Binûn

Sâffât Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن عبد الرحيم البَرْقي ، حدثنا عمرو بن أبي سلمة قال: سمعت زُهَيرًا عمن سمع أبا العالية قال: حدثني أبي بن كعب: أنه سأل رسول الله ﷺ عن قوله: (وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ)، قال: "يزيدون عشرين ألفا" .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahîm el-Berkî anlattı, bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Züheyr'den işittim, o da Ebu'l-Âliye'den işiten kimseden rivayet etti; o şöyle dedi: Bana Übey b. Ka'b anlattı: Kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ) “Ve onu yüz bin veya daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik.” ayeti hakkında sormuş; o da: “Yirmi bin fazlaydılar” buyurmuştur.

ورواه الترمذي عن علي بن حُجْر، عن الوليد بن مسلم، عن زُهَير، عن رجل، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب، به، وقال: غريب. ورواه ابن أبي حاتم من حديث زهير، به .

Bunu et-Tirmizî; Ali b. Hucr'dan, o Velîd b. Müslim'den, o Züheyr'den, o bir adamdan, o Ebu'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan bu senetle rivayet etmiş ve: «Garibtir» demiştir. İbn Ebî Hâtim de Züheyr'in hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .

قال ابن جرير: وكان بعض أهل العربية من أهل البصرة يقول في ذلك: معناه إلى المائة الألف ، أو كانوا يزيدون عندكم، يقول: كذلك كانوا عندكم.

İbn Cerîr dedi ki: Basralı bazı Arap dili âlimleri bu ayet hakkında şöyle diyorlardı: Bunun manası; yüz bin kişiye yahut sizin nazarınızda daha fazla olan kimselere demektir; yani sizin yanınızda öyleydiler, demektir.

وهكذا سلك ابن جرير هاهنا ما سلكه عند قوله تعالى: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} [البقرة: ٧٤]، وقوله {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} [النساء: ٧٧]، وقوله: {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى} [النجم: ٩] أن المراد ليس أنقص من ذلك، بل أزيد.

İbn Cerîr burada da; Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} [el-Bakara: 74] “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu.”, {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} [en-Nisâ: 77] “İçlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha da çok korkarlar.” ve {فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى} [en-Necm: 9] “Araları iki yay aralığı kadar, hatta daha da yakın oldu.” ayetlerindeki yolunu izlemiş ve kastın; bundan daha az değil, bilakis daha çok olduğunu belirtmiştir.

وقوله: (فَآمَنُوا) أي: فآمن هؤلاء القوم الذين أرسل إليهم يونس، ﵇، جميعهم. (فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ) أي: إلى وقت آجالهم، كقوله: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [يونس: ٩٨].

Allah Teâlâ'nın: (فَآمَنُوا) “Sonunda iman ettiler.” buyruğu; yani Yûnus aleyhisselâm'ın kendilerine gönderildiği bu kavmin hepsi iman etti demektir. (فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ) “Bunun üzerine biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.” buyruğu ise; ecellerinin vaktine kadar demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} [Yûnus: 98] “Keşke iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Ancak Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman edince, dünya hayatında rezillik azabını üzerlerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar yararlandırdık.”.

{فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)}

{فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)} “Şimdi onlara sor: Kızlar senin Rabbinin de erkekler onların mı? Yoksa biz melekleri kız olarak yarattık da onlar buna şahit miydiler? Dikkat edin! Onlar iftiraları yüzünden mutlaka şöyle diyorlar: «Allah doğurdu!» Şüphesiz onlar yalancıdırlar. [Allah] kızları erkeklere tercih mi etmiş?”

يقول تعالى منكرًا على هؤلاء المشركين في جعلهم لله البنات، سبحانه، ولهم ما يشتهون، أي: من الذكور، أي: يَودّون لأنفسهم الجيد. {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [النحل: ٥٨] أي: يسوءه ذلك، ولا يختار لنفسه إلا البنين. يقول تعالى: فكيف نسبوا إلى الله

Allah Teâlâ, -O, [bütün noksanlıklardan] münezzehtir- kız çocuklarını Allah'a nispet edip canlarının çektiğini -yani erkek çocukları- kendilerine ayıran, bir diğer deyişle kendileri için iyi olanı arzu eden bu müşrikleri kınayarak şöyle buyurmaktadır: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} [en-Nahl: 58] “Onlardan birine bir kız [çocuğu] müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.” Yani bu durum onun canını sıkar ve kendisi için erkek çocuklardan başkasını seçmez. Allah Teâlâ buyuruyor ki: Nasıl olur da Allah'a

[تعالى] القسم الذي لا يختارونه لأنفسهم؟ ولهذا قال: (فَاسْتَفْتِهِمْ) أي: سلهم على سبيل الإنكار عليهم: (أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ) كقوله: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} [النجم: ٢١، ٢٢].

[Teâlâ]'ya kendileri için seçmedikleri payı isnat ederler? İşte bu sebeple: (فَاسْتَفْتِهِمْ) “Şimdi onlara sor”, yani onları kınama sadedinde onlara sor: (أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ) “Kızlar senin Rabbinin de erkekler onların mı?” buyurmuştur. Bu, tıpkı şu buyruk gibidir: {أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الأُنْثَى * تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى} [en-Necm: 21, 22] “Erkek size de dişi O'na mı? O halde bu, insafsızca bir taksimdir!”.

وقوله: (أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ) أي: كيف حكموا على الملائكة أنهم إناث وما شاهدوا خلقهم؟ كقوله: {وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ} [الزخرف: ١٩] أي: يسألون عن ذلك يوم القيامة.

(أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ) “Yoksa biz melekleri dişi olarak yarattık da onlar buna şahit miydiler?” buyruğu; yani meleklerin yaratılışına tanık olmadıkları halde onların dişi olduklarına nasıl hükmettiler demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ} [ez-Zuhruf: 19] “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular? Şahitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir!”; yani kıyamet gününde bundan sorguya çekileceklerdir.

وقوله: (أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ) أي: من كذبهم (لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ) أي: صدر منه الولد (وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) فذكر الله عنهم في الملائكة ثلاثة أقوال في غاية الكفر والكذب، فأولا جعلوهم بنات الله، فجعلوا لله ولدًا. وجعلوا ذلك الولد أنثى، ثم عبدوهم من دون الله. وكل منها كاف في التخليد في نار جهنم.

Allah Teâlâ'nın: (أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ) “Dikkat edin! Onlar iftiraları yüzünden”, yani yalanları sebebiyle (لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ) “mutlaka: «Allah doğurdu!» diyorlar.”, yani O'ndan çocuk meydana geldi diyorlar, (وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) “Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” buyruğu... Allah onların melekler hakkında küfür ve yalanın zirvesi olan üç sözünü zikretmiştir: İlk olarak melekleri Allah'ın kızları sayarak Allah'a çocuk isnat ettiler; sonra bu çocuğun dişi olduğunu iddia ettiler; ardından da onlara Allah'tan başka taptılar. Bunların her biri, cehennem ateşinde ebedi kalmak için başlı başına yeterlidir.

ثم قال منكرا عليهم: (أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ) أي: أيّ شيء يحمله عن أن يختار البنات دون البنين؟ كقوله: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} [الإسراء: ٤٠]؛ ولهذا قال: {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} أي: ما لكم عقول تتدبرون بها ما تقولون؟.

Sonra onları kınayarak: (أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ) “[Allah] kızları erkeklere tercih mi etmiş?” buyurmuştur; yani erkekler dururken kızları seçmeye O'nu sevk eden şey nedir ? Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلا عَظِيمًا} [el-İsrâ: 40] “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi? Doğrusu siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz.”. İşte bundan dolayı: {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” buyurmuştur; yani söylediğiniz şeyleri düşünecek aklınız yok mu?

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)}

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧) وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? Hiç düşünmez misiniz? Yoksa apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru söyleyenler iseniz kitabınızı getirin! Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin [hesap için] huzura getirileceklerini bilirler. Allah onların nitelemelerinden münezzehtir; Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.”

(أَفَلا تَذَكَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ) أي: حجة على ما تقولونه.

(أَفَلا تَذَكَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ) “Hiç düşünmez misiniz? Yoksa apaçık bir deliliniz mi var?” Yani söylediğiniz şeye dair bir hüccetiniz mi var?

(فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: هاتوا برهانا على ذلك يكون مستندًا إلى كتاب مُنزل من السماء عن الله: أنه اتخذ ما تقولونه، فإن ما تقولونه لا يمكن استناده إلى عقل، بل لا يُجَوّزُه العقل بالكلية.

(فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) “Eğer doğru söyleyenler iseniz kitabınızı getirin!” Yani söylediğiniz şeyi [Allah'ın] edindiğine dair Allah katından gökten indirilmiş bir kitaba dayanan bir delil getirin! Zira söylediğiniz şeyin akla dayandırılması mümkün değildir; bilakis akıl bunu bütünüyle reddeder.

وقوله: (وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا) قال مجاهد: قال المشركون: الملائكةُ بناتُ الله. فسأل أبو بكر، ﵁: فمن أمهاتهن؟ قالوا: بنات سَرَوات الجن. وكذا قال قتادة، وابن زيد، ولهذا قال تعالى: (وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ) أي: الذين نسبوا إليهم ذلك: (إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ) أي: إن الذين قالوا ذلك لمحضرون في العذاب يوم الحساب لكذبهم في ذلك وافترائهم، وقولهم الباطل بلا علم.

Allah Teâlâ'nın: (وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا) “Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular.” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: «Müşrikler: Melekler Allah'ın kızlarıdır, dediler. Ebû Bekir radıyallâhu anh: Peki onların anneleri kimdir? diye sordu. Onlar: Cinlerin ileri gelenlerinin kızlarıdır, dediler.» Katâde ve İbn Zeyd de böyle demiştir. İşte bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ) “Andolsun cinler de bilmektedirler ki”, yani kendilerine bu isnat yapılan cinler: (إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ) “kendilerinin [hesap için] huzura getirileceklerini”; yani bunu söyleyenlerin, bu konudaki yalanları, iftiraları ve bilgisizce söyledikleri batıl sözleri sebebiyle hesap gününde azaba hazır edileceklerini kesinlikle bilmektedirler.

وقال العوفي: عن ابن عباس في قوله: (وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا) قال: زعم أعداء الله أنه ﵎ هو وإبليس أخوان. حكاه ابن جرير .

el-Avfî, İbn Abbâs'tan : (وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا) “Bir de O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular.” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Allah'ın düşmanları, O'nunla celle celâluhû İblis'in kardeş olduğunu iddia ettiler.» Bunu İbn Cerîr nakletmiştir .

وقوله: (سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ) أي: تعالى وتقدس وتنزه عن أن يكون له ولد، وعما يصفه به الظالمون الملحدون علوا كبيرا.

Allah Teâlâ'nın: (سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ) “Allah onların nitelemelerinden münezzehtir.” buyruğu; yani O, çocuk sahibi olmaktan ve zalimlerin, mülhidlerin Kendisine yakıştırdığı şeylerden pek yücedir, mukaddestir ve çok üstündür.

وقوله: (إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) استثناء منقطع، وهو من مثبت، إلا أن يكون الضمير في قوله: (عَمَّا يَصِفُونَ) عائدا إلى جميع الناس ثم استثنى منهم المخلصين، وهم المتبعون للحق المنزل على كل نبي ومرسل. وجعل ابن جرير هذا الاستثناء من قوله: (إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ)، وفي هذا الذي قاله نظر.

Allah Teâlâ'nın: (إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.” buyruğu münkati bir istisnadır ve olumlu bir ifadedendir. Ancak (عَمَّا يَصِفُونَ) “onların nitelemelerinden” ifadesindeki zamirin bütün insanlara dönmesi ve sonra onların içinden her peygambere ve elçiye indirilen hakka uyan ihlaslı kulların istisna edilmiş olması da mümkündür. İbn Cerîr bu istisnanın: (إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) “Kendileri mutlaka [azaba] hazır edileceklerdir; Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.” şeklinde olduğunu kabul etmiştir; fakat onun bu dediği tartışmaya açıktır.

{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)}

{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢) إِلا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)} “(161) Şüphesiz siz ve taptığınız şeyler, (162-163) Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız. (164) [Melekler derler ki:] «Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır. (165) Şüphesiz biz, [saf saf] dizilenleriz. (166) Ve şüphesiz biz, [Allah'ı] tesbih edenleriz.» (167) [Müşrikler] her ne kadar şöyle diyor idiyseler de: (168) «Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (169) elbette Allah'ın ihlasa erdirilmiş kullarından olurduk.» (170) Fakat [kitap gelince] onu inkâr ettiler. Artık yakında [başlarına geleceği] bileceklerdir!”

يقول تعالى مخاطبا للمشركين (فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ * مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ) أي: ما ينقاد لمقالكم وما أنتم عليه من الضلالة والعبادة الباطلة من هو أضل منكم ممن ذُري للنار. {لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} [الأعراف: ١٧٩]. فهذا الضرب من الناس هو الذي ينقاد لدين الشرك والكفر والضلالة، كما قال تعالى: {إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ * يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ} [الذاريات: ٨، ٩] أي: إنما يضل به من هو مأفوك ومبطل.

Allah Teâlâ müşriklere hitap ederek: (فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ * مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ) “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı kandırıp saptıramazsınız.” buyurmaktadır; yani sizin sözünüze ve içinde bulunduğunuz sapıklığa ve batıl ibadete, ancak ateş için yaratılmış olan ve sizden daha sapık kimseler boyun eğer . {لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} [el-A'râf: 179] “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”. Bu tür insanlar, şirk, küfür ve sapıklık dinine boyun eğen kimselerdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ * يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ} [ez-Zâriyât: 8, 9] “Şüphesiz siz çelişkili bir söz içindesiniz. Ondan saptırılan kimse saptırılır.”; yani ondan ancak haktan çevrilmiş ve batıla batmış olan kimse saptırılır.

ثم قال تعالى مُنزها للملائكة مما نَسَبوا إليهم من الكفر بهم والكذب عليهم أنهم بنات الله: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) أي: له موضع مخصوص في السماوات ومقامات العبادة لا يتجاوزه ولا يتعداه .

Sonra Allah Teâlâ, onların kendilerine nispet ettikleri küfür ve meleklerin Allah'ın kızları olduğu yalanından melekleri tenzih ederek şöyle buyurdu: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “[Melekler derler ki:] «Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır.»”; yani göklerde ve ibadet makamlarında aşamayacağı ve ötesine geçemeyeceği belirli bir yeri vardır.

وقال ابن عساكر في ترجمته لمحمد بن خالد بسنده إلى عبد الرحمن بن العلاء بن سعد ، عن أبيه -وكان ممن بايع يوم الفتح-أن رسول الله ﷺ قال يوما لجلسائه: "أطَّت السماء وحُقّ لها أن تَئِطّ، ليس فيها موضع قَدَم إلا عليه ملك راكع أو ساجد". ثم قرأ: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) .

İbn Asâkir, Muhammed b. Hâlid'in biyografisinde kendi senediyle Abdurrahman b. el-Alâ b. Sa'd'dan , o da babasından -ki o, Fetih günü biat edenlerdendir- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gün meclisindekilere şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Gök gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; onda rükû veya secde halinde bir melek bulunmayan bir ayaklık yer dahi yoktur.” Sonra şu ayeti okudu: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) “Ve şüphesiz biz saf saf dizilmişizdir. Ve şüphesiz biz [O'nu] tesbih edenleriz.”.

وقال الضحاك في تفسيره: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) قال: كان مسروق يَرْوي عن عائشة، ﵂، أنها قالت: قال رسول الله ﷺ: "ما من السماء الدنيا موضع إلا عليه ملك ساجد أو قائم". فذلك قوله: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) .

Dahhâk, tefsirinde: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır.” ayeti hakkında şöyle dedi: Mesrûk, Âişe radıyallâhu anhâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ederdi: “Dünya semasında üzerinde secde eden veya kıyamda duran bir melek bulunmayan hiçbir yer yoktur.” İşte Allah Teâlâ'nın: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır.” buyruğu budur.

وقال الأعمش، عن أبي إسحاق، عن مسروق: عن ابن مسعود ﵁ قال: إن في السماوات لسماء ما فيها موضع شبر إلا عليه جبهة ملك أو قدماه، ثم قرأ عبد الله: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) وكذا قال سعيد بن جبير.

el-A'meş, Ebû İshâk'tan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini nakletti: «Göklerde öyle bir gök vardır ki onda bir meleğin alnının veya iki ayağının bulunmadığı bir karışlık yer bile yoktur.» Sonra Abdullah: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) “Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır.” ayetini okudu. Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir.

وقال قتادة: كانوا يُصَلُّون الرجال والنساء جميعًا، حتى نزلت: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ)، فتقدم الرجال وتأخر النساء.

Katâde şöyle demiştir: [Önceleri] erkekler ve kadınlar hep birlikte namaz kılarlardı; nihayet: {وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “Bizim her birimizin bilinen bir makamı vardır.” ayeti indi. Bunun üzerine erkekler öne geçti, kadınlar da arkaya geçti.

(وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) أي: نقف صفوفًا في الطاعة، كما تقدم عند قوله: {وَالصَّافَّاتِ صَفًّا}. قال ابن جُرَيْج، عن الوليد بن عبد الله بن أبي مغيث قال: كانوا لا يصفون في الصلاة حتى نزلت: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ)، فصفوا.

(وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) “Ve şüphesiz biz saf saf dizilmişizdir.” buyruğu; yani daha önce: {وَالصَّافَّاتِ صَفًّا} [es-Sâffât: 1] “Andolsun o saf saf dizilenlere” buyruğunda geçtiği gibi, itaat için saf halinde dururuz demektir. İbn Cüreyc, Velîd b. Abdillâh b. Ebî Muğîs'ten nakletti: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) “Ve şüphesiz biz saf saf dizilmişizdir.” ayeti inene kadar namazda saf bağlamazlardı; ayet inince saf tuttular.

وقال أبو نَضْرَة: كان عمر إذا أقيمت الصلاة استقبل الناس بوجهه، ثم قال: أقيموا صفوفكم، استووا قياما، يريد الله بكم هدي الملائكة، ثم يقول: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ)، تأخر يا فلان، تقدم يا فلان، ثم يتقدم فيكبر، ﵁. رواه ابن أبي، حاتم وابن جرير.

Ebû Nadre şöyle demiştir: Ömer [b. el-Hattâb] namaza kamet getirildiğinde yüzünü insanlara döner ve: «Saflarınızı düzeltin, dosdoğru durun! Allah sizin meleklerin yolunu izlemenizi istiyor» der, sonra: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) “Ve şüphesiz biz saf saf dizilmişizdir.” ayetini okur ve: «Sen geriye çekil ey falan, sen öne geç ey falan» der; sonra öne geçip tekbir alırdı radıyallâhu anh. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr rivayet etmiştir.

وفي صحيح مسلم عن حذيفة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "فُضِّلنا على الناس بثلاث: جُعلت صفوفنا كصفوف الملائكة، وجعلت لنا الأرض مسجدًا، وتربتها طهورا" الحديث .

Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Biz diğer insanlara üç şeyle üstün kılındık: Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı, yeryüzü bize mescid kılındı ve toprağı temizleyici yapıldı...” Hadis .

(وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) أي: نصطف فنسبح الرب ونمجده ونقدسه وننزهه عن النقائص، فنحن عبيد له، فقراء إليه، خاضعون لديه.

(وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) “Ve şüphesiz biz [O'nu] tesbih edenleriz.” buyruğu; yani saf tutarız, Rabbi tesbih eder, O'nu yüceltir, takdis eder ve noksanlıklardan tenzih ederiz; biz O'nun kullarıyız, O'na muhtacız ve O'nun huzurunda boyun eğeriz demektir.

وقال ابن عباس، ومجاهد: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) الملائكة، (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) الملائكة، (وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ): الملائكة يسبحون الله ﷿.

İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: (وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ) meleklerdir; (وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ) meleklerdir; (وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) meleklerdir; Allah Azze ve Celle'yi tesbih ederler.

وقال قتادة: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ)، يعني: المصلون، يثبتون بمكانهم من العبادة، كما قال تعالى: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ * وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٢٦ - ٢٩].

Katâde: (وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ) “Ve şüphesiz biz [O'nu] tesbih edenleriz.” buyruğu hakkında; yani namaz kılanlar demektir; kulluktaki konumlarını ikrar ederler , demiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ * وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} [el-Enbiyâ: 26-29] “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır. O'ndan önce söz söylemezler ve O'nun emriyle hareket ederler. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, O'nun razı olduğundan başkasına şefaat edemezler ve O'nun korkusundan titrerler. Onlardan her kim: «Ben de O'ndan başka bir ilahım» derse, onu cehennemle cezalandırırız. İşte zalimleri böyle cezalandırırız.”.

وقوله: (وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) أي: قد كانوا يتمنون قبل أن تأتيهم يا محمد لو كان عندهم من يذكرهم بأمر الله، وما كان من أمر القرون الأولى، ويأتيهم بكتاب الله، كما قال تعالى: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا} [فاطر: ٤٢]، وقال: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} [الأنعام: ١٥٦، ١٥٧]؛ ولهذا قال هاهنا:: (فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ)، وعيد أكيد وتهديد شديد، على كفرهم بربهم ﷾-وتكذيبهم -رسوله ﷺ .

Allah Teâlâ'nın: (وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ) “Doğrusu onlar şöyle diyorlardı: «Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette biz Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.»” buyruğu; yani sen onlara gelmeden önce [ey Muhammed], yanlarında kendilerine Allah'ın emrini ve geçmiş nesillerin başından geçenleri hatırlatacak ve kendilerine Allah'ın kitabını getirecek birisi olmasını temenni ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا} [Fâtır: 42] “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, topluluklardan herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince bu, onların sadece nefretini artırdı.” ve şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ} [el-En'âm: 156, 157] “«Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından habersizdik» demeyesiniz yahut «Eğer bize de kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz diye [Kur'an'ı indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, hidayet ve rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.”. İşte bu sebeple burada: (فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ) “Fakat onu inkâr ettiler; yakında bileceklerdir!” buyurmuştur ki bu, Rableri Azze ve Celle'yi inkâr etmelerine ve O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarına karşı kesin bir tehdit ve şiddetli bir uyarıdır .

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)}

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)} “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmiştir: (171) Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaştırılacaklardır. (172) Ve şüphesiz ordumuz kesinlikle galip gelecektir. (173) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (174) Onları gözetle, onlar da göreceklerdir. (175) Onlar bizim azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (176) O [azap] onların yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur! (177) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (178) Gözetle, onlar da göreceklerdir. (179)”

يقول تعالى: (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ) أي: تقدم في الكتاب الأول أن العاقبة للرسل وأتباعهم في الدنيا والآخرة، كما قال تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١]، وقال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ} [غافر: ٥١]؛ ولهذا قال:: (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ) أي: في الدنيا والآخرة. كما تقدم بيان نصرتهم على قومهم ممن كذبهم وخالفهم، وكيف أهلك الله الكافرين، ونجى عباده المؤمنين.

Allah Teâlâ: (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ) “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti” buyurmaktadır; yani ilk kitapta, güzel akıbetin dünyada ve ahirette peygamberler ve onlara uyanlar için olduğu önceden hükme bağlanmıştı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [el-Mücâdele: 21] “Allah: «Şüphesiz ben ve peygamberlerim galip geleceğiz» diye yazmıştır. Doğrusu Allah güçlüdür, mutlak galiptir.” ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ} [Gâfir: 51] “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere dünya hayatında da, şahitlerin dikileceği günde de mutlaka yardım ederiz.”. İşte bu sebeple: (وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ) “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır.” buyurmuştur; yani dünyada ve ahirette. Nitekim kendilerini yalanlayıp muhalefet eden kavimlerine karşı onlara nasıl yardım edildiği, Allah'ın kâfirleri nasıl helak edip mümin kullarını nasıl kurtardığı daha önce açıklanmıştı.

(وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ) أي: تكون لهم العاقبة.

(وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ) “Ve şüphesiz ordumuz kesinlikle galip gelecektir.” buyruğu; yani akıbet onlarındır demektir.

وقوله جل وعلا (فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ) أي: اصبر على أذاهم لك، وانتظر إلى وقت مؤجل، فإنا سنجعل لك العاقبة والنصرة والظفر؛ ولهذا قال بعضهم: غيَّى ذلك إلى يوم بدر. وما بعدها أيضا في معناها.

Allah Azze ve Celle'nin: (فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ) “O halde bir süreye kadar onlardan yüz çevir!” buyruğu; yani sana verdikleri eziyete sabret ve belirlenmiş bir vakte kadar bekle; çünkü biz sana güzel akıbeti, yardımı ve zaferi nasip edeceğiz demektir. Bu sebeple bazısı: Bu sürenin sınırı Bedir gününe kadardır, demiştir. Bundan sonra gelen ayetler de bu manadadır.

وقوله: (وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ) أي: أنظرهم وارتقب ماذا يحل بهم من العذاب والنكال على مخالفتك وتكذيبك؛ ولهذا قال على وجه التهديد والوعيد: (فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ). ثُمَّ قَالَ ﷿ (أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ) أي: هم إنما يستعجلون العذاب لتكذيبهم وكفرهم ، فإن الله يغضب عليهم بذلك، ويعجل لهم العقوبة، ومع هذا أيضا كانوا من كفرهم وعنادهم يستعجلون العذاب والعقوبة.

(وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ) “Onları gözetle, onlar da yakında göreceklerdir.” buyruğu; yani onları bekle ve sana muhalefet edip seni yalanlamaları yüzünden başlarına ne tür bir azap ve cezanın geleceğini gözetle demektir. Bu sebeple tehdit ve uyarı yoluyla: (فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ) “Onlar da yakında göreceklerdir.” buyurmuştur. Sonra Allah Azze ve Celle: (أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ) “Azabımızı çarçabuk mu istiyorlar?” buyurmuştur; yani onlar yalanlamaları ve inkârları sebebiyle azabın çabuk gelmesini istiyorlar; oysa Allah bundan dolayı onlara gazap eder ve cezalarını çabuklaştırır. Bununla birlikte onlar inkârları ve inatları yüzünden yine de azabın ve cezanın çarçabuk gelmesini istiyorlardı.

قال الله تعالى: (فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ) أي: فإذا نزل العذاب بمحلتهم، فبئس ذلك اليوم يومهم، بإهلاكهم ودمارهم .

Allah Teâlâ: (فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ) “Fakat o azap yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!” buyurmaktadır; yani azap onların mekânına indiğinde, helak ve yıkımlarıyla o günleri ne kötü bir gündür!

قال السدي: (فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ) يعني: بدارهم، (فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ) أي: فبئس ما يصبحون، أي: بئس الصباح صباحهم؛ ولهذا ثبت في الصحيحين من حديث إسماعيل ابن عُلَيَّةَ، عن عبد العزيز بن صُهَيْب، عن أنس، ﵁، قال: صَبَّح رسول الله ﷺ خيبر، فلما خرجوا بفؤوسهم ومساحيهم ورأوا الجيش، رجعوا [وهم] يقولون: محمد والله، محمد والخميس. فقال النبي ﷺ: "الله أكبر، خربت خيبر إنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين" ورواه البخاري من حديث مالك، عن حُميد، عن أنس .

es-Süddî: (فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ) “Yurtlarına indiğinde”; yani diyarlarına indiğinde, (فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ) “uyarılanların sabahı ne kötü olur!”; yani eriştikleri sabah ne kötüdür, sabahları pek fena bir sabahtır, demiştir. İşte bundan dolayı Sahîhayn'da İsmâil b. Uleyye hadisinden, o Abdülazîz b. Suheyb'den, o da Enes radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e sabahleyin vardı. Onlar kazmaları ve kürekleriyle çıkıp da orduyu görünce: «Vallahi Muhammed! Muhammed ve ordu!» diyerek geri kaçtılar. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahu ekber! Hayber harap oldu! Biz bir topluluğun yurduna indiğimiz zaman, uyarılanların sabahı ne kötü olur!” buyurdu. Bunu el-Buhârî, Mâlik hadisinden, o Humeyd'den, o da Enes'ten rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا رَوح، حدثنا سعيد بن أبي عَرُوَبة، عن قتادة، عن أنس بن مالك، عن أبي طلحة قال: لما صبح رسول الله ﷺ خيبر، وقد أخذوا مساحيهم وغَدَوا إلى حروثهم

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Ravh rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Ebû Talha'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah vakti Hayber'e vardığında, onlar küreklerini almış, ekinlerine

وأرضيهم، فلما رأوا النبي ﷺ ولوا مدبرين، فقال نبي الله ﷺ: " الله أكبر، الله أكبر، إنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين" لم يخرجوه من هذا الوجه، وهو صحيح على شرط الشيخين.

arazilerine gidiyorlardı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce arkalarını dönüp kaçtılar . Bunun üzerine Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahu ekber, Allahu ekber! Biz bir kavmin yurduna indiğimiz zaman, uyarılanların sabahı ne kötü olur!” buyurdu. Bu hadisi bu vecihten tahric etmemişlerdir; senedi ise Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir.

وقوله: (وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ * وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ) تأكيد لما تقدم من الأمر بذلك.

Allah Teâlâ'nın: (وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ * وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ) “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir! Onları gözetle, onlar da yakında göreceklerdir.” buyruğu, daha önce geçen bu emrin bir tekididir.

{سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٢)}

{سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٢)} “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”

ينزه تعالى نفسه الكريمة ويقدسها ويبرئها عما يقوله الظالمون المكذبون المعتدون -تعالى وتقدس عن قولهم علوا كبيرا-ولهذا قال: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ)، أي: ذي العزة التي لا ترام، (عَمَّا يَصِفُونَ) أي: عن قول هؤلاء المعتدين المفترين.

Allah Teâlâ, zalim, yalanlayıcı ve haddi aşanların söylediklerinden yüce Zatını tenzih etmekte, takdis etmekte ve beri kılmaktadır; O, onların dediklerinden pek yücedir, çok münezzehtir. İşte bu sebeple: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ) “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin münezzehtir”, yani ulaşılamaz izzetin sahibidir; (عَمَّا يَصِفُونَ) “onların nitelemelerinden”, yani haddi aşan iftiracıların sözlerinden [münezzehtir] buyurmuştur.

(وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ) أي: سلام الله عليهم في الدنيا والآخرة؛ لسلامة ما قالوه في ربهم، وصحته وحقيته .

(وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ) “Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun!” Yani Rableri hakkında söyledikleri şeylerin selametinden, doğruluğundan ve hakikatinden ötürü dünyada ve ahirette Allah'ın selamı onların üzerinedir.

(وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: له الحمد في الأولى والآخرة في كل حال. ولما كان التسبيح يتضمن التنزيه والتبرئة من النقص بدلالة المطابقة، ويستلزم إثبات الكمال، كما أن الحمد يدل على إثبات صفات الكمال مطابقة، ويستلزم التنزيه من النقص -قرن بينهما في هذا الموضع، وفي مواضع كثيرة من القرآن؛ ولهذا قال: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ)

(وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” Yani her durumda dünyada ve ahirette hamd O'nadır. Tesbih, mutabakat delaletiyle noksanlıklardan tenzihi ve beriliği içerdiği ve kemal sıfatlarını ispat etmeyi gerektirdiği gibi; hamd de mutabakat yoluyla kemal sıfatlarını ispata delalet edip noksanlıklardan tenzihi gerektirdiğinden, bu makamda ve Kur'an'ın birçok yerinde ikisi birlikte zikredilmiştir. İşte bu sebeple: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” buyurmuştur.

وقال سعيد بن أبي عَرُوبة، عن قتادة قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا سلمتم عليَّ فسلموا على المرسلين، فإنما أنا رسول من المرسلين". هكذا رواه ابن جرير، وابن أبي حاتم، من حديث سعيد، عنه كذلك .

Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bana selam verdiğiniz zaman gönderilen bütün peygamberlere de selam verin; şüphesiz ben de gönderilen peygamberlerden biriyim.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd hadisinden, ondan bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وقد أسنده ابن أبي حاتم، ﵀، فقال: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا أبو بكر الأعين، ومحمد بن عبد الرحيم صاعقة قالا حدثنا حسين بن محمد، حدثنا شيبان، عن قتادة قال: حدثنا أنس بن مالك، عن أبي طلحة قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا سلمتم عليّ فسلموا على المرسلين" .

İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- bunu [muttasıl senetle] rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyn b. el-Cüneyd anlattı, bize Ebû Bekr el-A‘yen ile Muhammed b. Abdirrahîm Sâıka anlattılar ve dediler ki: Bize Hüseyn b. Muhammed anlattı, bize Şeybân, Katâde'den anlattı, o da şöyle dedi: Bize Enes b. Mâlik, Ebû Talha'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana selam verdiğiniz zaman gönderilen bütün peygamberlere de selam verin.” buyurdu .

وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا محمد بن أبي بكر، حدثنا نوح، حدثنا أبو هارون، عن أبي سعيد، عن رسول الله ﷺ أنه كان إذا سلم قال: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ)

Hâfız Ebû Ya‘lâ şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ebî Bekr anlattı, bize Nûh anlattı, bize Ebû Hârûn, Ebû Saîd'den anlattı; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in selam verdiği zaman şöyle buyurduğunu [nakletmiştir]: { سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir. Bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”

ثم يسلم. إسناده ضعيف .

Sonra selam verirdi. [Bu hadisin] isnadı zayıftır .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمار بن خالد الواسطي، حدثنا شبابة، عن يونس بن أبي إسحاق ، عن الشعبي قال: قال رسول الله ﷺ: "من سره أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة، فليقل آخر مجلسه حين يريد أن يقوم: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) وروي من وجه آخر متصل موقوف على علي، ﵁.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ammâr b. Hâlid el-Vâsıtî anlattı, bize Şebâbe, Yûnus b. Ebî İshâk'tan , o da Şa‘bî'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kıyamet gününde mükâfatın en tam ölçekle kendisine verilmesi kimi sevindirirse, meclisinin sonunda kalkmak istediği vakit: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” desin.” Bu rivayet başka bir tarikten muttasıl ve Ali'ye [radıyallâhu anh] mevkuf olarak da rivayet edilmiştir.

قال أبو محمد البغوي في تفسيره: أخبرنا أبو سعيد أحمد بن شريح، أخبرنا أبو إسحاق الثعلبي، أخبرني ابن فنجويه، حدثنا أحمد بن جعفر بن حمدان، حدثنا إبراهيم بن سهلويه، حدثنا علي بن محمد الطنافسي، حدثنا وكيع، عن ثابت بن أبي صفية، عن الأصبغ بن نباتة، عن علي، ﵁، قال: من أحب أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة فليكن آخر كلامه في مجلسه: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) .

Ebû Muhammed el-Begavî tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd Ahmed b. Şüreyh bildirdi, bize Ebû İshâk es-Sa‘lebî bildirdi, bana İbn Fencüveyh bildirdi, bize Ahmed b. Ca‘fer b. Hamdân anlattı, bize İbrâhîm b. Sehleveyh anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı, bize Vekî‘, Sâbit b. Ebî Safiyye'den, o Esbag b. Nübâte'den, o da Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet etti ki o şöyle demiştir: “Kıyamet gününde mükâfatın en tam ölçekle kendisine verilmesini kim isterse, meclisindeki son sözü: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” olsun.” .

وروى الطبراني من طريق عبد الله بن صخر بن أنس ، عن عبد الله بن زيد بن أرقم، عن أبيه، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "من قال دبر كل صلاة: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) ثلاث مرات، فقد اكتال بالجريب الأوفى من الأجر" .

Taberânî, Abdullah b. Sahr b. Enes tarikinden, o Abdullah b. Zeyd b. Erkam'dan, o babasından, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki O şöyle buyurmuştur: “Kim her namazın ardından üç defa: (سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Kudret ve şeref sahibi olan Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” derse, mükâfatı en tam ölçekle ölçüp almış olur.” .

وقد وردت أحاديث في كفارة المجلس: سبحانك اللهم وبحمدك، لا إله إلا أنت، أستغفرك وأتوب إليك. وقد أفردت لها جزءا على حدة، فلتكتب هاهنا إن شاء الله تعالى .

Meclis keffareti hususunda: “Sübhânekellâhumme ve bihamdik, lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbu ileyk (Allahım! Seni hamdinle tesbih ederim. Senden başka ilah yoktur. Senden mağfiret diler ve Sana tövbe ederim)” [duasıyla ilgili] hadisler varit olmuştur. Onlar için müstakil bir cüz ayırmıştım; inşâallahu Teâlâ buraya yazılsın .

آخر تفسير سورة الصافات.

Sâffât Suresi tefsirinin sonu.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .