. {أَفَلا يَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmezler mi?” Yani bütün bunları yaratan ve boyun eğdiren [Allah]'ı birleyip O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar mı?
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٦)}
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٦)} “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilahlar edindiler. (74) Oysa onlar bunlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir. (75) Öyleyse onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz. (76)”
يقول تعالى منكرًا على المشركين في اتخاذهم الأنداد آلهة مع الله، يبتغون بذلك أن تنصرهم تلك الآلهة وترزقهم وتقربهم إلى الله زلفى.
Yüce Allah, o ilahların kendilerine yardım etmesini, onları rızıklandırmasını ve Allah'a yaklaştırmasını umarak Allah'tan başka putları ilah edinen müşrikleri kınayarak buyurmaktadır.
قال الله تعالى: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ) أي: لا تقدر الآلهة على نصر عابديها، بل هي أضعف من ذلك وأقل وأذل وأحقر وأدخر، بل لا تقدر على الانتصار لأنفسها، ولا الانتقام ممن أرادها بسوء؛ لأنها جماد لا تسمع ولا تعقل.
Yüce Allah buyurdu ki: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ) "Oysa onlar bunlara yardım edemezler"; yani ilahlar kendilerine tapanlara yardım etmeye güç yetiremezler; aksine onlar bundan daha zayıf, daha az, daha zelil, daha hakir ve daha düşkündürler; bilakis kendilerine bizzat yardım etmeye veya kendilerine kötülük yapmak isteyenden intikam almaya güç yetiremezler, çünkü onlar işitmeyen ve akletmeyen cansız varlıklardır.
وقوله: (وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ): قال مجاهد: يعني: عند الحساب، يريد أن هذه الأصنام محشورة مجموعة يوم القيامة، محضرة عند حساب عابديها؛ ليكون ذلك أبلغ في خِزْيهم، وأدل عليهم في إقامة الحجة عليهم.
Ayetindeki: (وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ) "bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir" ifadesi hakkında Mücâhid şöyle dedi: 'Yani hesap anında'. Müşriklere yönelik rezilliğin daha ağır ve aleyhlerine hüccetin daha açık olması için bu putların kıyamet günü toplanıp bir araya getirileceğini ve kendilerine tapanların hesabı esnasında hazır bulundurulacağını kastetmektedir.
وقال قتادة: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ) يعني: الآلهة، (وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ)، والمشركون يغضبون للآلهة في الدنيا وهي لا تسوق إليهم خيرًا، ولا تدفع عنهم سوءا، إنما هي أصنام.
Katâde ise şöyle demiştir: (لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ) yani ilahlar [yardım edemezler], (وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ) "müşrikler dünyada o ilahlar için öfkelenirler; oysa o ilahlar onlara ne bir hayır getirebilir ne de onlardan bir kötülüğü savabilir, onlar sadece putlardır."
وهكذا قال الحسن البصري. وهذا القول حسن، وهو اختيار ابن جرير، ﵀.
Hasan-ı Basrî de böyle demiştir. Bu görüş güzeldir ve İbn Cerîr'in -Allah ona rahmet etsin- de tercihidir.
وقوله: (فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ) أي: تكذيبهم لك وكفرهم بالله، (إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ) أي: نحن نعلم جميع ما هم عليه، وسنجزيهم وصْفَهم ونعاملهم على ذلك، يوم لا يفقدون من أعمالهم جليلا ولا حقيرًا، ولا صغيرًا ولا كبيرًا، بل يعرض عليهم جميع ما كانوا يعملون قديمًا وحديثًا.
Ayetindeki: (فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ) "Öyleyse onların sözü seni üzmesin"; yani seni yalanlamaları ve Allah'ı inkâr etmeleri [seni üzmesin]. (إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ) "Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz"; yani onların içinde bulunduğu her durumu biliyoruz ve amellerinden ne büyüğü ne küçüğü ne azı ne de çoğu eksik kalmayacağı o günde kendilerini bu nitelemelerine göre cezalandırıp ona göre muamele edeceğiz; bilakis geçmişte ve güncelde yaptıkları her şey onların önüne serilecektir.
{أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)}
{أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)} “İnsan görmedi mi ki, biz onu bir damla sudan (nutfe) yarattık da o hemen apaçık bir hasım kesiliverdi? (77) Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmişken şu kemikleri kim diriltecek?' dedi. (78) De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.' (79) O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş kıldı da siz hemen ondan yakıp durmaktasınız. (80)”
قال مجاهد، وعِكْرِمَة، وعروة بن الزبير، والسُّدِّي. وقتادة: جاء أُبي بن خلف [لعنه الله] إلى رسول الله ﷺ وفي يده عظم رميم وهو يُفَتِّتُه ويذريه في الهواء، وهو يقول: يا محمد، أتزعم أن الله يبعث هذا؟ فقال: "نعم، يميتك الله ثم يبعثك، ثم يحشرك إلى النار". ونزلت هذه الآيات من آخر "يس": (أَوَلَمْ يَرَ الإنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ)، إلى آخرهن.
Mücâhid, İkrime, Urve b. ez-Zübeyr, es-Süddî ve Katâde dediler ki: Übey b. Halef [Allah ona lanet etsin] elinde çürümüş bir kemikle Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi; onu ufalıyor ve havaya savuruyordu ve: 'Ey Muhammed, Allah'ın bunu dirilteceğini mi iddia ediyorsun?' diyordu. Resûlullah: "Evet, Allah seni öldürecek, sonra diriltecek, sonra da cehenneme sevk edecektir" buyurdu. Yâsîn Suresi'nin sonundaki: (أَوَلَمْ يَرَ الإنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ) "İnsan görmedi mi ki, biz onu bir damla sudan yarattık..." ayetleri sonuna kadar bunun üzerine indi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا محمد بن العلاء، حدثنا عثمان بن سعيد الزيات، عن هُشَيْم، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، أن العاصى بن وائل أخذ عظما من البطحاء ففتَّه بيده، ثم قال لرسول الله ﷺ: أيحيي الله تعالى هذا بعد ما أرى؟ فقال رسول الله ﷺ: "نعم، يميتك الله ثم يحييك، ثم يدخلك جهنم". قال:
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Huseyn b. el-Cüneyd anlattı, bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Osmân b. Saîd ez-Zeyyât, Huşeym'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] anlattı: el-Âsî b. Vâil, Batha'dan bir kemik alıp eliyle ufaladı, sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ bunu şu gördüğüm [durumdan] sonra diriltir mi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, Allah seni öldürecek, sonra diriltecek, sonra da seni cehenneme sokacaktır.» buyurdu. [Râvi] dedi ki:
ونزلت الآيات من آخر "يس".
Ve Yâsîn Suresi'nin sonundaki ayetler indi.
ورواه ابن جرير عن يعقوب بن إبراهيم، عن هُشَيْمٍ، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير، فذكره ولم يذكر "ابن عباس" .
Bunu İbn Cerîr, Ya'kûb b. İbrâhîm'den, o Huşeym'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet ederek aktardı ve "İbn Abbâs"ı zikretmedi.
وروي من طريق العوفي، عن ابن عباس قال: جاء عبد الله بن أبي بعظم ففَتَّه وذكر نحو ما تقدم.
el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Übey bir kemik getirdi ve onu ufaladı, ardından yukarıdakine benzer ifadeleri zikretti.
وهذا منكر؛ لأن السورة مكية، وعبد الله بن أبي بن سلول إنما كان بالمدينة. وعلى كل تقدير سواء كانت هذه الآيات نزلت في أُبي بن خلف، أو [في] العاص [بن وائل]، أو فيهما، فهي عامة في كل مَنْ أنكر البعث. والألف واللام في قوله: (أَوَلَمْ يَرَ الإنْسَانُ) للجنس، يعم كل منكر للبعث.
Bu ise münkirdir; zira sure Mekkî'dir, Abdullah b. Übey b. Selûl ise ancak Medine'de bulunmuştur. Her halükârda bu ayetler ister Übey b. Halef hakkında insin, ister el-Âs [b. Vâil] hakkında insin, isterse her ikisi hakkında insin, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden herkes için geneldir. (أَوَلَمْ يَرَ الإنْسَانُ) "İnsan görmedi mi ki..." ayetindeki elif-lâm takısı cins içindir ve dirilmeyi inkâr eden herkesi kapsar.
(أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ) أي: أولم يستدل مَنْ أنكر البعث بالبدء على الإعادة، فإن الله ابتدأ خلق الإنسان من سلالة من ماء مهين، فخلقه من شيء حقير ضعيف مهين، كما قال تعالى: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ * فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ * إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ} [المرسلات: ٢٠ - ٢٢]. وقال {إِنَّا خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ} [الإنسان: ٢] أي: من نطفة من أخلاط متفرقة، فالذي خلقه من هذه النطفة الضعيفة أليس بقادر على إعادته بعد موته؟ كما قال الإمام أحمد في مسنده:
(أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ) "biz onu bir damla sudan (nutfe) yarattık da o hemen apaçık bir hasım kesiliverdi"; yani dirilmeyi inkâr eden kimse, ilk yaratılıştan hareketle yeniden yaratılışa delil çıkarmaz mı? Zira Allah insanın yaratılışına değersiz bir suyun özünden başlamış ve onu hakir, zayıf, değersiz bir şeyden yaratmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ * فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ * إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ} “Sizi değersiz bir sudan yaratmadık mı? Onu sağlam bir karargâhta yerleştirdik, bilinen bir vakte kadar.” [Mürselât: 20-22]. Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّا خَلَقْنَا الإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ} “Şüphesiz biz insanı karışık bir nutfeden yarattık; onu imtihan edeceğiz” [İnsân: 2]; yani farklı karışımlardan oluşan bir damla sudan... Onu bu zayıf nutfeden yaratan zât, ölümünden sonra onu yeniden yaratmaya kadir değil midir? Nitekim İmam Ahmed Müsned'inde şöyle demiştir:
حدثنا أبو المغيرة، حدثنا حَريز، حدثني عبد الرحمن بن مَيْسَرة، عن جُبَيْر بن نفير، عن بُسْر ابن جَحَّاش؛ إن رسول الله ﷺ بَصق يوما في كفِّه، فوضع عليها أصبعه، ثم قال: "قال الله تعالى: ابن آدم، أنَّى تُعجزني وقد خلقتك من مثل هذه، حتى إذا سَوَّيتك وعَدَلتك، مشيت بين بردَيك وللأرض منك وئيد، فجمعت ومنعت، حتى إذا بَلَغَت التراقي قلت: أتصدقُ وأنَّى أوان الصدقة؟ ".
Bize Ebu'l-Mugîre anlattı, bize Harîz anlattı, bana Abdurrahman b. Meysere, Cübeyr b. Nüfeyr'den, o Büsr b. Cehhâş'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün avucuna tükürdü, parmağını üzerine koydu, sonra şöyle buyurdu: "Yüce Allah buyurdu ki: Ey âdemoğlu, seni şunun gibisinden yaratmışken beni nasıl aciz bırakabilirsin? Seni tam bir şekle sokup düzgün kıldığımda iki hırkanın içinde yürüdün ve yeryüzünde senin yüzünden bir ayak sesi vardı; malı topladın ve vermedin. Nihayet can köprücük kemiklerine dayanınca: 'Sadaka veriyorum' dedin, sadaka vakti nerede?"
ورواه ابن ماجه عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن يزيد بن هارون، عن حريز بن عثمان، به . ولهذا قال: (وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ)؟ أي: استبعد إعادة الله تعالى -ذي القدرة العظيمة التي خلقت السموات والأرض-للأجساد والعظام الرميمة، ونسي نفسه، وأن الله خلقه من العدم، فعلم من نفسه ما هو أعظم مما استبعده وأنكره وجحده؛ ولهذا قال تعالى: (قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ) أي: يعلم العظام في سائر أقطار الأرض وأرجائها، أين ذهبت، وأين تفرقت وتمزقت.
Bunu İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Yezîd b. Hârûn'dan, o Harîz b. Osmân'dan aynı senedle rivayet etmiştir . Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ) "Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmişken şu kemikleri kim diriltecek?' dedi"; yani -gökleri ve yeri yaratan yüce kudret sahibi- Yüce Allah'ın bedenleri ve çürümüş kemikleri yeniden diriltmesini uzak gördü; kendini ve Allah'ın kendisini yoktan yarattığını unuttu. Oysa kendi varlığından, uzak gördüğü, inkâr edip reddettiği şeyden çok daha büyük bir şeyi bilmekteydi. Bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ) "De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'"; yani yeryüzünün her bir tarafında ve bucağında kemiklerin nereye gittiğini, nereye dağılıp parçalandığını bilir.
قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبو عَوَانة، عن عبد الملك بن عمير، عن رِبْعيّ قال: قال عقبة بن عمرو لحذيفة: ألا تحدثُنا ما سمعتَ من رسول الله ﷺ؟ فقال: سمعته يقول: "إن رجلا حضره الموت، فلما أيس من الحياة أوصى أهله: إذا أنا متّ فاجمعوا لي حَطَبا كثيرًا
İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Ebû Avâne, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Rib'î'den anlattı; o şöyle dedi: Ukbe b. Amr, Huzeyfe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiklerini bize anlatmaz mısın?" dedi. O da şöyle dedi: Onu şöyle buyururken işittim: «Bir adama ölüm gelip çattığında, hayattan ümidini kesince ailesine şöyle vasiyet etti: Ben öldüğüm zaman benim için çokça odun toplayın...»
جزَلا ثم أوقدوا فيه نارًا، حتى إذا [أكلت] لحمي وخلَصت إلى عظمي فامتُحِشْتُ، فخذوها فدقوها فَذَروها في اليم. ففعلوا، فجمعه الله إليه فقال له: لم فعلت ذلك؟ قال: من خشيتك. فغفر الله له". فقال عقبة بن عمرو: وأنا سمعته يقول ذلك، وكان نبَّاشا.
kocaman kütükler [yığın], sonra onda bir ateş yakın; öyle ki etimi yiyip kemiğime ulaştığında ve ben iyice yandığımda [külleri] alın, ezin ve denize savurun. Onlar da bunu yaptılar. Allah onu huzurunda topladı ve ona: 'Bunu niçin yaptın?' dedi. O: 'Senin korkundan' dedi. Bunun üzerine Allah onu bağışladı." Ukbe b. Amr dedi ki: 'Ben de onu bunu söylerken işittim; o adam bir mezar soyguncusuydu (kefen hırsızı).'
وقد أخرجاه في الصحيحين، من حديث عبد الملك بن عمير، بألفاظ كثيرة منها: "أنه أمر بنيه أن يحرقوه ثم يسحقوه، ثم يَذْروا نصفه في البر ونصفه في البحر، في يوم رائح، أي: كثير الهواء -ففعلوا ذلك. فأمر الله البحر فجمع ما فيه، وأمر البر فجمع ما فيه، ثم قال له: كن. فإذا هو رجل قائم. فقال له: ما حملك على ما صنعت؟ فقال: مخافتك وأنت أعلم. فما تلافاه أن غفر له".
Bunu Sahîhayn'da Abdülmelik b. Umeyr'in hadisinden birçok lafızla tahriç etmişlerdir; onlardan biri şöyledir: "O, oğullarına kendisini yakmalarını, sonra ezmelerini, sonra da rüzgârlı -yani çok havalı - bir günde yarısını karaya, yarısını denize savurmalarını emretti. Onlar da bunu yaptılar. Allah denize emretti, deniz içindekileri topladı; karaya emretti, kara içindekileri topladı; sonra ona: 'Ol!' dedi. Bir de baktı ki o ayakta dikilen bir adamdır. Ona: 'Seni yaptığın bu şeye ne sevk etti?' dedi. O: 'Senin korkun, sen en iyi bilensin' dedi. Bunun üzerine Allah'ın onu bağışlamasından başka bir şey olmadı."
وقوله: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ) أي: الذي بدأ خلق هذا الشجر من ماء حتى صار خَضرًا نَضرًا ذا ثمر ويَنْع، ثم أعاده إلى أن صار حطبًا يابسًا، توقد به النار، كذلك هو فعال لما يشاء، قادر على ما يريد لا يمنعه شيء.
Ayetindeki: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ) "O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş kıldı da siz hemen ondan yakıp durmaktasınız" ifadesi; yani bu ağacın yaratılışına sudan başlayan, öyle ki yeşil, taptaze, meyveli ve olgun hale gelen, sonra onu ateşi tutuşturan kuru bir odun haline döndüren O'dur; aynı şekilde O dilediğini yapandır, istediğine kadirdir, hiçbir şey O'na engel olamaz.
قال قتادة في قوله: (الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ) يقول: الذي أخرج هذه النار من هذا الشجر قادر على أن يبعثه.
Katâde, (الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ) "O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş kıldı da siz hemen ondan yakıp durmaktasınız" ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu ateşi bu ağaçtan çıkaran Zât, onu yeniden diriltmeye de kadirdir."
وقيل: المراد بذلك سَرْح المرخ والعَفَار، ينبت في أرض الحجاز فيأتي من أراد قَدْح نار وليس معه زناد، فيأخذ منه عودين أخضرين، ويقدح أحدهما بالآخر، فتتولد النار من بينهما، كالزناد سواء. روي هذا عن ابن عباس، ﵄ . وفي المثل: لكل شجر نار، واستمجد المَرْخُ والعَفَار. وقال الحكماء: في كل شجر نار إلا الغاب.
Bununla Merh ve Afâr ağaçlarının kastedildiği söylenmiştir; bunlar Hicaz topraklarında biter. Ateş yakmak isteyen ve yanında çakmaktaşı bulunmayan kimse gelir, ondan iki yeşil dal alır ve birini diğerine sürter; tıpkı çakmaktaşı gibi ikisinin arasından ateş meydana gelir. Bu, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilmiştir. Bir darb-ı meselde şöyle denir: 'Her ağaçta ateş vardır; Merh ve Afâr ise bundan bolca almıştır.' Hikmet ehli şöyle demiştir: 'Kamış hariç her ağaçta ateş vardır.'
{أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)}
{أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)} “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette [kadirdir]. O, hakkıyla yaratan (Hallâk) ve her şeyi bilendir (Alîm). (81) Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir. (82) Her şeyin melekûtu (mülkü ve hâkimiyeti) elinde olan Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir ve siz O'na döndürüleceksiniz. (83)”
يقول تعالى منبهًا على قدرته العظيمة في خلق السموات السبع، بما فيها من الكواكب السيارة والثوابت، والأرضين السبع وما فيها من جبال ورمال، وبحار وقفار، وما بين ذلك، ومرشدًا إلى الاستدلال على إعادة الأجساد بخلق هذه الأشياء العظيمة، كقوله تعالى: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} [غافر: ٥٧]. وقال هاهنا: (أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ) أي: مثل البشر، فيعيدهم كما بدأهم. قاله ابن جرير.
Yüce Allah; içindeki gezegen ve sabit yıldızlarla birlikte yedi kat semayı ve içindeki dağlar, kumlar, denizler, çöller ve aralarındakilerle birlikte yedi kat yeri yaratmasındaki yüce kudretine dikkat çekerek ve bedenlerin yeniden diriltilmesine bu muazzam şeylerin yaratılışıyla delil getirileceğini göstererek şöyle buyurmaktadır: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür” [Gâfir: 57]. Burada da şöyle buyurmuştur: (أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ) "Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?"; yani insanları ilk defa yarattığı gibi onları yeniden yaratmaya kadir değil midir? Bunu İbn Cerîr söylemiştir.
وهذه الآية كقوله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الأحقاف: ٣٣]،
Bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [el-Ahkâf: 33] “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Elbette [kadirdir]. Şüphesiz O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
وقال: (بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) أي: يأمر بالشيء أمرًا واحدًا، لا يحتاج إلى تكرار:
Ve şöyle buyurdu: (بَلَى وَهُوَ الْخَلاقُ الْعَلِيمُ * إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) "Elbette [kadirdir]. O, hakkıyla yaratan ve her şeyi bilendir. Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir"; yani bir şeye sadece bir kez emreder, tekrarlamaya ihtiyaç duymaz:
إذَا مَا أَرَادَ اللهُ أَمْرًا فَإِنَّمَا … يَقُولُ لَهُ "كُنْ" قَوْلَة فَيَكُونُ
Allah bir işi murat ettiğinde ancak … Ona tek bir söz olarak "Ol" der ve o da hemen oluverir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن نُمَيْر، حدثنا موسى بن المسَيَّب، عن شَهْر، عن عبد الرحمن بن غَنْم، عن أبي ذَر، ﵁، إن رسول الله ﷺ قال: "إن الله يقول: يا عبادي، كلكم مذنب إلا من عافيت، فاستغفروني أغفر لكم. وكلكم فقير إلا من أغنيت، إني جواد ماجد واجد أفعل ما أشاء، عطائي كلام، وعذابي كلام، إذا أردت شيئًا فإنما أقول له كن فيكون".
İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Mûsâ b. el-Müseyyeb, Şehr'den, o Abdurrahman b. Ganm'den, o Ebû Zer'den radıyallâhu anh anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ey kullarım! Benim afiyette kıldıklarım müstesna hepiniz günahkârsınız; benden af dileyin ki sizi bağışlayayım. Benim zengin kıldıklarım müstesna hepiniz fakirsiniz. Şüphesiz ben cömertim (Cevâd), şanı yüceyim (Mâcid), her şeye sahibim (Vâcid), dilediğimi yaparım. Vermem bir sözdür, azabım bir sözdür; bir şeyi dilediğim zaman ona sadece 'Ol' derim, o da hemen oluverir."
وقوله: (فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أي: تنزيه وتقديس وتبرئة من السوء للحي القيوم، الذي بيده مقاليد السموات والأرض، وإليه يرجع الأمر كله، وله الخلق والأمر، وإليه ترجع العباد يوم القيامة، فيجازي كل عامل بعمله، وهو العادل المتفضل.
Ayetindeki: (فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) "Her şeyin melekûtu elinde olan Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir ve siz O'na döndürüleceksiniz" ifadesi; göklerin ve yerin kilitleri elinde olan, bütün işlerin kendisine döndüğü, yaratma ve emrin kendisine ait olduğu, kulların kıyamet gününde kendisine döndürüleceği Hayy ve Kayyûm olan Zât'ı kötülüklerden tenzih, takdis ve tebrie etmektir; O her amelde bulunanı ameliyle cezalandırır/mükâfatlandırır ve O mutlak adalet ve lütuf sahibidir.
ومعنى قوله: (فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ) كقوله ﷿: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} [المؤمنون: ٨٨]، وكقوله تعالى: {تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ} [الملك: ١]، فالملك والملكوت واحد في المعنى، كرحمة ورَحَمُوت، ورَهْبَة ورَهَبُوت، وجَبْر وجَبَرُوت. ومن الناس من زعم أن المُلْك هو عالم الأجساد والملكوت هو عالم الأرواح، والأول هو الصحيح، وهو الذي عليه الجمهور من المفسرين وغيرهم.
Ayetindeki: (فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ) "Her şeyin melekûtu elinde olan Zât her türlü noksanlıktan münezzehtir" ifadesinin anlamı, Azze ve Celle'nin şu sözü gibidir: {قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ} “De ki: 'Her şeyin melekûtu kimin elindedir?'” [Mü'minûn: 88], ve Yüce Allah'ın şu sözü gibidir: {تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ} “Mülk elinde olan [Allah] ne yücedir” [Mülk: 1]. Mülk ile melekût anlam bakımından birdir; tıpkı rahmet ve rahamût, rehbet ve rehebût, cebr ve ceberût gibi. İnsanlardan bazıları mülkün cisimler âlemi, melekûtun ise ruhlar âlemi olduğunu iddia etmiştir; oysa birincisi doğru olandır ve tefsirciler ile diğer âlimlerin cumhurunun üzerinde olduğu görüş de budur.
قال الإمام أحمد: حدثنا حماد، عن عبد الملك بن عمير، حدثني ابن عم لحذيفة، عن حذيفة -وهو ابن اليمان-﵁، قال: قمت مع رسول الله ﷺ ذات ليلة، فقرأ السبع الطُّوَل في سبع ركعات، وكان إذا رفع رأسه من الركوع قال: "سمع الله لمن حمده". ثم قال: "الحمد لذي ذي الملكوت والجبروت والكبرياء والعظمة" وكان ركوعه مثل قيامه، وسجوده مثل ركوعه، فأنصرف وقد كادت تنكسر رجلاي.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hammâd, Abdülmelik b. Umeyr'den anlattı; [o dedi ki:] Bana Huzeyfe'nin bir amcaoğlu, Huzeyfe'den -ki o İbnü'l-Yemân'dır- radıyallâhu anh anlattı, şöyle dedi: Bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [namaza] kalktım; yedi rekâtta yedi uzun sureyi okudu. Rükûdan başını kaldırdığında: "Semiallâhu limen hamideh" der, sonra da: "Melekût, ceberût, kibriyâ ve azamet sahibine hamdolsun" derdi. Rükûsu kıyamı kadar, secdesi de rükûsu kadardı. [Namazdan] ayrıldığımda neredeyse bacaklarım kırılacaktı.
وقد روى أبو داود، والترمذي في الشمائل، والنسائي، من حديث شعبة، عن عمرو بن مُرة، عن أبي حَمْزة -مولى الأنصار-عن رجل من بني عَبْس، عن حذيفة؛ أنه رأى رسول الله ﷺ من الليل، وكان يقول: "الله أكبر -ثلاثًا -ذو الملكوت والجبروت والكبرياء والعظمة". ثم استفتح فقرأ البقرة، ثم ركع فكان ركوعه نحوا من قيامه، وكان يقول في ركوعه: "سبحان ربي العظيم". ثم رفع رأسه من الركوع، فكان قيامه نحوا من ركوعه، يقول: [" لربي الحمد". ثم سجد، فكان سجوده نحوا من] قيامه، وكان يقول في سجوده: "سبحان ربي الأعلى". ثم رفع
Ebû Dâvûd, Şemâil'de Tirmizî ve Nesâî; Şu'be'den, [o] Amr b. Mürre'den, [o] Ensâr'ın azatlısı Ebû Hamza'dan, [o] Abs oğullarından bir adamdan, [o da] Huzeyfe'den rivayet etmiştir ki: Kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i geceleyin [namaz kılarken] görmüştür; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle diyordu: «Allah en büyüktür -üç defa-, melekût, ceberût, kibriyâ ve azamet sahibidir.» Sonra [kıraate] başlayıp Bakara suresini okudu, sonra rükûa vardı; rükûu da yaklaşık kıyamı kadar sürdü ve rükûunda: «Büyük Rabbim her türlü noksanlıktan münezzehtir» diyordu. Sonra başını rükûdan kaldırdı; [rükû sonrası] kıyamı da yaklaşık rükûu kadar sürdü; [«Hamd Rabbime mahsustur.» diyordu. Sonra secdeye vardı; secdesi de yaklaşık] kıyamı kadar sürdü ve secdesinde: «En yüce Rabbim her türlü noksanlıktan münezzehtir» diyordu. Sonra kaldırdı
رأسه من السجود، وكان يقعد فيما بين السجدتين نحوا من سجوده، وكان يقول: "رب، اغفر لي، رب اغفر لي". فصلى أربع ركعات، فقرأ فيهن البقرة، وآل عمران، والنساء، والمائدة -أو الأنعام --شك شعبة-هذا لفظ أبي داود.
başını secdeden ve iki secde arasında yaklaşık secdesi kadar oturdu; "Rabbim beni bağışla, Rabbim beni bağışla" diyordu. Böylece dört rekât kıldı, onlarda Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ ve Mâide -veya En'âm -Şu'be şüphe etmiştir- surelerini okudu. Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır.
وقال النسائي: "أبو حمزة عندنا: طلحة بن يزيد، وهذا الرجل يشبه أن يكون صلة". كذا قال. والأشبه أن يكون ابن عم حذيفة، كما تقدم في رواية الإمام أحمد، [والله أعلم]. فأما رواية صلة بن زفر، عن حذيفة، فإنها في صحيح مسلم، ولكن ليس فيها ذكر الملكوت والجبروت والكبرياء والعظمة.
Nesâî şöyle demiştir: "Bizce Ebû Hamza, Talha b. Yezîd'dir; bu adamın da Sıla olması muhtemeldir." Böyle demiştir. Ancak İmam Ahmed'in rivayetinde geçtiği üzere Huzeyfe'nin amcaoğlu olması daha muhtemeldir [ve en doğrusunu Allah bilir]. Sıla b. Züfer'in Huzeyfe'den olan rivayetine gelince; o Sahîh-i Müslim'dedir, fakat onda melekût, ceberût, kibriyâ ve azamet zikredilmemiştir.
وقال أبو داود: حدثنا أحمد بن صالح، حدثنا ابن وهب، حدثني معاوية بن صالح، عن عمرو بن قيس، عن عاصم بن حُمَيْد، عن عوف بن مالك الأشجعي قال: قمتُ مع رسول الله ﷺ ليلة فقام فقرأ سورة البقرة، لا يمر بآية رحمة إلا وقف فسأل، ولا يمر بآية عذاب إلا وقف فتعوّذ. قال: ثم ركع بقدر قيامه، يقول في ركوعه: "سبحان ذي الجبروت والملكوت والكبرياء والعظمة". ثم سجد بقدر قيامه، ثم قال في سجوده مثل ذلك، ثم قام فقرأ بآل عمران، ثم قرأ سورة سورة.
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Muâviye b. Sâlih, Amr b. Kays'tan, o Âsım b. Humeyd'den, o Avf b. Mâlik el-Eşcaî'den anlattı, şöyle dedi: Bir gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [namaza] kalktım; kıyama durup Bakara suresini okudu; bir rahmet ayetine rastladığında mutlaka durup [rahmet] diler, bir azap ayetine rastladığında mutlaka durup [Allah'a] sığınırdı. Dedi ki: Sonra kıyamı kadar rükû etti, rükûsunda: "Ceberût, melekût, kibriyâ ve azamet sahibi [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir" diyordu. Sonra kıyamı kadar secde etti, sonra secdesinde de aynısını söyledi. Sonra kalkıp Âl-i İmrân'ı okudu, ardından sure sure okudu.
ورواه الترمذي في الشمائل، والنسائي، من حديث معاوية بن صالح، به.
Bunu Şemâil'de Tirmizî ve Nesâî de Muâviye b. Sâlih hadisinden aynı senedle rivayet etmişlerdir.
[آخر تفسير سورة "يس" ولله الحمد أولا وآخرًا وظاهرًا وباطنًا]
[Yâsîn Suresi tefsirinin sonu. Evvelinde ve âhirinde, zâhirinde ve bâtınında hamd Allah'a mahsustur.]