Binûn

Sâd Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (هَذَا ذِكْرٌ) أي: هذا فصل فيه ذكر لمن يتذكر.

Allah Teâlâ'nın: {هَذَا ذِكْرٌ} “İşte bu bir zikirdir (hatırlatmadır)” buyruğu; yani bu, öğüt alacak kimse için zikir (öğüt) içeren bir bölümdür demektir.

وقال السدي: يعني القرآن.

es-Süddî şöyle demiştir: «Kur'an'ı kastetmektedir.»

{وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤)}

{وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤)} “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir varış yeri vardır. Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri vardır. Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler. Yanlarında da bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır. İşte hesap günü için size vadedilen budur. Şüphesiz bu, bizim asla tükenmeyecek rızkımızdır.”

يخبر تعالى عن عباده المؤمنين السعداء أن لهم في [الدار] الآخرة (لَحُسْنَ مَآبٍ) وهو: المرجع والمنقلب. ثم فسره بقوله: (جَنَّاتِ عَدْنٍ) أي: جنات إقامة مفتحة لهم الأبواب.

Allah Teâlâ, bahtiyar mümin kulları için ahiret [yurdunda] {لَحُسْنَ مَآبٍ} “güzel bir varış yeri” bulunduğunu haber vermektedir ki o da dönülecek ve varılacak güzel yerdir. Sonra bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” yani kapıları kendilerine ardına kadar açılmış ikamet cennetleri.

والألف واللام هنا بمعنى الإضافة كأنه يقول: "مفتحة لهم أبوابها" أي: إذا جاءوها فتحت لهم أبوابها.

Buradaki harf-i tarif (el-takısı) izafet (tamlayan) anlamındadır; sanki «kapıları kendilerine açılmış» demektedir. Yani onlar oraya geldiklerinde kapıları kendilerine açılır.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن ثواب الهَبَّاري حدثنا عبد الله بن نُمَيْر، حدثنا عبد الله بن مسلم -يعني: ابن هرمز-عن ابن سابط عن عبد الله بن عمرو [﵄] قال: قال رسول الله ﷺ: "إن في الجنة قصرا يقال له: "عدن" حوله البروج والمروج له خمسة آلاف باب عند كل باب خمسة آلاف حبَرَة لا يدخله -أو: لا يسكنه-إلا نبي أو صديق أو شهيد أو إمام عدل".

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Sevâb el-Hebbârî anlattı, bize Abdullah b. Nümeyr anlattı, bize Abdullah b. Müslim -yani İbn Hürmüz- İbn Sâbıt'tan , o da Abdullah b. Amr'dan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennette 'Adn' denilen bir köşk vardır. Çevresinde burçlar ve çayırlar bulunur. Beş bin kapısı vardır; her kapının yanında beş bin hülle vardır. Oraya ancak bir peygamber, bir sıddîk, bir şehit veya adil bir yönetici girer -yahut: yerleşir-.»

وقد ورد في [ذكر] أبواب الجنة الثمانية أحاديث كثيرة من وجوه عديدة.

Cennetin sekiz kapısının [zikri] hakkında pek çok tarik vasıtasıyla sayısız hadis varid olmuştur.

وقوله: (مُتَّكِئِينَ فِيهَا) قيل: متربعين فيها على سرر تحت الحجال (يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ)

Allah Teâlâ'nın: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا} “Orada yaslanmış olarak” buyruğu hakkında: Gölgelikler [ve cibinlikler] altında tahtlar üzerinde bağdaş kurmuş vaziyettedirler, denilmiştir. {يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ} “Orada birçok meyve... isterler”

أي: مهما طلبوا وجدوا وحضر كما أرادوا. (وَشَرَابٍ) أي: من أي أنواعه شاءوا أتتهم به الخدام {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} [الواقعة: ١٨]

Yani ne talep ederlerse bulurlar ve istedikleri gibi hazır edilir. {وَشَرَابٍ} “Ve içecek [isterler]” yani hangi çeşidini dilerlerse hizmetçiler onlara {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Kaynaktan doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle” [Vâkıa, 18] getirirler.

(وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ) أي: عن غير أزواجهن فلا يلتفتن إلى غير بعولتهن (أَتْرَابٌ) أي: متساويات في السن والعمر. هذا معنى قول ابن عباس، ومجاهد وسعيد بن جبير ومحمد بن كعب والسّدّي.

{وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “Yanlarında da bakışlarını yalnız eşlerine dikmiş” yani eşlerinden başkasına bakmayan, kocalarından başkasına iltifat etmeyen, {أَتْرَابٌ} “yaşıt [dilberler vardır]” yani yaşça ve ömürce birbirine eşit kadınlar vardır. İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Kâ‘b ve es-Süddî'nin sözünün anlamı budur.

(هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ) أي: هذا الذي ذكرنا من صفة الجنة التي وعدها لعباده المتقين التي يصيرون إليها بعد نشورهم وقيامهم من قبورهم وسلامتهم من النار.

{هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ} “İşte hesap günü için size vadedilen budur” yani cennetin niteliklerinden bahsettiğimiz bu şeyler, takva sahibi kulları için vadedilen ve onların yeniden diriltilip kabirlerinden kalktıktan ve cehennem ateşinden kurtulduktan sonra varacakları şeylerdir.

ثم أخبر عن الجنة أنه لا فراغ لها ولا انقضاء ولا زوال ولا انتهاء فقال: (إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ) كقوله تعالى: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} [النحل: ٩٦] وكقوله {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} [هود: ١٠٨] وكقوله {لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} [فصلت: ٨] أي: غير مقطوع وكقوله: {أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ} [الرعد: ٣٥] والآيات في هذا كثيرة جدا.

Sonra cennet hakkında onun için bitme, tükenme, yok olma ve son bulma olmadığını haber vererek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz bu, bizim asla tükenmeyecek rızkımızdır”. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bâkidir” [Nahl, 96], {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “Kesintisiz bir lütuf olarak” [Hûd, 108], {لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ} “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” [Fussilet, 8] yani kesilmeyen ve {أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ} “Yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, takva sahiplerinin sonudur; kâfirlerin sonu ise ateştir” [Ra‘d, 35]. Bu konudaki ayetler pek çoktur.

{هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠) قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١)}

{هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠) قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١)} “İşte bu [böyledir]. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir varış yeri vardır. Cehennemdir o; oraya yaslanırlar. Ne kötü bir yataktır o! İşte bu kaynar su ve irindir; tatsınlar onu! Ve o türden daha başka çift çift [azaplar da vardır]. İşte bu topluluk sizinle birlikte [ateşe] tıkılanlardır. Onlara 'merhaba' olmasın (rahat yüzü görmesinler); çünkü onlar ateşe gireceklerdir. Onlar da: «Hayır, asıl size merhaba olmasın! Bunu bizim başımıza siz getirdiniz. Ne kötü bir karargâhtır burası!» derler. [Yine] derler ki: «Rabbimiz! Bunu bizim başımıza kim getirdiyse, onun ateşteki azabını kat kat artır!»”

لما ذكر تعالى مآل السعداء ثَنّى بذكر حال الأشقياء ومرجعهم ومآبهم في دار معادهم وحسابهم فقال: (هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ) وهم: الخارجون عن طاعة الله المخالفون لرسل الله (لَشَرَّ مَآبٍ) أي: لسوء منقلب ومرجع. ثم فسره بقوله: (جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا) أي: يدخلونها فتغمرهم من جميع جوانبهم (فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ) أما الحميم فهو: الحار الذي قد انتهى حره وأما الغَسَّاق فهو: ضده، وهو البارد الذي لا يستطاع من شدة برده المؤلم ولهذا قال: (وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ) أي: وأشياء من هذا القبيل، الشيء وضده يعاقبون بها.

Allah Teâlâ bahtiyarların varacağı yeri zikredince, ardından bedbahtların durumunu, dönüş yerlerini ve hesap günündeki varacakları yeri zikrederek şöyle buyurmuştur: {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} “İşte bu [böyledir]. Şüphesiz azgınlar için” ki onlar Allah'a itaatin dışına çıkanlar ve Allah'ın elçilerine muhalefet edenlerdir; {لَشَرَّ مَآبٍ} “pek kötü bir varış yeri vardır” yani kötü bir dönüş ve varış yeri vardır. Sonra bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “Cehennemdir o; oraya yaslanırlar” yani oraya girerler de ateş onları her taraflarından bürür. {فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “Ne kötü bir yataktır o! İşte bu kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!”. Hamîm (حَمِيم) ise sıcaklığı son hadde ulaşmış kaynar sudur; Ğassâk (غَسَّاق) ise onun zıddı olup can yakıcı aşırı soğukluğuna dayanılamayan dondurucu sudur. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve o türden daha başka çift çift [azaplar da vardır]” yani bu kabil şeylerden bir şey ve onun zıddı olan çeşit çeşit azaplarla cezalandırılırlar.

قال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى حدثنا ابن لَهِيعة حدثنا دَرّاج عن أبي الهيثم عن أبي سعيد عن رسول الله ﷺ أنه قال: "لو أن دَلْوًا من غَسَّاق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا"

İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Hasen b. Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Ebu'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd'den, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki o şöyle buyurmuştur: «لو أن دَلْوًا من غَسَّاق يهراق في الدنيا لأنتن أهل الدنيا» «Eğer dünyaya ğassâktan bir kova dökülecek olsaydı, dünya ehlini mutlaka pis kokuturdu.»

ورواه الترمذي عن سُوَيْد بن نصر عن ابن المبارك عن رِشْدين بن سعد عن عمرو بن الحارث عن دَرّاج به. ثم قال: "لا نعرفه إلا من حديث رشدين" كذا قال: وقد تقدم من غير حديثه ورواه ابن جرير عن يونس بن عبد الأعلى عن ابن وهب عن عمرو بن الحارث به

Bunu Tirmizî, Süveyd b. Nasr'dan, o İbnü'l-Mübârek'ten, o Rişdîn b. Sa‘d'dan, o Amr b. el-Hâris'ten, o da Derrâc'tan aynı isnadla rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: «Bunu sadece Rişdîn'in hadisinden bilmekteyiz.» O böyle demiştir; oysa daha önce onun hadisi dışından da geçmişti. Bunu İbn Cerîr de Yûnus b. Abdila‘lâ'dan, o İbn Vehb'den, o Amr b. el-Hâris'ten aynı isnadla rivayet etmiştir.

وقال كعب الأحبار: غساق: عين في جهنم يسيل إليها حُمَة كل ذات حُمَة من حية وعقرب وغير ذلك فيستنقع فيؤتى بالآدمي فيغمس فيها غمسة واحدة فيخرج وقد سقط جلده ولحمه عن العظام ويتعلق جلده ولحمه في كعبيه وعقبيه ويُجَر لحمه كما يَجُر الرجل ثوبه. رواه ابن أبي حاتم.

Kâ‘bü'l-Ahbâr şöyle demiştir: «Ğassâk, cehennemde bir pınardır. Yılan, akrep ve benzeri zehirli her hayvanın zehri oraya akar ve orada birikir. İnsanoğlu getirilir, onun içine bir kez batırılır ve derisi ile eti kemiklerinden ayrılıp düşmüş olarak çıkar. Derisi ve eti topuklarına ve ayak arkalarına sarkar; kişinin elbisesini yerde sürdüğü gibi eti de sürüklenir.» Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال الحسن البصري في قوله: (وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ) ألوان من العذاب.

Hasan-ı Basrî Allah Teâlâ'nın: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve o türden daha başka çift çift [azaplar da vardır]” buyruğu hakkında: «Çeşit çeşit azaplardır» demiştir.

وقال غيره: كالزمهرير والسموم وشرب الحميم وأكل الزقوم والصعود والهوى إلى غير ذلك من الأشياء المختلفة والمتضادة والجميع مما يعذبون به ويهانون بسببه.

Başkası da şöyle demiştir: «Zemherîr (dondurucu soğuk), semûm (kavurucu sam yeli), hamîm içmek, zakkum yemek, yukarı tırmandırılmak ve aşağı yuvarlanmak gibi daha başka farklı ve birbirine zıt şeylerdir. Bunların hepsi, kendisiyle azap edildikleri ve sebebiyle alçaltıldıkları şeylerdir.»

وقوله: (هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ) هذا إخبار عن قيل أهل النار بعضهم لبعض كما قال تعالى: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} [الأعراف: ٣٨] يعني بدل السلام يتلاعنون ويتكاذبون ويكفر بعضهم ببعض فتقول الطائفة التي تدخل قبل الأخرى إذا أقبلت التي بعدها مع الخزنة من الزبانية: (هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ) أي: داخل معكم (لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ) [أي] لأنهم من أهل جهنم (قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ) أي: فيقول لهم الداخلون: (بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا) أي: أنتم دعوتمونا إلى ما أفضى بنا إلى هذا المصير (فَبِئْسَ الْقَرَارُ) أي: فبئس المنزل والمستقر والمصير. (قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ) كما قال ﷿ {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٨] أي: لكل منكم عذاب بحسبه.

Allah Teâlâ'nın: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ} “İşte bu topluluk sizinle birlikte [ateşe] tıkılanlardır. Onlara 'merhaba' olmasın (rahat yüzü görmesinler); çünkü onlar ateşe gireceklerdir” buyruğu, tıpkı Allah Teâlâ'nın: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder” [A‘râf, 38] buyurduğu gibi, cehennemliklerin birbirlerine söyleyecekleri sözlerin haber verilmesidir. Yani selam yerine birbirlerine lanet okur, birbirlerini yalanlar ve birbirlerini inkâr ederler. Diğerinden önce giren grup, arkalarından gelen grup zebanilerden olan bekçilerle birlikte yöneldiğinde şöyle der: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ} “İşte bu topluluk... tıkılanlardır” yani sizinle birlikte girenlerdir; {لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ} “Onlara 'merhaba' olmasın; çünkü onlar ateşe gireceklerdir” [yani] çünkü onlar cehennem ehlindendirler. {قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ} “Onlar da: «Hayır, asıl size merhaba olmasın!» derler” yani yeni girenler onlara şöyle der: {بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا} “Hayır, asıl size merhaba olmasın! Bunu bizim başımıza siz getirdiniz” yani bizi bu akıbete sürükleyen şeye siz çağırdınız. {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Ne kötü bir karargâhtır burası!” yani kalınacak yer, yurt ve varış yeri olarak ne kötüdür! {قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} “[Yine] derler ki: «Rabbimiz! Bunu bizim başımıza kim getirdiyse, onun ateşteki azabını kat kat artır!»”. Nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “Sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar, onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da]: 'Herkes için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz' der” [A‘râf, 38] yani her biriniz için durumuna göre azap vardır.

{وَقَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)}

{وَقَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)} “Ve derler ki: «Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin göremiyoruz? Biz onları alaya mı almıştık, yoksa gözlerimizden mi kaçtılar?» Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir.”

هذا إخبار عن الكفار في النار أنهم يفقدون رجالا كانوا يعتقدون أنهم على الضلالة وهم المؤمنون في زعمهم قالوا: ما لنا لا نراهم معنا في النار؟.

Bu, ateşteki kâfirlerin, kendi zanlarınca sapıklık üzere olduklarına inandıkları -ki bunlar müminlerdir- kimseleri arayıp bulamadıklarını haber vermektedir. «Bizimle birlikte ateşte onları niye göremiyoruz?» demişlerdir.

قال مجاهد: هذا قول أبي جهل يقول: ما لي لا أرى بلالا وعمارا وصهيبا وفلانا وفلانا. وهذا مثل ضرب، وإلا فكل الكفار هذا حالهم: يعتقدون أن المؤمنين يدخلون النار فلما دخل الكفار النار افتقدوهم فلم يجدوهم فقالوا: (مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا) أي: في الدنيا (أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأبْصَارُ) يسلون أنفسهم بالمحال يقولون: أو لعلهم

Mücâhid şöyle dedi: Bu, Ebû Cehil'in sözüdür; o şöyle der: «Bana ne oluyor da Bilâl'i, Ammâr'ı, Suheyb'i ve falanı filanı göremiyorum?» Bu bir misal olarak verilmiştir; yoksa bütün kâfirlerin durumu böyledir: Onlar müminlerin ateşe gireceğine inanırlar. Kâfirler ateşe girince onları arayıp bulamazlar ve şöyle derler: {مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ * أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا} “Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin göremiyoruz? Biz onları alaya mı almıştık” yani: dünyada {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأبْصَارُ} “yoksa gözlerimizden mi kaçtılar?” İmkânsız bir şeyle kendilerini teselli ederek şöyle derler: Yoksa onlar

معنا في جهنم ولكن لم يقع بصرنا عليهم. فعند ذلك يعرفون أنهم في الدرجات العاليات وهو قوله: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} إلى قوله: {[وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ] ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} [الأعراف: ٤٤ - ٤٩]

cehennemde bizimle beraberler de gözümüz mü onlara ilişmedi?» İşte o anda onların yüce derecelerde olduğunu anlarlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ} “Cennet ehli, cehennem ehline: 'Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak buldunuz mu?' diye seslenir. Onlar: 'Evet' derler. Aralarından bir çağrıcı: 'Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!' diye seslenir” ayetinden şu buyruğuna kadar: {[وَنَادَى أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ] ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “[A‘râf ehli, simalarından tanıdıkları birtakım adamlara seslenerek derler ki: 'Ne topluluğunuz ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı. Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete eriştirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?'] Girin cennete! Sizin için hiçbir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız” [A‘râf, 44-49].

وقوله: (إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ) أي: إن هذا الذي أخبرناك به يا محمد من تخاصم أهل النار بعضهم في بعض ولعن بعضهم لبعض لحق لا مرية فيه ولا شك.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir” buyruğu; yani ey Muhammed, sana haber verdiğimiz cehennem ehlinin birbirleriyle çekişmesi ve birbirlerine lanet okuması, kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan kesin bir haktır demektir.

{قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإِ الأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)}

{قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإِ الأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)} “De ki: «Ben sadece bir uyarıcıyım. Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; Azîz'dir, Ğaffâr'dır.» De ki: «Bu büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. Onlar orada tartışırken, Mele-i A‘lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.»”

يقول تعالى آمرا رسوله ﷺ أن يقول للكفار بالله المشركين به المكذبين لرسوله: إنما أنا منذر لست كما تزعمون (وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ) أي: هو وحده قد قهر كل شيء وغلبه. (رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ) أي: هو مالك جميع ذلك ومتصرف فيه (الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ) أي: غفار مع عزته وعظمته.

Allah Teâlâ, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ı inkâr eden, O'na ortak koşan ve Resûlü'nü yalanlayan kimselere şöyle demesini emretmektedir: Ben sadece bir uyarıcıyım , sizin iddia ettiğiniz gibi değilim. {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” yani O tek başına her şeyi kahretmiş ve üstün gelmiştir. {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; Azîz'dir, Ğaffâr'dır” yani bütün bunların mâliki ve bunlarda tasarruf edendir. {الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} “Azîz'dir, Ğaffâr'dır” yani izzet ve azametiyle birlikte çok bağışlayandır.

(قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ) أي: خبر عظيم وشأن بليغ وهو إرسال الله إياي إليكم (أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ) أي: غافلون.

{قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} “De ki: «Bu büyük bir haberdir»” yani büyük bir haber ve pek mühim bir iştir ki o da Allah'ın beni size elçi göndermesidir. {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” yani gafilsiniz.

قال مجاهد وشريح القاضي والسدي في قوله: (قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ) يعني: القرآن.

Mücâhid, Kadı Şüreyh ve es-Süddî, Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} “De ki: «Bu büyük bir haberdir»” buyruğu hakkında: «Kur'an'ı kastetmektedir» demişlerdir.

وقوله: (مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ) أي: لولا الوحي من أين كنت أدري باختلاف الملأ الأعلى؟ يعني: في شأن آدم وامتناع إبليس من السجود له، ومحاجته ربه في تفضيله عليه.

Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Onlar orada tartışırken, Mele-i A‘lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” buyruğu; yani vahiy olmasaydı Mele-i A‘lâ'nın (yüce melekler topluluğunun) tartışmasını nereden bilecektim? demektir. Yani Âdem meselesi, İblîs'in ona secde etmekten kaçınması ve onun kendisinden üstün kılınması hususunda Rabbine karşı delil getirmeye kalkışması hakkındaki tartışmayı.

فأما الحديث الذي رواه الإمام أحمد حيث قال: حدثنا أبو سعيد مولى بني هاشم حدثنا جهضم اليمامي عن يحيى بن أبي كثير، عن زيد بن أبي سلام عن أبي سلام عن عبد الرحمن بن عائش عن مالك بن يخامر عن معاذ ﵁، قال: احتبس علينا رسول الله ﷺ ذات غداة عن صلاة الصبح حتى كدنا نتراءى قرن الشمس. فخرج رسول الله ﷺ سريعا فَثَوّب بالصلاة فصلى وتَجَوّز في صلاته فلما سلم قال: "كما أنتم على مصافكم". ثم أقبل إلينا فقال: "إني سأحدثكم ما حبسني عنكم الغداة، إني قمت من الليل فصليت ما قُدّر لي فنعست في صلاتي حتى استيقظت فإذا أنا بربي في أحسن صورة فقال: يا محمد أتدري فيم يختصم الملأ الأعلى؟

İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadise gelince; o şöyle demiştir: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Ebû Saîd anlattı, bize Cehdam el-Yemâmî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Zeyd b. Ebî Sellâm'dan, o Ebû Sellâm'dan, o Abdurrahman b. Âiş'ten, o Mâlik b. Yuhâmir'den, o da Muâz'dan [radıyallâhu anh] nakletti ki o şöyle demiştir: Bir sabah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazında yanımıza gelmekte gecikti; öyle ki neredeyse güneşin doğuşunu görecektik. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hızlıca çıktı, namaz için kâmet getirtip namazı kıldırdı ve namazını kısa tuttu. Selam verince: «Saflarınızda olduğunuz gibi durun» buyurdu. Sonra bize yönelip şöyle dedi: «Bu sabah beni sizden neyin alıkoyduğunu size anlatacağım: Gece kalkıp benim için takdir edildiği kadar namaz kıldım. Namazımda bana bir uyuklama geldi, derken uyandım; bir de baktım ki Rabbim en güzel sûrette idi. Buyurdu ki: Ey Muhammed! Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor, biliyor musun?»

قلت لا أدري رب -أعادها ثلاثا-فرأيته وضع كفه بين كتفي حتى وجدت برد أنامله بين صدري فتجلى لي كل شيء وعرفت فقال: يا محمد فيم يختصم الملأ الأعلى؟ قلت: في الكفارات. قال: وما الكفارات؟ قلت نقل الأقدام إلى الجمعات والجلوس في المساجد بعد الصلوات وإسباغ الوضوء عند الكريهات. قال: وما الدرجات؟ قلت: إطعام الطعام ولين الكلام والصلاة والناس نيام. قال: سل. قلت اللهم إني أسألك فعل الخيرات، وترك المنكرات، وحب المساكين، وأن تغفر لي وترحمني، وإذا أردت فتنة بقوم فتوفني غير مفتون، وأسألك حبك وحب من يحبك، وحب عمل يقربني إلى حبك". وقال رسول الله ﷺ: "إنها حق فادرسوها وتعلموها" فهو حديث المنام المشهور ومن جعله يقظة فقد غلط وهو في السنن من طرق.

«'Bilmiyorum ya Rabbi' dedim -bunu üç kez tekrarladı-. Derken avucunu iki küreğimin arasına koyduğunu gördüm; öyle ki parmak uçlarının serinliğini göğsümün arasında hissettim. Böylece bana her şey tecelli etti ve bildim. Buyurdu ki: Ey Muhammed! Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor? 'Keffâretler hakkında' dedim. 'Keffâretler nedir?' buyurdu. Şöyle dedim: Cemaatlere (cuma ve vakit namazlarına) adımları taşımak, namazlardan sonra mescitlerde oturup beklemek ve zorluk/sıkıntı anlarında abdesti tastamam almaktır. 'Dereceler nedir?' buyurdu. 'Yemek yedirmek, tatlı söz söylemek ve insanlar uykudayken namaz kılmaktır' dedim. 'İste' buyurdu. Şöyle dedim: Allah'ım! Senden hayırları işlemeyi, münkerleri terk etmeyi, yoksulları sevmeyi, beni bağışlamanı ve bana merhamet etmeni dilerim. Bir topluma fitne vermek istediğinde, fitneye uğramamış olarak benim canımı al. Senden sevgini, seni sevenlerin sevgisini ve beni senin sevgine yaklaştıracak amelin sevgisini dilerim.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Şüphesiz bu haktır; onu etraflıca öğrenin ve belleyin.» Bu, meşhur rüya hadisidir; onu uyanıklık hali kılan kimse hata etmiştir. Bu hadis Sünen'lerde muhtelif tariklerle yer almaktadır.

وهذا الحديث بعينه قد رواه الترمذي من حديث "جهضم بن عبد الله اليمامي" به. وقال: "حسن صحيح" وليس هذا الاختصام هو الاختصام المذكور في القرآن فإن هذا قد فسر وأما الاختصام الذي في القرآن فقد فسر بعد هذا وهو قوله تعالى:

Bu hadisin aynısını Tirmizî de 'Cehdam b. Abdullah el-Yemâmî' hadisinden aynı isnadla rivayet etmiş ve: «Hasen sahihtir» demiştir. Buradaki tartışma, Kur'an'da zikredilen tartışma değildir. Çünkü bu açıklanmıştır. Kur'an'daki tartışmaya gelince, o bundan sonra açıklanmıştır ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

{إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤) قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)}

{إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤) قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: «Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secdeye kapanın!» Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. Ancak İblîs büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. [Allah]: «Ey İblîs! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?» dedi. [İblîs]: «Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Öyleyse çık oradan! Çünkü sen kovulmuş birisin. Ve şüphesiz hesap gününe kadar lanetim senin üzerinedir.» [İblîs]: «Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver» dedi. [Allah]: «Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar» buyurdu. [İblîs]: «İzzetine yemin olsun ki, onların hepsini mutlaka azdıracağım; içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna» dedi.”

هذه القصة ذكرها الله، تعالى في سورة "البقرة" وفي أول "الأعراف" وفي سورة "الحجر" و [في] "سبحان" و "الكهف"، وهاهنا وهي أن الله سبحانه أعلم الملائكة قبل خلق آدم ﵇ بأنه سيخلق بشرا من صلصال من حمأ مسنون وتقدم إليهم بالأمر متى فرغ من خلقه وتسويته فليسجدوا له إكراما وإعظاما واحتراما وامتثالا لأمر الله ﷿. فامتثل الملائكة كلهم ذلك سوى إبليس ولم يكن منهم جنسا كان من الجن فخانه طبعه وجبلته أحوج ما كان إليه فاستنكف عن السجود لآدم وخاصم ربه ﷿ فيه وادعى أنه خير من آدم فإنه مخلوق

Bu kıssayı Allah Teâlâ "el-Bakara" Suresi'nde, "el-A'râf"ın başında, "el-Hicr" Suresi'nde, [ve] "Sübhân" (el-İsrâ) ile "el-Kehf"te ve burada zikretmiştir. Bu [kıssa şudur]: Allah Sübhânehu, Âdem aleyhisselâm'ı yaratmadan önce meleklere, kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan bir beşer yaratacağını bildirmiş; onun yaratılışını ve tesviyesini (şekillendirilmesini) tamamladığında, Allah Azze ve Celle'nin emrine boyun eğmek, [Âdem'e] bir ikram, tazim ve saygı olmak üzere ona secde etmelerini önceden kendilerine emretmiştir. İblîs hariç meleklerin hepsi bu emre boyun eğdi. O, cins bakımından meleklerden değildi; cinlerdendi. En çok muhtaç olduğu bir anda tabiatı ve yaratılışı ona hıyanet etti de Âdem'e secde etmekten kaçındı/büyüklük tasladı, bu hususta Rabbi Azze ve Celle ile münakaşa etti ve Âdem'den daha hayırlı olduğunu iddia etti; zira kendisi...

من نار وآدم خلق من طين والنار خير من الطين في زعمه. وقد أخطأ في ذلك وخالف أمر الله، وكفر بذلك فأبعده الله وأرغم أنفه وطرده عن باب رحمته ومحل أنسه وحضرة قدسه وسماه "إبليس" إعلاما له بأنه قد أبْلَس من الرحمة وأنزله من السماء مذموما مدحورا إلى الأرض فسأل الله النظرة إلى يوم البعث فأنظره الحليم الذي لا يَعْجَل على من عصاه. فلما أمن الهلاك إلى يوم القيامة تمرد وطغى وقال: (لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ) كما قال: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٦٢] وهؤلاء هم المستثنون في الآية الأخرى وهي قوله تعالى: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} [الإسراء: ٦٥]

ateşten yaratılmıştı, Âdem ise çamurdan yaratılmıştı; kendi zannınca da ateş çamurdan daha hayırlıydı. Bu konuda yanıldı, Allah'ın emrine muhalefet etti ve bununla kâfir oldu. Bunun üzerine Allah onu uzaklaştırdı, burnunu sürttü, rahmetinin kapısından, ünsiyet makamından ve kudsiyet huzurundan kovdu; rahmetten ümidini kestiğini (eblese) bildirmek üzere ona 'İblîs' adını verdi ve onu yerilmiş ve kovulmuş olarak gökten yere indirdi. O da diriliş gününe kadar Allah'tan mühlet istedi; kendisine isyan edene acele [ceza vermeyen] Halîm olan [Allah] da ona mühlet verdi. Kıyamet gününe kadar helak olmayacağından emin olunca azgınlaştı, haddi aştı ve şöyle dedi: {لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Onların hepsini mutlaka azdıracağım; içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna”. Nitekim şöyle de demiştir: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلا قَلِيلا} “Şu benden üstün kıldığına bir bakar mısın? Yemin olsun ki eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı müstesna, onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alacağım” [İsrâ, 62]. Bunlar, diğer ayette istisna edilenlerdir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلا} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter” [İsrâ, 65].

{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)}

{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)} “[Allah] buyurdu ki: «İşte bu haktır ve ben hakkı söylerim: Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım.»”

وقوله: (قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ) قرأ ذلك جماعة منهم مجاهد برفع "الحق" الأولى وفسره مجاهد بأن معناه: أنا الحق، والحق أقول وفي رواية عنه: الحق مني، وأقول الحق.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ} “[Allah] buyurdu ki: «İşte bu haktır ve ben hakkı söylerim: Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım»” buyruğunu aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir topluluk ilk 'el-Hakk' (الحق) kelimesini merfû olarak (felve'l-Hakku şeklinde) okumuştur. Mücâhid bunu şöyle tefsir etmiştir: Anlamı, 'Ben Hakkım ve hakkı söylerim' demektir. Ondan gelen bir rivayette de: 'Hak bendendir ve ben hakkı söylerim' demektir.

وقرأ آخرون بنصبهما.

Başkaları ise her ikisini de mensûb (felhakka ve'l-hakka) olarak okumuştur.

قال السدي: هو قسم أقسم الله به.

es-Süddî şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın kendisiyle yemin ettiği bir yemindir.»

قلت: وهذه الآية الكريمة كقوله تعالى: {وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [السجدة: ١٣] وكقوله تعالى: {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} [الإسراء: ٦٣]

Ben derim ki: Bu yüce ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {وَلَكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Fakat benden: 'Cehennemi mutlaka cinlerden ve insanlardan bütünüyle dolduracağım' sözü hak olmuştur” [Secde, 13] ve {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} “[Allah] buyurdu ki: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin tastamam cezanızdır'” [İsrâ, 63].

{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)}

{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)} “De ki: «Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden yükümlülük uyduranlardan (yapmacık davrananlardan) da değilim. Bu [Kur'an], âlemler için ancak bir öğüttür. Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.»”

يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء المشركين: ما أسألكم على هذا البلاغ وهذا النصح أجرا تعطونيه من عرض الحياة الدنيا (وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ) أي: وما أزيد على ما أرسلني الله به، ولا أبتغي زيادة عليه بل ما أمرت به أديته لا أزيد عليه ولا أنقص منه وإنما أبتغي بذلك وجه الله ﷿ والدار الآخرة.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşriklere de ki: Bu tebliğ ve bu nasihat karşılığında dünya hayatının geçici menfaatinden bana vereceğiniz hiçbir ücret istemiyorum. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “Ve ben kendiliğinden yükümlülük uyduranlardan da değilim” yani Allah'ın benimle gönderdiğine fazladan bir şey eklemem ve ona ilave bir şey de aramam; bilakis bana ne emredildiyse onu eksiksiz yerine getirdim, ona ne bir şey ekler ne de ondan bir şey eksiltirim. Bununla sadece Azîz ve Celîl olan Allah'ın rızasını ve ahiret yurdunu arzu etmekteyim.

قال سفيان الثوري عن الأعمش ومنصور عن أبي الضحى عن مسروق قال: أتينا عبد الله بن مسعود قال: يا أيها الناس من علم شيئا فليقل به ومن لا يعلم فليقل: الله أعلم فإن من العلم أن يقول الرجل لما لا يعلم: الله أعلم فإن الله قال لنبيكم ﷺ: (قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ) أخرجاه من حديث الأعمش به

Süfyân es-Sevrî, A‘meş ve Mansûr’dan, onlar Ebü’d-Duhâ’dan, o da Mesrûk’tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Abdullah b. Mes‘ûd’un yanına gittik, şöyle dedi: “Ey insanlar! Bir şeyi bilen onu söylesin. [Bir şeyi] bilmeyen kimse ise ‘Allah en iyisini bilir (Allâhu a‘lem)’ desin. Şüphesiz kişinin bilmediği şey hakkında ‘Allah en iyisini bilir’ demesi de ilimdendir. Çünkü Allah, Nebîniz sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: «Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden yükümlülük uyduranlardan da değilim.»” Her ikisi (Buhârî ve Müslim) de bunu A‘meş’in bu tarikten gelen hadisinden tahric etmiştir.

وقوله: (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ) يعني: القرآن ذكر لجميع المكلفين من الإنس والجن، قاله ابن عباس. ورواه ابن أبي حاتم عن أبيه، عن أبي غسان مالك بن إسماعيل: حدثنا قيس، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس في قوله: (لِلْعَالَمِينَ) قال: الجن والإنس.

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} “Bu, âlemler için ancak bir öğüttür” buyruğu; yani Kur'an, insanlardan ve cinlerden olan bütün mükellefler için bir zikirdir (öğüttür), demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. İbn Ebî Hâtim bunu babasından, o Ebû Gassân Mâlik b. İsmâil'den: Bize Kays, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den , o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {لِلْعَالَمِينَ} “Âlemler için” buyruğu hakkında: «Cinler ve insanlardır» dediğini rivayet etmiştir.

وهذه الآية كقوله تعالى: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} [الأنعام: ١٩]، [وكقوله] {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} [هود: ١٧].

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {لأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Sizi ve [bu Kur'an'ın] ulaştığı herkesi onunla uyarayım diye” [En‘âm, 19] [ve şu buyruğu gibidir:] {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ} “Topluluklardan kim onu inkâr ederse, onun varacağı yer ateştir” [Hûd, 17].

وقوله: (وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ) أي: خبره وصدقه (بَعْدَ حِينٍ) أي: عن قريب. قال قتادة: بعد الموت. وقال عكرمة: يعني يوم القيامة ولا منافاة بين القولين؛ فإن من مات فقد دخل في حكم القيامة.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} “Ve onun haberini mutlaka öğreneceksiniz” buyruğu yani onun haberini ve doğruluğunu, {بَعْدَ حِينٍ} “bir süre sonra” yani pek yakında [öğreneceksiniz] demektir. Katâde: «Ölümden sonra» demiştir. İkrime ise: «Kıyamet gününü kastetmektedir» demiştir. Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur; zira ölen kimse kıyamet hükmünün altına girmiş olur.

وقال قتادة في قوله تعالى: (وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ) قال الحسن: يا ابن آدم، عند الموت يأتيك الخبر اليقين.

Katâde, Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” buyruğu hakkında demiştir ki: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Ey Âdemoğlu! Ölüm anında sana kesin haber gelecektir.»

آخر تفسير سورة "ص"، ولله الحمد والمنة.

Sâd Suresi'nin tefsirinin sonu. Hamd ve minnet yalnızca Allah'adır.