فلذلك يقولون: (مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا)، فإذا قالوا ذلك أجابهم المؤمنون -قاله غير واحد من
İşte bu yüzden: { مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا } “Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?” derler. Onlar böyle dediklerinde müminler onlara -bunu Selef'ten birden fazla kişi
السلف-: (هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ). وقال الحسن: إنما يجيبهم بذلك الملائكة.
söylemiştir-: (هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ) "Bu, Rahmân'ın vaad ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir" diye cevap verirler. Hasan [el-Basrî] ise: Onlara bu cevabı ancak melekler verir, demiştir.
ولا منافاة إذ الجمع ممكن، والله أعلم.
Aralarında bir çelişki yoktur; zira ikisini cem etmek (birleştirmek) mümkündür. En doğrusunu Allah bilir.
وقال عبد الرحمن بن زيد: الجميع من قول الكفار: (يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ).
Abdurrahman b. Zeyd ise şöyle demiştir: Hepsi kâfirlerin sözüdür: (يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ) "Vay başımıza gelenlere! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı? Bu, Rahmân'ın vaad ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir."
نقله ابن جرير، واختار الأول، وهو أصح، وذلك كقوله تعالى في الصافات: {وَقَالُوا يَا وَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ * هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} [الصافات: ٢٠، ٢١]، وقال [الله] تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} [الروم: ٥٥، ٥٦].
Bunu İbn Cerîr nakletmiş ve birinci görüşü tercih etmiştir ki en sahih olanı da budur . Bu, Yüce Allah'ın Sâffât Suresi'ndeki şu buyruğu gibidir: {وَقَالُوا يَا وَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ * هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} “'Eyvah bize! Bu, ceza günüdür' derler. Bu, yalanlayıp durduğunuz hüküm günüdür” [Sâffât: 20-21]. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] böyle döndürülüyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı olan] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu, yeniden diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz'” [Rûm: 55-56].
وقوله: (إِنْ كَانَتْ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ)، كقوله: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [النازعات: ١٣، ١٤]. وقال تعالى: {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} [النحل: ٧٧]، وقال: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٥٢].
Âyetteki: (إِنْ كَانَتْ إِلا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ) buyruğu, O'nun şu buyruğu gibidir: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “O, sadece tek bir haykırıştır. Bir de bakarsın ki onlar uyanık halde yer yüzündedirler” [Nâziât: 13-14]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır” [Nahl: 77] ve şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} “O gün sizi çağıracak, siz de O'na hamdederek çağrısına uyacaksınız ve sadece az bir süre kaldığınızı zannedeceksiniz” [İsrâ: 52].
أي: إنما نأمرهم أمرًا واحدًا، فإذا الجميع محضرون، (فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا) أي: من عملها، (وَلا تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ)
Yani: Biz onlara tek bir emir veririz, bir de bakarsın ki hepsi huzura getirilmişlerdir. (فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا) Yani: Yaptığı amelden [ötürü hiçbir kimseye zulmedilmez], (وَلا تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) "ve siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz."
{إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ (٥٦) لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨)}
{إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ (٥٦) لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨)} “Şüphesiz bugün cennetlikler, bir meşgale içinde zevk ve sefa sürmektedirler. (55) Onlar ve eşleri gölgeler altında, tahtlar üzerine yaslanmışlardır. (56) Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır. (57) Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara 'Selâm' vardır. (58)”
يخبر تعالى عن أهل الجنة: أنهم يوم القيامة إذا ارتحلوا من العَرَصات فنزلوا في روضات الجنات: أنهم (فِي شُغُلٍ [فَاكِهُونَ) أي: في شغل] عن غيرهم، بما هم فيه من النعيم المقيم، والفوز العظيم.
Yüce Allah, cennet ehlinden haber vererek: Kıyamet günü mahşer meydanlarından ayrılıp cennet bahçelerine indiklerinde, onların içinde bulundukları kalıcı nimet ve büyük kurtuluş sebebiyle başkalarından [uzak] (فِي شُغُلٍ [فَاكِهُونَ) yani bir meşgale içinde] olacaklarını bildirmektedir.
قال الحسن البصري: وإسماعيل بن أبي خالد: (فِي شُغُلٍ) عما فيه أهل النار من العذاب.
Hasan-ı Basrî ve İsmâil b. Ebî Hâlid: (فِي شُغُلٍ) "Cehennem ehlinin içinde bulunduğu azaptan meşguldürler (uzaktırlar)" demişlerdir.
وقال مجاهد: (فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ) أي: في نعيم معجبون، أي: به. وكذا قال قتادة.
Mücâhid ise: (فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ) "Bir nimet içinde hayran ve sevinçlidirler" demiştir. Katâde de böyle demiştir.
وقال ابن عباس: (فَاكِهُونَ) أي فرحون.
İbn Abbâs: (فَاكِهُونَ) "Sevinçlidirler" demiştir.
وقال عبد الله بن مسعود، وابن عباس، وسعيد بن المُسَيّب، وعِكْرِمَة، والحسن، وقتادة، والأعمش، وسليمان التيمي، والأوزاعي في قوله: (إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ) قالوا: شغلهم افتضاض الأبكار.
Abdullah b. Mes'ûd, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, İkrime, el-Hasan, Katâde, el-A'meş, Süleymân et-Teymî ve el-Evzâî; { إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ } “Şüphesiz bugün cennet ehli, bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler.” ayeti hakkında şöyle demişlerdir: “Onların meşguliyeti, bâkirelerle beraber olmaktır.”
وقال ابن عباس -في رواية عنه -: (فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ) أي بسماع الأوتار.
İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise o: (فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ) "Çalgı aletlerini dinlemekle [meşguldürler]" demiştir.
وقال أبو حاتم: لعله غلط من المستمع، وإنما هو افتضاض الأبكار.
Ebû Hâtim şöyle demiştir: Belki de bu, dinleyenin bir hatasıdır; oysa o [ifade] ancak bâkirelerle beraber olmaktır.
وقوله: (هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ) قال مجاهد: وحلائلهم (فِي ظِلالٍ) أي: في ظلال الأشجار (عَلَى الأرَائِكِ مُتَّكِئُونَ).
Âyetteki: (هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ) ifadesi hakkında Mücâhid: "Onlar ve helalleri (eşleri)", (فِي ظِلالٍ) yani: Ağaçların gölgelerinde, (عَلَى الأرَائِكِ مُتَّكِئُونَ) "koltuklar üzerine yaslanmışlardır" demiştir.
قال ابن عباس، ومجاهد وعكرمة، ومحمد بن كعب، والحسن، وقتادة، والسُّدِّيّ، وخُصَيْف : (الأرَائِكِ) هي السرر تحت الحجال.
İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Muhammed b. Ka'b, el-Hasan, Katâde, es-Süddî ve Huseyf : (الأرَائِكِ) "Erâik, cibinlikler altındaki tahtlardır" demişlerdir.
قلت: نظيره في الدنيا هذه التخوت تحت البشاخين، والله أعلم.
Derim ki: Dünyadaki benzeri, perdeler altındaki bu tahtlardır ; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ) أي: من جميع أنواعها، (وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ) أي: مهما طلبوا وجدوا من جميع أصناف الملاذ.
Âyetteki: (لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ) yani: her türlü meyveden vardır; (وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ) yani: Lezzetlerin her çeşidinden ne isterlerse bulurlar.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عوف الحمصي، حدثنا عثمان بن سعيد بن كثير بن دينار، حدثنا محمد بن مهاجر، عن الضحاك المَعَافري، عن سليمان بن موسى، حدثني كُرَيْب؛ أنه سمع أسامة بن زيد يقول قال رسول الله ﷺ: "ألا هل مُشَمِّر إلى الجنة؟ فإن الجنة لا خَطر لها هي -ورب الكعبة-نور كلها يتلألأ وريحانة تهتز، وقصر مَشيد، ونهر مُطَّرد، وثمرة نضيجة، وزوجة حسناء جميلة، وحلل كثيرة، ومقام في أبد، في دار سلامة، وفاكهة خضرة وحَبْرَة ونعمة، ومحلة عالية بَهيَّة". قالوا: نعم يا رسول الله، نحن المشمرون لها. قال: "قولوا: إن شاء الله". قال القوم: إن شاء الله.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Avf el-Hımsî anlattı, bize Osman b. Saîd b. Kesîr b. Dînâr anlattı, bize Muhammed b. Muhâcir, ed-Dahhâk el-Meâfirî'den, o da Süleymân b. Mûsâ'dan anlattı, bana Küreyb anlattı; o Üsâme b. Zeyd'in şöyle dediğini işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet için kollarını sıvayan yok mu? Zira Kâbe'nin Rabbine andolsun ki cennetin dengi yoktur! O; bütünüyle parıldayan bir nur, dalgalanan bir reyhan, yükseltilmiş bir köşk, akıp giden bir ırmak, olgunlaşmış bir meyve, güzel ve alımlı bir eş, pek çok elbiseler, esenlik yurdunda ebedî bir makam, taze meyve, sevinç, nimet ve yüce, parlak bir menzildir." Ashâb: 'Evet ey Allah'ın Resûlü, biz onun için kollarımızı sıvayanlarız' dediler. Resûlullah: "'İnşâallah' deyiniz" buyurdu. Topluluk da: 'İnşâallah' dedi.
وكذا رواه ابن ماجه في "كتاب الزهد" من سننه، من حديث الوليد بن مسلم، عن محمد بن مُهَاجر، به.
Bunu İbn Mâce de Sünen'inin "Zühd Kitabı"nda Velîd b. Müslim kanalıyla Muhammed b. Muhâcir'den aynı isnadla rivayet etmiştir.
وقوله: (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) قال ابن جريج: قال ابن عباس في قوله: (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) فإن الله نفسه سلام على أهل الجنة.
Âyetteki: (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) buyruğu hakkında İbn Cüreyc: İbn Abbâs (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah'ın bizzat Kendisi cennet ehline selâmdır."
وهذا الذي قاله ابن عباس كقوله تعالى: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ} [الأحزاب: ٤٤]
İbn Abbâs'ın bu söylediği, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ} “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'Selâm'dır” [Ahzâb: 44].
وقد روى ابن أبي حاتم هاهنا حديثا، وفي إسناده نظر، فإنه قال: حدثنا موسى بن يوسف، حدثنا محمد بن عبد الملك بن أبي الشوارب، حدثنا أبو عاصم العَبَّاداني، حدثنا الفضل الرَّقاشيّ، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "بينا أهل الجنة في نعيمهم، إذ سطع لهم نور، فرفعوا رؤوسهم، فإذا الرب تعالى قد أشرف عليهم من فوقهم، فقال: السلام عليكم يا أهل الجنة. فذلك قوله: (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) ". قال: "فينظر إليهم وينظرون إليه، فلا يلتفتون إلى شيء من النعيم ما داموا ينظرون إليه، حتى يحتجب عنهم، ويبقى نوره وبركته عليهم وفي ديارهم".
İbn Ebî Hâtim burada, isnadında tenkit bulunan bir hadis rivayet etmiştir. Zira o şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. Yûsuf anlattı, bize Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi'ş-Şevârib anlattı, bize Ebû Âsım el-Abbâdânî anlattı, bize el-Fadl er-Rakaşî, Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli nimetleri içinde bulundukları sırada birden kendilerine bir nur parıldar. Başlarını kaldırırlar; bir de bakarlar ki Yüce Rab üstlerinden kendilerine tecelli etmiş ve: “Ey cennet ehli! Selâm üzerinize olsun” buyurmuştur. İşte { سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli olan Rab'den bir söz olarak [onlara] selâm [vardır]” ayeti budur.» [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Bunun üzerine O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar. O'na baktıkları müddetçe nimetlerden hiçbir şeye dönüp bakmazlar; nihayet O kendilerinden perdelenir, nuru ve bereketi ise onların ve yurtlarının üzerinde kalır.»
ورواه ابن ماجه في "كتاب السنة" من سننه ، عن محمد بن عبد الملك بن أبي الشوارب، به.
Bunu İbn Mâce de Sünen'inin "Sünnet Kitabı"nda Muhammed b. Abdilmelik b. Ebi'ş-Şevârib'den aynı isnadla rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، حدثنا حَرْمَلة، عن سليمان بن حُمَيد قال: سمعت محمد بن كعب القُرَظِي يحدّث عن عمر بن عبد العزيز قال: إذا فرغ الله من أهل الجنة والنار، أقبل في ظُلَل من الغمام والملائكة، قال: فيسلم على أهل الجنة، فيردون عليه السلام -قال القرظي: وهذا في كتاب الله (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) -فيقول: سلوني. فيقولون: ماذا نسألك أيْ ربّ؟ قال: بلى سلوني. قالوا: نسألك -أيْ رب-رضاك. قال: رضائي أحلكم دار كرامتي. قالوا: يا رب، فما الذي نسألك، فوعزتك وجلالك وارتفاع مكانك، لو قسمت علينا رزق الثقلين لأطعمناهم ولأسقيناهم ولألبسناهم ولأخدمناهم، لا ينقصنا ذلك شيئًا. قال: إن لديَّ مزيدًا. قال فيفعل ذلك بهم في درجهم، حتى يستوي في مجلسه. قال: ثم تأتيهم التحف من الله، ﷿، تحملها إليهم الملائكة. ثم ذكر نحوه.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bize Harmele, Süleymân b. Humeyd'den anlattı; o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin Ömer b. Abdilazîz'den naklen şöyle anlattığını işitmiştir: Allah cennet ve cehennem ehlinden [hesabı] bitirince, buluttan gölgeler içinde ve meleklerle gelir. Dedi ki: Cennet ehline selâm verir, onlar da O'na selâm ile karşılık verirler -el-Kurazî der ki: Bu, Allah'ın Kitabı'ndaki (سَلامٌ قَوْلا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ) ayetidir-. Bunun üzerine: 'Benden dileyin' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, Senden ne dileyelim?' derler. 'Evet, Benden isteyin' buyurur. Onlar: 'Ey Rabbimiz, Senden rızanı dileriz' derler. Buyurur ki: 'Benim rızam sizleri keramet yurduma yerleştirdi.' Onlar: 'Ey Rabbimiz, o halde Senden ne isteyelim? İzzetine, celâline ve makamının yüceliğine andolsun ki, insan ve cinlerin rızkını bize paylaştırsaydın onları yedirir, içirir, giydirir ve onlara hizmet ettirirdik de bu bizden hiçbir şeyi eksiltmezdi' derler. Buyurur ki: 'Benim katımda fazlası da vardır.' Dedi ki: Bunu derecelerine göre onlara yapar; nihayet meclisinde karar kılar. Dedi ki: Sonra onlara Allah Azze ve Celle'den, meleklerin taşıdığı hediyeler gelir. Sonra bunun benzerini zikretti.
وهذا أثر غريب، أورده ابن جرير من طرق.
Bu garip bir rivayettir; İbn Cerîr bunu çeşitli yollardan zikretmiştir.
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩) أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢)}.
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩) أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢)} “'Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın! (59) Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır, (60) ve Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur, diye ahdetmedim mi? (61) Andolsun ki o, sizden pek çok nesli saptırmıştı. Hâlâ akıl erdiremiyor muydunuz? (62)'”
يقول تعالى مخبرًا عمّا يؤول إليه حال الكفار يوم القيامة من أمره لهم أن يمتازوا، بمعنى: يتميزون عن المؤمنين في موقفهم، كقوله تعالى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ} [يونس: ٢٨]، وقال تعالى: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} [الروم: ١٤]، {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} [الروم: ٤٣] أي: يصيرون صدْعَين فرقتين، {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ٢٢، ٢٣].
Yüce Allah, kıyamet gününde kâfirlerin varacağı hali haber vererek, onların duruş yerlerinde müminlerden ayrılmaları anlamında ayrılmalarını emrettiğini bildirmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ} “O gün hepsini bir araya toplarız, sonra da ortak koşanlara: 'Siz ve ortak koştuklarınız yerinizde durun!' deriz. Artık onların arasını ayırmışızdır” [Yûnus: 28]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ} “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün [müminler ve kâfirler] birbirinden ayrılırlar” [Rûm: 14], {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün fırka fırka ayrılırlar” [Rûm: 43], yani iki fırkaya bölünürler; {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} “Zulmedenleri, onların yoldaşlarını ve Allah'tan başka tapmış oldukları şeyleri toplayın! Onları cehennemin yoluna iletin!” [Sâffât: 22-23].
وقوله تعالى: (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ): هذا تقريع من الله للكفرة من بني آدم، الذين أطاعوا الشيطان وهو عدو لهم مبين، وعصوا الرحمن وهو الذي خلقهم ورزقهم؛ ولهذا قال: (وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) أي: قد أمرتكم في دار الدنيا بعصيان الشيطان، وأمرتكم بعبادتي، وهذا هو الصراط المستقيم، فسلكتم غير ذلك واتبعتم الشيطان فيما أمركم به؛ ولهذا قال: (وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا)، يقال: "جِبِلا" بكسر الجيم، وتشديد اللام. ويقال: "جُبُلا" بضم الجيم والباء، وتخفيف اللام. ومنهم من يسكن الباء. والمراد
Yüce Allah'ın: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır, diye bildirmedim mi?” buyruğu, Âdemoğullarından kâfir olanlara yönelik Allah'tan bir azarlamadır. Onlar, kendileri için apaçık bir düşman olan şeytana itaat etmişler; kendilerini yaratan ve rızıklandıran Rahmân'a ise isyan etmişlerdir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur [diye emretmedim mi?]” Yani: Ben size dünya yurdunda şeytana isyan etmenizi ve Bana kulluk etmenizi emrettim; dosdoğru yol işte budur. Fakat siz bundan başka bir yola girdiniz ve size emrettiği hususlarda şeytana uydunuz. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا} “Andolsun ki o, sizden pek çok nesli saptırmıştı.” Bu kelime cîm harfinin kesresi ve lâm harfinin şeddesiyle “Cibillâ” (جِبِلّاً) şeklinde okunabileceği gibi, cîm ve bâ harflerinin zammesi ve lâm harfinin şeddesiz haliyle “Cübulâ” (جُبُلاً) şeklinde de okunur. Bâ harfini sâkin kılanlar da vardır. Bununla kastedilen ise
بذلك الخلق الكثير، قاله مجاهد، والسُّدِّيّ، وقتادة، وسفيان بن عيينة.
büyük bir topluluktur; bunu Mücâhid, es-Süddî, Katâde ve Süfyân b. Uyeyne söylemiştir.
وقوله: (أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ)؟ أي: أفما كان لكم عقل في مخالفة ربكم فيما أمركم به من عبادته وحده لا شريك له، وعُدُولُكم إلى اتباع الشيطان؟!
Âyetteki: (أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ) "Hâlâ akıl erdiremiyor muydunuz?" ifadesi: Yani, Rabbinizin size emrettiği bir ve tek olarak, ortağı bulunmaksızın O'na kulluk etme hususunda O'na muhalefet edip şeytana uymaya saparken hiç mi aklınız yoktu ?!
قال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا عبد الرحمن بن محمد المحاربي، عن إسماعيل بن رافع، عمن حدثه عن محمد بن كعب القرظي، عن أبي هريرة، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إذا كان يوم القيامة أمر الله جهنم فيخرج منها عُنق ساطع مظلم، يقول: (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ * هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) امتازوا اليوم أيها المجرمون. فيتميز الناس ويجثون، وهي التي يقول الله تعالى: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [الجاثية: ٢٨].
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi'den, o kendisine Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den anlatan kimseden, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü olduğunda Allah cehenneme emreder, oradan parıldayan karanlık bir boyun (parça) çıkar ve şöyle der : (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ * هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) 'Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın!' Bunun üzerine insanlar ayrılır ve diz üstü çökerler. İşte bu, Yüce Allah'ın: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı verilecektir'” [Câsiye: 28] buyurduğu durumdur."
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧)}
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤) الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧)} “'İşte bu, tehdit edildiğiniz cehennemdir! (63) İnkâr edip durmanız sebebiyle bugün oraya girin!' (64) Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır ve ayakları da şahitlik eder. (65) Dileseydik onların gözlerini büsbütün silme kör ederdik de yolda koşuşurlardı; fakat nereden göreceklerdi? (66) Dileseydik oldukları yerde onların kılıklarını değiştirirdik de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi. (67)”
يقال للكفرة من بني آدم يوم القيامة، وقد برزَت الجحيم لهم تقريعًا وتوبيخًا: (هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) أي: هذه التي حذرتكم الرسل فكذبتموهم، (اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ)، كما قال تعالى: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ} [الطور: ١٣ - ١٥].
Kıyamet günü Âdemoğullarından kâfir olanlara, cehennem karşılarına çıkarılmış olarak azarlama ve kınama kabilinden şöyle denir: (هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) Yani: Bu, peygamberlerin sizi uyardığı ama sizin onları yalanladığınız yerdir. (اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ} “O gün onlar cehennem ateşine itilip kakılırlar. 'İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı bir büyü, yoksa siz görmüyor musunuz?'” [Tûr: 13-15].
وقوله تعالى: (الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ): هذا حال الكفار والمنافقين يوم القيامة، حين ينكرون ما اجترموه في الدنيا، ويحلفون ما فعلوه، فيختم الله على أفواههم، ويستنطق جوارحهم بما عملت.
Yüce Allah'ın: (الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) buyruğu: Bu, kıyamet gününde dünyada işledikleri günahları inkâr ettikleri ve yapmadıklarına yemin ettikleri vakit kâfirlerin ve münafıkların halidir; Allah onların ağızlarını mühürler ve azalarını yaptıklarını söylemeye mecbur bırakır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو شيبة إبراهيم بن عبد الله بن أبي شيبة، حدثنا مِنْجَاب بن الحارث التميمي، حدثنا أبو عامر الأسدي، حدثنا سفيان، عن عبيد المُكتب، عن الفُضَيْل بن عمرو، عن الشعبي، عن أنس بن مالك قال: كنا عند النبي ﷺ، فضحك حتى بدت نواجذه، ثم قال: " أتدرون مم أضحك؟ " قلنا: الله ورسوله أعلم. قال: "من مجادلة العبد ربه يوم القيامة، يقول: رب ألم تجرني من الظلم؟ فيقول: بلى. فيقول: لا أجيز علي إلا شاهدًا من نفسي.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Şeybe İbrâhîm b. Abdillâh b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Mincâb b. el-Hâris et-Temîmî rivayet etti, bize Ebû Âmir el-Esedî rivayet etti, bize Süfyân, Ubeyd el-Mükettib'den, o el-Fudayl b. Amr'dan, o eş-Şa'bî'den rivayet etti, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle nakletti]: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; azı dişleri görününceye kadar güldü, sonra: «Neye güldüğümü biliyor musunuz?» buyurdu. Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. Buyurdu ki: «Kıyamet gününde kulun Rabbi ile münakaşa etmesine [gülüyorum]. [Kul]: 'Rabbim! Beni zulümden korumadın mı?' der. [Rab Teâlâ]: 'Evet' buyurur. [Kul]: 'Ben aleyhime kendimden başkasının şahitliğini kabul etmem' der.
فيقول كفى بنفسك اليوم عليك حَسيبًا، وبالكرام الكاتبين شهودا. فيختم على فيه، ويُقال لأركانه: انطقي. فتنطق بعمله، ثم يخلى بينه وبين الكلام، فيقول: بُعدًا لَكُنَّ وسُحقًا، فعنكنَّ كنتُ أناضل".
Bunun üzerine [Rab Teâlâ]: 'Bugün sana karşı hesap sorucu olarak nefsin, şahitler olarak da Kirâmen Kâtibîn yeter' buyurur. Ağzı mühürlenir ve organlarına: 'Konuşun' denir. Organları onun amellerini söyler. Sonra konuşmasıyla kendisi baş başa bırakılır da o [organlarına]: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben sizin adınıza mücadele ediyordum' der."
وقد رواه مسلم والنسائي، كلاهما عن أبي بكر بن أبي النضر، عن أبي النضر، عن عُبيد الله بن عبد الرحمن الأشجعي، عن سفيان -هو الثوري-به. ثم قال النسائي: [لا أعلم أحدًا روى هذا الحديث عن سفيان غير الأشجعي، وهو حديث غريب، والله تعالى أعلم.
Bunu Müslim ve Nesâî, her ikisi de Ebû Bekr b. Ebi'n-Nadr'dan, o Ebu'n-Nadr'dan, o Ubeydullâh b. Abdirrahmân el-Eşcaî'den, o da Süfyân'dan -ki o es-Sevrî'dir- rivayet etmişlerdir . Sonra Nesâî şöyle demiştir: [Bu hadisi Süfyân'dan Eşcaî'den başkasının rivayet ettiğini bilmiyorum, bu garip bir hadistir; en doğrusunu Yüce Allah bilir.
كذا قال، وقد تقدم من رواية أبي عامر عبد الملك بن عمرو الأسدي -وهو العَقَدِيّ-عن سفيان.
O böyle demiştir; ancak Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr el-Esedî'nin -ki o el-Akadî'dir- Süfyân'dan yaptığı rivayet daha önce geçmişti.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن بَهز بن حكيم، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "إنكم تُدْعَون مُفَدَّمة أفواهكم بالفِدَام، فأول ما يسأل عن أحدكم فخذه وكتفه". رواه النسائي] عن محمد بن رافع، عن عبد الرزاق، به.
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o dedesinden, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi; şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz sizler ağızlarınıza bağ vurulmuş (mühürlenmiş) olarak çağrılacaksınız. Her birinizden ilk sorulacak olan şey uyluğu ve omzudur." Bunu Nesâî] Muhammed b. Râfi'den, o da Abdurrezzâk'tan aynı isnadla rivayet etmiştir .
وقال سفيان بن عيينة، عن سُهَيل، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁، عن رسول الله ﷺ في حديث القيامة الطويل، قال فيه: "ثم يلقى الثالث فيقول: ما أنت؟ فيقول: أنا عبدك، آمنت بك وبنبيك وبكتابك، وصمت وصليت وتصدقت -ويثني بخير ما استطاع-قال: فيقال له: ألا نبعث عليك شاهدنا ؟ قال: فيفكر في نفسه، من الذي يشهد عليه، فيُختَم على فيه، ويقال لفخذه: انطقي. فتنطق فخذه ولحمه وعظامه بما كان يعمل، وذلك المنافق، وذلك ليعذر من نفسه. وذلك الذي سخط الله عليه".
Süfyân b. Uyeyne, Süheyl'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den uzun kıyamet hadisinde rivayet ettiğine göre orada şöyle demiştir: "Sonra üçüncüsüyle karşılaşır ve: 'Sen nesin/kimsin?' der. O: 'Ben Senin kulunum; Sana, Peygamberine ve Kitabına iman ettim, oruç tuttum, namaz kıldım ve sadaka verdim' der ve gücü yettiğince hayırla över. Buyurur ki: Ona: 'Sana şahidimizi göndermeyelim mi ?' denir. O içinden 'Aleyhime kim şahitlik edecek?' diye düşünür. Ağzı mühürlenir ve uyluğuna: 'Konuş' denir. Uyluğu, eti ve kemikleri onun yaptıklarını söyler . İşte bu münafıktır ve bu, bizzat kendi aleyhine delil kılınması içindir. İşte bu, Allah'ın gazap ettiği kimsedir."
ورواه مسلم وأبو داود، من حديث سفيان بن عيينة، به بطوله.
Bunu Müslim ve Ebû Dâvûd, Süfyân b. Uyeyne hadisinden uzunca rivayet etmişlerdir.
ثم قال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا إسماعيل بن عياش، حدثنا ضَمْضَم بن زُرْعَة عن شُرَيْح بن عبيد، عن عقبة بن عامر؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "إن أول عظم من الإنسان يتكلم يوم يُختَم على الأفواه، فَخذُه من الرِّجل اليسرى". .
Sonra İbn Ebî Hâtim rahimehullâh dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş anlattı, bize Damdam b. Zür'a, Şüreyh b. Ubeyd'den, o Ukbe b. Âmir'den anlattı; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Ağızların mühürlendiği gün insandan ilk konuşacak kemik, sol bacağının uyluğudur."
ورواه ابن جرير عن محمد بن عوف، عن عبد الله بن المبارك، عن إسماعيل بن عياش، به مثله.
Bunu İbn Cerîr de Muhammed b. Avf'tan, o Abdullah b. el-Mübârek'ten, o İsmâil b. Ayyâş'tan aynı isnadla benzer şekilde rivayet etmiştir.
وقد جَوَّد إسناده الإمام أحمد، ﵀، فقال: حدثنا الحكم بن نافع، حدثنا إسماعيل بن عياش، عن ضَمْضَم بن زُرْعَة، عن شُرَيْح بن عُبَيد الحضرمي، عمن حَدَّثه عن عقبة بن عامر؛ أنه
İmam Ahmed rahimehullâh onun isnadını ceyyid (sağlam) saymış ve şöyle demiştir: Bize el-Hakem b. Nâfi' anlattı, bize İsmâil b. Ayyâş, Damdam b. Zür'a'dan, o Şüreyh b. Ubeyd el-Hadramî'den, o kendisine Ukbe b. Âmir'den rivayet eden kimseden anlattı; o da
سمع رسول الله ﷺ يقول: "إن أول عظم من الإنسان يتكلم يوم يُختَم على الأفواه، فَخذه من الرجل الشمال".
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Ağızların mühürlendiği gün insandan ilk konuşacak kemik, sol bacağının uyluğudur."
وقال ابن جرير: حدثنا يعقوب بن إبراهيم، حدثنا ابن عُلَيَّة، حدثنا يونس بن عُبَيد، عن حُمَيد بن هلال قال: قال أبو بردة: قال أبو موسى هو الأشعري، ﵁: يُدعى المؤمن للحساب يوم القيامة، فَيَعْرضُ عليه رَبُّه عملَه فيما بينه وبينه، فيعترف فيقول: نعم أيْ رب، عملتُ عملتُ عملت. قال: فيغفر الله له ذنوبه، ويستره منها. قال: فما على الأرض خَليقة ترى من تلك الذنوب شيئًا، وتبدو حسناته، فَوَدَّ أن الناس كلهم يرونها، ويُدعى الكافر والمنافق للحساب، فَيَعرضُ رَبُّه عليه عمله، فيجحد فيقول: أي رب، وعزتك لقد كتب علي هذا الملك ما لم أعمل. فيقول له الملك: أما عملت كذا، في يوم كذا، في مكان كذا؟ فيقول: لا وعزتك أيْ رب ما عملتُه. فإذا فعل ذلك خُتِم على فيه. قال أبو موسى الأشعري: فإني أحسب أول ما ينطق منه الفخذ اليمنى، ثم تلا (الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, bize İbn Uleyye anlattı, bize Yûnus b. Ubeyd, Humeyd b. Hilâl'den anlattı; o dedi ki: Ebû Bürde dedi ki: Ebû Mûsâ -o el-Eş'arî'dir radıyallâhu anh- şöyle demiştir: Kıyamet günü mümin hesaba çağrılır, Rabbi onunla kendi arasında amelini ona arz eder ; o da itiraf eder ve: 'Evet ey Rabbim, yaptım, yaptım, yaptım' der. Dedi ki: Allah onun günahlarını bağışlar ve onları örter. Dedi ki: Yeryüzünde o günahlardan herhangi birini gören hiçbir varlık kalmaz; iyilikleri ise açığa çıkar da insanların hepsinin bunları görmesini arzu eder. Kâfir ve münafık da hesaba çağrılır, Rabbi amelini ona arz eder; o ise inkâr eder ve: 'Ey Rabbim, izzetine andolsun ki bu melek üzerime yapmadığım şeyleri yazmış' der. Melek ona: 'Sen falan günde, falan yerde şunu yapmadın mı?' der. O: 'Hayır, izzetine andolsun ki ey Rabbim, onu yapmadım' der. Böyle yapınca ağzı mühürlenir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî dedi ki: 'Ondan ilk konuşanın sağ uyluk olduğunu sanıyorum.' Sonra: (الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) ayetini okudu .
وقوله: (وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ): قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في تفسيرها: يقول: ولو نشاء لأضللناهم عن الهدى، فكيف يهتدون؟ وقال مرة : أعميناهم.
Âyetteki: (وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ) buyruğu: Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan bunun tefsirinde şöyle dediğini nakletmiştir: "Dileseydik onları hidayetten saptırırdık; artık nasıl hidayete erebilirlerdi?" Bir defasında da : "Onları kör ederdik" demiştir.
وقال الحسن البصري: لو شاء الله لطمس على أعينهم، فجعلهم عُميًا يترددون.
Hasan-ı Basrî dedi ki: Allah dileseydi gözlerini silme kör eder, onları şaşkınca bocalayan körler kılardı.
وقال السدي: لو شِئْنا أعمينا أبصارهم.
Süddî dedi ki: Dileseydik onların gözlerini kör ederdik.
وقال مجاهد، وأبو صالح، وقتادة، والسدي: (فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ) يعني: الطريق.
Mücâhid, Ebû Sâlih, Katâde ve Süddî: (فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ) yani yolu [bulmak için yarışırlardı], dediler.
وقال ابن زيد: يعني بالصراط هاهنا: الحق، (فَأَنَّى يُبْصِرُونَ) وقد طمسنا على أعينهم؟
İbn Zeyd dedi ki: Buradaki sırât ile kastedilen haktır; gözlerini silme kör etmişken (فَأَنَّى يُبْصِرُونَ) [artık hakkı nasıl göreceklerdi]?
وقال العوفي، عن ابن عباس: (فَأَنَّى يُبْصِرُونَ)] يقول] : لا يبصرون الحق.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (فَأَنَّى يُبْصِرُونَ) [şöyle] buyurmaktadır: Hakkı göremezler.
وقوله: (وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِم) قال العوفي عن ابن عباس: أهلكناهم.
Âyetteki: (وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِم) buyruğu hakkında el-Avfî, İbn Abbâs'ın: "Onları helak ederdik" dediğini nakletmiştir.
وقال السدي: يعني: لَغَيَّرْنَا خَلْقَهم.
Süddî dedi ki: Yani: Şekillerini/yaratılışlarını değiştirirdik.
وقال أبو صالح: لجعلناهم حجارة.
Ebû Sâlih: "Onları taş yapardık" dedi.
وقال الحسن البصري، وقتادة: لأقعدهم على أرجلهم.
Hasan-ı Basrî ve Katâde: "Onları ayakları üzerinde çökertip bırakırdı" dediler.
ولهذا قال تعالى: (فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا) أي: إلى أمام، (وَلا يَرْجِعُونَ) أي: إلى وراء، بل يلزمون حالا واحدًا، لا يتقدمون ولا يتأخرون.
Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا} “Artık ne ileri gitmeye güçleri yeterdi” yani ileriye doğru; {وَلا يَرْجِعُونَ} “ne de [eski hâllerine] dönebilirlerdi” yani geriye doğru; bilakis tek bir hâlde çakılı kalırlar, ne ileri gidebilirler ne de geri dönebilirler.
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧٠)}
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩) لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧٠)} “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz (güç ve kuvvetini alıp zayıflatırız). Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı? Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da. O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır; diri olanı uyarsın ve inkârcıların aleyhindeki o söz (azap) hak olsun diye.”
يخبر تعالى عن ابن آدم أنه كلما طال عمره ردّ إلى الضعف بعد القوة والعجز بعد النشاط، كما قال تعالى: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} [الروم: ٥٤]. وقال: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا} [الحج: ٥].
Allah Teâlâ âdemoğlu hakkında, ömrü uzadıkça kuvvetten sonra zayıflığa, dinçlikten sonra acziyete döndürüldüğünü haber vermektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} [Rûm: 54] “Sizi güçsüz yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından da güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا} [Hac: 5] “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır ki, bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun.”
والمراد من هذا -والله أعلم-الإخبارُ عن هذه الدار بأنها دار زوال وانتقال، لا دار دوام واستقرار؛ ولهذا قال: (أَفَلا يَعْقِلُونَ) أي: يتفكرون بعقولهم في ابتداء خلقهم ثم صيرورتهم إلى [نفس] الشَّبيبَة، ثم إلى الشيخوخة؛ ليعلموا أنهم خُلقوا لدار أخرى، لا زوال لها ولا انتقال منها، ولا محيد عنها، وهي الدار الآخرة.
Bundan murat -en doğrusunu Allah bilir- bu dünyanın zeval ve göç yurdu olduğunu, ebedilik ve karargâh yurdu olmadığını haber vermektir; bu sebeple: (أَفَلا يَعْقِلُونَ) yani akıllarıyla ilk yaratılışlarını, sonra [tam] gençlik çağına ve ardından ihtiyarlığa dönüştüklerini düşünüp tefekkür etmezler mi ki; kendilerinin zevali olmayan, oradan göçülmeyen ve kaçış bulunmayan başka bir yurt için yaratıldıklarını bilsinler; o da ahiret yurdudur.
وقوله: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ): يقول تعالى مخبرًا عن نبيه محمد ﷺ : أنه ما علمه الشعر، (وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) أي: وما هو في طبعه، فلا يحسنه ولا يحبه، ولا تقتضيه جِبِلَّته؛ ولهذا وَرَدَ أنه، ﵊، كان لا يحفظ بيتًا على وزنٍ منتظم، بل إن أنشده زَحَّفه أو لم يتمه.
Âyetteki: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) buyruğu hakkında Allah Teâlâ peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber vererek ona şiir öğretmediğini bildirmektedir; (وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) yani bu onun tabiatında da yoktur; ne onu becerebilir ne sever ne de fıtratı bunu gerektirir. Bu sebeple rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, vezni tam düzgün tek bir beyti bile ezberlemez, şayet okuyacak olsa veznini bozar ya da tamamlayamazdı.
وقال أبو زُرْعة الرازي: حُدِّثت عن إسماعيل بن مجالد، عن أبيه، عن الشعبي أنه قال: ما وَلَد عبد المطلب ذكرًا ولا أنثى إلا يقول الشِّعر، إلا رسول الله ﷺ. ذكره ابن عساكر في ترجمة "عتبة بن أبي لهب" الذي أكله السَّبُع بالزرقاء.
Ebû Zür'a er-Râzî dedi ki: Bana İsmâil b. Mücâlid'den, o babasından, o Şa'bî'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Abdülmuttalib'in doğan erkek ve kız bütün çocukları mutlaka şiir söylerdi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna. Bunu İbn Asâkir, Zerka'da kendisini yırtıcı hayvanın yediği "Utbe b. Ebî Leheb"in biyografisinde zikretmiştir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو سلمة، حدثنا حماد بن سلمة، عن علي بن زيد، عن الحسن -هو البصري-قال: إن رسول الله ﷺ كان يتمثل بهذا البيت:
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd'den, o Hasan'dan -o Basrî'dir- rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu beyitle temsil getirirdi:
كَفَى بالإسْلام والشيْب للمرْء نَاهيًا
İslâm ve ağaran saçlar kişiye engelleyici olarak yeter.
فقال أبو بكر: يا رسول الله:
Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü [doğrusu şöyledir]:
كَفى الشيب والإسلام للمرء ناهيًا
Ağaran saçlar ve İslâm kişiye engelleyici olarak yeter'
قال أبو بكر، أو عمر: أشهد أنك رسول الله، يقول الله: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) .
dedi. Ebû Bekir veya Ömer şöyle dedi: Şahitlik ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün; Allah: (وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ) “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” buyurmaktadır .
وهكذا روى البيهقي في الدلائل: أن رسول الله ﷺ قال: للعباس بن مرداس السلمي: "أنت القائل:
Aynı şekilde Beyhakī Delâil'de rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, el-Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'ye: "Şunu söyleyen sen misin:
أتجعل نَهبي ونَهْب العُبَيد بين الأقرع وعيينة".
Ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini el-Akra' ile Uyeyne arasında mı kılıyorsun?" buyurdu.
فقال: إنما هو: "بين عيينة والأقرع" فقال: "الكل سواء".
[Abbâs]: "O ancak: 'Uyeyne ile el-Akra' arasında' şeklindedir." dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Hepsi birdir." buyurdu.
يعني: في المعنى، صلوات الله وسلامه عليه.
Yani: Anlam bakımından, salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh.
وقد ذكر السهيلي في "الروض الأنف" لهذا التقديم والتأخير الذي وقع في كلامه، ﵇، في هذا البيت مناسبة أغرب فيها، حاصلها شَرَفُ الأقرع بن حابس على عُيَيْنَة بن بدر الفزاري؛ لأنه ارتد أيام الصديق، بخلاف ذاك، والله أعلم.
Süheylî "er-Ravdu'l-Ünüf" adlı eserinde onun aleyhisselâm bu beyitteki sözünde vuku bulan öne alma ve erteleme için garip bir münasebet zikretmiştir; bunun özeti, el-Akra' b. Hâbis'in Uyeyne b. Bedr el-Fezârî'ye üstünlüğüdür; zira Uyeyne, es-Sıddîk döneminde dinden dönmüştür, o ise öyle değildir; en doğrusunu Allah bilir.
وهكذا روى الأموي في مغازيه: أن رسول الله ﷺ جعل يمشي بين القتلى يوم بدر، وهو يقول: "نُفلق هَامًا .................................. ".
Aynı şekilde el-Emevî Meğâzî'sinde rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü maktullerin arasında yürüyor ve şöyle diyordu: "Başları yararız .................................. ".
فيقول الصديق، ﵁، متمما للبيت:
Bunun üzerine es-Sıddîk radıyallâhu anh beyti tamamlayarak:
.. مِنْ رجَال أعزَّةٍ … عَلَيْنَا وَهُم كَانُوا أعَقَّ وَأظلما
".. Bize karşı aziz olan adamlardan... Ve onlar daha isyankâr ve daha zalimdiler"
وهذا لبعض شعراء العرب في قصيدة له، وهي في الحماسة.
diyordu. Bu, Arap şairlerinden birinin bir kasidesine aittir ve el-Hamâse'de yer almaktadır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم، حدثنا مغيرة، عن الشعبي، عن عائشة، ﵂، قالت: كان رسول الله ﷺ إذا استراث الخبر، تمثل فيه ببيت طَرَفَة:
İmam Ahmed dedi ki: Bize Huşeym anlattı, bize Mugīre, Şa'bî'den, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattı; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberi gecikmiş bulduğunda Tarafe'nin şu beytiyle temsil getirirdi:
ويَأْتِيكَ بالأخْبار مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ
Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getiriverir.
وهكذا رواه النسائي في "اليوم والليلة" من طريق إبراهيم بن مهاجر، عن الشعبي، عنها. ورواه الترمذي والنسائي أيضًا من حديث المقدام بن شُرَيْح بن هانئ، عن أبيه، عن عائشة، ﵂، كذلك. ثم قال الترمذي. هذا حديث حسن صحيح.
Bunu Nesâî de "el-Yevm ve'l-Leyle"de İbrâhim b. Muhâcir tarikiyle Şa'bî'den ve Âişe'den böylece rivayet etmiştir. Tirmizî ve Nesâî de bunu el-Mikdâm b. Şüreyh b. Hânî'nin hadisinden, o babasından, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan bu şekilde rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî: Bu hadis hasen sahihtir, demiştir.
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا يوسف بن موسى، حدثنا أسامة، عن زائدة، عن سِمَاك، عن عِكْرِمَة، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ يتمثل من الأشعار:
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Yûsuf b. Mûsâ anlattı, bize Üsâme, Zâide'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirlerden şununla temsil getirirdi:
وَيَأتيكَ بالأخْبَار مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ
Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getiriverir.
ثم قال: رواه غير زائدة، عن سِمَاك، عن عِكرمة، عن عائشة.
Sonra dedi ki: Bunu Zâide'den başkası Simâk'tan, o İkrime'den, o Âişe'den rivayet etmiştir.
وهذا في شعر طرفة بن العبد، في معلقته المشهورة، وهذا المذكور [هو عجز بيت] منها، أوله:
Bu, Tarafe b. el-Abd'in meşhur Muallaka'sındaki bir şiirdir ve bu zikredilen [onun bir beytinin ikinci mısrasıdır] ; beytin başı şöyledir:
سَتُبْدي لكَ الأيامُ مَا كُنْتَ جَاهلا … وَيَأتيك بالأخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ
Günler sana bilmediğin şeyleri açığa çıkaracak … Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getiriverecek.
وَيَأتيكَ بالأخْبَار مَنْ لَمْ تَبِع لهُ … بَتَاتا ولم تَضرب له وَقْتَ مَوْعِدِ
Ve kendisine hiçbir azık satmadığın … ve buluşma vakti tayin etmediğin kimse sana haberleri getiriverecek.
وقال الحافظ أبو بكر البيهقي: أخبرنا أبو عبد الحافظ، حدثنا أبو حفص عمر بن أحمد بن
Hâfız Ebû Bekir el-Beyhakī şöyle dedi: Bize Ebû Abdi'l-Hâfız haber verdi, bize Ebû Hafs Ömer b. Ahmed b.
نعيم -وكيل المتقي ببغداد-حدثنا أبو محمد عبد الله بن هلال النحوي الضرير، حدثنا علي بن عمرو الأنصاري، حدثنا سفيان بن عيينة ، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة، ﵂، قالت: ما جمع رسول الله ﷺ بيت شعر قط، إلا بيتا واحدًا.
Nuaym -Bağdat'ta el-Müttakī'nin vekili- anlattı, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Hilâl en-Nahvî ed-Darîr anlattı, bize Ali b. Amr el-Ensârî anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne , Zührî'den, o Urve'den, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattı; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu tek beyit dışında asla tam bir şiir beytini bir araya getirip okumamıştır:
تَفَاءلْ بما تَهْوَى يَكُنْ فَلَقَلَّمَا … يُقَالُ لِشَيْءٍ كَانَ إلا تَحَقَّقَا
Arzuladığın şey hakkında hayra yor ki olsun; zira pek azdır ki … 'Oldu' denilen bir şey gerçek olmasın.
سألت شيخنا الحافظ أبا الحجاج المزّي عن هذا الحديث، فقال: هو منكر. ولم يعرف شيخ الحاكم، ولا الضرير.
Şeyhimiz Hâfız Ebû'l-Haccâc el-Mizzî'ye bu hadisi sordum; o: "Bu münkerdir; ne Hâkim'in şeyhi ne de ed-Darîr tanınmaktadır" dedi.
وقال سعيد بن أبي عَرُوبة عن قتادة: قيل لعائشة: هل كان رسول الله ﷺ يتمثل بشيء من الشعر؟ قالت: كان أبغضَ الحديث إليه، غير أنه كان يتمثل ببيت أخي بني قيس، فيجعل أوله آخره، وآخره أوله. فقال أبو بكر ليس هكذا. فقال رسول الله ﷺ: "إني والله ما أنا بشاعر ولا ينبغي لي". رواه ابن أبي حاتم وابن جرير، وهذا لفظه.
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den nakletti: Âişe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirden bir şeyle temsil getirir miydi?" diye soruldu. O şöyle dedi: Şiir ona sözlerin en sevimsiziydi; ancak Kays oğullarının kardeşinin beytiyle temsil getirir, onun başını sonuna, sonunu başına koyardı. Ebû Bekir: 'Böyle değil' deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Vallahi ben şair değilim, bu bana yakışmaz da" buyururdu. Bunu İbn Ebî Hâtim ve lafız kendisine ait olmak üzere İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال معمر عن قتادة: بلغنى أن عائشة سُئلت: هل كان رسول الله ﷺ يتمثل بشيء من الشعر؟ فقالت: لا إلا بيت طَرَفَة:
Ma'mer, Katâde'den nakletti: Bana ulaştığına göre Âişe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirden bir şeyle temsil getirir miydi?" diye soruldu; o da: "Hayır, yalnız Tarafe'nin şu beyti müstesna:
سَتُبْدي لكَ الأيامُ مَا كُنْتَ جَاهلا … وَيَأْتيك بالأخبارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ
Günler sana bilmediğin şeyleri açığa çıkaracak … Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getiriverecek"
فجعل يقول: "مَن لم تُزَوّد بالأخبار". فقال أبو بكر: ليس هذا هكذا. فقال: "إني لست بشاعر، ولا ينبغي لي"
dedi. O: "Haberlerle azıklandırmadığın kimse" demeye başladı. Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Bu böyle değildir' dedi. O da: "Ben şair değilim, bu bana yakışmaz da" buyurdu.
وثبت في الصحيحين أنه، ﵊، تمثل يوم حفر الخندق بأبيات عبد الله بن رواحة، ولكن تبعًا لقول أصحابه، فإنهم كانوا يرتجزون وهم يحفرون، فيقولون:
Sahîhayn'da sâbit olduğuna göre o aleyhisselâm Hendek kazısı gününde Abdullah b. Ravâha'nın beyitleriyle temsil getirmiştir; fakat bu, ashâbının sözüne uyarak olmuştur; zira onlar hendek kazarken recez söylüyor ve şöyle diyorlardı:
لاهُمَّ لوْلا أنت مَا اهْتَدَيْنَا مَا اهْتَدَيْنَا … وَلا تَصَدَّقْنَا وَلا صَلَّيْنَا
Allah'ım! Sen olmasaydın hidayete eremezdik, hidayete eremezdik … Ne sadaka verebilirdik ne namaz kılabilirdik.
فَأَنزلَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا … وَثَبِّت الأقْدَامَ إنْ لاقَيْنَا
Üzerimize bir sekînet (huzur ve güven) indir … Karşılaşırsak ayaklarımızı sabit kıl.
إنّ الألى قَدْ بَغَوا عَليْنَا … إذَا أرَادُوا فِتْنَةً أَبَيْنَا
O kimseler ki bize karşı azgınlık ettiler … Bir fitne istediklerinde biz kaçındık/direndik.
ويرفع صوته بقوله: "أبينا" ويمدها . وقد روي هذا بزحاف في الصحيح أيضًا. وكذلك ثبت أنه قال يوم حنين وهو راكب البغلة، يُقدم بها في نحور العدو:
[Resûlullah] "Ebeynâ (direndik/kaçındık)" derken sesini yükseltir ve onu uzatırdı. Bu [rivayet] Sahih'te zihâf ile (vezin değişikliğiyle) de rivayet edilmiştir. Aynı şekilde Huneyn gününde katıra binmiş ve onunla düşmanın göğsüne doğru ilerlerken şöyle dediği sâbittir: