Binûn

Sâffât Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا عمر بن عبد الرحمن الأبار أبو حفص قال: سألت إسماعيل السدي عن هذه الآية: (قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ) ? قال: فقال لي: ما ذكرك هذا؟ قلت: قرأته آنفا فأحببت أن أسألك عنه؟ فقال: أما فاحفظ، كان شريكان في بني إسرائيل، أحدهما مؤمن والآخر كافر، فافترقا على ستة آلاف دينار، كل واحد منهما ثلاثة آلاف دينار، فمكثا ما شاء الله أن يمكثا، ثم التقيا فقال الكافر للمؤمن: ما صنعت في مالك؟ أضربت به شيئا؟ أتجرت به في شيء؟ فقال له المؤمن: لا فما صنعت أنت؟ فقال: اشتريت به أرضا ونخلا وثمارا وأنهارا قال: فقال له المؤمن: أو فعلت؟ قال: نعم. فرجع المؤمن حتى إذا كان الليل صلى ما شاء الله أن يصلي، فلما انصرف أخذ ألف دينار فوضعها بين يديه، ثم قال: اللهم إن فلانا -يعني شريكه الكافر-اشترى أرضا ونخلا وثمارا وأنهارا بألف دينار، ثم يموت غدا ويتركها، اللهم إني اشتريت منك بهذه الألف دينار أرضا ونخلا وثمارا وأنهارا في الجنة. قال: ثم أصبح فقسمها في المساكين. قال: ثم مكثا ما شاء الله أن يمكثا، ثم التقيا فقال الكافر

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Arafe rivayet etti, bize Ebû Hafs Ömer b. Abdirrahmân el-Ebbâr rivayet edip dedi ki: İsmâîl es-Süddî'ye şu ayeti sordum: { قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } “İçlerinden biri der ki: ‘Gerçekten benim bir arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen de mi tasdik edenlerdensin?’”. [Süddî] bana şöyle dedi: “Sana bunu hatırlatan nedir?” Ben: “Az önce onu okudum ve sana hakkında soru sormak istedim” dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: “Öyleyse iyi belle: İsrâiloğulları içinde biri mümin, diğeri kâfir iki ortak vardı. Altı bin dinarı her birine üç bin dinar düşecek şekilde [paylaşıp] ayrıldılar. Allah'ın dilediği bir süre kaldılar. Sonra karşılaştılar; kâfir mümine: ‘Malını ne yaptın? Onunla bir kazanç sağladın mı? Onunla bir ticarete giriştin mi?’ dedi. Mümin ona: ‘Hayır, peki sen ne yaptın?’ dedi. [Kâfir]: ‘Onunla [bir miktar] toprak, hurmalık, meyvelikler ve ırmaklar satın aldım’ dedi. [Süddî] dedi ki: Mümin ona: ‘Gerçekten [bunu] yaptın mı?’ diye sordu. O: ‘Evet’ dedi. Mümin [evine] döndü; gece olunca Allah'ın dilediği kadar namaz kıldı. [Namazdan] çıkınca bin dinar alıp önüne koydu, sonra şöyle dedi: ‘Allahım! Falan -yani kâfir ortağını kastediyor- bin dinara toprak, hurmalık, meyvelikler ve ırmaklar satın aldı; sonra yarın ölecek ve bunları bırakıp gidecek. Allahım! Ben de cennette bir toprak, hurmalık, meyvelikler ve ırmaklar karşılığında bu bin dinarla senden satın aldım.’ [Süddî] dedi ki: Sabah olunca da onu yoksullara dağıttı. [Süddî] dedi ki: Sonra Allah'ın dilediği bir süre [daha] kaldılar; ardından tekrar karşılaştılar ve kâfir [şöyle] dedi:

للمؤمن: ما صنعت في مالك، أضربت به في شيء؟ أتجرت به في شيء؟ قال: لا فما صنعت أنت. قال: كانت ضيعتي قد اشتد علي مؤنتها، فاشتريت رقيقا بألف دينار، يقومون بي فيها، ويعملون لي فيها. فقال له المؤمن: أوفعلت؟ قال: نعم. قال: فرجع المؤمن حتى إذا كان الليل صلى ما شاء الله أن يصلي، فلما انصرف أخذ ألف دينار فوضعها بين يديه، ثم قال: اللهم إن فلانا -يعني شريكه الكافر-اشترى رقيقا من رقيق الدنيا بألف دينار، يموت غدا ويتركهم، أو يموتون فيتركونه، اللهم، وإني اشتري منك بهذه الألف الدينار رقيقا في الجنة. ثم أصبح فقسمها في المساكين. قال: ثم مكثا ما شاء الله تعالى أن يمكثا، ثم التقيا فقال الكافر للمؤمن: ما صنعت في مالك؟ أضربت به في شيء؟ أتجرت به في شيء؟ قال لا فما صنعت أنت؟ قال: أمري كله قد تم إلا شيئا واحدا، فلانة قد مات عنها زوجها، فأصدقتها ألف دينار، فجاءتني بها ومثلها معها. فقال له المؤمن: أوفعلت؟ قال: نعم. فرجع المؤمن حتى إذا كان الليل صلى ما شاء الله أن يصلي، فلما انصرف أخذ الألف الدينار الباقية، فوضعها بين يديه، وقال: اللهم إن فلانا -يعني شريكه الكافر-تزوج زوجة من أزواج الدنيا فيموت غدا فيتركها، أو يموت فتتركه، اللهم وإني أخطب إليك بهذه الألف الدينار حوراء عيناء في الجنة. ثم أصبح فقسمها بين المساكين. قال: فبقي المؤمن ليس عنده شيء. قال: فلبس قميصا من قطن، وكساء من صوف، ثم أخذ مرا فجعله على رقبته، يعمل الشيء ويحفر الشيء بقوته. قال: فجاءه رجل فقال: يا عبد الله، أتؤاجرني نفسك مشاهرة، شهرا بشهر، تقوم على دواب لي تعلفها وتكنس سَرْقينها؟ قال: نعم. قال: فواجره نفسه مشاهرة، شهرا بشهر، يقوم على دوابه. قال: فكان صاحب الدواب يغدو كل يوم ينظر إلى دوابه، فإذا رأى منها دابة ضامرة، أخذ برأسه فوجأ عنقه، ثم يقول له: سرقت شعير هذه البارحة؟ فلما رأى المؤمن هذه الشدة قال: لآتين شريكي الكافر، فلأعملن في أرضه فيطعمني هذه الكسرة يوما، ويكسوني هذين الثوبين إذا بليا. قال: فانطلق يريده، فلما انتهى إلى بابه وهو ممس، فإذا قصر مشيد في السماء، وإذا حوله البوابون فقال لهم: استأذنوا لي صاحب هذا القصر فإنكم إذا فعلتم سره ذلك، فقالوا له: انطلق إن كنت صادقا فنم في ناحية، فإذا أصبحت فتعرض له. قال: فانطلق المؤمن، فألقى نصف كسائه تحته، ونصفه فوقه، ثم نام. فلما أصبح أتى شريكه فتعرض له، فخرج شريكه الكافر وهو راكب، فلما رآه عرفه فوقف عليه وسلم عليه وصافحه، ثم قال له: ألم تأخذ من المال مثل ما أخذت؟ قال: بلى وهذه حالي وهذه حالك. قال: أخبرني ما صنعت في مالك؟ قال: لا تسألني عنه. قال: فما جاء بك؟ قال: جئت أعمل في أرضك هذه، فتطعمني هذه الكسرة يوما بيوم، وتكسوني هذين الثوبين إذا بليا. قال: لا ولكن أصنع بك ما هو خير من هذا، ولكن لا ترى مني خيرا حتى تخبرني ما صنعت في مالك؟ قال: أقرضته: قال: من؟ قال: المليء الوفي. قال: من؟ قال: الله ربي. قال: وهو

Mümine şöyle dedi: “Malını ne yaptın? Onunla bir şeye yatırım yaptın mı? Bir ticarete giriştin mi?” [Mümin]: “Hayır, peki sen ne yaptın?” dedi. [Kâfir]: “Arazimin masrafı bana ağır gelmişti; bu yüzden arazimde bana hizmet etsinler ve orada benim için çalışsınlar diye bin dinara köleler satın aldım” dedi. Mümin ona: “Gerçekten bunu yaptın mı?” diye sordu. O da: “Evet” dedi. [Süddî] dedi ki: Mümin geri döndü; gece olunca Allah’ın dilediği kadar namaz kıldı. Namazı bitirince bin dinar alıp önüne koydu, sonra şöyle dua etti: “Allahım! Falanca -yani kâfir ortağını kastediyor- dünya kölelerinden bin dinara köleler satın aldı; yarın o ölecek ve onları bırakacak veya onlar ölecek ve onu bırakacaklar. Allahım! Ben ise bu bin dinarla Senden cennette köleler satın alıyorum.” Sonra sabah olunca o parayı yoksullar arasında paylaştırdı. [Süddî] dedi ki: Sonra Allah Teâlâ’nın dilediği bir müddet kaldılar. Ardından karşılaştılar ve kâfir mümine: “Malını ne yaptın? Onunla bir şeye yatırım yaptın mı? Bir ticarete giriştin mi?” dedi. [Mümin]: “Hayır, peki sen ne yaptın?” dedi. [Kâfir]: “Bütün işlerim tamamlandı, geriye sadece bir şey kaldı: Falanca kadının kocası ölmüştü; ben de ona bin dinar mehir verdim, o da yanında bir o kadarıyla bana geldi” dedi. Mümin ona: “Gerçekten bunu yaptın mı?” diye sordu. O da: “Evet” dedi. Mümin geri döndü; gece olunca Allah’ın dilediği kadar namaz kıldı. Namazı bitirince kalan bin dinarı alıp önüne koydu ve şöyle dua etti: “Allahım! Falanca -yani kâfir ortağını kastediyor- dünya kadınlarından bir kadınla evlendi; yarın o ölecek ve kadını bırakacak ya da kendisi ölecek kadın onu bırakacak. Allahım! Ben ise bu bin dinarla Senden cennette iri gözlü bir huri istiyorum.” Sonra sabah olunca o parayı yoksullar arasında paylaştırdı. [Süddî] dedi ki: Müminin elinde hiçbir şey kalmadı. Pamuktan bir gömlek ve yünden bir aba giydi. Sonra bir kazma alıp omzuna koydu; gücü yettiğince bir şeyler yapıyor ve kazıyordu. [Süddî] dedi ki: Bir adam gelip ona şöyle dedi: “Ey Allah’ın kulu! Aylık olarak, aydan aya bende ücretle çalışır mısın? Hayvanlarıma bakar, onları yemler ve gübrelerini süpürürsün.” O da: “Evet” dedi. Böylece hayvanlarına bakmak üzere aydan aya aylıkla onun yanında ücretli olarak çalışmaya başladı. [Süddî] dedi ki: Hayvanların sahibi her gün sabah erkenden gelip hayvanlarına bakıyordu. Onlardan zayıflamış bir hayvan görünce, [müminin] başından tutup boynuna yumruk vuruyor, sonra da ona: “Dün gece bunun arpasını çaldın mı?” diyordu. Mümin bu sıkıntıyı görünce şöyle dedi: “Kâfir ortağıma gideyim ve onun arazisinde çalışayım; o bana her gün şu bir lokma ekmeği yedirir ve eskidikleri zaman da bana şu iki elbiseyi giydirir.” [Süddî] dedi ki: Onu bulmak için yola çıktı. Akşam vakti kapısına vardığında, göğe yükselen muhkem bir saray ve etrafında kapıcılar gördü. Onlara: “Şu sarayın sahibinin huzuruna girmem için bana izin isteyin; zira bunu yaparsanız bu onun hoşuna gidecektir” dedi. Onlar da: “Eğer doğru söylüyorsan git bir kenarda uyu; sabah olunca onun karşısına çıkarsın” dediler. Mümin gitti, abasının yarısını altına serip yarısını da üzerine örttü, sonra uyudu. Sabah olunca ortağının yanına vardı ve karşısına çıktı. Kâfir ortağı binek üzerinde dışarı çıktı. Onu görünce tanıdı; başında durdu, ona selam verip musafaha etti (tokalaştı). Sonra ona: “Sen de o maldan benim aldığım kadar almamış mıydın?” dedi. [Mümin]: “Evet, ama işte benim hâlim ve işte senin hâlin!” dedi. [Kâfir]: “Bana malını ne yaptığını söyle!” dedi. [Mümin]: “Onu bana sorma” dedi. [Kâfir]: “Peki seni buraya ne getirdi?” dedi. [Mümin]: “Şu arazinde çalışmaya geldim; sen bana günden güne şu bir lokma ekmeği yedirirsin ve eskidikleri zaman da şu iki elbiseyi bana giydirirsin” dedi. [Kâfir]: “Hayır, aksine sana bundan daha hayırlısını yaparım; ancak malını ne yaptığını bana anlatmadıkça benden hiçbir hayır göremezsin” dedi. [Mümin]: “Onu borç verdim” dedi. [Kâfir]: “Kime?” diye sordu. [Mümin]: “Zengin ve sözüne sadık olana” dedi. [Kâfir]: “Kime?” diye sordu. [Mümin]: “Rabbim olan Allah’a” dedi. [Süddî] dedi ki: O sırada...

مصافحه فانتزع يده من يده، ثم قال: (أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ * أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ) -قال السدي: محاسبون-قال: فانطلق الكافر وتركه. قال: فلما رآه المؤمن ليس يلوي عليه، رجع وتركه، يعيش المؤمن في شدة من الزمان، ويعيش الكافر في رخاء من الزمان. قال: فإذا كان يوم القيامة وأدخل الله المؤمن الجنة، يمر فإذا هو بأرض ونخل وثمار وأنهار، فيقول: لمن هذا ؟ فيقال: هذا لك. فيقول: يا سبحان الله! أوَ بلغ من فضل عملي أن أثاب بمثل هذا؟! قال: ثم يمر فإذا هو برقيق لا تحصى عدتهم، فيقول: لمن هذا؟ فيقال: هؤلاء لك. فيقول: يا سبحان الله! أوبلغ من فضل عملي أن أثاب بمثل هذا؟! قال: ثم يمر فإذا هو بقبة من ياقوتة حمراء مجوفة، فيها حوراء عيناء، فيقول: لمن هذه؟ فيقال: هذه لك. فيقول: يا سبحان الله! أوبلغ من فضل عملي أن أثاب بمثل هذا؟! قال: ثم يذكر المؤمن شريكه الكافر فيقول: (إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ * أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ) قال: فالجنة عالية، والنار هاوية. قال: فيريه الله شريكه في وسط الجحيم، من بين أهل النار، فإذا رآه المؤمن عرفه، فيقول (تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ * أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ * إِلا مَوْتَتَنَا الأولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ * إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ) بمثل ما من عليه. قال: فيتذكر المؤمن ما مر عليه في الدنيا من الشدة، فلا يذكر مما مر عليه في الدنيا من الشدة، أشد عليه من الموت .

tokalaşıyordu; elini hemen onun elinden çekti, sonra şöyle dedi: (أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ * أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ) “Sen gerçekten tasdik edenlerden misin? Biz ölüp de toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman hesaba mı çekileceğiz?” -Süddî: ‘Hesaba çekilecek olanlar’ [demektir] dedi-. [Süddî] dedi ki: Kâfir bırakıp gitti . Mümin de onun kendisine hiç iltifat etmediğini görünce geri dönüp onu bıraktı. Mümin zamanın darlığı içinde yaşarken kâfir ise zamanın bolluğu içinde yaşıyordu. [Süddî] dedi ki: Kıyamet günü olup da Allah mümini cennete koyduğunda, [mümin] gezerken bir de bakar ki bir arazi, hurmalıklar, meyveler ve nehirler var. ‘Bu kime ait?’ der. ‘Bu senindir’ denilir. O: ‘Sübhânallah! Benim amelimin fazileti buna mükâfat olacak dereceye ulaştı mı?!’ der. [Süddî] dedi ki: Sonra yürür, bir de bakar ki sayılamayacak kadar çok köle var. ‘Bunlar kimin?’ der. ‘Bunlar senindir’ denilir. O: ‘Sübhânallah! Benim amelimin fazileti buna mükâfat olacak dereceye ulaştı mı?!’ der. [Süddî] dedi ki: Sonra yürür, bir de bakar ki içi oyulmuş kırmızı yakuttan bir çadır var ve içinde iri gözlü bir huri duruyor. ‘Bu kime ait?’ der. ‘Bu senindir’ denilir. O: ‘Sübhânallah! Benim amelimin fazileti buna mükâfat olacak dereceye ulaştı mı?!’ der. [Süddî] dedi ki: Sonra mümin, kâfir ortağını hatırlar ve şöyle der: (إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ * يَقُولُ أَئِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ * أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ) “Benim bir arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen gerçekten tasdik edenlerden misin? Biz ölüp de toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman hesaba mı çekileceğiz?” [Süddî] dedi ki: Cennet yücededir, cehennem ise derindedir. [Süddî] dedi ki: Allah, cehennemliklerin arasından cehennemin ortasındaki ortağını ona gösterir. Mümin onu görünce tanır ve şöyle der: (تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ * أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ * إِلا مَوْتَتَنَا الأولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ * إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ) “Allah'a yemin olsun ki, az kalsın beni de helak edecektin! Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de mutlaka [azaba] getirilenlerden olurdum. Biz artık ölmeyecek miyiz? İlk ölümümüz hariç ve biz azaba da uğratılmayacağız, öyle mi? Şüphesiz bu, büyük bir kurtuluştur. Çalışanlar böylesi için çalışsın!” Yani kendisine lütfedilen şeyin benzeri için [çalışsınlar]. [Süddî] dedi ki: Mümin dünyada başından geçen sıkıntıları hatırlar da dünyada başından geçen sıkıntılardan hiçbirini ölümden daha şiddetli olarak hatırlamaz .

{أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦) ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)}

{أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦) ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)} “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? (62) Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav ve azap) kıldık. (63) O, cehennemin ta dibinde çıkan bir ağaçtır. (64) Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir. (65) Muhakkak ki onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır. (66) Sonra onlar için onun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır. (67) Sonra şüphesiz onların dönüşü yine çılgın alevli cehennemedir. (68) Çünkü onlar babalarını sapıklık içinde buldular; (69) Kendileri de onların peşinden koşturup duruyorlar. (70)”

يقول الله تعالى: أهذا الذي ذكره من نعيم الجنة وما فيها من مآكل ومشارب ومناكح وغير ذلك من الملاذ -خير ضيافة وعطاء (أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ) ? أي: التي في جهنم.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Cennet nimetlerinden ve oradaki yiyecekler, içecekler, nikâhlar ve diğer lezzetlerden zikrettiği bu şeyler mi ağırlanma ve ikram olarak daha hayırlıdır, (أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ) “yoksa zakkum ağacı mı?” Yani cehennemde olan ağaç mı?

وقد يحتمل أن يكون المراد بذلك شجرة واحدة معينة، كما قال بعضهم من أنها شجرة تمتد فروعها إلى جميع محال جهنم كما أن شجرة طوبى ما من دار في الجنة إلا وفيها منها غصن.

Bununla belirli tek bir ağacın kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim bazılarının dediği gibi, Tûbâ ağacının cennetteki her konakta bir dalının bulunması misali, bu ağaç da dalları cehennemin her tarafına uzanan bir ağaçtır.

وقد يحتمل أن يكون المراد بذلك جنس شجر، يقال له: الزقوم، كقوله تعالى: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلآكِلِينَ} [المؤمنون: ٢٠]، يعني الزيتونة. ويؤيد ذلك قوله تعالى: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ} [الواقعة: ٥١، ٥٢].

Bununla zakkum denilen bir ağaç cinsinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلآكِلِينَ} [el-Mü’minûn: 20] “Tûr-i Sînâ'dan çıkan, yiyenler için yağ ve katık veren bir ağaç da [yarattık]” buyruğunda zeytin ağacını kastetmesi gibidir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu desteklemektedir: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ} [el-Vâkıa: 51, 52] “Sonra siz, ey sapıklar, yalanlayıcılar! Mutlaka zakkum ağacından yiyeceksiniz.”

وقوله: (إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ)، قال قتادة: ذكرت شجرة الزقوم، فافتتن بها أهل الضلالة،

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: Zakkum ağacı zikredilince, sapıklık ehli onunla fitneye düştü;

وقالوا: صاحبكم ينبئكم أن في النار شجرة، والنار تأكل الشجر، فأنزل الله ﷿:: (إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ) غذت من النار، ومنها خلقت.

ve şöyle dediler: ‘Arkadaşınız size ateşte bir ağaç olduğunu haber veriyor; oysa ateş ağacı yer [bitirir]!’ Bunun üzerine Allah azze ve celle: (إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ) “O, cehennemin ta dibinde çıkan bir ağaçtır” [ayetini] indirdi; [yani] ateşten beslenmiş ve ondan yaratılmıştır.

وقال مجاهد: (إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ) قال أبو جهل -لعنه الله-: إنما الزقوم التمر والزبد أتزقمه.

Mücâhid: (إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ) “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: Ebû Cehil -Allah ona lanet etsin-: ‘Zakkum ancak hurma ve tereyağıdır, ben onu yutarım’ demiştir.

قلت: ومعنى الآية: إنما أخبرناك يا محمد بشجرة الزقوم اختبارا تختبر به الناس، من يصدق منهم ممن يكذب، كقوله تعالى: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} [الإسراء: ٦٠].

Ben derim ki: Ayetin anlamı şudur: Ey Muhammed! İnsanlardan kimin tasdik edip kimin yalanlayacağını sınaman için sana zakkum ağacını sadece bir imtihan olarak haber verdik; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلا طُغْيَانًا كَبِيرًا} [el-İsrâ: 60] “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da yalnızca insanları sınamak için kıldık. Biz onları korkuturuz da bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmaz.”

وقوله: (إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ) أي: أصل منبتها في قرار النار، (طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ) تبشيع [لها] وتكريه لذكرها.

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ) “O, cehennemin ta dibinde çıkan bir ağaçtır” buyruğu, yani onun bitiş yeri ateşin dibindedir demektir. (طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ) “Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” buyruğu ise, onun çirkinliğini [ortaya koymak] ve anılışından nefret ettirmek içindir.

قال وهب بن منبه: شعور الشياطين قائمة إلى السماء.

Vehb b. Münebbih: “Şeytanların saçları göğe doğru dikilmiştir” demiştir.

وإنما شبهها برءوس الشياطين وإن لم تكن معروفة عند المخاطبين؛ لأنه قد استقر في النفوس أن الشياطين قبيحة المنظر.

Muhataplar tarafından [bizzat] bilinmese bile onu şeytanların başlarına benzetmesi, şeytanların çirkin görünüşlü olduğunun zihinlere yerleşmiş olmasındandır.

وقيل: المراد بذلك ضرب من الحيات، رءوسها بشعة المنظر.

Bununla başları çirkin görünüşlü olan bir yılan türünün kastedildiği de söylenmiştir.

وقيل: جنس من النبات، طلعه في غاية الفحاشة.

Tomurcukları son derece çirkin bir bitki türü olduğu da söylenmiştir.

وفي هذين الاحتمالين نظر، وقد ذكرهما ابن جرير، والأول أقوى وأولى، والله أعلم.

Bu iki ihtimalde de durup düşünmek gerekir; İbn Cerîr bunları zikretmiştir, fakat birincisi daha kuvvetli ve daha uygundur; en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ)، ذكر تعالى أنهم يأكلون من هذه الشجرة التي لا أبشع منها، ولا أقبح من منظرها، مع ما هي عليه من سوء الطعم والريح والطبع، فإنهم ليضطرون إلى الأكل منها، لأنهم لا يجدون إلا إياها، وما في معناها، كما قال [تعالى]: {لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلا مِنْ ضَرِيعٍ * لا يُسْمِنُ وَلا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ} [الغاشية: ٦، ٧].

Allah Teâlâ'nın: (فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ) “Muhakkak ki onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır” buyruğunda, tadının, kokusunun ve tabiatının kötülüğüyle birlikte, kendisinden daha çirkini ve görüntüsünden daha iğrenci olmayan bu ağaçtan onların yiyeceklerini zikretmiştir. Çünkü onlar ondan ve onun anlamındaki şeylerden başka bir şey bulamadıkları için onu yemeye mecbur kalacaklardır; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلا مِنْ ضَرِيعٍ * لا يُسْمِنُ وَلا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ} [el-Gâşiye: 6, 7] “Onlar için darî'den (kuru ve zehirli bir dikenden) başka hiçbir yiyecek yoktur; ne besler ne de açlığı giderir.”

وقال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن مرزوق، حدثنا شعبة، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس، ﵄، أن رسول الله ﷺ تلا هذه الآية، وقال: "اتقوا الله حق تقاته، فلو أن قطرة من الزقوم قطرت في بحار الدنيا، لأفسدت على أهل الأرض معايشهم فكيف بمن يكون طعامه؟ ".

İbn Ebî Hâtim rahimehullâh dedi ki: Bize babam anlattı, bize Amr b. Merzûk anlattı, bize Şu'be, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu ve şöyle buyurdu: “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun. Eğer zakkumdan bir damla dünya denizlerine damlatılsaydı, yeryüzü halkının geçimliklerini bozardı; o halde yiyeceği o olan kimsenin hali nice olur?”

ورواه الترمذي، والنسائي، وابن ماجه، من حديث شعبة، وقال الترمذي: حسن صحيح.

Bunu Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, Şu'be hadisinden rivayet etmişlerdir ve Tirmizî: “Hasen sahihtir” demiştir.

وقوله تعالى: (ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ) قال ابن عباس: يعني شرب الحميم على الزقوم.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ } “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Zakkumun üzerine kaynar su içilmesini kastetmektedir.

وقال في رواية عنه: (شَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ) مزجا من حميم.

Ondan gelen bir rivayette ise: (شَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ) “Kaynar sudan bir karışım” [ifadesini], kaynar sudan bir katkı [olarak açıklamıştır].

وقال غيره: يعني يمزج لهم الحميم بصديد وغساق، مما يسيل من فروجهم وعيونهم.

Başkası da şöyle demiştir: Yani avret yerlerinden ve gözlerinden akan irin ve kanlı irin ile onlar için kaynar su birbirine karıştırılır.

وقال ابن أبي حاتم، حدثنا أبي، حدثنا حَيْوَة بن شُرَيح الحضرمي، حدثنا بَقيَّة بن الوليد، عن صفوان بن عمرو، أخبرني عبيد بن بسر عن أبي أمامة الباهلي ﵁ عن رسول الله ﷺ، أنه كان يقول: "يقرب -يعني إلى أهل النار-ماء فيتكرهه، فإذا أدنى منه شوى وجهه، ووقعت فروة رأسه فيه. فإذا شربه قطع أمعاءه حتى تخرج من دبره" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize babam anlattı, bize Hayve b. Şüreyh el-Hadramî anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd, Safvân b. Amr'dan anlattı, bana Ubeyd b. Büsr , Ebû Ümâme el-Bâhilî'den radıyallâhu anh , o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki kendisi şöyle buyururdu: “Cehennem ehline [bir su] yaklaştırılır, ondan iğrenir. Ona iyice yaklaştırılınca yüzünü kızartır ve kafa derisi onun içine düşer . Onu içtiği zaman bağırsaklarını parça parça eder, nihayet arkasından çıkarlar” .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن رافع، حدثنا يعقوب بن عبد الله، عن جعفر وهارون بن عنترة، عن سعيد بن جبير قال: إذا جاع أهل النار استغاثوا بشجرة الزقوم، فأكلوا منها فاختلست جلود وجوههم [فيها]. فلو أن مارا يمر بهم يعرفهم لعرف وجوههم فيها، ثم يصب عليهم العطش فيستغيثون فيغاثون بماء كالمهل -وهو الذي قد انتهى حره-فإذا أدنوه من أفواههم اشتوى من حره لحوم وجوههم التي قد سقطت عنها الجلود، ويصهر ما في بطونهم، فيمشون تسيل أمعاؤهم وتتساقط جلودهم، ثم يضربون بمقامع من حديد، فيسقط كل عضو على حياله، يدعون بالثبور.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Amr b. Râfi' anlattı, bize Ya'kūb b. Abdillâh, Ca'fer ve Hârûn b. Antere'den , o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Cehennem ehli acıktıklarında zakkum ağacından yardım isterler ve ondan yerler; bunun üzerine yüzlerinin derileri [onun içinde] sıyrılıp çekilir . Öyle ki onları tanıyan biri yanlarından geçecek olsa yüzlerini onda tanırdı. Sonra üzerlerine susuzluk dökülür ve su isterler; onlara erimiş maden tortusu gibi -ki sıcaklığı son hadde ulaşmıştır- bir su ile imdat edilir. Onu ağızlarına yaklaştırdıklarında, derileri düşmüş olan yüz etleri onun hararetinden kızarır ve karınlarındakiler erir. Bağırsakları akarak ve derileri dökülerek yürürler; sonra demirden topuzlarla vurulurlar da her bir uzuv kendi başına [yere] düşer ve helak olmak için feryat ederler.

وقوله: (ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإلَى الْجَحِيمِ) أي: ثم إن مردهم بعد هذا الفصل لإلى نار تتأجج، وجحيم تتوقد، وسعير تتوهج، فتارة في هذا وتارة في هذا، كما قال تعالى: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٤]. هكذا تلا قتادة هذه الآية عند هذه الآية، وهو تفسير حسن قوي.

Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإلَى الْجَحِيمِ) “Sonra şüphesiz onların dönüşü yine çılgın alevli cehennemedir” buyruğu, yani bu durumdan sonra onların dönecekleri yer alev alev yanan bir ateşe, tutuşmuş bir cehenneme ve kor halindeki bir alevli ateşe olacaktır; bazen bunda, bazen de şunda olurlar demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [er-Rahmân: 44] “Onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” Katâde bu ayeti bu ayetin yanında böyle okumuştur ki bu, güzel ve kuvvetli bir tefsirdir.

وقال السدي في قراءة عبد الله: "ثم إن مقيلهم لإلى الجحيم" وكان عبد الله يقول: والذي نفسي بيده لا ينتصف النهار يوم القيامة حتى يقيل أهل الجنة في الجنة، وأهل النار في النار. ثم قرأ: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [الفرقان: ٢٤].

Süddî, Abdullah'ın kıraatinde: “Sonra onların öğle uykusu yeri mutlaka cehennemedir” [şeklinde olduğunu] söylemiştir. Abdullah şöyle derdi: “Nefsim elinde olana yemin olsun ki kıyamet günü cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde öğle istirahatine çekilmedikçe gün ortalanmaz.” Sonra şu ayeti okudu: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [el-Furkân: 24] “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlı, dinleneceği yer daha güzeldir.”

وروى الثوري، عن ميسرة، عن المنهال بن عمرو، عن أبي عبيدة، عن عبد الله قال: لا ينتصف النهار يوم القيامة حتى يقيل هؤلاء ويقيل هؤلاء. قال سفيان: أراه، ثم قرأ: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا}، "ثم إن مقيلهم لإلى الجحيم".

Sevrî, Meysere'den, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Ebû Ubeyde'den, o da Abdullah'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: “Kıyamet günü bunlar da onlar da öğle istirahatine çekilmedikçe gün ortalanmaz.” Süfyân dedi ki: Öyle sanıyorum ki ardından şu ayetleri okudu: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلا} [el-Furkân: 24] “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlı, dinleneceği yer daha güzeldir” ve “Sonra onların öğle uykusu yeri mutlaka cehennemedir.”

قلت: على هذا التفسير تكون "ثم" عاطفة لخبر على خبر.

Ben derim ki: Bu tefsire göre “sümme” (sonra), bir haberi diğer bir habere bağlayan bir bağlaç olur.

وقوله: (إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ) أي: إنما جازيناهم بذلك لأنهم وجدوا آباءهم على الضلالة فاتبعوهم فيها بمجرد ذلك، من غير دليل ولا برهان؛ ولهذا قال: (فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ) قال

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ} “Şüphesiz onlar, babalarını sapmış kimseler olarak buldular” buyruğu; yani: Biz onlara bu cezayı ancak, babalarını sapıklık üzere bulup hiçbir delil ve bürhan olmaksızın sırf bu yüzden onların peşinden gittikleri için verdik. İşte bu sebeple: {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} “Kendileri de onların peşleri sıra koşturulup duruyorlar” buyurmuştur. [Râvi] dedi ki:

مجاهد: شبيهة بالهرولة. وقال سعيد بن جبير: يسفهون.

Mücâhid: “[Bu], hızlı yürüyüşe (hervele) benzer” demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: “Beyinsizlik ediyorlar” demiştir.

{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)}

{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)} “Andolsun ki onlardan önce, evvelkilerin çoğu da sapmıştı. (71) Andolsun ki biz onların içlerine de uyarıcılar göndermiştik. (72) Bir bak, o uyarılanların sonu nasıl oldu! (73) Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır. (74)”

يخبر تعالى عن الأمم الماضية أن أكثرهم كانوا ضالين يجعلون مع الله آلهة أخرى. وذكر تعالى أنه أرسل فيهم منذرين، ينذرون بأس الله، ويحذرونهم سطوته ونقمته، ممن كفر به وعبد غيره، وأنهم تمادوا على مخالفة رسلهم وتكذيبهم. فأهلك المكذبين ودمرهم، ونجى المؤمنين ونصرهم وظفرهم، ولهذا قال: (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ)

Allah Teâlâ geçmiş ümmetlerin çoğunun sapık olduğunu, Allah ile beraber başka ilahlar edindiklerini haber vermektedir. Allah Teâlâ, Kendisini inkâr edip başkasına ibadet eden kimseleri Allah'ın azabıyla uyaran ve O'nun şiddetli yakalamasından ve intikamından sakındıran uyarıcılar gönderdiğini; onların ise peygamberlerine muhalefet edip onları yalanlamayı sürdürdüklerini zikretmiştir. Bunun üzerine yalanlayanları helak edip köklerini kazımış, müminleri ise kurtarıp onlara yardım etmiş ve üstün kılmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: (فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) “Bir bak, o uyarılanların sonu nasıl oldu! Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.”

{وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦)}

{وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦)} “Andolsun Nûh bize seslenmişti; biz ne güzel icabet edenleriz! (75) Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76)”

لما ذكر تعالى عن أكثر الأولين أنهم ضلوا عن سبيل النجاة، شرع يبين ذلك مفصلا فذكر نوحا، ﵇، وما لقى من قومه من التكذيب، وأنه لم يؤمن منهم إلا القليل مع طول المدة، [فإنه] لبث فيهم ألف سنة إلا خمسين عاما، فلما طال عليه ذلك واشتد عليه تكذيبهم، وكلما دعاهم ازدادوا نفرة، فدعى ربه أني مغلوب فانتصر، فغضب الله لغضبه عليهم؛ ولهذا قال: (وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ) أي: فلنعم المجيبون له. (وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ)، وهو التكذيب والأذى، {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس يقول: لم تبق إلا ذرية نوح ﵇.

Allah Teâlâ evvelkilerin çoğunun kurtuluş yolundan saptığını zikredince, bunu ayrıntılı olarak açıklamaya başladı ve Nûh'u aleyhisselâm, kavminden gördüğü yalanlamayı ve uzun müddete rağmen -ki aralarında elli yılı eksik bin yıl kalmıştı - içlerinden pek azının iman ettiğini zikretti. Bu durum onun için uzayıp kavminin yalanlaması şiddetlenince ve o onları her davet ettiğinde nefretleri arttıkça, ‘Ben yenik düştüm, artık bana yardım et’ diye Rabbine dua etti. Allah da onun kavmine olan öfkesi sebebiyle gazaplandı; nitekim şöyle buyurdu: (وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ) “Andolsun Nûh bize seslenmişti; biz ne güzel icabet edenleriz!” Yani ona ne güzel icabet edenleriz . (وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ) “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık” ki o, yalanlama ve eziyettir. {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini de geride kalanlar kıldık.” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklen: “Nûh'un aleyhisselâm soyundan başkası kalmadı” dediğini rivayet etmiştir.

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ (٨٢)}

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ (٧٨) سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ (٨٢)} “Onun neslini de geride kalanlar kıldık. (77) Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (78) Âlemler içinde Nûh'a selam olsun! (79) Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. (80) Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. (81) Sonra diğerlerini suda boğduk. (82)”

وقال سعيد بن أبي عروبة، عن قتادة في قوله: (وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ) قال: الناس كلهم من ذرية نوح [﵇] .

Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'nin: (وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ) “Onun neslini de geride kalanlar kıldık” buyruğu hakkında: “İnsanların hepsi Nûh'un [aleyhisselâm] soyundandır” dediğini rivayet etmiştir.

وقد روى الترمذي، وابن جرير، وابن أبي حاتم، من حديث سعيد بن بشير، عن قتادة، عن الحسن، عن سمرة، عن النبي ﷺ في قوله: (وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ) قال: "سام، وحام ويافث".

Tirmizî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Semüre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: (وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ) “Onun neslini de geride kalanlar kıldık” ayeti hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Sâm, Hâm ve Yâfes.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الوهاب، عن سعيد، عن قتادة، عن الحسن، عن سمرة؛ أن نبي الله ﷺ قال: "سام أبو العرب، وحام أبو الحبش، ويافث أبو الروم".

İmâm Ahmed dedi ki : Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Semüre'den rivayet etti ki; Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sâm Arapların atası, Hâm Habeşlilerin atası, Yâfes ise Rumların atasıdır.”

ورواه الترمذي عن بشر بن معاذ العقدي، عن يزيد بن زريع، عن سعيد -وهو ابن أبي عروبة-

Bunu Tirmizî de Bişr b. Muâz el-Akadî'den, o Yezîd b. Zürey'den, o Saîd'den -ki o İbn Ebî Arûbe'dir- [rivayet etmiştir]

عن قتادة، به .

o da Katâde'den bu senedle rivayet etmiştir .

قال الحافظ أبو عمر بن عبد البرّ: وقد روي عن عمران بن حُصين، عن النبي ﷺ مثله. والمراد بالروم هاهنا: هم الروم الأوَل، وهم اليونان المنتسبون إلى رومي بن ليطي بن يونان بن يافث بن نوح، ﵇. ثم روى من حديث إسماعيل بن عياش، عن يحيى بن سعيد، عن سعيد بن المسيب قال: ولد نوح ﵇ ثلاثة: سام وحام ويافث، وولد كل واحد من هذه الثلاثة ثلاثة، فولد سامُ العربَ وفارسَ والروم، وولد يافثُ الترك والصقالبة ويأجوج ومأجوج، وولد حامُ القبطَ والسودان والبربر. وروي عن وهب بن منبه نحو هذا ، والله أعلم.

Hâfız Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: İmrân b. Husayn'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzeri rivayet edilmiştir . Buradaki Rumlardan maksat ilk Rumlardır; onlar da Nûh oğlu Yâfes oğlu Yûnân oğlu Lîtî oğlu Rûmî'ye nispet edilen Yunanlılardır aleyhisselâm. Sonra İsmâil b. Ayyâş hadisinden, o Yahyâ b. Saîd'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Nûh'un aleyhisselâm üç çocuğu oldu: Sâm, Hâm ve Yâfes. Bu üçünün her birinden de üçer çocuk oldu; Sâm'dan Araplar, Farslar ve Rumlar; Yâfes'ten Türkler, Slavlar ile Ye'cûc ve Me'cûc; Hâm'dan ise Kıptîler, Siyahlar ve Berberîler doğdu. Vehb b. Münebbih'ten de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir ; en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ)، قال ابن عباس: يذكر بخير.

Allah Teâlâ'nın: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ) “Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” buyruğu hakkında İbn Abbâs: “Hayırla anılır” demiştir.

وقال مجاهد: يعني لسان صدق للأنبياء كلهم.

Mücâhid: “Yani bütün peygamberler için doğru bir övgü lisanı [bıraktık]” demiştir.

وقال قتادة والسدي: أبقى الله عليه الثناء الحسن في الآخرين. قال الضحاك: السلام والثناء الحسن.

Katâde ve es-Süddî: “Allah sonrakiler arasında onun güzelce övülmesini baki kıldı” demişlerdir. Dahhâk ise: “Selam ve güzel övgüdür” demiştir.

وقوله تعالى: (سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ) مفسر لما أبقى عليه من الذكر الجميل والثناء الحسن أنه يسلم عليه في جميع الطوائف والأمم.

Allah Teâlâ'nın: (سَلامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ) “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!” buyruğu, geride bırakılan güzel anılışı ve övgüyü açıklamaktadır ki; bütün zümreler ve ümmetler içinde ona selam verilmektedir.

(إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) أي: هكذا نجزي من أحسن من العباد في طاعة الله، نجعل له لسانَ صدْق يذكر به بعده بحسب مرتبته في ذلك.

(إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız” buyruğu, yani Allah'a itaatte kullardan kim ihsanda bulunursa onu böyle mükâfatlandırırız; bu husustaki mertebesine göre kendisinden sonra anılacağı doğru bir övgü lisanı kılarız demektir.

ثم قال: (إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ) أي المصدقين الموحدين الموقنين، (ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ) أي: أهلكناهم، فلم تبْق منهم عين تطرف، ولا ذكر لهم ولا عين ولا أثر، ولا يعرفون إلا بهذه الصفة القبيحة.

Sonra: (إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ) “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı” yani tasdik eden, birleyen ve kesin inanç sahibi kullarımızdandı buyurdu. (ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ) “Sonra diğerlerini suda boğduk” yani onları helak ettik; öyle ki onlardan kırpışan bir göz bile kalmadı , ne bir adları ne bir kendileri ne de bir izleri kaldı ve bu çirkin vasıftan başka bir şeyle tanınmaz oldular.

{وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧)}

{وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧)} “Şüphesiz İbrâhîm de onun yolunda olanlardandı. (83) Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti. (84) Hani babasına ve kavmine şöyle demişti: ‘Siz nelere tapıyorsunuz?’ (85) ‘Bir iftira ve uydurma olarak mı Allah'tan başka ilahlar istiyorsunuz?’ (86) ‘Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?’ (87)”

قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لإبْرَاهِيمَ) يقول: من أهل دينه. وقال مجاهد: على منهاجه وسنته.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti ki: (وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لإبْرَاهِيمَ) “Şüphesiz İbrâhîm de onun yolunda olanlardandı” ayeti hakkında: “Onun din ehlindendi” demiştir. Mücâhid ise: “Onun yolu ve sünneti üzereydi” demiştir.

(إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ) قال ابن عباس: يعني شهادة أن لا إله إلا الله.

{إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” [ayeti hakkında] İbn Abbâs: “Lâ ilâhe illallâh şehâdetidir” demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشَجّ، حدثنا أبو أسامة، عن عَوْف: قلت لمحمد بن سِيرين: ما القلب السليم؟ قال: يعلم أن الله حق، وأن الساعة آتية لا ريب فيها، وأن الله يبعث من في القبور.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Üsâme, Avf'tan anlattı: Muhammed b. Sîrîn'e: “Kalbi selîm (arınmış kalp) nedir?” diye sordum. O: “Allah'ın hak olduğunu, kıyamet gününün geleceğinde hiçbir şüphe bulunmadığını ve Allah'ın kabirlerdeki kimseleri dirilteceğini bilmesidir ” dedi.

وقال الحسن: سليم من الشرك، وقال عروة: لا يكون لعانا.

Hasan [el-Basrî]: “Şirkten arınmış [kalptir]” demiştir. Urve ise: “Çokça lanet eden olmamasıdır” demiştir.

وقوله: (إِذْ قَالَ لأبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ): أنكر عليهم عبادة الأصنام والأنداد، ولهذا قال: (أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ. فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) قال قتادة: [يعني]: ما ظنكم به أنه فاعل بكم إذا لاقيتموه وقد عبدتم غيره؟!

Allah Teâlâ'nın: (إِذْ قَالَ لأبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ) “Hani babasına ve kavmine şöyle demişti: ‘Siz nelere tapıyorsunuz?’” buyruğu, putlara ve ortak koşulan şeylere tapmalarını kınamıştır. Bu sebeple şöyle demiştir: (أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ. فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ) “‘Bir iftira ve uydurma olarak mı Allah'tan başka ilahlar istiyorsunuz? Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?’” Katâde şöyle demiştir: “[Yani] O'ndan başkasına tapmış olarak O'nun huzuruna vardığınızda, O'nun size ne yapacağını sanıyorsunuz?!”

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦) قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأَسْفَلِينَ (٩٨)}

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦) قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأَسْفَلِينَ (٩٨)} “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı. (88) Ve ‘Ben hastayım’ dedi. (89) Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. (90) O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı ve: ‘Yemiyor musunuz?’ dedi. (91) ‘Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?’ (92) Bunun üzerine sağ eliyle var gücüyle onlara vurmaya başladı. (93) Kavmi koşarak onun yanına geldi. (94) Dedi ki: ‘Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?’ (95) ‘Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.’ (96) Dediler ki: ‘Onun için bir bina yapın da kendisini o alevli ateşe atın!’ (97) Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en alçaklar kıldık. (98)”

إنما قال إبراهيم ﵊ لقومه ذلك، ليقيم في البلد إذا ذهبوا إلى عيدهم، فإنه كان قد أزف خروجُهم إلى عيد لهم، فأحب أن يختلي بآلهتهم ليكسرها، فقال لهم كلاما هو حق في نفس الأمر، فَهموا منه أنه سقيم على مقتضى ما يعتقدونه، (فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ) قال قتادة: والعرب تقول لمن تفكر: نظر في النجوم: يعني قتادة: أنه نظر في السماء متفكرا فيما يلهيهم به، فقال: (إِنِّي سَقِيمٌ) أي: ضعيف.

İbrâhîm aleyhisselâm, kavmine bu sözü sırf onlar bayramlarına gittiklerinde şehirde kalabilmek için söylemişti. Çünkü onların bayram kutlamalarına çıkma vakti yaklaşmıştı. O da putlarını kırmak için onlarla baş başa kalmak istemişti. Bu sebeple onlara gerçekte doğru olan bir söz söyledi, onlar ise kendi inançları gereği onun hasta olduğunu anladılar. (فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ) “Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar”. Katâde şöyle demiştir: Araplar düşünen kimse hakkında “Yıldızlara baktı” derler. Yani Katâde şunu kastetmiştir: O, onları meşgul edip oyalayacağı bir şeyi düşünerek göğe baktı da: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” yani güçsüz ve halsizim dedi.

فأما الحديث الذي رواه ابن جرير هاهنا: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو أسامة، حدثني هشام، عن محمد، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لم يكذب إبراهيم، ﵊، غير ثلاث كذبات: ثنتين في ذات الله، قوله: (إِنِّي سَقِيمٌ)، وقوله {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [الأنبياء: ٦٣]، وقوله في سارة: هي أختي" فهو حديث مخرج في الصحاح والسنن من طرق، ولكن ليس هذا من باب الكذب الحقيقي الذي يذم فاعله، حاشا وكلا وإنما أطلق الكذب على هذا

İbn Cerîr'in burada rivayet ettiği şu hadise gelince: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, bana Hişâm, Muhammed'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İbrâhîm aleyhisselâm üç kez hariç hiç yalan söylememiştir; ikisi Allah'ın zâtı (rızası) uğrunadır: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” sözü ile {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Hayır, bu işi şu büyükleri yapmıştır” [el-Enbiyâ: 63] sözüdür. [Üçüncüsü de] Sâre hakkında söylediği: “O benim kız kardeşimdir” sözüdür.» Bu hadis, Sahîh kitaplarında ve Sünen'lerde muhtelif tarîklerle tahric edilmiştir. Fakat bu, yapanın yerildiği hakiki yalan türünden değildir; hâşâ ve kellâ! Buna yalan denmesi ise ancak

تجوزا، وإنما هو من المعاريض في الكلام لمقصد شرعي ديني، كما جاء في الحديث: "إن [في] المعاريض لمندوحة عن الكذب"

mecaz yoluyladır. Bu ancak şer'î ve dinî bir amaç için sözü dolaylı yoldan söylemek (ta‘rîz) kabilindendir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz sözü dolaylı söylemekte (ta‘rîzde) yalandan kaçınacak geniş bir yol [vardır] .”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن علي بن زيد بن جدعان، عن أبي نَضْرَة ، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ في كلمات إبراهيم الثلاث التي قال: "ما منها كلمة إلا ما حمل بها عن دين الله تعالى، فقال: (إِنِّي سَقِيمٌ)، وقال {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ}، وقال للملك حين أراد المرأة: هي أختي" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan, o Ebû Nadra'dan , o da Ebû Saîd'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İbrâhîm'in söylediği üç söz hakkında şöyle buyurmuştur: “O sözlerin hepsiyle ancak Allah Teâlâ'nın dinini savunmuştur: ‘(إِنِّي سَقِيمٌ) Ben hastayım’ dedi, ‘{بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ} Belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır’ dedi ve hükümdar o kadını [Sâre'yi] istediğinde: ‘O benim kız kardeşimdir’ dedi.”

قال سفيان في قوله: (إِنِّي سَقِيمٌ) يعني: طعين. وكانوا يفرون من المطعون، فأراد أن يخلو بآلهتهم. وكذا قال العوفي عن ابن عباس: (فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ. فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ)، فقالوا له وهو في بيت آلهتهم: اخرج. فقال: إني مطعون، فتركوه مخافة الطاعون.

Süfyân: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” sözü hakkında: “Yani vebaya yakalanmış kimseyim demektir. Onlar ise vebalı kimseden kaçarlardı. O da ilahlarıyla baş başa kalmak istemişti” demiştir. el-Avfî de İbn Abbâs'tan: (فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ. فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ) “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı. Ve ‘Ben hastayım’ dedi” ayeti hakkında şöyle nakletmiştir: O, putların tapınağında iken ona: ‘Çık’ dediler. O da: ‘Ben vebaya yakalandım’ dedi; bunun üzerine taun (veba) korkusundan onu bıraktılar.

وقال قتادة عن سعيد بن المسيب: رأى نجما طلع فقال: (إِنِّي سَقِيمٌ) كابد نبي الله عن دينه (فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ).

Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki: Doğan bir yıldız gördü ve: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” dedi. Allah'ın peygamberi dinini korumak için mücadele verdi ve (فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ) “‘Ben hastayım’ dedi”.

وقال آخرون: فقال : (إِنِّي سَقِيمٌ) بالنسبة إلى ما يستقبل، يعني: مرض الموت.

Başkaları ise şöyle demiştir: O , gelecekteki duruma nispetle: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” demiştir, yani: Ölüm hastalığına [tutulacak biriyim demektir].

وقيل: أراد (إِنِّي سَقِيمٌ) أي: مريض القلب من عبادتكم الأوثان من دون الله ﷿.

Şöyle de denilmiştir: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” sözüyle, sizin Azîz ve Celîl olan Allah'ı bırakıp putlara tapmanızdan dolayı kalben rahatsızım, demeyi kastetmiştir.

وقال الحسن البصري: خرج قوم إبراهيم إلى عيدهم، فأرادوه على الخروج، فاضطجع على ظهره وقال: (إِنِّي سَقِيمٌ)، وجعل ينظر في السماء فلما خرجوا أقبل إلى آلهتهم فكسرها. رواه ابن أبي حاتم.

Hasan el-Basrî şöyle demiştir: İbrâhîm'in kavmi bayramlarına çıktı, onun da çıkmasını istediler. O ise sırtüstü uzanıp: (إِنِّي سَقِيمٌ) “Ben hastayım” dedi ve göğe bakmaya başladı. Onlar çıkıp gidince de ilahlarına yönelip onları kırdı. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

ولهذا قال تعالى: (فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ) أي: إلى عيدهم، (فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ) أي: ذهب إليها بعد أن خرجوا في سرعة واختفاء، (فَقَالَ أَلا تَأْكُلُونَ)، وذلك أنهم كانوا قد وضعوا بين أيديها طعاما قربانا لتُبرّك لهم فيه.

Bu sebeple Allah Teâlâ: (فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ) “Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” yani bayramlarına gittiler; (فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ) “O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı” yani onlar çıktıktan sonra hızlıca ve gizlice onların yanına gitti; (فَقَالَ أَلا تَأْكُلُونَ) “ve: ‘Yemiyor musunuz?’ dedi” buyurmuştur. Bu da şundan dolayıydı: Onlar, kendilerine bereket getirsin diye putların önüne kurban/adak olarak yemek koymuşlardı.

قال السدي: دخل إبراهيم، ﵇ إلى بيت الآلهة، فإذا هم في بَهْوٍ عظيم، وإذا مستقبل باب البهو صنم عظيم، إلى جنبه [صنم آخر] أصغر منه، بعضها إلى جنب بعض، كل صنم يليه أصغر منه، حتى بلغوا باب البهو، وإذا هم قد جعلوا طعاما وضعوه بين أيدي الآلهة، وقالوا: إذا كان حين نرجع وقد بَرَكَت الآلهةُ في طعامنا أكلناه، فلما نظر إبراهيم، عليه والسلام، إلى ما بين أيديهم من الطعام قال: (أَلا تَأْكُلُونَ. مَا لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ)؟!

Süddî şöyle demiştir: İbrâhîm aleyhisselâm ilahların mabedine girdi; bir de gördü ki onlar büyük bir salondadır. Salonun kapısının tam karşısında büyük bir put, onun yanında ondan daha küçük [başka bir put] duruyordu. [Putlar] yan yana dizilmişti; her put kendisinden önce gelenden daha küçüktü ve bu şekilde salonun kapısına kadar ulaşıyordu. [Kavmi] bir yemek hazırlayıp ilahların önüne koymuş ve: “Döndüğümüz vakit ilahlar yemeğimizi bereketlendirmiş olur, biz de onu yeriz” demişlerdi. İbrâhîm aleyhisselâm onların önündeki yemeğe bakınca: { أَلا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لا تَنْطِقُونَ } “Yemez misiniz? Neyiniz var ki konuşmuyorsunuz?” dedi.

وقوله: (فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ): قال الفراء: معناه مال عليهم ضربا باليمين.

Allah Teâlâ'nın: (فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ) “Bunun üzerine sağ eliyle var gücüyle onlara vurmaya başladı” buyruğu hakkında Ferrâ: “Bunun manası, sağ eliyle vurarak üzerlerine çullandı demektir” demiştir.

وقال قتادة والجوهري: فأقبل عليهم ضربا باليمين.

Katâde ve el-Cevherî ise: “Sağ eliyle vurarak üzerlerine yöneldi” demişlerdir.

وإنما ضربهم باليمين لأنها أشد وأنكى؛ ولهذا تركهم جذاذا إلا كبيرا لهم لعلهم إليه يرجعون، كما تقدم في سورة الأنبياء تفسير ذلك.

Onlara sağ eliyle vurması daha kuvvetli ve daha tesirli olmasındandır. Bu sebeple belki ona başvururlar diye onların en büyüğü hariç hepsini paramparça etti; nitekim bunun tefsiri Enbiyâ Suresi'nde geçmişti.

قوله هاهنا: (فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ): قال مجاهد وغير واحد: أي يسرعون.

Buradaki: (فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ) “Kavmi koşarak onun yanına geldi” buyruğu hakkında Mücâhid ve pek çok âlim: “Yani aceleyle koştular” demiştir.

وهذه القصة هاهنا مختصرة، وفي سورة الأنبياء مبسوطة، فإنهم لما رجعوا ما عرفوا من أول وهلة من فعل ذلك حتى كشفوا واستعلموا، فعرفوا أن إبراهيم، ﵇، هو الذي فعل ذلك. فلما جاءوا ليعاتبوه أخذ في تأنيبهم وعيبهم، فقال: (أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ)؟! أي: أتعبدون من دون الله من الأصنام ما أنتم تنحتونها وتجعلونها بأيديكم؟! (وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ) يحتمل أن تكون "ما" مصدرية، فيكون تقدير الكلام: والله خلقكم وعملكم. ويحتمل أن تكون بمعنى "الذي" تقديره: والله خلقكم والذي تعملونه. وكلا القولين متلازم، والأول أظهر؛ لما رواه البخاري في كتاب "أفعال العباد"، عن علي بن المديني، عن مروان بن معاوية، عن أبي مالك، عن ربْعِيّ بن حراش، عن حذيفة مرفوعا قال: "إن الله يصنع كل صانع وصنعته" . وقرأ بعضهم: (وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ)

Bu kıssa burada özet olarak, Enbiyâ Suresi'nde ise ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Onlar döndüklerinde bunu kimin yaptığını ilk anda anlayamadılar, araştırıp sordular ve bunu yapanın İbrâhîm aleyhisselâm olduğunu öğrendiler. Onu azarlamak için geldiklerinde o, onları kınamaya ve ayıplamaya başlayıp şöyle dedi: (أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ) “‘Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?’” Yani kendi ellerinizle yontup yaptığınız putlara Allah'ı bırakıp da tapıyor musunuz?! (وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ) “‘Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.’” Buradaki “mâ” (مَا) edatının masdariyet bildirmesi muhtemeldir; o takdirde cümlenin takdiri: ‘Allah hem sizi hem de sizin amelinizi (yaptığınız işi) yaratmıştır’ şeklinde olur. İsmi mevsul (الذي) manasında olması da muhtemeldir; o takdirde takdiri: ‘Allah hem sizi hem de yaptığınız şeyleri yaratmıştır’ şeklinde olur. Bu iki görüş de birbiriyle bağlantılıdır, ancak birincisi daha açıktır; zira Buhârî, “Halku Ef'âli'l-İbâd” kitabında Ali b. el-Medînî'den, o Mervân b. Muâviye'den, o Ebû Mâlik'ten, o Rib'î b. Hırâş'tan, o da Huzeyfe'den merfû olarak rivayet etmiştir ki: “Şüphesiz Allah her ustayı da onun sanatını/yaptığı işi de yaratır.” Bazıları bu ayeti: (وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ) şeklinde okumuştur.

فعند ذلك لما قامت عليهم الحجة عدلوا إلى أخذه باليد والقهر، فقالوا: (ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ) وكان من أمرهم ما تقدم بيانه في سورة الأنبياء، ونجاه الله من النار وأظهره عليهم، وأعلى حجته ونصرها؛ ولهذا قال تعالى: (فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأسْفَلِينَ)

İşte o zaman aleyhlerine delil apaçık ortaya çıkınca, kaba kuvvet ve zorbalıkla onu yakalama yoluna saptılar ve: (ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ) “‘Onun için bir bina yapın da kendisini o alevli ateşe atın!’” dediler. Onların başına gelenler Enbiyâ Suresi'nde açıklandığı gibidir. Allah onu ateşten kurtardı, onlara galip kıldı, onun delilini yüceltti ve yardım etti. Bu sebeple Allah Teâlâ: (فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الأسْفَلِينَ) “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en alçaklar kıldık” buyurmuştur.

{وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)}

{وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)} “Dedi ki: ‘Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. (99) Rabbim! Bana salihlerden olacak bir çocuk bağışla!’ (100) Biz de ona yumuşak huylu (halîm) bir erkek çocuk müjdeledik. (101) Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince İbrâhîm: ‘Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?’ dedi. O da: ‘Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın’ dedi. (102)”

يقول تعالى مخبرا عن خليله إبراهيم [﵇]: إنه بعد ما نصره الله على قومه وأيس من

Yüce Allah, dostu İbrâhîm'den [aleyhisselâm] haber vererek [şöyle buyurmaktadır]: Şüphesiz o, Allah kendisini kavmine karşı muzaffer kıldıktan ve [artık onların]...

إيمانهم بعدما شاهدوا من الآيات العظيمة، هاجر من بين أظهرهم، وقال: (إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ * رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ) يعني: أولادا مطيعين عوَضًا من قومه وعشيرته الذين فارقهم. قال الله تعالى: (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ) وهذا الغلام هو إسماعيل ﵇، فإنه أولُ ولد بشر به إبراهيم، ﵇، وهو أكبر من إسحاق باتفاق المسلمين وأهل الكتاب، بل في نص كتابهم أن إسماعيل وُلِدَ ولإبراهيم، ﵇، ست وثمانون سنة، وولد إسحاق وعمْر إبراهيم تسع وتسعون سنة. وعندهم أن الله تعالى أمر إبراهيم أن يذبح ابنه وحيده، وفي نسخة: بكْره، فأقحموا هاهنا كذبا وبهتانا "إسحاق"، ولا يجوز هذا لأنه مخالف لنص كتابهم، وإنما أقحموا "إسحاق" لأنه أبوهم، وإسماعيل أبو العرب، فحسدوهم، فزادوا ذلك وحَرّفوا وحيدك، بمعنى الذي ليس عندك غيره، فإن إسماعيل كان ذهب به وبأمه إلى جنب مكة وهذا تأويل وتحريف باطل، فإنه لا يقال: "وحيد" إلا لمن ليس له غيره، وأيضا فإن أول ولد له معزة ما ليس لمن بعده من الأولاد، فالأمر بذبحه أبلغ في الابتلاء والاختبار.

gördükleri o büyük mucizelerden sonra kavminin iman etmesinden ümidini kesince, onların arasından hicret etti ve: (إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ * رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ) “‘Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. Rabbim! Bana salihlerden olacak bir çocuk bağışla!’” dedi; yani ayrıldığı kavmi ve kabilesine bedel itaatkâr evlatlar [istedi]. Allah Teâlâ: (فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ) “Biz de ona yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik” buyurdu. Bu erkek çocuk İsmâîl aleyhisselâm'dır; çünkü o, İbrâhîm aleyhisselâm'a müjdelenen ilk çocuktur ve hem Müslümanların hem de Ehl-i Kitab'ın ittifakıyla İshâk'tan büyüktür. Hatta onların kendi kitaplarının metninde İsmâîl doğduğunda İbrâhîm aleyhisselâm'ın seksen altı yaşında olduğu, İshâk doğduğunda ise İbrâhîm'in doksan dokuz yaşında olduğu yer almaktadır. Onlara göre Allah Teâlâ İbrâhîm'e biricik oğlunu —bir nüshada ise ilk doğan oğlunu— kurban etmesini emretmiştir; fakat buraya yalan ve iftira ile “İshâk” ismini sokuşturmuşlardır. Bu ise caiz değildir, çünkü kendi kitaplarının metnine aykırıdır. “İshâk” ismini sokuşturmalarının sebebi, İshâk'ın onların atası, İsmâîl'in ise Arapların atası olmasıdır; Arapları kıskandıkları için bu ilaveyi yapmışlar ve ‘biriciğin’ ifadesini ‘yanında başkası bulunmayan kimse’ şeklinde tahrif etmişlerdir; zira İsmâîl ve annesi Mekke tarafına götürülmüştü. Bu ise batıl bir tevildir ve tahriftir; çünkü ‘biricik’ sözü ancak başka çocuğu olmayan kimse için kullanılır. Ayrıca ilk çocuğun değeri, sonrakilerde olmayan bir sevgiyi haizdir; dolayısıyla onun kurban edilmesinin emredilmesi imtihan ve sınama bakımından çok daha büyüktür.

وقد ذهب جماعة من أهل العلم إلى أن الذبيح هو إسحاق، وحكي ذلك عن طائفة من السلف، حتى نقل عن بعض الصحابة أيضا، وليس ذلك في كتاب ولا سنة، وما أظن ذلك تُلقى إلا عن أحبار أهل الكتاب، وأخذ ذلك مسلما من غير حجة. وهذا كتاب الله شاهد ومرشد إلى أنه إسماعيل، فإنه ذكر البشارة بالغلام الحليم، وذكر أنه الذبيح، ثم قال بعد ذلك: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ}. ولما بشرت الملائكة إبراهيم بإسحاق قالوا: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} [الحجر: ٥٣]. وقال تعالى: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} [هود: ٧١]، أي: يولد له في حياتهما ولد يسمى يعقوب، فيكون من ذريته عقب ونسل. وقد قدمنا هناك أنه لا يجوز بعد هذا أن يؤمر بذبحه وهو صغير؛ لأن الله [تعالى] قد وعدهما بأنه سيعقب، ويكون له نسل، فكيف يمكن بعد هذا أن يؤمر بذبحه صغيرا، وإسماعيل وصف هاهنا بالحليم؛ لأنه مناسب لهذا المقام.

İlim ehlinden bir grup kurban edilmek istenenin İshâk olduğu görüşüne varmış ve bu selef ulemasından bir taifeden de rivayet edilmiş, hatta bazı sahâbîlerden de nakledilmiştir; fakat bu husus ne Kitap'ta ne de Sünnet'te yer almaktadır. Bunun Ehl-i Kitab'ın hahamlarından alınıp hiçbir delil olmaksızın tartışmasız kabul edildiğini zannediyorum. Oysa Allah'ın Kitabı, onun İsmâîl olduğuna şahitlik etmekte ve bunu göstermektedir. Zira Allah, yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdesini zikretmiş, onun kurban edilmek istenen olduğunu belirtmiş, sonra da ardından: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “Biz ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshâk'ı da müjdeledik” buyurmuştur. Melekler İbrâhîm'e İshâk'ı müjdelediklerinde ise: {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ} “Sana bilgin bir erkek çocuk müjdeliyoruz” [Hicr: 53] demişlerdi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz ona İshâk'ı, İshâk'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik” [Hûd: 71]; yani o ikisinin hayatında ona Ya'kûb adında bir çocuk doğacak ve onun soyundan bir nesil gelecektir. Orada da açıkladığımız üzere, bundan sonra onun henüz küçükken kurban edilmesinin emredilmesi mümkün değildir; çünkü [Yüce] Allah o ikisine onun bir nesil bırakacağını ve soyunun geleceğini vaat etmiştir. Bundan sonra onun küçükken kurban edilmesinin emredilmesi nasıl mümkün olabilir? İsmâîl ise burada “halîm” (yumuşak huylu) olarak vasfedilmiştir; çünkü bu makama uygun olan sıfat budur.

وقوله: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ) أي: كبر وترعرع وصار يذهب مع أبيه ويمشي معه. وقد كان إبراهيم، ﵇، يذهب في كل وقت يتفقد ولده وأم ولده ببلاد "فاران" وينظر في أمرهما، وقد ذكر أنه كان يركب على البراق سريعا إلى هناك، فالله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ) “Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince” buyruğu; yani büyüyüp delikanlı oldu, babasıyla birlikte gidip onunla yürür hale geldi demektir. İbrâhîm aleyhisselâm her vakit Fârân diyarına gidip oğlunu ve oğlunun annesini yoklar, onların durumuna bakardı. Oraya Burak'a binerek hızla gittiği zikredilmiştir; en doğrusunu Allah bilir.

وعن ابن عباس ومجاهد وعِكْرِمة، وسعيد بن جُبَيْر، وعطاء الخراساني، وزيد بن أسلم، وغيرهم: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ) يعني: شب وارتحل وأطاق ما يفعله أبوه من السعي والعمل، (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى) قال عبيد بن عمير: رؤيا الأنبياء وَحْي، ثم تلا هذه الآية: (قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى)

İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Atâ el-Horasânî, Zeyd b. Eslem ve başkalarından rivayet edildiğine göre: (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ) “Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince” ifadesi, yani gençlik çağına erdi, yolculuk yapacak ve babasının yaptığı çalışma ve işleri yapabilecek güce ulaştı demektir. (فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى) “Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince İbrâhîm: ‘Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?’ dedi”. Ubeyd b. Umeyr: “Peygamberlerin rüyası vahiydir” demiş, sonra bu ayeti okumuştur: (قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى) “‘Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?’ dedi”.

وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا أبو عبد الملك الكرندي، حدثنا

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Huseyn b. el-Cüneyd rivayet etti, bize Ebû Abdilmelik el-Kerendî rivayet etti, bize...

سفيان بن عيينة، عن إسرائيل بن يونس، عن سِمَاك، عن عكرمة ، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "رؤيا الأنبياء في المنام وَحْي" ليس هو في شيء من الكتب الستة من هذا الوجه .

Süfyân b. Uyeyne, İsrâîl b. Yûnus'tan, o Simâk'tan, o İkrime'den , o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Peygamberlerin uykudaki rüyası vahiydir.” Bu hadis bu vecihle Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde yer almamaktadır.

وإنما أعلم ابنه بذلك ليكون أهون عليه، وليختبر صبره وجلده وعزمه من صغره على طاعة الله تعالى وطاعة أبيه.

Bunu oğluna haber vermesi, ona daha kolay gelsin ve küçüklüğünden itibaren Allah Teâlâ'ya ve babasına itaatteki sabrını, metanetini ve azmini denemek içindi.

(قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ) أي: امض لما أمرك الله من ذبحي، (سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ) أي: سأصبر وأحتسب ذلك عند الله ﷿. وصدق، صلوات الله وسلامه عليه، فيما وعد؛ ولهذا قال الله تعالى: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا * وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا} [مريم: ٥٤، ٥٥].

(قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ) “O da: ‘Babacığım! Sana emrolunanı yap...’ dedi” yani Allah'ın beni boğazlaman hususunda sana emrettiğini yerine getir; (سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ) “‘...inşallah beni sabredenlerden bulacaksın’ [dedi]” yani sabredecek ve bunun ecrini Azîz ve Celîl olan Allah'tan bekleyeceğim. O, salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh, verdiği sözde durdu; bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولا نَبِيًّا * وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا} “Kitap'ta İsmâîl'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı; bir elçi ve bir peygamberdi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermişti” [Meryem: 54, 55].

{فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)}

{فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ (١٠٨) سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)} “Her ikisi de teslim olup İbrâhîm onu şakağı üzerine yatırınca (103) Biz ona: ‘Ey İbrâhîm!’ diye seslendik. (104) ‘Rüyayı doğruladın; şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız.’ (105) ‘Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır.’ (106) Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik. (107) Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: (108) ‘İbrâhîm'e selam olsun!’ (109) İyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. (110) Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. (111) Biz ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshâk'ı da müjdeledik. (112) Ona da İshâk'a da bereketler verdik. Her ikisinin neslinden iyi davranan da var, nefsine apaçık zulmeden de. (113)”

قال الله تعالى: (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ) أي: فلما تشهدا وذكرا الله تعالى إبراهيم على الذبح والولد على شهادة الموت. وقيل: (أَسْلَمَا)، [يعني] : استسلما وانقادا؛ إبراهيم امتثل أمْرَ الله، وإسماعيل طاعة الله وأبيه. قاله مجاهد، وعكرمة والسدي، وقتادة، وابن إسحاق، وغيرهم.

Allah Teâlâ: (فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ) “Her ikisi de teslim olup İbrâhîm onu şakağı üzerine yatırınca” buyurmuştur; yani her ikisi de kelime-i şehadet getirip Allah Teâlâ'yı zikredince —İbrâhîm kurban etmek üzere, çocuk da ölüm şehadeti üzere—. Şöyle de denilmiştir: (أَسْلَمَا), [yani] teslim olup boyun eğdiler; İbrâhîm Allah'ın emrine, İsmâîl ise Allah'a ve babasına itaate teslim oldu. Bunu Mücâhid, İkrime, es-Süddî, Katâde, İbn İshâk ve başkaları söylemiştir.

ومعنى (وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ) أي: صرعه على وجهه ليذبحه من قفاه، ولا يشاهد وجهه عند ذبحه، ليكون أهون عليه، قال ابن عباس، ومجاهد وسعيد بن جبير، والضحاك، وقتادة: (وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ): أكبه على وجهه.

(وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ) ifadesinin manası; ensesinden boğazlamak ve keserken yüzünü görmemek suretiyle işi kendisine daha kolay kılmak için onu yüzükoyun yere yatırdı demektir. İbn Abbâs, Mücâhid , Saîd b. Cübeyr, Dahhâk ve Katâde: “(وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ): Onu yüzükoyun yere yatırdı demektir” demişlerdir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا سُرَيْج ويونس قالا حدثنا حماد بن سلمة، عن أبي عاصم الغَنَويّ، عن أبي الطفيل ، عن ابن عباس أنه قال: لما أمر إبراهيم بالمناسك عَرَض له الشيطان عند السعي، فسابقه فسبقه إبراهيم، ثم ذهب به جبريل إلى جمرة العقبة، فعرض له الشيطان، فرماه بسبع حصيات حتى ذهب، ثم عرض له عند الجمرة الوسطى فرماه بسبع حصيات، وثَمّ تَلَّه للجبين، وعلى إسماعيل قميص أبيض، فقال له: يا أبت، إنه ليس لي ثوب تكفنني فيه غيره، فاخلعه حتى تكفنني فيه. فعالجه ليخلعه، فنُوديَ من خلفه: (أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا)، فالتفت إبراهيم فإذا بكبش أبيض أقرن أعين. قال ابن عباس: لقد رأيتنا نتبع ذلك الضرب من الكباش.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Süreyc ve Yûnus anlattı, her ikisi dediler ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ebû Âsım el-Ganevî'den, o Ebü't-Tufeyl'den , o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: İbrâhîm'e hac menâsiki emredildiğinde Sa'y mahallinde karşısına şeytan çıktı; onunla yarıştı ve İbrâhîm onu geçti. Sonra Cebrâîl onu Akabe cemresine götürdü, orada da şeytan karşısına çıktı, İbrâhîm ona yedi taş attı ve nihayet şeytan gitti. Sonra orta cemrede karşısına çıktı, ona da yedi taş attı. İşte orada onu şakağı üzerine yatırdı; İsmâîl'in üzerinde beyaz bir gömlek vardı ve: “Babacığım, beni kefenleyeceğin bundan başka elbisem yok, onu çıkar da beni ona kefenle” dedi. İbrâhîm onu çıkarmak için yöneldiğinde arkasından şöyle seslenildi: (أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا) “‘Ey İbrâhîm! Rüyayı doğruladın’”. İbrâhîm dönüp baktığında beyaz, boynuzlu ve iri gözlü bir koç gördü. İbn Abbâs: “Bizim bu tür koçların peşine düştüğümüzü görürdüm” demiştir.

وذكر تمام الحديث في "المناسك" بطوله. ثم رواه أحمد بطوله عن يونس، عن حماد بن سلمة، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، فذكر نحوه إلا أنه قال: "إسحاق". فعن ابن عباس في تسمية الذبيح روايتان، والأظهر عنه إسماعيل، لما سيأتي بيانه.

[Müellif] hadisin tamamını "el-Menâsik" [bölümünde] uzunca zikretmiştir. Sonra Ahmed bunu Yûnus'tan, o Hammâd b. Seleme'den, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan uzunca rivayet etmiş ve benzerini aktarmıştır; ancak o: "İshâk" demiştir. Kurban edilenin (ez-Zebîh) kim olduğu hususunda İbn Abbâs'tan iki rivayet nakledilmiştir; ileride açıklanacağı üzere ondan gelen daha kuvvetli görüş ise onun İsmâîl olduğudur.

وقال محمد بن إسحاق، عن الحسن بن دينار، عن قتادة، عن جعفر بن إياس، عن ابن عباس في قوله: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) قال: خرج عليه كبش من الجنة. قد رعى قبل ذلك أربعين خريفًا، فأرسل إبراهيم ابنه واتبع الكبش، فأخرجه إلى الجمرة الأولى، فرماه بسبع حصيات فأفلَتَه عندها، فجاء الجمرةَ الوسطى فأخرجه عندها، فرماه بسبع حصيات ثم أفلته فأدركه عند الجمرة الكبرى، فرماه بسبع حصيات فأخرجه عندها. ثم أخذه فأتى به المنحر من منى فذبحه، فوالذي نفسُ ابن عباس بيده لقد كان أول الإسلام، وإن رأس الكبش لمعلق بقرنيه في ميزاب الكعبة قد حَشَّ ، يعني: يبس.

Muhammed b. İshâk, Hasan b. Dînâr'dan, o Katâde'den, o Ca'fer b. İyâs'tan, o da İbn Abbâs'tan: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Cennetten onun karşısına bir koç çıktı; bundan önce kırk yıl boyunca [cennette] otlamıştı. İbrâhîm oğlunu bıraktı ve koçun peşine düştü. Koçu birinci cemreye doğru sürdü, orada ona yedi taş attı, koç onun elinden kaçtı. Orta cemreye geldi, onu orada çıkardı ve ona yedi taş attı, sonra yine kaçtı . Onu büyük cemrede yakaladı ve ona yedi taş attı ve onu orada çıkardı. Sonra onu tutup Minâ'daki kurban kesim yerine getirdi ve boğazladı. İbn Abbâs'ın nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, İslam'ın ilk dönemlerinde o koçun başı kurumuş vaziyette boynuzlarından Kâbe'nin oluğuna asılı bulunmaktaydı.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، أخبرنا القاسم قال: اجتمع أبو هريرة وكعب، فجعل أبو هريرة يحدث عن النبي ﷺ، وجعل كعب يحدث عن الكُتُب، فقال أبو هريرة: قال النبي ﷺ: "إن لكل نبي دعوة مستجابة، وإني قد خَبَأتُ دعوتي شفاعة لأمتي يوم القيامة". فقال له كعب: أنت سمعت هذا من رسول الله ﷺ؟ قال: نعم. قال: فداك أبي وأمي -أو: فداه أبي وأمي-أفلا أخبرك عن إبراهيم ﵇؟ إنه لما أُريَ ذبح ابنه إسحاق قال الشيطان: إن لم أفتن هؤلاء عند هذه لم أفتنهم أبدا. فخرج إبراهيم بابنه ليذبحه، فذهب الشيطان فدخل على سارة، فقال: أين ذهب إبراهيم بابنك؟ قالت: غدا به لبعض حاجته. قال: لم يغد لحاجة، وإنما ذهب به ليذبحه. قالت: وَلِم يذبحه؟ قال: زعم أن ربه أمره بذلك. قالت: فقد أحسن أن يطيع ربه. فذهب الشيطان في أثرهما فقال للغلام: أين يذهب بك أبوك؟ قال: لبعض حاجته. قال: إنه لا يذهب بك لحاجة، ولكنه يذهب بك ليذبحك. قال: ولم يذبحني؟ قال: زعم أن ربه أمره بذلك. قال: فوالله لئن كان الله أمره بذلك ليفعلن. قال: فيئس منه فلحق بإبراهيم، فقال: أين غدوت بابنك؟ قال لحاجة. قال: فإنك لم تغد به لحاجة، وإنما غدوت به لتذبحه قال: وَلم أذْبَحه؟ قال: تزعم أن ربك أمرك بذلك. قال: فوالله لئن كان الله أمرني بذلك لأفعلن. قال: فتركه ويئس أن يطاع .

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Zührî'den haber verdi, bize el-Kâsım haber verdi: Ebû Hureyre ile Kâ'b bir araya geldiler. Ebû Hureyre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hadis rivayet etmeye, Kâ'b da [kadim] kitaplardan anlatmaya başladı. Ebû Hureyre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Her peygamberin kabul edilen bir duası vardır; ben ise duamı kıyamet gününde ümmetime şefaat etmek üzere sakladım” buyurdu, dedi. Kâ'b ona: “Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mi işittin?” dedi. Ebû Hureyre: “Evet” dedi. Kâ'b: “Anam babam sana feda olsun —yahut: anam babam ona feda olsun— sana İbrâhîm aleyhisselâm'dan haber vereyim mi? Ona rüyasında oğlu İshâk'ı kurban etmesi gösterilince şeytan: ‘Eğer bunları bu olayda saptıramazsam bir daha asla saptıramam’ dedi. İbrâhîm oğlunu kurban etmek üzere yola çıktı. Şeytan gidip Sâre'nin yanına girdi ve: ‘İbrâhîm senin oğlunu nereye götürdü?’ dedi. Sâre: ‘Bir ihtiyacı için sabahleyin götürdü’ dedi. Şeytan: ‘Bir ihtiyaç için götürmedi, onu boğazlamak için götürdü’ dedi. Sâre: ‘Onu niçin boğazlasın ki?’ dedi. Şeytan: ‘Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia etti’ dedi. Sâre: ‘Rabbine itaat etmekle en güzelini yapmıştır’ dedi. Bunun üzerine şeytan onların peşine düşüp çocuğa: ‘Baban seni nereye götürüyor?’ dedi. Çocuk: ‘Bir ihtiyacı için’ dedi. Şeytan: ‘ O seni bir ihtiyaç için götürmüyor, seni boğazlamak için götürüyor’ dedi. Çocuk: ‘Beni niçin boğazlasın ki?’ dedi. Şeytan: ‘Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia etti’ dedi. Çocuk: ‘Vallahi eğer Allah ona bunu emretmişse mutlaka yapacaktır’ dedi. Kâ'b dedi ki: Şeytan ondan ümidini kesip İbrâhîm'e yetişti ve: ‘Oğlunu sabahleyin nereye götürdün?’ dedi. İbrâhîm: ‘Bir ihtiyaç için’ dedi. Şeytan: ‘Sen onu bir ihtiyaç için götürmedin, onu boğazlamak için götürdün’ dedi. İbrâhîm: ‘Onu niçin boğazlayayım ki?’ dedi. Şeytan: ‘Rabbinin sana bunu emrettiğini iddia ediyorsun’ dedi. İbrâhîm: ‘Vallahi eğer Allah bana bunu emretmişse mutlaka yapacağım’ dedi. Kâ'b dedi ki: Bunun üzerine şeytan onu bıraktı ve kendisine itaat edilmesinden ümidini kesti .

وقد رواه ابن جرير عن يونس، عن ابن وَهْب، عن يونس بن يزيد، عن ابن شهاب، أن عمرو بن أبي سفيان بن أسيد بن جَاريَةَ الثقفي أخبره، أن كعبا قال لأبي هريرة … فذكره بطوله، وقال في آخره: وأوحى الله إلى إسحاق أني أعطيتك دعوة أستجيب لك فيها. قال إسحاق: اللهم، إني أدعو أن تستجيب لي: أيُّما عَبْد لقيك من الأولين والآخرين، لا يشرك بك شيئًا، فأدخله الجنة.

İbn Cerîr de bunu Yûnus'tan, o İbn Vehb'den, o Yûnus b. Yezîd'den, o İbn Şihâb'dan nakletmiştir: Amr b. Ebî Süfyân b. Üseyd b. Câriye es-Sekafî ona Kâ'b'ın Ebû Hureyre'ye şöyle dediğini haber vermiştir... diyerek rivayeti uzunca zikretti ve sonunda şöyle dedi: Allah İshâk'a: “Sana, senin için kabul edeceğim bir dua [hakkı] verdim” diye vahyetti. İshâk da: “Allahım! Benim senden kabul etmeni dilediğim duam şudur: Öncekilerden ve sonrakilerden sana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kavuşan her bir kulunu cennete koymandır” dedi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن الوزير الدمشقي، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا عبد الرحمن بن زيد بن أسلم عن أبيه، عن عطاء بن يسار ، عن أبي هريرة [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله خيرني بين أن يغفر لنصف أمتي، وبين أن أختبئ شفاعتي، فاختبأت شفاعتي، ورجوت أن تكفر الجَمْ لأمتي، ولولا الذي سبقني إليه العبد الصالح لتعجلت فيها دعوتي، إن الله لما فرج عن إسحاق كرْبَ الذبح قيل له: يا إسحاق، سل تعطه. فقال: أما والذي نفسي بيده لأتعجلنها قبل نزغات الشيطان، اللهم من مات لا يشرك بك شيئا فاغفر له وأدخله الجنة".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. el-Vezîr ed-Dımaşkî anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem babasından, o Atâ b. Yesâr'dan , o da Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah beni ümmetimin yarısının bağışlanması ile şefaatimi saklamam arasında muhayyer bıraktı; ben de şefaatimi sakladım ve ümmetimin pek çoğuna kefaret olmasını umdum. Eğer o Salih Kul'un benden önce davrandığı şey olmasaydı duamı hemen orada yapardım. Allah İshâk'tan boğazlanma sıkıntısını giderdiğinde ona: ‘Ey İshâk, iste; sana verilecektir’ denildi. O da: ‘Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şeytanın vesveselerinden önce davranıp hemen isteyeceğim: Allah'ım! Sana hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimseyi bağışla ve onu cennete koy!’ dedi.”

هذا حديث غريب منكر . وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم ضعيف الحديث، وأخشى أن يكون في الحديث زيادة مُدْرَجَة، وهي قوله: "إن الله تعالى لما فرج عن إسحاق" إلى آخره، والله أعلم. فهذا إن كان محفوظا فالأشبه أن السياق إنما هو عن "إسماعيل"، وإنما حرفوه بإسحاق؛ حَسَدًا منهم كما تقدم، وإلا فالمناسك والذبائح إنما محلها بمنى من أرض مكة، حيث كان إسماعيل لا إسحاق [﵉] ، فإنه إنما كان ببلاد كنعان من أرض الشام.

Bu hadis garîb ve münkerdir . Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem hadiste zayıftır. Hadiste: “Allah Teâlâ İshâk'tan giderdiğinde...” ifadesinden sonuna kadar olan kısmın müdrec (sonradan eklenmiş) bir ilave olmasından endişe ederim; en doğrusunu Allah bilir. Eğer bu rivayet mahfuz ise, siyakın “İsmâîl” hakkında olması daha uygundur; daha önce geçtiği üzere kıskançlıkları sebebiyle onu İshâk olarak tahrif etmişlerdir. Aksi takdirde hac menâsiki ve kurban yerleri İshâk'ın değil, İsmâîl'in bulunduğu Mekke topraklarındaki Minâ'dadır [aleyhimesselâm] ; zira İshâk Şam topraklarındaki Ken'ân diyarındaydı.

وقوله تعالى: (وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا) أي: قد حصل المقصودُ من رؤياك بإضجاعك ولدك للذبح

Allah Teâlâ'nın: (وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا) “Biz ona: ‘Ey İbrâhîm! Rüyayı doğruladın’ diye seslendik” buyruğu; yani çocuğunu boğazlamak üzere yatırmanla rüyandaki maksat hâsıl oldu demektir.

وذكر السدي وغيره أنه أمَرّ السكين على رقبته فلم تقطع شيئًا، بل حال بينها وبينه صفيحة من نحاس ونودي إبراهيم، ﵇، عند ذلك: (قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا)

es-Süddî ve başkaları, İbrâhîm'in bıçağı onun boynuna sürttüğünü fakat hiçbir şey kesmediğini, bilakis bıçakla boyun arasına bakırdan bir levhanın girdiğini zikretmişlerdir. İşte o sırada İbrâhîm aleyhisselâm'a: (قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا) “Rüyayı doğruladın” diye seslenildi.

وقوله: (إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) أي: هكذا نصرف عمن أطاعنا المكاره والشدائد، ونجعل لهم من أمرهم فرجا ومخرجا، كقوله تعالى: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} [الطلاق: ٢، ٣].

Allah Teâlâ'nın: (إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ) “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız” buyruğu; yani bize itaat edenlerden hoşlanılmayan şeyleri ve sıkıntıları böyle savar, işlerinde onlar için bir ferahlık ve çıkış yolu kılarız demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا} “Kim Allah'tan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu açar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır. Kim Allah'a tevekkül ederse, O kendisine yeter. Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü koymuştur” [Talâk: 2, 3].

وقد استدل بهذه الآية والقصة جماعة من علماء الأصول على صحة النسخ قبل التمكن من الفعل، خلافا لطائفة من المعتزلة، والدلالة من هذه ظاهرة، لأن الله تعالى شرع لإبراهيم ذَبْحَ ولده، ثم نسخه عنه وصرفه إلى الفداء، وإنما كان المقصود من شرعه أولا إثابة الخليل على الصبر على ذبح ولده وعزمه على ذلك؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ) أي: الاختبار الواضح الجلي؛ حيث أمر بذبح ولده، فسارع إلى ذلك مستسلما لأمر الله، منقادا لطاعته؛ ولهذا قال تعالى: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧].

Usûl âlimlerinden bir grup, Mu'tezile'den bir topluluğun aksine, fiilin yerine getirilmesi imkânı doğmadan önce neshin caiz olduğuna bu ayet ve kıssayı delil getirmişlerdir. Buradaki delalet gayet açıktır; zira Allah Teâlâ İbrâhîm'e oğlunu boğazlamasını emretmiş, sonra bunu ondan neshedip fidyeye dönüştürmüştür. Bunun ilk başta emredilmesindeki asıl maksat ise Halîl'in, oğlunu boğazlama hususundaki sabrı ve buna olan kesin azmi sebebiyle mükâfatlandırılmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ bu sebeple: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ) “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır” buyurmuştur. Yani oğlunu boğazlaması emredildiğinde, Allah'ın emrine teslim olup itaatine boyun eğerek buna koşması, apaçık ve besbelli bir imtihandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve [vazifesini tam] yerine getiren İbrâhîm'in [sahifelerinde olanlar]” [en-Necm: 37].

وقوله: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) قال سفيان الثوري، عن جابر الجُعْفي، عن أبي الطفيل، عن علي، ﵁: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) قال: بكبش أبيض أعين أقرن، قد ربط بسمرة -قال أبو الطفيل وجدوه مربوطًا بسُمَرة في ثَبِير

Allah Teâlâ'nın: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyruğu hakkında Süfyân es-Sevrî, Câbir el-Cu'fî'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan: (وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ) “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında: “Semura ağacına bağlanmış beyaz, iri gözlü ve boynuzlu bir koç ile [fidye verdik]” dediğini rivayet etmiştir. Ebü't-Tufeyl: “Onu Sebîr dağında bir semure ağacına bağlı buldular” demiştir.

وقال الثوري أيضا، عن عبد الله بن عثمان بن خثيم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: كبش قد رعى في الجنة أربعين خريفًا.

es-Sevrî yine Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: “Cennette kırk yıl boyunca otlamış bir koç idi.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يوسف بن يعقوب الصفار، حدثنا داود العطار، عن ابن خثيم ، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: الصخرة التي بمنى بأصل ثبير هي الصخرة التي ذبح عليها إبراهيم فداء ابنه، هبط عليه من ثبير كبش أعين أقرن له ثغاء، فذبحه، وهو الكبش الذي قَرّبه ابن آدم فتقبل منه، فكان مخزونا حتى فدي به إسحاق.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Yûsuf b. Ya'kûb es-Saffâr anlattı, bize Dâvûd el-Attâr, İbn Huseym'den , o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: “Minâ'da Sebîr dağının eteğinde bulunan kaya, İbrâhîm'in oğluna fidye olarak [koçu] üzerinde boğazladığı kayadır. Sebîr dağından ona meleyen, iri gözlü ve boynuzlu bir koç indi, o da onu boğazladı. Bu, Âdem'in oğlunun kurban sunduğu ve kendisinden kabul olunan koç idi; İshâk'a fidye kılınıncaya kadar muhafaza edilmişti.”

وروي أيضا عن سعيد بن جبير أنه قال: كان الكبش يرتع في الجنة حتى تشقق عنه ثبير، وكان عليه عِهْن أحمر.

Yine Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Koç, Sebîr dağı yarılıncaya kadar cennette otlamaktaydı ve üzerinde kırmızı bir yün vardı.