ورواه البخاري وأبو داود والترمذي والنسائي في تفسيره من حديث أيوب به وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bunu Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî tefsirinde Eyyûb hadisinden rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.
وقال النسائي أيضا عند تفسير هذه الآية: أخبرني إبراهيم بن الحسن -هو المقسمي-حدثنا حجاج بن محمد عن عمرو بن ذر عن أبيه عن سعيد بن جبير عن ابن عباس، ﵄ أن النبي ﷺ سجد في "ص" وقال: "سجدها داود ﵇ توبة ونسجدها شكرا".
Nesâî de bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bana İbrâhim b. el-Hasen -ki o el-Mıksemî'dir- haber verdi, bize Haccâc b. Muhammed, Amr b. Zerr'den, o babasından, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Nebî ﷺ Sâd suresinde secde etti ve şöyle buyurdu: "Dâvûd aleyhisselâm o secdeyi tevbe olarak yaptı, biz ise şükür olarak secde ederiz."
تفرد بروايته النسائي ورجال إسناده كلهم ثقات وقد أخبرني شيخنا الحافظ أبو الحجاج المزي قراءة عليه وأنا أسمع:
Bunu rivayet etmekte Nesâî tek kalmıştır ve isnadının ricali bütünüyle güvenilirdir (sika). Şeyhimiz Hâfız Ebü'l-Haccâc el-Mizzî -ben dinlerken kendisine okunarak- bana şöyle haber verdi:
أخبرنا أبو إسحاق المدرجي أخبرنا زاهر بن أبي طاهر الثقفي أخبرنا زاهر بن طاهر الشحامي، أخبرنا أبو سعيد الكَنْجَرُوذي أخبرنا الحاكم أبو أحمد محمد بن محمد الحافظ أخبرنا أبو العباس السراج حدثنا هارون بن عبد الله حدثنا محمد بن يزيد ابن خُنَيْس عن الحسن بن محمد بن عبيد الله بن أبي يزيد قال: قال لي ابن جريج: يا حسن حدثني جدك عبيد الله بن أبي يزيد عن ابن عباس قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ فقال: يا رسول الله إني رأيت فيما يرى النائم كأني أصلي خلف شجرة فقرأت السجدة فسجدت فسجدت الشجرة لسجودي فسمعتها تقول وهي ساجدة: اللهم اكتب لي بها عندك أجرا واجعلها لي عندك ذخرا وضع عني بها وزرا واقبلها مني كما قبلتها من عبدك داود.
Bize Ebû İshâk el-Müderricî haber verdi, bize Zâhir b. Ebî Tâhir es-Sekafî haber verdi, bize Zâhir b. Tâhir eş-Şahhâmî haber verdi, bize Ebû Saîd el-Kencerûzî haber verdi, bize Hâkim Ebû Ahmed Muhammed b. Muhammed el-Hâfız haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs es-Serrâc haber verdi, bize Hârûn b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Yezîd b. Huneys, el-Hasen b. Muhammed b. Ubeydillâh b. Ebî Yezîd'den anlattı, o şöyle dedi: İbn Cüreyc bana: «Ey Hasen, deden Ubeydullâh b. Ebî Yezîd'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğini bana anlat» dedi. İbn Abbâs şöyle dedi: Bir adam Nebî'ye ﷺ gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben uyuyan kimsenin gördüğü gibi [rüyamda] bir ağacın arkasında namaz kıldığımı gördüm. Secde ayetini okuyup secde ettim, benim secdem üzerine ağaç da secde etti. Secdede iken onun şöyle dediğini işittim: 'Allah'ım! Bununla katında benim için bir ecir yaz, bunu katında benim için bir azık kıl, bunun sebebiyle benden bir günahı kaldır ve kulun Dâvûd'dan kabul ettiğin gibi bunu benden de kabul eyle!'»
قال ابن عباس: فرأيت النبي ﷺ قام فقرأ السجدة ثم سجد فسمعته يقول وهو ساجد كما حكى الرجل عن كلام الشجرة
İbn Abbâs dedi ki: «Bunun üzerine Nebî'nin ﷺ kalkıp secde ayetini okuduğunu, sonra secdeye kapandığını ve secdedeyken adamın ağacın sözünden naklettiği gibi söylediğini işittim.»
رواه الترمذي عن قتيبة وابن ماجه عن أبي بكر بن خلاد كلاهما عن محمد بن يزيد بن خنيس نحوه وقال الترمذي: غريب لا نعرفه إلا من هذا الوجه
Bunu Tirmizî Kuteybe'den; İbn Mâce ise Ebû Bekr b. Hallâd'dan, her ikisi de Muhammed b. Yezîd b. Huneys'ten benzer şekilde rivayet etmiştir. Tirmizî: "Garibtir, bunu sadece bu vecihten bilmekteyiz" demiştir .
وقال البخاري عند تفسيرها أيضا: حدثنا محمد بن عبد الله حدثنا محمد بن عبيد الطنافسي عن العوام قال: سألت مجاهدا عن سجدة "ص" فقال: سألت ابن عباس: من أين سجدت؟ فقال: أو ما تقرأ: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} [الأنعام: ٨٤] {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} [الأنعام: ٩٠] فكان داود ﵇ ممن أمر نبيكم ﷺ أن يقتدي به فسجدها داود ﵇ فسجدها رسول الله ﷺ
Buhârî de bu surenin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Ubeyd et-Tanâfisî, Avvâm'dan anlattı, o şöyle dedi: Mücâhid'e Sâd suresindeki secdeyi sordum, o şöyle dedi : İbn Abbâs'a: «Bu secdeyi nereden çıkardın?» diye sordum. O da: «Sen: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} [الأنعام: ٨٤] “Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı...” ve {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} [الأنعام: ٩٠] “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” ayetlerini okumuyor musun? Dâvûd aleyhisselâm, Peygamberinizin ﷺ kendisine uymakla emrolunduğu kimselerdendi . Dâvûd aleyhisselâm orada secde etti, Resûlullah da ﷺ orada secde etti» dedi .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان حدثنا يزيد بن زريع حدثنا حميد حدثنا بكر -هو ابن عبد الله المزني-أنه أخبره أن أبا سعيد الخدري رأى رؤيا أنه يكتب "ص" فلما بلغ إلى التي يسجد بها رأى الدواة والقلم وكل شيء بحضرته انقلب ساجدا قال: فقصها على النبي ﷺ فلم يزل يسجد بها بعد. تفرد به [الإمام] أحمد
İmam Ahmed de şöyle demiştir: Bize Affân anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Humeyd anlattı, bize Bekr -ki o İbn Abdillâh el-Müzenî'dir- kendisine haber verildiğine göre Ebû Saîd el-Hudrî'nin rüyasında Sâd suresini yazdığını gördüğünü anlattı: Secde edilen yere gelince diviti, kalemi ve huzurunda bulunan her şeyin secdeye kapandığını gördü. [Râvi] dedi ki: Bunu Nebî'ye ﷺ anlattı; Nebî de bundan sonra orada daima secde etti. Bunu rivayet etmekte [İmam] Ahmed tek kalmıştır .
وقال أبو داود: حدثنا أحمد بن صالح حدثنا ابن وهب أخبرني عمرو بن الحارث عن سعيد بن أبي هلال عن عياض بن عبد الله بن سعد بن أبي سرح عن أبي سعيد الخدري رضي
Ebû Dâvûd da şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris, Saîd b. Ebî Hilâl'den, [o da] İyâd b. Abdillâh b. Sa'd b. Ebî Serh'ten, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu
الله عنه قال: قرأ رسول الله ﷺ وهو على المنبر "ص" فلما بلغ السجدة نزل فسجد وسجد الناس معه، فلما كان يوم آخر قرأها فلما بلغ السجدة تَشَزّن الناس للسجود، فقال: "إنما هي توبة نبي ولكني رأيتكم تَشَزّنْتُم". فنزل وسجد وسجدوا. تفرد به أبو داود وإسناده على شرط الصحيح.
şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ minberin üzerindeyken Sâd suresini okudu; secde ayetine gelince indi ve secde etti, cemaat de onunla birlikte secde etti. Başka bir gün olunca yine o sureyi okudu; secde ayetine gelince cemaat secde etmek için hazırlandı . Bunun üzerine: "Bu sadece bir peygamberin tevbesidir; fakat ben sizin hazırlandığınızı gördüm" buyurdu. Hemen inip secde etti, onlar da secde ettiler. Bunu rivayet etmekte Ebû Dâvûd tek kalmıştır ve isnadı Sahîh'in şartına uygundur.
وقوله: (وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ) أي: وإن له يوم القيامة لقربة يقربه الله ﷿ بها وحسن مرجع وهو الدرجات العاليات في الجنة لتوبته وعدله التام في ملكه كما جاء في الصحيح: "المقسطون على منابر من نور عن يمين الرحمن وكلتا يديه يمين الذين يقسطون في أهليهم وما ولوا"
Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ) buyruğu; yani tevbesi ve hükümdarlığındaki eksiksiz adaleti sebebiyle kıyamet gününde Allah'ın celle ve azze kendisini yaklaştıracağı bir yakınlık ve cennette yüksek dereceler olan güzel bir dönüş yeri vardır demektir. Nitekim Sahîh'te şöyle buyrulmuştur: "Adaletli davrananlar, Rahmân'ın sağında -ki O'nun her iki eli de sağdır- nurdan minberler üzerindedirler. Onlar ailelerinde ve yönettikleri kimselerde adil davrananlardır."
وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن آدم، حدثنا فضيل عن عطية عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أحب الناس إلى الله يوم القيامة وأقربهم منه مجلسا إمام عادل وإن أبغض الناس إلى الله يوم القيامة وأشدهم عذابا إمام جائر". ورواه الترمذي من حديث فضيل -وهو ابن مرزوق الأغر-عن عطية به وقال: لا نعرفه مرفوعا إلا من هذا الوجه.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, bize Fudayl, Atıyye'den , o da Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde insanların Allah'a en sevgilisi ve meclis bakımından O'na en yakını adil olan idarecidir . Kıyamet gününde insanların Allah'a en sevimsizi ve azap bakımından en şiddetlisi ise zalim idarecidir." Bunu Tirmizî, Fudayl -ki o İbn Merzûk el-Eğarr'dır- hadisinden, o da Atıyye'den rivayet etmiş ve: "Bunu merfu olarak sadece bu vecihten bilmekteyiz" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زرعة، حدثنا عبد الله بن أبي زياد حدثنا سيار، حدثنا جعفر بن سليمان: سمعت مالك بن دينار في قوله: (وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ) قال: يقام داود يوم القيامة عند ساق العرش ثم يقول: يا داود مجدني اليوم بذلك الصوت الحسن الرخيم الذي كنت تمجدني به في الدنيا. فيقول: وكيف وقد سلبته؟ فيقول: إني أرده عليك اليوم. قال: فيرفع داود بصوت يستفرغ نعيم أهل الجنان.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Abdullâh b. Ebî Ziyâd anlattı, bize Seyyâr anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân anlattı: Mâlik b. Dînâr'ın, Allah Teâlâ'nın: (وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ) buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: «Kıyamet gününde Dâvûd arşın direğinin yanında durdurulur. Sonra [Allah]: 'Ey Dâvûd! Dünyada beni yücelttiğin o güzel ve tatlı sesle bugün de beni yücelt' buyurur. O da: 'O ses benden alınmışken nasıl yapayım?' der. [Allah]: 'Ben onu bugün sana iade ediyorum' buyurur.» Dedi ki: «Bunun üzerine Dâvûd öyle bir sesle [yüceltmeye] başlar ki cennet ehlinin aklını başından alır.»
{يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦)}
{يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦)} “Ey Dâvûd! Gerçekten biz seni yeryüzünde bir halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet, heva ve hevese uyma; sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından dolayı şiddetli bir azap vardır.”
هذه وصية من الله ﷿ لولاة الأمور أن يحكموا بين الناس بالحق المنزل من عنده ﵎ ولا يعدلوا عنه فيضلوا عن سبيله وقد توعد [الله] تعالى من ضل عن سبيله،
Bu, Allah Azze ve Celle'den idarecilere; insanlar arasında O'nun katından indirilen hak ile hükmetmeleri ve ondan ayrılmamaları -ki aksi halde O'nun yolundan sapmış olurlar- yönünde bir emirdir/tavsiyedir. Nitekim [Allah] Teâlâ, Kendi yolundan sapanları,
وتناسى يوم الحساب، بالوعيد الأكيد والعذاب الشديد.
ve hesap gününü unutanları kesin bir tehdit ve şiddetli bir azapla uyarmıştır.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا هشام بن خالد حدثنا الوليد، حدثنا مروان بن جناح، حدثني إبراهيم أبو زرعة -وكان قد قرأ الكتاب-أن الوليد بن عبد الملك قال له: أيحاسب الخليفة فإنك قد قرأت الكتاب الأول، وقرأت القرآن وفقهت؟ فقلت: يا أمير المؤمنين أقول؟ قال: قل في أمان. قلت يا أمير المؤمنين أنت أكرم على الله أو داود؟ إن الله ﷿-جمع له النبوة والخلافة ثم توعده في كتابه فقال: (يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ) الآية.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Hâlid anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize Mervân b. Cenâh anlattı, bana -kitabı [önceki kutsal metinleri] okumuş olan- İbrâhim Ebû Zür'a anlattı: Velîd b. Abdilmelik ona: «Halife hesaba çekilir mi? Sen önceki Kitab'ı okudun, Kur'an'ı okudun ve dini kavradın?» dedi. Ben de: «Ey Müminlerin Emiri, söyleyeyim mi?» dedim. O: «Güvendesin, söyle» dedi. Dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Sen mi Allah katında daha değerlisin, yoksa Dâvûd mu? Allah celle ve azze onun için hem peygamberliği hem de hilafeti bir arada topladı, sonra Kitabı'nda onu tehdit ederek şöyle buyurdu: (يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ) ayet[in sonuna kadar].»
وقال عكرمة: (لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ) هذا من المقدم والمؤخر لهم عذاب شديد يوم الحساب بما نسوا.
İkrime şöyle demiştir: (لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ) ifadesi takdim ve tehir kabilindendir; yani: «Unuttuklarından dolayı hesap gününde onlar için şiddetli bir azap vardır» demektir.
وقال السدي: لهم عذاب شديد بما تركوا أن يعملوا ليوم الحساب.
Süddî ise: «Hesap günü için amel etmeyi terk ettiklerinden dolayı onlar için şiddetli bir azap vardır» demiştir.
وهذا القول أمشى على ظاهر الآية فالله أعلم.
Bu görüş ayetin zahirine daha uygundur. En doğrusunu Allah bilir.
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الأَلْبَابِ (٢٩)}
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الأَلْبَابِ (٢٩)} “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlere ateşten [büyük] bir veyl olsun! Yoksa biz, iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi sayacağız? [Bu Kur'an], ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.”
يخبر تعالى أنه ما خلق الخلق عبثا وإنما خلقهم ليعبدوه ويوحدوه ثم يجمعهم ليوم الجمع فيثيب المطيع ويعذب الكافر ولهذا قال تعالى: (وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: الذين لا يرون بعثا ولا معادا وإنما يعتقدون هذه الدار فقط، (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ) أي: ويل لهم يوم معادهم ونشورهم من النار المعدة لهم.
Allah Teâlâ varlıkları boş yere yaratmadığını, bilakis Kendisine ibadet edip O'nu birlesinler diye yarattığını, sonra itaat edene mükâfat vermek ve kâfire azap etmek için onları toplanma gününde bir araya getireceğini haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا) yani yeniden dirilişe ve ahirete inanmayan, sadece bu dünyayı kabul eden kimselerin zannıdır. (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ) yani toplanma ve dirilme günlerinde kendileri için hazırlanmış olan ateşten ötürü onlara yazıklar olsun!
ثم بين تعالى أنه من عدله وحكمته لا يساوي بين المؤمن والكافر فقال: (أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ) أي: لا نفعل ذلك ولا يستوون عند الله، وإذا كان الأمر كذلك فلا بد من دار أخرى يثاب فيها هذا المطيع ويعاقب فيها هذا الفاجر. وهذا الإرشاد يدل العقول السليمة والفطر المستقيمة على أنه لا بد من معاد وجزاء فإنا نرى الظالم الباغي يزداد ماله وولده ونعيمه ويموت كذلك ونرى المطيع المظلوم يموت بكمده فلا بد في حكمة الحكيم العليم العادل الذي لا يظلم مثقال ذرة من إنصاف هذا من هذا. وإذا لم يقع هذا في هذه الدار فتعين أن هناك داراً أخرى لهذا الجزاء والمواساة. ولما كان القرآن يرشد إلى المقاصد الصحيحة والمآخذ العقلية الصريحة، قال: (كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الألْبَابِ) أي: ذوو العقول وهي الألباب، جمع لب، وهو العقل.
Sonra Allah Teâlâ, adaleti ve hikmeti gereği mümin ile kâfiri bir tutmayacağını beyan ederek şöyle buyurmuştur: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} “Yoksa iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yahut takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi kılacağız?” Yani: Biz bunu yapmayız ve onlar Allah katında bir olmazlar. Durum böyle olunca, bu itaatkâr kimsenin mükâfatlandırılacağı, bu günahkâr kimsenin ise cezalandırılacağı başka bir yurdun bulunması kaçınılmazdır. Bu yönlendirme, selim akıllara ve dosdoğru fıtratlara, mutlaka bir dönüş yerinin ve karşılığın bulunması gerektiğini göstermektedir. Zira biz zâlim ve azgın kimsenin malının, evladının ve refahının arttığını ve bu hâlde öldüğünü görürüz; itaatkâr ve mazlum kimsenin ise kederi içinde vefat ettiğini görürüz. Dolayısıyla zerre ağırlığınca zulmetmeyen o Hakîm, Alîm ve Âdil olan [Allah'ın] hikmetinde, bunun hakkının diğerinden alınarak adaletin sağlanması zorunludur. Şayet bu durum bu dünyada gerçekleşmiyorsa, bu karşılık ve teselli için başka bir yurdun bulunması kesinleşir. Kur'an doğru maksatlara ve açık aklî delillere yönlendirdiği için [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {كِتَابٌ أَنزلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} “[Bu Kur'an], ayetlerini iyiden iyiye düşünsünler ve akıl sahipleri ibret alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” Yani: Akıl sahipleri [demektir]. 'Elbâb' (الألباب), 'lübb' (لب) kelimesinin çoğuludur; o da akıl demektir.
قال الحسن البصري: والله ما تَدَبُّره بحفظ حروفه وإضاعة حدوده، حتى إن أحدهم ليقول: قرأت القرآن [كله] ما يرى له القرآنُ في خلق ولا عمل. رواه ابن أبي حاتم.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki Kur'an'ı tedebbür etmek, harflerini ezberleyip sınırlarını zayi etmekle olmaz. Hatta onlardan biri: 'Kur'an'ın [hepsini] okudum' der de ahlakında ve amelinde Kur'an'dan bir eser görülmez.» Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
{وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١) فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالأَعْنَاقِ (٣٣)}
{وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١) فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالأَعْنَاقِ (٣٣)} “Dâvûd'a Süleyman'ı bahşettik. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendi. Hani ona bir akşam vakti, üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere basan safkan süratli atlar sunulmuştu. O da: «Doğrusu ben, mal sevgisini Rabbimi zikretmekten ötürü sevdim» demişti. Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi [battı]. «Onları bana geri getirin» [dedi] ve bacaklarını, boyunlarını sıvazlamaya [veya kesmeye] başladı.”
يقول تعالى مخبرا أنه وهب لداود سليمان أي نبيا كما قال: {وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ} [النمل: ١٦] أي: في النبوة وإلا فقد كان له بنون غيره، فإنه قد كان عنده مائة امرأة حرائر.
Allah Teâlâ, Dâvûd'a Süleyman'ı, yani bir peygamberi bağışladığını haber vermektedir; nitekim: {وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ} [النمل: ١٦] “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” buyurmuştur; yani peygamberlikte vâris oldu. Yoksa onun başka oğulları da vardı; zira onun yüz tane hür hanımı bulunmaktaydı.
وقوله: (نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ) ثناء على سليمان، ﵇، بأنه كثير الطاعة والعبادة والإنابة إلى الله ﷿.
Allah Teâlâ'nın: (نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ) buyruğu, Süleyman'a aleyhisselâm çokça itaat eden, ibadet eden ve Allah'a celle ve azze yönelen bir kul olduğu için bir övgüdür.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا محمود بن خالد حدثنا الوليد حدثنا مكحول قال: لما وهب الله لداود سليمان عليه السلام قال له: يا بني ما أحسن؟ قال: سكينة الله وإيمان. قال: فما أقبح؟ قال: كفر بعد إيمان. قال: فما أحلى؟ قال: روح الله بين عباده. قال: فما أبرد؟ قال: عفو الله عن الناس وعفو الناس بعضهم عن بعض. قال داود ﵇: فأنت نبي.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Mahmûd b. Hâlid anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize Mekhûl anlattı, o şöyle dedi: Allah Dâvûd'a Süleyman'ı aleyhisselâm bağışladığında ona: «Oğlum, en güzel şey nedir?» dedi. [Süleyman]: «Allah'ın sekineti ve imandır» dedi. [Dâvûd]: «En çirkin şey nedir?» dedi. [Süleyman]: «İmandan sonraki küfürdür» dedi. [Dâvûd]: «En tatlı şey nedir?» dedi. [Süleyman]: «Allah'ın kulları arasındaki rahmetidir» dedi. [Dâvûd]: «En ferahlatıcı şey nedir?» dedi. [Süleyman]: «Allah'ın insanları affetmesi ve insanların da birbirlerini affetmesidir» dedi. Bunun üzerine Dâvûd aleyhisselâm: «Sen gerçekten bir peygambersin» dedi.
وقوله: (إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ) أي: إذ عرض على سليمان في حال مملكته وسلطانه الخيل الصافنات.
Allah Teâlâ'nın: (إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ) buyruğu; yani Süleyman'a mülkü ve saltanatı esnasında üç ayağı üzerinde durup bir ayağının tırnağını yere basan safkan atlar sunulduğunda demektir.
قال مجاهد: وهي التي تقف على ثلاث وطرف حافر الرابعة، والجياد: السراع. وكذا قال غير واحد من السلف.
Mücâhid şöyle demiştir: Sâfinât (الصَّافِنَاتُ), üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünün tırnak ucunu yere basan atlardır; Ciyâd (الْجِيَادُ) ise hızlı koşan atlardır. Selef'ten birden fazla kişi de böyle demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار حدثنا مُؤمَّل حدثنا سفيان عن أبيه سعيد بن مسروق عن إبراهيم التيمي في قوله: (إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ) قال: كانت عشرين فرسا ذات أجنحة. كذا رواه ابن جرير.
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Müemmel anlattı, bize Süfyân, babası Saîd b. Mesrûk'tan, o İbrâhim et-Teymî'den Allah Teâlâ'nın: (إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ) buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: «Onlar kanatlı yirmi attı.» İbn Cerîr bunu böyle rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زرعة حدثنا إبراهيم بن موسى حدثنا ابن أبي زائدة أخبرني إسرائيل عن سعيد بن مسروق عن إبراهيم التيمي قال: كانت الخيل التي شغلت سليمان، ﵊ عشرين ألف فرس، فعقرها وهذا أشبه والله أعلم.
İbn Ebî Hâtim de şöyle demiştir: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize İbrâhim b. Mûsâ anlattı, bize İbn Ebî Zâide anlattı, bana İsrâîl, Saîd b. Mesrûk'tan , o İbrâhim et-Teymî'den haber verdi; o şöyle demiştir: «Süleyman'ı aleyhisselâm meşgul eden atlar yirmi bin attı; o da onları kesti.» Bu görüş gerçeğe daha uygundur . En doğrusunu Allah bilir.
وقال أبو داود: حدثنا محمد بن عوف، حدثنا سعيد بن أبي مريم أخبرنا يحيى بن أيوب حدثني عُمَارة بن غَزيَّة: أن محمد بن إبراهيم حدثه عن أبي سلمة بن عبد الرحمن عن عائشة
Ebû Dâvûd şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Avf anlattı, bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb haber verdi, bana Umâre b. Gaziyye anlattı; ona da Muhammed b. İbrâhim, Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o da Âişe'den
﵂ قالت: قدم رسول الله ﷺ من غزوة تبوك -أو خيبر-وفي سهوتها ستر فهبت الريح فكشفت ناحية الستر عن بنات لعائشة -لُعَب-فقال: "ما هذا يا عائشة؟ " قالت: بناتي. ورأى بينهن فرسا له جناحان من رقاع فقال: "ما هذا الذي أرى وسطهن؟ " قالت: فرس. قال: "وما هذا الذي عليه؟ " قالت: جناحان قال: "فرس له جناحان؟! " قالت: أما سمعت أن لسليمان خيل لها أجنحة؟ قالت: فضحك حتى رأيت نواجذه ﷺ
radıyallâhu anhâ anlattığına göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Tebük -veya Hayber- gazvesinden geldi. Âişe'nin odasının önünde bir perde vardı. Rüzgâr esip perdenin bir kenarını açtı ve Âişe'ye ait kız çocukları -yani oyuncak bebekler- ortaya çıktı. Resûlullah: "Bu nedir ey Âişe?" dedi. O da: "Benim kızlarım [oyuncaklarım]" dedi. Onların arasında bez parçalarından iki kanadı bulunan bir at gördü ve: "Aralarında gördüğüm bu şey nedir?" dedi. Âişe: "Bir attır" dedi. Resûlullah: "Üzerindeki bu şey nedir?" dedi. Âişe: "İki kanattır" dedi. Resûlullah: "İki kanatlı bir at ha?!" dedi. Âişe: "Süleyman'ın kanatlı atları olduğunu duymadın mı?" dedi. Âişe dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah ﷺ azı dişleri görününceye kadar güldü .
وقوله: (فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ) ذكر غير واحد من السلف والمفسرين أنه اشتغل بعرضها حتى فات وقت صلاة العصر والذي يقطع به أنه لم يتركها عمدا بل نسيانا كما شغل النبي ﷺ يوم الخندق عن صلاة العصر حتى صلاها بعد الغروب وذلك ثابت في الصحيحين من غير وجه، من ذلك عن جابر قال: جاء عمر، ﵁ يوم الخندق بعد ما غربت الشمس فجعل يسب كفار قريش، ويقول: يا رسول الله، والله ما كدت أصلي العصر حتى كادت الشمس تغرب. فقال رسول الله ﷺ: "والله ما صليتها" فقال: فقمنا إلى بُطْحَان فتوضأ للصلاة وتوضأنا لها فصلى العصر بعد ما غربت الشمس ثم صلى بعدها المغرب
Allah Teâlâ'nın: (فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ) buyruğu hakkında Selef'ten ve müfessirlerden birden fazla kişi, Süleyman'ın atların geçişini seyretmekle meşgul olup ikindi namazının vaktini kaçırdığını zikretmiştir. Kesin olan husus şudur ki o, namazı kasten değil, Hendek gününde Nebî'nin ﷺ ikindi namazından meşgul edilip onu ancak güneş battıktan sonra kıldığı gibi unutarak terk etmiştir. Bu durum Sahîhayn'da çeşitli yollarla sabittir. Bunlardan biri Câbir'den rivayet edilendir; o şöyle demiştir: Hendek günü güneş battıktan sonra Ömer radıyallâhu anh geldi ve Kureyş kâfirlerine sövmeye başlayıp: «Ey Allah'ın Resûlü! Neredeyse güneş batıncaya kadar ikindi namazını kılamayacaktım» dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: "Allah'a yemin olsun ki ben de onu kılmadım" buyurdu. Râvi dedi ki: Bunun üzerine Buthân'a doğru kalktık, Resûlullah namaz için abdest aldı, biz de onun için abdest aldık; güneş battıktan sonra ikindi namazını kıldı, ardından da akşam namazını kıldı .
ويحتمل أنه كان سائغا في ملتهم تأخير الصلاة لعذر الغزو والقتال. والخيل تراد للقتال. وقد ادعى طائفة من العلماء أن هذا كان مشروعا فنسخ ذلك بصلاة الخوف ومنهم من ذهب إلى ذلك في حال المسايفة والمضايقة، حيث لا يمكن صلاة ولا ركوع ولا سجود كما فعل الصحابة ﵃ في فتح تستر، وهو منقول عن مكحول والأوزاعي وغيرهما والأول أقرب؛ لأنه قال بعدها: (رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالأعْنَاقِ)
Onların şeriatında gazve ve savaş mazereti sebebiyle namazın ertelenmesinin caiz olması da muhtemeldir. Zira atlar savaş için beslenir. İlim ehlinden bir grup bunun meşru olduğunu, daha sonra korku namazı (salâtü'l-havf) ile neshedildiğini ileri sürmüştür. Onlardan bir kısmı da kılıçlaşma ve şiddetli çatışma anında, namaz, rükû ve secde mümkün olmadığında bu hükmün geçerli olduğu görüşüne varmıştır; nitekim Sahâbe radıyallâhu anhüm Tüster fethinde böyle yapmıştır. Bu görüş Mekhûl, Evzâî ve diğerlerinden nakledilmiştir. Ancak birinci görüş daha uygundur; çünkü bundan sonra: (رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالأعْنَاقِ) buyurmuştur.
قال الحسن البصري. قال: لا والله لا تشغليني عن عبادة ربي آخر ما عليك. ثم أمر بها فعقرت. وكذا قال قتادة.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: [Süleyman]: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki beni Rabbimin ibadetinden son kez alıkoyamayacaksınız» dedi. Sonra onların kesilmesini emretti ve kesildiler. Katâde de böyle demiştir.
وقال السدي: ضرب أعناقها وعراقيبها بالسيوف.
Süddî ise: «Kılıçlarla boyunlarını ve bacaklarını vurdu» demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: جعل يمسح أعراف الخيل، وعراقيبها حبالها. وهذا القول اختاره ابن جرير قال: لأنه لم يكن ليعذب حيوانا بالعرقبة ويهلك مالا من ماله بلا سبب سوى أنه اشتغل عن صلاته بالنظر إليها ولا ذنب لها. وهذا الذي رجح به ابن جرير فيه نظر؛ لأنه قد يكون في شرعهم جواز مثل هذا ولا سيما إذا كان غضبا لله ﷿ بسبب أنه
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «[Süleyman] atların yelelerini ve bacaklarını sıvazlamaya başladı.» Bu görüşü İbn Cerîr de tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü o, bacaklarını keserek bir hayvana azap edecek ve onlara bakıp namazından alıkonulması dışında -ki bunda hayvanların hiçbir suçu yoktur- sebepsiz yere malından bir malı telef edecek değildi.» İbn Cerîr'in bu tercihi tartışmaya açıktır; zira onların şeriatında bu tür bir uygulamanın caiz olması muhtemeldir; özellikle de Allah celle ve azze için bir öfkeden dolayı olduğunda...
اشتغل بها حتى خرج وقت الصلاة؛ ولهذا لما خرج عنها لله تعالى عوضه الله تعالى ما هو خير منها وهي الريح التي تجري بأمره رخاء حيث أصاب غدوها شهر ورواحها شهر فهذا أسرع وخير من الخيل
onlarla meşgul olunması sebebiyle Allah celle ve azze için duyulan bir öfkeden ötürü böyle bir şeyin caiz olması mümkündür. İşte bu sebeple o, Allah Teâlâ için bunlardan vazgeçince , Allah Teâlâ ona bunlardan daha hayırlısını lütfetti . O da emriyle esen, ulaştığı yere tatlı tatlı giden, sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârdır. Bu ise atlardan daha hızlı ve daha hayırlıdır .
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل حدثنا سليمان بن المغيرة عن حميد بن هلال عن أبي قتادة وأبي الدهماء -وكانا يكثران السفر نحو البيت-قالا أتينا على رجل من أهل البادية، فقال البدوي: أخذ بيدي رسول الله ﷺ فجعل يعلمني مما علمه الله تعالى وقال: "إنك لا تدع شيئا اتقاء الله ﷿-إلا أعطاك الله خيرا منه"
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize İsmâîl anlattı, bize Süleymân b. el-Mugîre, Humeyd b. Hilâl'den , o Ebû Katâde ve Ebü'd-Dehmâ'dan -ki onlar Beytullah'a çokça yolculuk yaparlardı- anlattı; onlar şöyle dediler: Çöl halkından bir adama geldik. O bedevi şöyle dedi: Resûlullah ﷺ elimden tuttu ve Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiği şeylerden bana öğretmeye başladı ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz sen Allah'tan celle ve azze korkarak bir şeyi terk edersen, Allah sana mutlaka ondan daha hayırlısını verir."
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ (٣٦) وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ (٣٨) هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)}
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ (٣٦) وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأَصْفَادِ (٣٨) هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık. Sonra o [bize] yöneldi. Dedi ki: «Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk [hükümranlık] bağışla. Şüphesiz sen, çok bağışta bulunansın.» Bunun üzerine biz de rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere tatlı tatlı eserdi. Bina ustası ve dalgıç olan bütün şeytanları da, bukağılara bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]. «İşte bu bizim ihsanımızdır; artık hesapsızca ister ver, ister tut!» [dedik]. Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir dönüş yeri vardır.”
يقول تعالى: (وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ) أي: اختبرناه بأن سلبناه الملك مرة، (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) قال ابن عباس، ومجاهد وسعيد بن جبير والحسن وقتادة وغيرهم: يعني شيطانا. (ثُمَّ أَنَابَ) أي: رجع إلى ملكه وسلطانه وأبهته.
Allah Teâlâ: (وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ) yani bir defasında mülkünü elinden alarak onu imtihan ettik; (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Hasan, Katâde ve diğerleri: "Yani bir şeytan [bıraktık]" demişlerdir; (ثُمَّ أَنَابَ) yani mülküne, saltanatına ve heybetine geri döndü buyurmaktadır.
قال ابن جرير: وكان اسم ذلك الشيطان صخرا. قاله ابن عباس، وقتادة. وقيل: آصف. قاله مجاهد وقيل: آصروا. قاله مجاهد أيضا. وقيل: حبقيق. قاله السدي. وقد ذكروا هذه القصة مبسوطة ومختصرة.
İbn Cerîr şöyle demiştir: O şeytanın adı Sahr idi. Bunu İbn Abbâs ve Katâde söylemiştir. Âsaf olduğu da söylenmiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. Âsırû olduğu da söylenmiştir; bunu da Mücâhid söylemiştir. Habkîk olduğu da söylenmiştir; bunu da Süddî söylemiştir. Bu kıssayı detaylı ve özet olarak zikretmişlerdir.
وقد قال سعيد بن أبي عَرُوبة عن قتادة: قال أمر سليمان، ﵇ ببناء بيت المقدس فقيل له: ابنه ولا يُسمَعُ فيه صوت حديد. فقال: فطلب ذلك فلم يقدر عليه. فقيل له: إن شيطانا في البحر يقال له: "صخر" شبه المارد. قال: فطلبه وكانت عين في البحر يَردهُا في كل سبعة أيام مرة فنزح ماؤها وجعل فيها خمر، فجاء يوم ورْده فإذا هو بالخمر فقال: إنك لشراب طيب إلا أنك تصبين الحليم، وتزيدين الجاهل جهلا. ثم رجع حتى عطش عطشا شديدا ثم أتاها فقال: إنك لشراب طيب إلا أنك تصبين الحليم، وتزيدين الجاهل جهلا. ثم شربها حتى غلبت على عقله، قال: فأري الخاتم أو ختم به بين كتفيه فَذَلَّ. قال: وكان ملكه في خاتمه فأتي به سليمان فقال: إنه
Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman'a -aleyhisselâm- Beytü'l-Makdis'i inşa etmesi emredildi ve kendisine: «Onu inşa et, fakat orada hiçbir demir sesi duyulmasın» denildi. Bunun üzerine [Süleyman] bunu [sağlamanın bir yolunu] aradı, fakat buna güç yetiremedi. Kendisine: «Denizde Mârid [azgın bir cin] benzeri, kendisine 'Sahr' denilen bir şeytan vardır» denildi. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine [Süleyman] onu arattı. Denizde yedi günde bir uğradığı bir su kaynağı vardı. Kaynağın suyu çekilip yerine şarap konuldu. [Sahr] su içme günü gelince bir de baktı ki orada şarap var. Dedi ki: «Sen gerçekten hoş bir içeceksin; ne var ki hilim sahibini baştan çıkarır, cahilin de cehaletini artırırsın.» Sonra geri döndü; nihayet şiddetle susayınca tekrar oraya geldi ve: «Sen gerçekten hoş bir içeceksin; ne var ki hilim sahibini baştan çıkarır, cahilin de cehaletini artırırsın» dedi. Sonra aklına galip gelinceye kadar ondan içti. [Ravi] dedi ki: Mühür ona gösterildi -veya iki omuzu arasına onunla mühür vuruldu- ve böylece boyun eğdi. Dedi ki: Onun mülkü [ve kudreti] mühründeydi. Bunun üzerine Süleyman'a getirildi. [Süleyman ona] şöyle dedi: «Bize...
قد أمرنا ببناء هذا البيت وقيل لنا: لا يسمعن فيه صوت حديد. قال: فأتى ببيض الهدهد فجعل عليه زجاجة فجاء الهدهد فدار حولها، فجعل يرى بيضه ولا يقدر عليه فذهب فجاء بالماس فوضعه عليه فقطعها به حتى أفضى إلى بيضه. فأخذ الماس فجعلوا يقطعون به الحجارة. وكان سليمان [﵇] إذا أراد أن يدخل الخلاء -أو: الحمام-لم يدخل بخاتمه فانطلق يوما إلى الحمام وذلك الشيطان صخر معه، وذلك عند مقارفة قارف فيه بعض نسائه. قال: فدخل الحمام وأعطى الشيطان خاتمه فألقاه في البحر فالتقمته سمكة، ونزع مُلك سليمان منه وألقي على الشيطان شَبَه سليمان. قال: فجاء فقعد على كرسيه وسريره وسُلِّط على ملك سليمان كله غير نسائه. قال: فجعل يقضي بينهم، وجعلوا ينكرون منه أشياء حتى قالوا: لقد فتن نبي الله. وكان فيهم رجل يشبهونه بعمر بن الخطاب في القوة فقال: والله لأجربنه. قال: فقال: يا نبي الله -وهو لا يرى إلا أنه نبي الله-أحدنا تصيبه الجنابة في الليلة الباردة فيدع الغسل عمدا حتى تطلع الشمس أترى عليه بأسا؟ فقال: لا. قال: فبينا هو كذلك أربعين ليلة حتى وجد نبي الله خاتمه في بطن سمكة فأقبل فجعل لا يستقبله جني ولا طير إلا سجد له حتى انتهى إليهم، (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) قال: هو الشيطان صخر
bu Mabed'i inşa etmemiz emredildi ve bize: Orada kesinlikle demir sesi duyulmasın denildi' dedi. Cin hüdhüdün yumurtalarını getirtti ve üzerine bir cam koydu. Hüdhüd gelip etrafında döndü, yumurtasını görüyor fakat ona ulaşamıyordu. Gidip elmas getirdi, camın üzerine koydu ve onunla keserek yumurtasına ulaştı. Süleyman elması aldı ve taşları onunla kesmeye başladılar. Süleyman [aleyhisselâm] helaya -veya hamama- girmek istediğinde mührüyle girmezdi. Bir gün o şeytan Sahr da yanındayken hamama gitti; bu da hanımlarından bazılarıyla münasebette bulunduğu sırada oldu . Râvi dedi ki: Hamama girdi ve mührünü o şeytana verdi. O da mührü denize attı ve bir balık onu yuttu. Böylece mülk Süleyman'ın elinden alındı ve şeytana Süleyman'ın sureti verildi. Râvi dedi ki: Gelip Süleyman'ın tahtına ve sedirine oturdu; hanımları hariç Süleyman'ın bütün mülküne musallat kılındı. Râvi dedi ki: İnsanlar arasında hüküm vermeye başladı. İnsanlar onda bazı şeyleri yadırgayıp: 'Allah'ın peygamberi fitneye uğradı' dediler. Aralarında güç bakımından Ömer b. el-Hattâb'a benzettikleri bir adam vardı; 'Allah'a yemin olsun ki onu mutlaka sınayacağım' dedi. Adam: 'Ey Allah'ın peygamberi! -ki o onun ancak Allah'ın peygamberi olduğunu sanıyordu- Bizden biri soğuk bir gecede cünüp olsa ve güneş doğuncaya kadar kasten guslü terk etse, sence bunda bir sakınca var mıdır?' dedi. O da: 'Hayır' dedi . Râvi dedi ki: O kırk gece bu halde kaldı; nihayet Allah'ın peygamberi mührünü bir balığın karnında buldu. Geri döndü; onu karşılayan her bir cin ve kuş mutlaka ona secde etti, nihayet onların yanına vardı. (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) buyruğu hakkında: «O, şeytan Sahr'dır» dedi .
وقال السدي: (وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ) أي: ابتلينا سليمان، (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) قال: جلس الشيطان على كرسيه أربعين يوما. قال: وكان لسليمان ﵇ مائة امرأة وكانت امرأة منهن يقال لها: "جرادة"، وهي آثر نسائه وآمنهن عنده وكان إذا أجنب أو أتى حاجة نزع خاتمه ولم يأتمن عليه أحدا من الناس غيرها فأعطاها يوما خاتمه ودخل الخلاء فخرج الشيطان في صورته فقال: هاتي الخاتم. فأعطته فجاء حتى جلس على مجلس سليمان وخرج سليمان بعد ذلك فسألها أن تعطيه خاتمه، فقالت: ألم تأخذه قبل؟ قال: لا. وخرج مكانه تائها. قال: ومكث الشيطان يحكم بين الناس أربعين يوما، قال: فأنكر الناس أحكامه فاجتمع قراء بني إسرائيل وعلماؤهم فجاءوا حتى دخلوا على نسائه فقالوا: إنا قد أنكرنا هذا فإن كان سليمان فقد ذهب عقله وأنكرنا أحكامه. قال: فبكى النساء عند ذلك قال: فأقبلوا يمشون حتى أتوا فأحدقوا به ثم نشروا التوراة فقرءوا. قال: فطار من بين أيديهم حتى وقع على شرفة والخاتم معه. ثم طار حتى ذهب إلى البحر فوقع الخاتم منه في البحر فابتلعه حوت من حيتان البحر. قال: وأقبل سليمان في حاله التي كان فيها حتى انتهى إلى صياد من صيادي البحر وهو جائع وقد اشتد جوعه. فاستطعمهم من صيدهم وقال: إني أنا سليمان. فقام إليه بعضهم فضربه بعصا فشجه فجعل يغسل دمه وهو على شاطئ البحر فلام الصيادون صاحبهم الذي ضربه فقالوا بئس ما صنعت حيث ضربته. قال: إنه
Süddî şöyle demiştir: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” yani Süleyman'ı sınadık, { وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا } “ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık”. Süddî dedi ki: Şeytan onun tahtına kırk gün oturdu. Râvi dedi ki: Süleyman'ın aleyhisselâm yüz hanımı vardı. Bu hanımlardan birine "Cerâde" denilirdi. O, Süleyman'ın yanında hanımlarının en sevgilisi ve en güveniliri idi. Süleyman cünüp olduğunda yahut bir ihtiyacını gidermek istediğinde mührünü çıkarır ve insanlardan ondan başka hiç kimseye emanet etmezdi. Bir gün mührünü ona verdi ve helâya girdi. Şeytan ise Süleyman'ın suretine girip kadının karşısına çıktı ve: «Mührü ver» dedi. Kadın da mührü ona verdi. Şeytan gelip Süleyman'ın tahtına oturdu. Süleyman bundan sonra çıkıp kadından mührünü vermesini istedi. Kadın: «Onu daha önce almadın mı?» dedi. Süleyman: «Hayır» dedi ve şaşkın bir hâlde oradan çıktı. Râvi dedi ki: Şeytan kırk gün insanlar arasında hüküm vermeye devam etti. Râvi dedi ki: İnsanlar onun hükümlerini yadırgadı. Bunun üzerine İsrâiloğulları'nın kurrâsı ve âlimleri toplanıp Süleyman'ın hanımlarının yanına girdiler ve: «Biz bu durumu yadırgadık. Şayet bu kişi Süleyman ise muhakkak aklı gitmiştir; nitekim onun hükümlerini yadırgıyoruz» dediler. Râvi dedi ki: Bunun üzerine hanımları ağladı. Râvi dedi ki: [Âlimler] yürüyüp [şeytanın] yanına vardılar ve etrafını sardılar. Ardından Tevrat'ı açıp okudular. Râvi dedi ki: Şeytan, mühür de kendisiyle beraber olduğu hâlde önlerinden uçup bir burcun üzerine kondu. Sonra uçup denize doğru gitti. Mühür ondan denize düştü ve denizdeki balıklardan biri onu yuttu. Râvi dedi ki: Süleyman o hâli üzere yürüyüp deniz balıkçılarından bir balıkçının yanına vardı; karnı açtı ve açlığı iyice şiddetlenmişti. Onlardan tuttukları avdan kendisini doyurmalarını istedi ve: «Ben Süleyman'ım» dedi. İçlerinden biri kalkıp sopayla ona vurdu ve başını yardı. Süleyman deniz kıyısında kanını yıkamaya başladı. Diğer balıkçılar ise ona vuran arkadaşlarına sitem edip: «Ona vurmakla ne kötü yaptın!» dediler. O: «Şüphesiz o
زعم أنه سليمان. قال: فأعطوه سمكتين مما قد مذر عندهم فلم يشغله ما كان به من الضرب حتى قام إلى شط البحر فشق بطونهما فجعل يغسل [دمه] فوجد خاتمه في بطن إحداهما فأخذه فلبسه فرد الله عليه بهاءه وملكه، وجاءت الطير حتى حامت عليه فعرف القوم أنه سليمان ﵇ فقام القوم يعتذرون مما صنعوا [به] فقال: ما أحمدكم على عذركم ولا ألومكم على ما كان منكم، كان هذا الأمر لا بد منه. قال: فجاء حتى أتى ملكه وأرسل إلى الشيطان فجيء به فأمر به فجعل في صندوق من حديد، ثم أطبق عليه وقفل عليه بقفل وختم عليه بخاتمه ثم أمر به فألقي في البحر فهو فيه حتى تقوم الساعة. وكان اسمه حبقيق قال: وسخر له الريح ولم تكن سخرت له قبل ذلك وهو قوله: (وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ)
Süleyman olduğunu iddia etti' dedi. Râvi dedi ki: Yanlarında kokmuş olan balıklardan iki balık verdiler. Başına gelen dayak onu meşgul etmedi; kalkıp deniz kıyısına gitti, onların karınlarını yardı ve kanını yıkamaya başladı. Onlardan birinin karnında mührünü buldu; onu alıp parmağına taktı. Allah da onun heybetini ve mülkünü kendisine iade etti. Kuşlar gelip üzerinde dönmeye başladı. Topluluk onun Süleyman aleyhisselâm olduğunu anladı. Kalkıp ona yaptıklarından ötürü özür dilemeye başladılar. Süleyman: 'Özrünüz için sizi övmüyorum, yaptığınızdan dolayı da sizi kınamıyorum; bu işin mutlaka olması gerekiyordu' dedi. Râvi dedi ki: Gelip mülkünün başına geçti, şeytana haber gönderdi ve o getirildi. Emretti; demirden bir sandığa konuldu, sonra sandık kapatıldı, üzerine kilit vuruldu ve mührüyle mühürlendi. Sonra emretti ve denize atıldı; kıyamet kopuncaya kadar oradadır. Onun adı Habkîk idi. Râvi dedi ki: Rüzgâr onun emrine verildi -ki bundan önce onun emrine verilmemişti-. Bu da Allah Teâlâ'nın: (وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ) buyruğudur.»
وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) قال: شيطانا يقال له: آصف. فقال له سليمان: كيف تفتنون الناس؟ قال: أرني خاتمك أخبرك. فلما أعطاه إياه نبذه آصف في البحر فساح سليمان وذهب ملكه، وقعد آصف على كرسيه ومنعه الله نساء سليمان فلم يقربهن -ولم يقربنه وأنكرنه. قال: فكان سليمان يستطعم فيقول: أتعرفوني؟ أطعموني أنا سليمان فيكذبونه، حتى أعطته امرأة يوما حوتا فجعل يطيب بطنه، فوجد خاتمه في بطنه فرجع إليه ملكه وفر آصف فدخل البحر فارا.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Âsaf denilen bir şeytandır. Süleyman ona: 'İnsanları nasıl fitneye düşürürsünüz?' dedi. O: 'Mührünü bana göster, sana haber vereyim' dedi. Süleyman mührü ona verince Âsaf onu denize fırlattı. Süleyman yeryüzünde dolaşmaya başladı ve mülkü gitti. Âsaf onun tahtına oturdu; ancak Allah Süleyman'ın hanımlarını ona yasakladı; ne o onlara yaklaştı ne de onlar ona yaklaştılar ve onu yadırgadılar. Râvi dedi ki: Süleyman yiyecek ister ve: 'Beni tanıyor musunuz? Bana yemek verin, ben Süleyman'ım' derdi; onlar da onu yalanlarlardı. Nihayet bir gün bir kadın ona bir balık verdi. Süleyman onun karnını temizlemeye başladı ve mührünü onun karnında buldu; böylece mülkü kendisine geri döndü. Âsaf kaçıp denize sığınarak firar etti.»
وهذه كلها من الإسرائيليات ومن أنكرها ما قاله ابن أبي حاتم:
Bunların hepsi İsrâiliyyât'tandır. Bunları en çok reddedenlerden biri de İbn Ebî Hâtim'in zikrettiği şu rivayettir:
حدثنا علي بن الحسين حدثنا محمد بن العلاء وعثمان بن أبي شيبة وعلي بن محمد قالوا: حدثنا أبو معاوية أخبرنا الأعمش عن المنهال بن عمرو عن سعيد بن جبير عن ابن عباس [﵄] (وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ) قال: أراد سليمان أن يدخل الخلاء فأعطى الجرادة خاتمه -وكانت الجرادة امرأته وكانت أحب نسائه إليه-فجاء الشيطان في صورة سليمان فقال لها: هاتي خاتمي. فأعطته إياه. فلما لبسه دانت له الإنس والجن والشياطين فلما خرج سليمان من الخلاء قال لها: هاتي خاتمي. قالت: قد أعطيته سليمان. قال: أنا سليمان. قالت: كذبت لست سليمان فجعل لا يأتي أحدا يقول له: "أنا سليمان"، إلا كذبه حتي جعل الصبيان يرمونه بالحجارة. فلما رأى ذلك عَرَف أنه من أمر الله ﷿. قال: وقام الشيطان يحكم بين الناس فلما أراد الله أن يرد على سليمان سلطانه ألقى في قلوب الناس إنكار ذلك الشيطان. قال: فأرسلوا إلى نساء سليمان فقالوا لهن: أتنكرن من سليمان شيئاً؟ قلن: نعم إنه يأتينا ونحن حيض وما كان يأتينا قبل ذلك. فلما رأى الشيطان أنه قد فطن له ظن أن أمره قد انقطع فكتبوا كتبا فيها سحر وكفر، فدفنوها تحت كرسي سليمان ثم أثاروها وقرءوها على الناس. وقالوا:
Ali b. el-Huseyn bize rivayet edip dedi ki: Muhammed b. el-Alâ, Osmân b. Ebî Şeybe ve Ali b. Muhammed bize rivayet edip dediler ki: Ebû Muâviye bize rivayet etti, A'meş bize el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] { وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik, tahtının üstüne bir ceset bıraktık, sonra o tevbe edip [bize] yöneldi” [ayeti hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Süleyman helaya girmek istedi ve Cerâde'ye mührünü verdi. Cerâde onun hanımı olup kadınları arasında kendisine en sevimli olanıydı. Şeytan, Süleyman'ın suretinde gelip ona: «Mührümü ver» dedi, o da mührü ona verdi. Şeytan mührü takınca insanlar, cinler ve şeytanlar ona boyun eğdi. Süleyman heladan çıkınca Cerâde'ye: «Mührümü ver» dedi. Cerâde: «Onu Süleyman'a verdim» dedi. Süleyman: «Ben Süleyman'ım» dedi. Cerâde: «Yalan söyledin, sen Süleyman değilsin» dedi. [Süleyman] kime gidip «Ben Süleyman'ım» dediyse mutlaka onu yalanladı; hatta çocuklar onu taşa tutmaya başladı. Süleyman bu durumu görünce bunun Allah azze ve celle'nin bir emri [ve takdiri] olduğunu anladı. [İbn Abbâs] dedi ki: Şeytan insanlar arasında hükmetmeye başladı. Allah, Süleyman'a saltanatını geri vermeyi murad edince insanların kalbine o şeytanı yadırgama [şüphesi] düşürdü. [İbn Abbâs] dedi ki: İnsanlar Süleyman'ın hanımlarına [haber] gönderip onlara: «Süleyman'da yadırgadığınız bir şey var mı?» dediler. Hanımları: «Evet, biz hayızlı iken yanımıza geliyor; halbuki bundan önce böyle yapmazdı» dediler. Şeytan kendisinin fark edildiğini görünce işinin bittiğini anladı. Bunun üzerine içinde sihir ve küfür bulunan kitaplar yazıp Süleyman'ın tahtının altına gömdüler. Sonra onları çıkarıp insanlara okudular ve şöyle dediler:
بهذا كان يظهر سليمان على الناس [ويغلبهم] فأكفر الناس سليمان ﵇ فلم يزالوا يكفرونه وبعث ذلك الشيطانُ بالخاتم فطرحه في البحر فتلقته سمكة فأخذته. وكان سليمان يحمل على شط البحر بالأجر فجاء رجل فاشترى سمكاً فيه تلك السمكة التي في بطنها الخاتم فدعا سليمان فقال: تحمل لي هذا السمك؟ فقال: نعم. قال: بكم؟ قال بسمكة من هذا السمك. قال: فحمل سليمان ﵇ السمك ثم انطلق به إلى منزله فلما انتهى الرجل إلى بابه أعطاه تلك السمكة التي في بطنها الخاتم فأخذها سليمان فشق بطنها، فإذا الخاتم في جوفها فأخذه فلبسه. قال: فلما لبسه دانت له الجن والإنس والشياطين وعاد إلى حاله وَهَرب الشيطان حتى دخل جزيرة من جزائر البحر فأرسل سليمان في طلبه وكان شيطاناً مريداً فجعلوا يطلبونه ولا يقدرون عليه حتى وجدوه يوماً نائماً فجاءوا فبنوا عليه بنيانا من رصاص فاستيقظ فوثب فجعل لا يثب في مكان من البيت إلا أنماط معه من الرصاص قال: فأخذوه فأوثقوه وجاءوا به إلى سليمان، فأمر به فنقر له تخت من رخام ثم أدخل في جوفه ثم سد بالنحاس ثم أمر به فطرح في البحر فذلك قوله: (وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ) قال: يعني الشيطان الذي كان سلط عليه.
'Süleyman insanlara bununla üstünlük kuruyor [ve onlara galip geliyordu]' dediler. Bunun üzerine insanlar Süleyman aleyhisselâm'ı kâfir saydılar ve onu tekfir etmeye devam ettiler. O şeytan mührü alıp denize attı, bir balık da onu yuttu. Süleyman deniz kıyısında ücret karşılığı yük taşıyordu. Bir adam gelip karnında mühür bulunan o balığın da içinde olduğu balıkları satın aldı. Süleyman'ı çağırıp: 'Bu balıkları benim için taşır mısın?' dedi. O da: 'Evet' dedi. Adam: 'Kaça?' dedi. O: 'Bu balıklardan bir balık karşılığında' dedi. Râvi dedi ki: Süleyman aleyhisselâm balıkları taşıdı, sonra adamın evine kadar götürdü. Adam kapısına varınca ona karnında mühür bulunan o balığı verdi. Süleyman onu aldı, karnını yardı, bir de baktı ki mühür onun karnında! Onu alıp parmağına taktı. Râvi dedi ki: Mührü takınca cinler, insanlar ve şeytanlar ona boyun eğdi ve eski hâline döndü. Şeytan ise kaçıp deniz adalarından bir adaya girdi. Süleyman onun yakalanması için adam gönderdi. O inatçı ve azgın bir şeytandı; onu arayıp durdular fakat ele geçiremediler. Nihayet bir gün onu uyurken buldular; gelip üzerine kurşundan bir bina yaptılar. Uyanıp sıçradı; odanın neresine sıçradıysa onunla beraber kurşundan bir parça koptu. Râvi dedi ki: Onu yakalayıp bağladılar ve Süleyman'a getirdiler. Süleyman emretti; onun için mermerden bir taht oyuldu ve şeytan onun içine sokuldu, ardından bakırla kapatıldı. Sonra emretti ve denize atıldı. İşte Allah Teâlâ'nın: (وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ) buyruğu budur.» Râvi dedi ki: «Yani onun üzerine musallat kılınan şeytandır.»
إسناده إلى ابن عباس قوي ولكن الظاهر أنه إنما تلقاه ابن عباس -إن صح عنه-من أهل الكتاب، وفيهم طائفة لا يعتقدون نبوة سليمان ﵇ فالظاهر أنهم يكذبون عليه ولهذا كان في السياق منكرات من أشدها ذكر النساء فإن المشهور أن ذلك الجني لم يسلط على نساء سليمان بل عصمهن الله منه تشريفاً وتكريماً لنبيه ﷺ، وقد رويت هذه القصة مطولة عن جماعة من السلف، كسعيد بن المسيب وزيد بن أسلم وجماعة آخرين وكلها متُلقًّاة من قصص أهل الكتاب والله أعلم بالصواب.
Bunun İbn Abbâs'a kadar olan senedi güçlüdür; ancak zahir olan şu ki İbn Abbâs -şayet ondan sahih olarak gelmişse- bunu Ehl-i Kitap'tan almıştır. Onların içinde Süleyman aleyhisselâm'ın peygamberliğine inanmayan bir grup vardır. Dolayısıyla zahir olan, onların ona iftira attıklarıdır. Bu sebeple rivayetin akışında münker hususlar bulunmaktadır; bunların en ağırı da kadınların zikredilmesidir. Çünkü meşhur olan şudur ki o cin, Süleyman'ın hanımlarına musallat kılınmamış, aksine Allah peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ikram ve şeref olmak üzere onları ondan korumuştur. Bu kıssa Saîd b. el-Müseyyeb, Zeyd b. Eslem ve başka bir grup selef âliminden uzunca rivayet edilmiştir ve hepsi de Ehl-i Kitap kıssalarından alınmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
وقال يحيى بن أبي عمرو السيباني: وجد سليمان خاتمه في عسقلان، فمشى في خرقة إلى بيت المقدس تواضعا لله ﷿، رواه ابن أبي حاتم.
Yahyâ b. Ebî Amr es-Seybânî şöyle demiştir: «Süleyman mührünü Askalan'da buldu ve Allah azze ve celle'ye tevazu göstererek bir hırka içinde Beytülmakdis'e kadar yürüdü.» Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقد روى ابن أبي حاتم عن كعب الأحبار في صفة كرسي سليمان ﵊ خبرا عجيبا فقال: حدثنا أبي ﵀، حدثنا أبو صالح كاتب الليث أخبرني أبو إسحاق المصري عن كعب الأحبار؛ أنه لما فرغ من حديث "إرم ذات العماد" قال له معاوية: يا أبا إسحاق أخبرني عن كرسي سليمان بن داود وما كان عليه؛ ومن أي شيء هو؟ فقال: كان كرسي سليمان من أنياب الفيلة مُفَصّصاً بالدر والياقوت والزبرجد واللؤلؤ. وقد جُعل له درجة منها مُفَصّصة بالدر والياقوت والزبرجد ثم أمر بالكرسي فحُفّ من جانبيه بالنخل، نخل من ذهب شماريخها من ياقوت وزبرجد ولؤلؤ. وجعل على رءوس النخل التي عن يمين الكرسي طواويس من ذهب، ثم جعل على رءوس النخل التي على يسار الكرسي نسور من ذهب مقابلة الطواويس، وجعل على يمين الدرجة الأولى
İbn Ebî Hâtim, Ka‘b el-Ahbâr'dan Süleyman aleyhisselâm'ın tahtının niteliğine dair acayip bir rivayet naklederek şöyle demiştir: Bize babam rahimehullâh anlattı, bize Leys'in kâtibi Ebû Sâlih anlattı, bana Ebû İshâk el-Mısrî, Ka‘b el-Ahbâr'dan haber verdi ki; o, "İrem Zâtü'l-İmâd" kıssasını bitirince Muâviye ona: "Ey Ebû İshâk! Bana Dâvûd oğlu Süleyman'ın tahtından, onun üzerinde neler bulunduğundan ve neden yapıldığından haber ver." dedi. Bunun üzerine [Ka‘b] şöyle dedi: "Süleyman'ın tahtı fil dişlerinden yapılmış olup inci, yakut, zebercet ve lü'lü' ile süslenmişti. Taht için yine bunlardan, üzeri inci, yakut ve zebercetle süslenmiş bir basamak yapılmıştı. Sonra tahtın iki tarafı hurma ağaçlarıyla donatıldı; bunlar salkımları yakut, zebercet ve inciden olan altından hurma ağaçlarıydı. Tahtın sağındaki hurma ağaçlarının tepelerine altından tavus kuşları, solundaki hurma ağaçlarının tepelerine ise tavus kuşlarına bakar vaziyette altından kartallar yerleştirildi. Birinci basamağın sağına ise
شجرتا صنوبر من ذهب، وعن يسارها أسدان من ذهب وعلى رءوس الأسدين عمودان من زبرجد وجعل من جانبي الكرسي شجرتا كرم من ذهب قد أظلتا الكرسي وجعل عناقيدهما درا وياقوتا أحمر. ثم جُعل فوق دَرَج الكرسي أسَدَان عظيمان من ذهب مجوفان محشوان مسكا وعنبرا. فإذا أراد سليمان أن يصعد على كرسيه استدار الأسدان ساعة ثم يقعان فينضحان ما في أجوافهما من المسك والعنبر حول كرسي سليمان ﵇، ثم يوضع منبران من ذهب واحد لخليفته والآخر لرئيس أحبار بني إسرائيل ذلك الزمان. ثم يوضع أمام كرسيه سبعون منبرا من ذهب يقعد عليها سبعون قاضيا من بني إسرائيل وعلمائهم وأهل الشرف منهم والطول ومن خلف تلك المنابر كلها خمسة وثلاثون منبرا من ذهب ليس عليها أحد، فإذا أراد أن يصعد على كرسيه وضع قدميه على الدرجة السفلى فاستدار الكرسي كله بما فيه وما عليه، ويبسط الأسد يده اليمنى وينشر النسر جناحه الأيسر ثم يصعد [سليمان] على الدرجة الثانية فيبسط الأسد يده اليسرى وينشر النسر جناحه الأيمن فإذا استوى سليمان على الدرجة الثالثة وقعد على الكرسي أخذ نسر من تلك النسور عظيم تاج سليمان فوضعه على رأسه فإذا وضعه على رأسه استدار الكرسي بما فيه كما تدور الرحى المسرعة. فقال معاوية ﵁: وما الذي يديره يا أبا إسحاق؟ قال: تنين من ذهب ذلك الكرسي عليه وهو عظيم مما عمله صخر الجني فإذا أحست بدورانه تلك النسور والأسْدُ والطواويس التي في أسفل الكرسي دُرْنَ إلى أعلاه فإذا وقف وقفن كلهن منكسات رءوسهن على رأس سليمان [ابن داود] عليه السلام وهو جالس ثم ينضحن جميعًا ما في أجوافهن من المسك والعنبر على رأس سليمان ﵇. ثم تتناول حمامة من ذهب واقفة على عمود من جوهر التوراةَ فتجعلها في يده فيقرؤها سليمان على الناس.
altından iki çam ağacı, soluna da altından iki aslan yerleştirildi. İki aslanın başları üzerinde zebercetten iki sütun vardı. Tahtın iki yanına tahtı gölgeleyen altından iki asma ağacı konuldu; salkımları inci ve kırmızı yakuttan yapıldı. Sonra tahtın basamaklarının üzerine içi boş, içi misk ve amberle doldurulmuş altından iki büyük aslan yerleştirildi. Süleyman tahtına çıkmak istediğinde bu iki aslan bir müddet döner, sonra yere kapanarak içlerindeki misk ve amberi Süleyman aleyhisselâm'ın tahtının etrafına saçarlardı. Sonra altından iki minber konulurdu; biri halifesi, diğeri ise o devirdeki İsrâiloğulları bilginlerinin reisi için. Sonra tahtının önüne İsrâiloğulları'nın kadılarından, âlimlerinden, şeref ve makam sahiplerinden yetmiş kişinin oturacağı altından yetmiş minber konulurdu. Bütün bu minberlerin arkasına da üzerinde kimsenin oturmadığı altından otuz beş minber konulurdu. Süleyman tahtına çıkmak istediğinde ayaklarını en alt basamağa koyardı; bunun üzerine taht içindekiler ve üzerindekilerle birlikte bütünüyle dönerdi. Aslan sağ elini uzatır, kartal da sol kanadını açardı. Sonra [Süleyman] ikinci basamağa çıkardı; aslan sol elini uzatır, kartal da sağ kanadını açardı. Süleyman üçüncü basamağa varıp tahta oturunca o kartallardan büyük bir kartal Süleyman'ın tacını alır ve başına koyardı. Tacı başına koyunca taht içindekilerle birlikte hızla dönen bir değirmen gibi dönerdi.' Muâviye radıyallâhu anh: 'Ey Ebû İshak, onu döndüren neydi?' dedi. O: 'Tahtın üzerinde durduğu altından bir ejderhadır; cin Sahr'ın yaptığı büyük bir şeydir. Tahtın altındaki o kartallar, aslanlar ve tavus kuşları onun döndüğünü hissettiklerinde tahtın üstüne doğru dönerlerdi. Taht durduğunda hepsi Süleyman [b. Dâvûd] aleyhisselâm otururken başlarını onun başının üzerine eğmiş vaziyette dururlardı. Sonra hepsi birden içlerindeki misk ve amberi Süleyman aleyhisselâm'ın başına saçarlardı. Sonra mücevherden bir sütun üzerinde duran altından bir güvercin Tevrat'ı alır ve onun eline verirdi; Süleyman da onu insanlara okurdu.'
وذكر تمام الخبر وهو غريب جدا.
Haberin tamamını zikretti ki bu rivayet son derece gariptir.
(قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ) قال بعضهم: معناه: لا ينبغي لأحد من بعدي أي: لا يصلح لأحد أن يسلبنيه كما كان من قضية الجسد الذي ألقي على كرسيه لا أنه يحجر على من بعده من الناس. والصحيح أنه سأل من الله تعالى ملكا لا يكون لأحد من بعده من البشر مثله، وهذا هو ظاهر السياق من الآية وبه وردت الأحاديث الصحيحة من طرق عن رسول الله ﷺ.
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “«Rabbim! Beni bağışla; bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) lütfet. Şüphesiz sen çok lütufkârsın» dedi.” Bazıları bunun manasının: «Benden sonra hiç kimseye yaraşmaz, yani tahtına bırakılan ceset hadisesinde olduğu gibi onu benden zorla çekip almak hiç kimseye yakışmaz» demek olduğunu, yoksa kendisinden sonraki insanları kısıtlamak istemediğini söylemişlerdir. Doğru olan ise, Allah Teâlâ'dan kendisinden sonra hiçbir beşere benzeri verilmeyecek bir mülk istemiş olmasıdır. Ayetin zahirî akışı da budur ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den muhtelif yollarla gelen sahih hadisler de buna delalet etmektedir.
قال البخاري عند تفسير هذه الآية: حدثنا إسحاق بن إبراهيم أخبرنا روح ومحمد بن جعفر عن شعبة عن محمد بن زياد عن أبي هريرة ﵁ عن النبي ﷺ قال: "إن عفريتا من الجن تَفَلَّت عليّ البارحة -أو كلمة نحوها-ليقطع علي الصلاة فأمكنني الله منه وأردت أن أربطه إلى سارية من سواري المسجد حتى تُصبحوا وتنظروا إليه كلكم فذكرت قول أخي سليمان: (رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي)
Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Ravh ve Muhammed b. Ca‘fer, Şu‘be'den, o Muhammed b. Ziyâd'dan, o Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki [şöyle buyurmuştur]: «إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ تَفَلَّتَ عَلَيَّ الْبَارِحَةَ -أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا- لِيَقْطَعَ عَلَيَّ الصَّلَاةَ فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ وَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبِطَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ حَتَّى تُصْبِحُوا وَتَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ فَذَكَرْتُ قَوْلَ أَخِي سُلَيْمَانَ: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي}» «Dün gece cinlerden bir ifrit namazımı kesmek (bozmak) için üzerime aniden atıldı -yahut buna benzer bir kelime [söyledi]-. Fakat Allah ona karşı bana imkân verdi. Sabahladığınızda hepiniz ona bakasınız diye mescidin direklerinden birine onu bağlamak istedim; ancak kardeşim Süleyman'ın: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لا يَنْبَغِي لأحَدٍ مِنْ بَعْدِي} “«Rabbim! Beni bağışla; bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) lütfet»” sözünü hatırladım.»
قال روح: فرده خاسئا
Ravh dedi ki: «Bunun üzerine onu hor ve hakir olarak geri çevirdi.»
وكذا رواه مسلم والنسائي من حديث شعبة به
Müslim ve Nesâî de bu hadisi Şu‘be tarikiyle aynı şekilde rivayet etmişlerdir.
وقال مسلم في صحيحه: حدثنا محمد بن سلمة المُرَادي حدثنا عبد الله بن وهب عن معاوية بن صالح حدثني ربيعة بن يَزيد عن أبي إدريس الخولاني عن أبي الدرداء قال: قام رسول الله ﷺ يصلي فسمعناه يقول: "أعوذ بالله منك". ثم قال: "ألعنك بلعنة الله" -ثلاثا-وبسط يَدَه كأنه يتناول شيئا فلما فرغ من الصلاة قلنا: يا رسول الله، قد سمعناك تقول في الصلاة شيئا لم نسمعك تقوله قبل ذلك ورأيناك بسطت يدك؟ قال: "إن عدو الله إبليس جاء بشهاب من نار ليجعله في وجهي فقلت: أعوذ بالله منك -ثلاث مرات-ثم قلت: ألعنك بلعنة الله التامة. فلم يستأخر ثلاث مرات ثم أردت أخْذَه والله لولا دعوة أخينا سليمان لأصبح موثقا يلعب به صبيان أهل المدينة"
Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Seleme el-Murâdî anlattı, bize Abdullah b. Vehb, Muâviye b. Sâlih'ten anlattı, bana Rebîa b. Yezîd, Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza durdu; onun: «Senden Allah'a sığınırım» dediğini işittik. Sonra üç defa: «Seni Allah'ın lanetiyle lanetliyorum» dedi ve sanki bir şeyi tutuyormuş gibi elini uzattı. Namazı bitirince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Namazda daha önce senden işitmediğimiz bir şey söylediğini işittik ve elini uzattığını gördük?' dedik. Buyurdu ki: «Allah'ın düşmanı İblis yüzüme atmak için ateşten bir alev getirdi. Ben de üç defa: 'Senden Allah'a sığınırım' dedim. Sonra: 'Seni Allah'ın tastamam lanetiyle lanetliyorum' dedim. Üç defasında da geri çekilmedi. Sonra onu yakalamak istedim. Vallahi, kardeşimiz Süleyman'ın duası olmasaydı sabahleyin bağlanmış olurdu da Medine ehlinin çocukları onunla oynardı.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو أحمد حدثنا ميسرة بن معبد حدثنا أبو عبيد حاجب سليمان قال: رأيت عطاء بن يزيد الليثي قائما يصلي، فذهبت أمر بين يديه فردني ثم قال حدثني أبو سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قام يصلي صلاة الصبح وهو خلفه فقرأ فالتبست عليه القراءة فلما فرغ من صلاته قال: "لو رأيتموني وإبليس فأهويت بيدي فما زلت أخنقه حتى وجدت بَرْدَ لعابه بين أصبعي هاتين -الإبهام والتي تليها-ولولا دعوة أخي سليمان لأصبح مربوطا بسارية من سواري المسجد، يتلاعب به صبيان المدينة فمن استطاع منكم ألا يحول بينه وبين القبلة أحد فليفعل".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, bize Meysere b. Ma‘bed anlattı, bize Süleyman'ın kapıcısı Ebû Ubeyd anlattı, dedi ki: Atâ b. Yezîd el-Leysî'yi ayakta namaz kılarken gördüm. Önünden geçmeye davrandım, beni geri çevirdi. Sonra şöyle dedi: Bana Ebû Saîd el-Hudrî bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırmak üzere durmuştu, kendisi de arkasındaydı. Okudu ve kıraat kendisine karıştı. Namazından çıkınca şöyle buyurdu: «Beni ve İblis'i bir görseydiniz! Elimi uzattım ve şu iki parmağım -başparmağım ile yanındaki parmak- arasında salyasının soğukluğunu hissedinceye kadar onu boğmaya devam ettim. Kardeşim Süleyman'ın duası olmasaydı sabahleyin mescidin direklerinden birine bağlanmış olurdu da Medine çocukları onunla oynardı. Sizden kim kıble ile kendi arasına birinin girmesine engel olabilirse bunu yapsın.»
وقد روى أبو داود منه: "من استطاع منكم ألا يحول بينه وبين القبلة أحد فليفعل" عن أحمد بن أبي سُرَيج عن أبي أحمد الزبيري به
Ebû Dâvûd bu hadisin: «Sizden kim kıble ile kendi arasına birinin girmesine engel olabilirse bunu yapsın» kısmını Ahmed b. Ebî Süreyc tarikiyle Ebû Ahmed ez-Zübeyrî'den aynı şekilde rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا معاوية بن عمرو حدثنا إبراهيم بن محمد الفزاري حدثنا الأوزاعي، حدثني ربيعة بن يزيد عن عبد الله الديلمي قال: دخلت على عبد الله بن عمرو، وهو في حائط له بالطائف يقال له: "الوهط"، وهو مُخَاصر فتى من قريش يُزَنّ بشُرْب الخمر، فقلت: بلغني عنك حديث أنه "من شرب شربة خَمْر لم يقبل الله ﷿-له تَوبَةً أربعين صباحًا، وإن الشقي من شقي في بطن أمه وإنه من أتى بيت المقدس لا يَنْهَزه إلا الصلاة فيه، خرج
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muâviye b. Amr anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed el-Fezârî anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Rebîa b. Yezîd Abdullah ed-Deylemî'den bildirdi; o şöyle demiştir: Tâif'te "el-Veht" denilen bir bahçesinde bulunduğu sırada Abdullah b. Amr'ın yanına girdim. Kendisi Kureyş'ten içki içmekle itham edilen bir gençle el ele tutuşmuş [yürüyordu]. Dedim ki: "Senin şöyle bir hadis rivayet ettiğin bana ulaştı: «Kim bir yudum içki içerse, Azîz ve Celîl olan Allah kırk sabah onun tövbesini kabul etmez. Şakî (bedbaht), daha annesinin karnındayken şakî olandır. Kim de Beytülmakdis'e sadece orada namaz kılmak amacıyla gelirse, annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak...»
من خطيئته مثل يوم ولدته أمه، فلما سمع الفتى ذكر الخمر اجتذب يده من يده ثم انطلق. فقال عبد الله بن عمرو إني لا أحل لأحد أن يقول عَلَيّ ما لم أقل سمعت رسول الله ﷺ يقول: "من شرب من الخمر شربة لم تقبل له صلاة أربعين صباحا فإن تاب تاب الله عليه فإن عاد لم تقبل له صلاة أربعين صباحا فإن تاب تاب الله عليه. فإن عاد -قال فلا أدري في الثالثة أو الرابعة-فإن عاد كان حقا على الله أن يسقيه من رَدْغَة الخبال يوم القيامة" قال: وسمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن الله خلق خلقه في ظلمة ثم ألقى عليهم من نوره فمن أصابه من نوره يومئذ اهتدى ومن أخطأه ضل فلذلك أقول جف القلم على علم الله ﷿" وسمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن سليمان سأل الله تعالى ثلاثا فأعطاه اثنتين ونحن نرجو أن تكون لنا الثالثة: سأله حكما يصادف حكمه فأعطاه إياه وسأله ملكا لا ينبغي لأحد من بعده فأعطاه إياه وسأله أيّما رجل خرج من بيته لا يريد إلا الصلاة في هذا المسجد خرج من خطيئته كيوم ولدته أمه فنحن نرجو أن يكون الله تعالى قد أعطانا إياها"
günahından arınmış olarak çıkar.»' Genç şarabın adını işitince elini onun elinden çekip gitti. Abdullah b. Amr şöyle dedi: 'Söylemediğim bir şeyi benim adıma söylemeyi kimseye helal kılmam. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kim şaraptan bir yudum içerse kırk sabah namazı kabul olunmaz. Tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder. Şayet tekrar dönerse kırk sabah namazı kabul olunmaz. Tövbe ederse Allah onun tövbesini kabul eder. Şayet tekrar dönerse -üçüncüsünde mi dördüncüsünde mi dedi bilmiyorum- şayet tekrar dönerse kıyamet gününde ona habâl balçığından içirmek Allah üzerine bir hak olur.» Râvi dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz ki Allah mahlûkatını bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine nurundan saçtı. O gün nurundan kime isabet ettiyse o hidayete erdi; kimden de saptıysa o dalalete düştü. İşte bundan dolayı kalem Allah azze ve celle'nin ilmi üzere kurumuştur derim.» Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Süleyman Allah Teâlâ'dan üç şey istedi; O da ikisini verdi, üçüncüsünün de bizim için olmasını umuyoruz: O'ndan kendi hükmüne denk düşen bir hüküm [verme kabiliyeti] istedi, bunu ona verdi; O'ndan kendisinden sonra kimseye nasip olmayacak bir mülk istedi, bunu ona verdi; O'ndan sadece bu mescitte namaz kılmak arzusuyla evinden çıkan hiçbir kimsenin bulunmaması, mutlaka annesinin onu doğurduğu günkü gibi günahından arınarak çıkması dileğinde bulundu. Biz Allah Teâlâ'nın bunu da bize vermiş olmasını umuyoruz.»'
وقد روى هذا الفصل الأخير من هذا الحديث النسائي وابن ماجه من طرق عن عبد الله بن فيروز الديلمي عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "إن سليمان لما بنى بيت المقدس سأل ربه ﷿ خلالا ثلاثا … " وذكره
Bu hadisin son kısmını Nesâî ve İbn Mâce, Abdullah b. Feyrûz ed-Deylemî tarikiyle Abdullah b. Amr'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Süleyman Beytülmakdis'i inşa ettiği zaman Rabbinden azze ve celle üç haslet diledi…» diyerek hadisi zikretti.
وقد روي من حديث رافع بن عمير ﵁، بإسناد وسياق غريبين فقال الطبراني:
Bu hadis Râfi‘ b. Umeyr radıyallâhu anh'tan garip bir isnad ve lafızla rivayet edilmiştir. Taberânî şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن الحسن بن قُتَيْبة العسقلاني حدثنا محمد بن أيوب بن سُوَيْد حدثني أبي حدثنا إبراهيم بن أبي عَبْلَة عن أبي الزاهرية عن رافع بن عمير قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "قال الله ﷿ لداود ﵇: ابن لي بيتًا في الأرض. فبنى داود بيتًا لنفسه قبل البيت الذي أمر به فأوحى الله إليه: يا داود نصبت بيتك قبل بيتي؟ قال: يا رب هكذا قضيت من ملك استأثر ثم أخذ في بناء المسجد فلما تم السور سقط ثلاثا فشكا ذلك إلى الله ﷿ فقال: يا داود إنك لا تصلح أن تبني لي بيتًا قال: ولم يا رب؟ قال: لما جرى على يديك من الدماء. قال: يا رب أو ما كان ذلك في هواك ومحبتك؟ قال: بلى ولكنهم عبادي وأنا أرحمهم فشق ذلك عليه فأوحى الله إليه: لا تحزن فإني سأقضي بناءه على يدي ابنك سليمان. فلما مات داود أخذ سليمان في بنائه فلما تم قرب القرابين وذبح الذبائح وجمع بني إسرائيل فأوحى الله إليه: قد أرى سرورَك ببنيان بيتي فسلني أعطك. قال: أسألك ثلاث خصال حكما يصادف حكمك وملكا لا ينبغي لأحد من بعدي ومن أتي هذا البيت لا يريد إلا الصلاة فيه
Bize Muhammed b. el-Hasen b. Kuteybe el-Askalânî anlattı, bize Muhammed b. Eyyûb b. Süveyd anlattı, bana babam anlattı, bize İbrâhim b. Ebî Able, Ebü'z-Zâhiriyye'den, o da Râfi‘ b. Umeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah azze ve celle Dâvûd'a aleyhisselâm: "Benim için yeryüzünde bir ev inşa et" buyurdu. Dâvûd emrolunduğu evden önce kendisi için bir ev yaptı. Bunun üzerine Allah ona: "Ey Dâvûd! Kendi evini benim evimden önce mi kurdun?" diye vahyetti. [Dâvûd]: "Ey Rabbim! Böyle hükmettin; mülk sahibi olan [önce] kendisini tercih eder" dedi. Sonra mescidin inşasına başladı. Duvar tamamlanınca üç defa yıkıldı. Dâvûd bu durumu Allah'a azze ve celle arz edip yakındı. [Allah] buyurdu ki: "Ey Dâvûd! Şüphesiz sen benim için bir ev inşa etmeye elverişli değilsin." Dâvûd: "Niçin ey Rabbim?" dedi. [Allah]: "Senin ellerinle dökülen kanlardan ötürü" buyurdu. Dâvûd: "Ey Rabbim! Bu senin rızan ve sevgin uğruna değil miydi?" dedi. [Allah]: "Evet, lakin onlar benim kullarımdır ve ben onlara merhamet ederim" buyurdu. Bu durum Dâvûd'a ağır geldi. Bunun üzerine Allah ona: "Üzülme, şüphesiz onun inşasını oğlun Süleyman'ın elleriyle takdir edeceğim" diye vahyetti. Dâvûd vefat edince Süleyman onun inşasına başladı. Tamamlanınca kurbanlar takdim etti, kurbanlıklar kesti ve İsrâiloğulları'nı topladı. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Evimin inşasından duyduğun sevinci görüyorum; benden iste, sana vereyim." Süleyman: "Senden üç haslet dilerim: Senin hükmüne denk düşecek bir hüküm [verme yeteneği], benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık ve bu eve sırf içinde namaz kılmak amacıyla gelen kimsenin...
خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه". قال رسول الله ﷺ: "أما ثنتان فقد أعطيهما وأنا أرجو أن يكون قد أعطي الثالثة"
annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından arınarak çıkması' dedi.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İkisi ona verildi; ben üçüncüsünün de verilmiş olmasını umuyorum.»
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد حدثنا عُمَر بن راشد اليمامي، حدثنا إياس بن سلمة بن الأكوع عن أبيه قال: ما سمعت رسول الله ﷺ دعا دعاءً إلا استفتحه بـ "سبحان الله ربي الأعلى العلي الوهاب"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, bize Ömer b. Râşid el-Yemâmî anlattı, bize İyâs b. Seleme b. el-Ekva‘ babasından anlattı; o şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı her duaya mutlaka 'Sübhânallâhi Rabbiye'l-a‘le'l-Aliyyi'l-Vehhâb' (En yüce, pek âlî ve çok lütufkâr olan Rabbim Allah'ı tenzih ederim) diyerek başladığını işittim.»
وقد قال أبو عبيد: حدثنا علي بن ثابت عن جعفر بن بَرْقان عن صالح بن مسمار قال: لما مات نبي الله داود أوحى الله إلى ابنه سليمان عليهما السلام: أن سلني حاجتك. قال: أسألك أن تجعل لي قلبا يخشاك كما كان قلب أبي وأن تجعل قلبي يحبك كما كان قلب أبي. فقال الله: أرسلت إلى عبدي وسألته حاجته فكانت [حاجته] أن أجعل قلبه يخشاني وأن أجعل قلبه يحبني لأهَبَنّ له ملكا لا ينبغي لأحد من بعده. قال الله تعالى: (فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ) والتي بعدها، قال: فأعطاه [الله] ما أعطاه وفي الآخرة لا حساب عليه.
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Bize Ali b. Sâbit, Ca‘fer b. Burkân'dan, o Sâlih b. Mismâr'dan anlattı, o şöyle dedi: «Allah'ın peygamberi Dâvûd vefat edince Allah oğlu Süleyman'a aleyhimesselâm: 'Benden ihtiyacını iste' diye vahyetti. O da: 'Senden, babamın kalbi gibi senden korkan bir kalp kılmanı ve babamın kalbi gibi seni seven bir kalp kılmanı diliyorum' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Kuluma haber gönderdim ve ihtiyacını sordum; [onun ihtiyacı] kalbini benden korkan ve kalbini beni seven kılmam oldu; ona benden sonra kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışlayacağım' buyurdu.» Allah Teâlâ: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ} “Bunun üzerine biz rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yöne yumuşakça eserdi” ve bundan sonraki ayeti buyurdu. Râvi dedi ki: «Allah ona verdiklerini verdi, ahirette de onun üzerine hiçbir hesap yoktur.»
هكذا أورده أبو القاسم بن عساكر في ترجمة سليمان ﵇ في تاريخه
Ebü'l-Kâsım b. Asâkir bunu Târih'inde Süleyman aleyhisselâm'ın biyografisinde bu şekilde zikretmiştir.
وروي عن بعض السلف أنه قال: بلغني عن داود [﵇] أنه قال: "إلهي كن لسليمان كما كنت لي": فأوحى الله إليه: أن قل لسليمان: يكون لي كما كنت لي، أكون له كما كنتُ لك.
Selef âlimlerinin bazısından şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bana ulaştığına göre Dâvûd [aleyhisselâm] şöyle demiştir: «İlâhım! Bana olduğun gibi Süleyman'a da ol.» Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «Süleyman'a söyle: Senin bana olduğun gibi o da bana olsun ki, benim sana olduğum gibi ben de ona olayım.»
وقوله: (فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ) قال الحسن البصري ﵀: لما عقر سليمان الخيل غضبا لله، ﷿ عوضه الله ما هو خير منها وأسرع الريح التي غدوها شهر ورواحها شهر.
Allah Teâlâ'nın: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ} “Bunun üzerine biz rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yöne yumuşakça eserdi” buyruğu hakkında Hasan-ı Basrî rahimehullâh şöyle demiştir: «Süleyman Allah azze ve celle için öfkelenerek atları kurban edince, Allah ona onlardan daha hayırlı ve daha hızlı olan, sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık mesafe olan rüzgârı bedel olarak verdi.»
وقوله: (حَيْثُ أَصَابَ) أي: حيث أراد من البلاد.
{حَيْثُ أَصَابَ} “dilediği yöne” buyruğu; yani memleketlerden nereyi dilerse oraya demektir.
وقوله: (وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ) أي: منهم من هو مستعمل في الأبنية الهائلة من محاريب وتماثيل وجفان كالجواب وقدور راسيات إلى غير ذلك من الأعمال الشاقة التي لا يقدر عليها البشر وطائفة غواصون في البحار يستخرجون مما فيها من اللآلئ والجواهر والأشياء النفيسة التي لا توجد إلا فيها (وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ) أي: موثقون في الأغلال والأكبال ممن قد تَمَرّد وعصى وامتنع من العمل وأبى أو قد أساء في صنيعه واعتدى.
Allah Teâlâ'nın: {وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ} “Bina ustası ve dalgıç olan bütün şeytanları da” buyruğu; yani onlardan bir kısmı yüksek mabetler, heykeller, havuz gibi çanaklar ve yerinden kalkmaz kazanlar gibi insanların güç yetiremeyeceği muazzam yapılarda ve diğer meşakkatli işlerde çalıştırılıyordu. Bir zümre de denizde dalgıçlık yaparak oradaki incileri, mücevherleri ve sadece denizde bulunan son derece kıymetli şeyleri çıkarıyordu. {وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ} “Ve bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de (onun emrine verdik)” buyruğu ise; haddi aşıp isyan eden, çalışmaktan kaçınıp direnen yahut işinde kötülük yapıp taşkınlık edenlerden prangalara ve bukağılara vurulmuş olanlar demektir.
وقوله: (هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ) أي: هذا الذي أعطيناك من الملك التام والسلطان الكامل كما سألتنا فأعط من شئت واحرم من شئت، لا حساب عليك، أي: مهما فعلتَ فهو جائز لك احكم بما شئت فهو صواب. وقد ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ لما خُيِّر بين أن يكون عبدًا رسولا -وهو الذي يفعل ما يؤمر به وإنما هو قاسم يقسم بين الناس ما أمره الله به-وبين أن يكون ملكا نبيا يعطي من يشاء ويمنع من يشاء بلا حساب ولا جناح، اختار المنزلة الأولى بعد ما استشار جبريل فقال له: تواضع فاختار المنزلة الأولى لأنها أرفع قدرا عند الله وأعلى منزلة في المعاد وإن كانت المنزلة الثانية وهي النبوة مع الملك عظيمة أيضا في الدنيا والآخرة ولهذا لما ذكر تعالى ما أعطى سليمان في الدنيا نبه على أنه ذو حظ عظيم عند الله يوم القيامة أيضا، فقال: (وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ) أي: في الدار الآخرة.
{هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “«İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister lütfet, ister tut» (dedik)” buyruğu; yani bizden istediğin gibi sana verdiğimiz bu eksiksiz mülk ve kusursuz saltanattır; dilediğine ver, dilediğini mahrum bırak, sana hiçbir hesap yoktur; yani ne yaparsan yap bu sana caizdir, dilediğin gibi hükmet, o doğrudur demektir. İki Sahîh'te sabit olmuştur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kul-peygamber olmak -ki bu emrolunduğu şeyi yapan, sadece Allah'ın emrettiği şeyleri insanlar arasında paylaştıran bir taksim edicidir- ile hesapsız ve günahsız olarak dilediğine veren, dilediğine engel olan bir melik-peygamber olmak arasında muhayyer bırakılınca, Cibrîl'e danıştıktan sonra birinci makamı seçmiştir. Cibrîl ona: «Mütevazı ol» deyince birinci makamı tercih etmiştir; zira bu makam Allah katında kadrü kıymetçe daha yüce ve ahirette derece bakımından daha üstündür. Her ne kadar ikinci makam olan peygamberlikle birlikte hükümdarlık makamı da dünyada ve ahirette pek yüce olsa da böyledir. Bundan ötürü Allah Teâlâ Süleyman'a dünyada verdiklerini zikredince, kıyamet gününde de Allah katında büyük bir nasip sahibi olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ} “Şüphesiz onun bizim katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği (varış yeri) vardır”; yani ahiret yurdunda.
{وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ (٤٢)}
{وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ (٤٢)} “Kulumuz Eyyûb'u da hatırla; hani o Rabbine: «Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu» diye seslenmişti. (41) «Ayağını (yere) vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!» (dedik). (42)”
يذكر تعالى عبده ورسوله أيوب ﵇ وما كان ابتلاه تعالى به من الضر في جسده وماله وولده حتى لم يبق من جسده مَغْرز إبرة سليما سوى قلبه ولم يبق له من حال الدنيا شيء يستعين به على مرضه وما هو فيه غير أن زوجته حفظت وده لإيمانها بالله ورسوله فكانت تخدم الناس بالأجرة وتطعمه وتخدمه نحوا من ثماني عشرة سنة. وقد كان قبل ذلك في مال جزيل وأولاد وسعة طائلة من الدنيا فَسُلبَ جميع ذلك حتى آل به الحال إلى أن ألقي على مزبلة من مزابل البلدة هذه المدة بكمالها ورفضه القريب والبعيد سوى زوجته ﵂ فإنها كانت لا تفارقه صباحا و [لا] مساء إلا بسبب خدمة الناس ثم تعود إليه قريبًا. فلما طال المطال واشتد الحال وانتهى القدر المقدور وتم الأجل المقدر تضرع إلى رب العالمين وإله المرسلين فقال: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} [الأنبياء: ٨٣] وفي هذه الآية الكريمة قال: رب إني مسني الشيطان بنصب وعذاب، قيل: بنصب في بدني وعذاب في مالي وولدي. فعند ذلك استجاب له أرحم الراحمين وأمره أن يقوم من مقامه وأن يركض الأرض برجله. ففعل فأنبع الله عينا وأمره أن يغتسل منها فأذهب جميع ما كان في بدنه من الأذى ثم أمره فضرب الأرض في مكان آخر فأنبع له عينا أخرى وأمره أن يشرب منها فأذهبت ما كان في باطنه من السوء وتكاملت العافية ظاهرا وباطنا ولهذا قال تعالى: (ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ)
Yüce [Allah], kulu ve elçisi Eyyûb aleyhisselâm'ı ve onun bedeninde, malında ve evladında kendisini imtihan ettiği sıkıntıyı zikretmektedir. Öyle ki kalbi dışında bedeninde iğne ucu kadar sağlam bir yer kalmamış, dünyalıktan da hastalığına ve içinde bulunduğu duruma karşı yardım alabileceği hiçbir şeyi kalmamıştı. Ancak Allah'a ve elçisine olan imanı sebebiyle hanımı ona olan sevgisini korumuş, ücret karşılığında insanlara hizmet ederek yaklaşık on sekiz yıl boyunca ona bakmış ve hizmet etmiştir. Oysa o, bundan önce bol mal, evlatlar ve engin bir dünya genişliği içindeydi. Bütün bunlar elinden alındı; hatta bu sürenin tamamında şehrin çöplüklerinden birine atılacak bir duruma geldi. Hanımı radıyallâhu anhâ dışında yakını ve uzağı onu terk etti. Hanımı ise insanlara hizmet etme durumu hariç sabah [ve] akşam yanından ayrılmaz, ardından hemen onun yanına dönerdi. Bekleyiş uzayıp durum ağırlaşınca, takdir edilen kader sona erip belirlenen vakit tamam olunca, Âlemlerin Rabbi ve peygamberlerin İlahına yalvarıp yakararak şöyle dedi: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “«Başıma bir dert geldi; sen merhametlilerin en merhametlisisin»” [Enbiyâ: 83]. Bu kerîm ayette ise: «Rabbim, şüphesiz şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu» demiştir. 'Bedenimde bir yorgunluk, malımda ve evladımda bir azap' şeklinde de söylenmiştir. İşte o vakit, merhametlilerin en merhametlisi olan [Allah] onun duasına icabet etti ve makamından kalkıp ayağını yere vurmasını emretti. O da bunu yaptı. Bunun üzerine Allah bir pınar fışkırttı ve ondan yıkanmasını emretti. Böylece bedenindeki bütün eziyeti giderdi. Sonra başka bir yerde yere vurmasını emretti; onun için bir başka pınar fışkırttı ve ondan içmesini emretti. Böylece içindeki kötülüğü giderdi ve zahiren ve batınen afiyeti tamamlandı. Bundan dolayı Yüce [Allah]: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “«Ayağını (yere) vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!» (dedik)” buyurmuştur.
قال ابن جرير، وابن أبي حاتم جميعًا: حدثنا يونس بن عبد الأعلى أخبرنا ابن وهب أخبرني نافع بن يزيد عن عقيل عن ابن شهاب عن أنس بن مالك ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إن نبي الله أيوب ﵇ لبث به بلاؤه ثماني عشرة سنة فرفضه القريب والبعيد إلا رجلين كانا من أخص إخوانه به كانا يغدوان إليه ويروحان فقال أحدهما لصاحبه: تعلم -والله-لقد أذنب أيوب ذنبا ما أذنبه أحد من العالمين. قال له صاحبه: وما ذاك؟ قال: من ثماني عشرة سنة لم يرحمه الله، فيكشفَ ما به فلما راحا إليه لم يصبر الرجل حتى ذكر ذلك له. فقال أيوب: لا أدري ما تقول غير أن الله يعلم أني كنت أمر على الرجلين يتنازعان فيذكران الله ﷿، فأرجع إلى بيتي فأكفر عنهما، كراهية أن يذكرا الله إلا في حق. قال: وكان يخرج إلى حاجته فإذا قضاها أمسكت امرأته بيده حتى يبلغ فلما كان ذات يوم أبطأ عليها وأوحى الله تعالى إلى أيوب، ﵇، أن (ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ) فاستبطأته فتلقته تنظر فأقبل عليها قد أذهب الله ما به من البلاء وهو على أحسن ما كان. فلما رأته قالت: أي بارك الله فيك هل رأيت نبي الله هذا المبتلى. فوالله على ذلك ما رأيت رجلا أشبه به منك إذ كان صحيحا. قال: فإني أنا هو. قال: وكان له أندران أندر للقمح وأندر للشعير فبعث الله سحابتين فلما كانت إحداهما على أندر القمح أفرغت فيه الذهب حتى فاض وأفرغت الأخرى في أندر الشعير حتى فاض. هذا لفظ ابن جرير ﵀
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim birlikte şöyle dediler: Bize Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Nâfi‘ b. Yezîd, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın peygamberi Eyyûb aleyhisselâm'ın imtihanı on sekiz yıl sürdü. Kendisine en yakın iki adam dışında yakını ve uzağı onu terk etti; bu iki adam sabah akşam ona uğrarlardı. Onlardan biri arkadaşına: 'Vallahi biliyorsun ki Eyyûb, âlemlerden hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiştir' dedi. Arkadaşı ona: 'O nedir?' dedi. O: 'On sekiz yıldır Allah ona merhamet edip de başındaki derdi kaldırmadı' dedi. Onun yanına gittiklerinde adam dayanamayıp bunu ona anlattı. Eyyûb: 'Ne dediğinizi bilmiyorum; ancak Allah biliyor ki ben tartışan iki adama rastlardım da onlar Allah azze ve celle'yi anarlardı. Ben de evime döner, Allah'ı sadece hak üzere anmamış olmalarını hoş görmediğim için onların yerine kefaret verirdim' dedi. Râvi dedi ki: Eyyûb ihtiyacını gidermek için dışarı çıkardı; ihtiyacını giderince hanımı varacağı yere kadar elinden tutardı. Bir gün gecikti ve Allah Teâlâ Eyyûb aleyhisselâm'a: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını (yere) vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” diye vahyetti. Hanımı geciktiğini düşünerek onu karşılamak için bakmaya gitti. Eyyûb, Allah başındaki derdi gidermiş ve olabileceği en güzel hâliyle ona doğru yöneldi. Hanımı onu görünce: 'Allah sana bereket versin, bu imtihana uğramış Allah'ın peygamberini gördün mü? Vallahi, sağlıklı olduğu zamanki hâline senden daha çok benzeyen bir adam görmedim' dedi. Eyyûb: 'İşte ben oyum' dedi. Râvi dedi ki: Onun biri buğday, diğeri arpa için iki harmanı vardı. Allah iki bulut gönderdi; onlardan biri buğday harmanının üzerine geldiğinde taşıncaya kadar içine altın boşalttı, diğeri de arpa harmanının içine taşıncaya kadar altın boşalttı.» Bu lafız İbn Cerîr'e rahimehullâh aittir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق حدثنا مَعْمَر عن همام بن مُنَبِّه قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "بينما أيوب يغتسل عريانا خر عليه جراد من ذهب فجعل أيوب يحثو في ثوبه فناداه ربه يا أيوب ألم أكن أغنيتك عما ترى؟ قال: بلى يا رب ولكن لا غنى بي عن بركتك".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma‘mer, Hemmâm b. Münebbih'ten anlattı; o şöyle dedi: Ebû Hüreyre'nin bize anlattığı şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Eyyûb çıplak yıkanırken üzerine altından çekirgeler düştü. Eyyûb onları elbisesine doldurmaya başladı. Rabbi ona: 'Ey Eyyûb! Ben seni gördüğün şeylerden müstağni kılmadım mı?' diye seslendi. Eyyûb: 'Evet ya Rabbi! Fakat senin bereketine asla doyamam' dedi.»
انفرد بإخراجه البخاري من حديث عبد الرزاق به
Bu hadisi bu rivayet zinciriyle Abdürrezzâk'tan sadece Buhârî tahric etmiştir.
{وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)}
{وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)} “Ve katımızdan bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir benzerini bağışladık. (43) «Eline bir demet (sap) al da onunla vur, yeminini bozma!» (dedik). Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâima (Allah'a) yönelen biriydi. (44)”
ولهذا قال تعالى: (وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ) قال الحسن وقتادة: أحياهم الله تعالى له بأعيانهم وزادهم مثلهم معهم.
İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ} “Ve katımızdan bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir benzerini bağışladık” buyurmuştur. Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: «Allah Teâlâ onları bizzat kendileri olarak onun için diriltti ve beraberlerinde bir mislini de fazladan verdi.»
وقوله: (رَحْمَةً مِنَّا) أي: به على صبره وثباته وإنابته وتواضعه واستكانته (وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ) أي: لذوي العقول ليعلموا أن عاقبةَ الصبر الفرجُ والمخرجُ والراحة.
Allah Teâlâ'nın: {رَحْمَةً مِنَّا} “Katımızdan bir rahmet [olarak]” buyruğu; sabrı, sebatı, [bize] yönelişi, tevazusu ve tezellülü sebebiyle ona [tarafımızdan bir lütuf olarak] demektir. {وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ} “Ve akıl sahiplerine bir öğüt [olmak üzere]” buyruğu ise; sabrın sonunun ferahlık, bir çıkış yolu ve rahatlık olduğunu bilsinler diye akıl sahipleri için [bir ibret kıldık] manasındadır.
وقوله: (وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ) وذلك أن أيوب ﵇ كان قد غضب على زوجته ووجد عليها في أمر فعلته. قيل: [إنها] باعت ضفيرتها بخبز فأطعمته إياه فلامها على ذلك وحلف إن شفاه الله ليضربنها مائة جلدة. وقيل: لغير ذلك من الأسباب. فلما شفاه الله وعافاه ما كان جزاؤها مع هذه الخدمة التامة والرحمة والشفقة والإحسان أن تقابل بالضرب فأفتاه الله ﷿ أن يأخذ ضغثًا -وهو: الشِّمراخ-فيه مائة قضيب فيضربها به ضربة واحدة وقد بَرّت يمينه وخرج من حنثه ووفى بنذره وهذا من الفرج والمخرج لمن اتقى الله وأناب إليه ولهذا قال تعالى: (إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ) أثنى الله تعالى عليه ومدحه بأنه (نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ) أي: رَجَّاع منيب ولهذا قال تعالى: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} [الطلاق: ٢، ٣]
Allah Teâlâ'nın: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ} “«Eline bir demet al da onunla vur, yeminini bozma!»” buyruğuna gelince; bu şundan ötürüdür: Eyyûb aleyhisselâm hanımına kızmış ve yaptığı bir işten dolayı ona gücenmişti. [Hanımının] ekmek karşılığında saç örgüsünü satıp ona yedirdiği, Eyyûb'un da bundan dolayı onu kınayıp şayet Allah kendisine şifa verirse ona yüz sopa vuracağına yemin ettiği söylenmiştir. Başka sebeplerden ötürü olduğu da söylenmiştir. Allah ona şifa ve afiyet verince, hanımının bu kusursuz hizmeti, merhameti, şefkati ve iyiliği karşısında dövülmekle mukabele görmesi doğru olmazdı. Bunun üzerine Allah azze ve celle ona bir demet -ki o salkımdır- almasını, içinde yüz çubuk bulunmasını ve onunla hanımına bir kez vurmasını fetva olarak bildirdi; böylece yemini yerine gelmiş, yeminini bozmaktan kurtulmuş ve adağını yerine getirmiş oldu. Bu, Allah'tan sakınan ve O'na yönelen kimse için bir ferahlık ve çıkış yoludur. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâima (Allah'a) yönelen biriydi” buyurmuştur. Allah Teâlâ onu {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâima (Allah'a) yönelen biriydi” yani sürekli tövbe edip yönelen biri diyerek övmüş ve sena etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} “Kim Allah'tan sakınırsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder. Ve ona beklemediği yerden rızık verir” [Talâk: 2, 3].
وقد استدل كثير من الفقهاء بهذه الآية الكريمة على مسائل في الأيمان وغيرها وأخذوها بمقتضاها [ومنعت طائفة أخرى من الفقهاء من ذلك، وقالوا: لم يثبت أن الكفارة كانت مشروعة في شرع أيوب، ﵇، فلذلك رخص له في ذلك، وقد أغنى الله هذه الأمة بالكفارة]
Fakihlerin birçoğu bu kerim ayeti yeminler ve diğer hususlardaki meselelere delil getirmiş ve onun gereğince hükmetmişlerdir. [Fakihlerden diğer bir grup ise buna engel olmuş ve şöyle demişlerdir: Eyyûb aleyhisselâm'ın şeriatında kefaretin meşru olduğu sabit değildir; bundan dolayı ona bu hususta ruhsat verilmiştir. Allah ise bu ümmeti kefaret ile bundan müstağni kılmıştır.]
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الأَيْدِي وَالأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الأَخْيَارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ}
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الأَيْدِي وَالأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الأَخْيَارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ} “Güçlü ve basiretli kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya‘kūb'u da hatırla. (45) Doğrusu biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi hâlis bir hasletle ihlâslı (seçkin) kıldık. (46) Şüphesiz onlar bizim katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir. (47) İsmâil'i, Elyesa‘ı ve Zülkifl'i de hatırla; hepsi de hayırlı kimselerdendir. (48) İşte bu bir zikirdir (öğüttür/hatırlatmadır).”
يقول تعالى مخبرا عن فضائل عباده المرسلين وأنبيائه العابدين: (وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الأيْدِي وَالأبْصَارِ) يعني بذلك: العمل الصالح والعلم النافع والقوة في العبادة والبصيرة النافذة.
Allah Teâlâ elçi kullarının ve ibadet ehli peygamberlerinin faziletlerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الأيْدِي وَالأبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Ya‘kūb'u da hatırla”; bununla salih ameli, faydalı ilmi, ibadetteki kuvveti ve keskin basireti kastetmektedir.
قال علي بن أبي طلحة عن ابن عباس: (أُولِي الأيْدِي) يقول: أولي القوة (وَالأبْصَارِ) يقول: الفقه في الدين.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: «{أُولِي الأيْدِي} güç kuvvet sahipleri; {وَالأبْصَارِ} dinde anlayış (fıkıh) sahipleri demektir.»
وقال مجاهد: (أُولِي الأيْدِي) يعني: القوة في طاعة الله (وَالأبْصَارِ) يعني: البصر في الحق.
Mücâhid şöyle demiştir: «{أُولِي الأيْدِي} yani Allah'a itaatte güç kuvvet sahipleri; {وَالأبْصَارِ} yani hakta basiret sahipleri demektir.»
وقال قتادة والسدي: أعطُوا قوة في العبادة وبَصرًا في الدين.
Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: «İbadette güç ve dinde basiret verilmiş kimselerdir.»
[وقوله] (إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ) قال مجاهد: أي جعلناهم يعملون للآخرة ليس لهم هَمّ غيرها. وكذا قال السدي: ذكرهم للآخرة وعملهم لها.
[Allah Teâlâ'nın:] {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Doğrusu biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi hâlis bir hasletle ihlâslı (seçkin) kıldık” buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: «Yani onları ahiret için amel eden kimseler kıldık, onların ahiretten başka hiçbir dertleri yoktu.» es-Süddî de böyle demiştir: «Onların ahireti hatırlamaları ve onun için amel etmeleridir.»
وقال مالك بن دينار: نزع الله من قلوبهم حب الدنيا وذكرها وأخلصهم بحب الآخرة وذكرها. وكذا قال عطاء الخراساني.
Mâlik b. Dînâr da şöyle demiştir: «Allah onların kalplerinden dünya sevgisini ve onu anmayı söküp almış; onları ahiret sevgisi ve onu anmakla ihlâslı (seçkin) kılmıştır.» Atâ el-Horasânî de böyle demiştir.
وقال سعيد بن جُبَيْر: يعني بالدار الجنة يقول: أخلصناها لهم بذكرهم لها وقال في رواية أخرى: (ذِكْرَى الدَّارِ) عقبى الدار.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: «Yurt ile cenneti kastetmektedir; yani cenneti anmaları sebebiyle cenneti onlara tahsis ettik demektedir.» Başka bir rivayette de: «{ذِكْرَى الدَّارِ} yurdun güzel akıbetidir» demiştir.
وقال قتادة: كانوا يذَكّرون الناس الدار الآخرة والعمل لها.
Katâde şöyle demiştir: «İnsanlara ahiret yurdunu ve onun için amel etmeyi hatırlatırlardı.»
وقال ابن زيد: جعل لهم خاصة أفضل شيء في الدار الآخرة.
İbn Zeyd şöyle demiştir: «Ahiret yurdundaki en faziletli şey onlara has kılındı.»
وقوله: (وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الأخْيَارِ) أي: لمن المختارين المجتبين الأخيار فهم أخيار مختارون.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الأخْيَارِ} “Şüphesiz onlar bizim katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir” buyruğu; yani seçilmiş, tertemiz kılınmış hayırlı kimselerdendir; onlar hayırlı ve seçilmiş zatlardır demektir.
وقوله: (وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الأخْيَارِ) قد تقدم الكلام على قصصهم وأخبارهم مستقصاة في سورة "الأنبياء" بما أغنى عن إعادته هاهنا.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الأخْيَارِ} “İsmâil'i, Elyesa‘ı ve Zülkifl'i de hatırla; hepsi de hayırlı kimselerdendir” buyruğuna gelince; onların kıssaları ve haberleri hakkındaki geniş açıklama 'el-Enbiyâ' Suresi'nde geçmiş olup burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.