Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (٢)}

{ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ (٢)} “Bu, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan, takvâ sahipleri için bir hidayet rehberi olan Kitap'tır (2)”

قال ابن جُرَيج: قال ابن عباس: "ذَلِكَ الْكِتَابُ": هذا الكتاب. وكذا قال مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والسديّ ومقاتل بن حيان، وزيد بن أسلم، وابن جريج: أن ذلك بمعنى هذا، والعرب تقارض بين هذين الاسمين من أسماء الإشارة فيستعملون كلا منهما مكان الآخر، وهذا معروف في كلامهم.

İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: "'ذَلِكَ الْكِتَابُ' (Şu Kitap), 'bu Kitap' demektir" demiştir. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, es-Süddî, Mukâtil b. Hayyân, Zeyd b. Eslem ve İbn Cüreyc de "zâlike" (şu) kelimesinin "hâzâ" (bu) manasında olduğunu söylemişlerdir. Araplar işaret isimlerinden bu iki ismi birbirinin yerine ödünç alır gibi kullanırlar; dolayısıyla her birini diğerinin yerine kullanırlar ve bu onların dilinde bilinen bir durumdur.

و (الْكِتَابُ) القرآن. ومن قال: إن المراد بذلك الكتاب الإشارة إلى التوراة والإنجيل، كما حكاه ابن جرير وغيره، فقد أبعد النَّجْعَة وأغْرق في النزع، وتكلف ما لا علم له به.

(الْكِتَابُ) ise Kur'an'dır. İbn Cerîr ve başkalarının naklettiği gibi "o Kitap" ile Tevrat ve İncil'e işaret edildiğini söyleyen kimse haktan uzaklaşmış, haddi aşmış ve hakkında bilgisi olmadığı bir konuda tekellüfe girmiştir.

والرّيب: الشك، قال السدي عن أبي مالك، وعن أبي صالح عن ابن عباس، وعن مرة الهَمْدانيّ عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب رسول الله ﷺ: (لا رَيْبَ فِيهِ) لا شك فيه.

Rayb (رَيْب) şüphe demektir. es-Süddî; Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî tarikiyle İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden naklettiğine göre: "(لا رَيْبَ فِيهِ) onda hiçbir şüphe yoktur" [demektir].

وقاله أبو الدرداء وابن عباس ومجاهد وسعيد بن جبير وأبو مالك ونافع مولى ابن عمر وعطاء وأبو العالية والربيع بن أنس ومقاتل بن حيان والسدي وقتادة وإسماعيل بن أبي خالد. وقال ابن أبي حاتم: لا أعلم في هذا خلافًا.

Bunu Ebü'd-Derdâ, İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ebû Mâlik, İbn Ömer'in âzatlısı Nâfi', Atâ, Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes, Mukâtil b. Hayyân, es-Süddî, Katâde ve İsmâil b. Ebî Hâlid de söylemiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: "Bu konuda bir görüş ayrılığı bilmiyorum."

[وقد يستعمل الريب في التهمة قال جميل:

[Rayb bazen töhmet anlamında da kullanılır. Cemîl şöyle demiştir:

بثينة قالت يا جميل أربتني … فقلت كلانا يا بثين مريب

Büseyne dedi ki: "Ey Cemîl, beni şüphelendirdin/töhmet altında bıraktın", ben de dedim ki: "Ey Büseyn, ikimiz de şüpheliyiz/töhmet altındayız."

واستعمل -أيضًا-في الحاجة كما قال بعضهم :

Ayrıca [rayb kelimesi] ihtiyaç anlamında da kullanılmıştır; nitekim bazılarının dediği gibi:

قضينا من تهامة كل ريب … وخيبر ثم أجممنا السيوفا]

Tihâme'deki ve Hayber'deki her ihtiyacımızı giderdik, sonra kılıçları dinlendirdik.]

ومعنى الكلام: أن هذا الكتاب -وهو القرآن-لا شك فيه أنه نزل من عند الله، كما قال تعالى في السجدة: {الم * تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [السجدة: ١، ٢]. [وقال بعضهم: هذا خبر ومعناه النهي، أي: لا ترتابوا فيه] .

Sözün manası şudur: Bu Kitab'ın -ki o Kur'an'dır- Allah katından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. Nitekim Teâlâ Secde [suresinde] şöyle buyurmuştur: {الم * تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Elif, Lâm, Mîm. Bu Kitab'ın âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş olduğunda hiçbir şüphe yoktur” [es-Secde: 1, 2]. [Bazıları da şöyle demiştir: Bu bir haberdir fakat anlamı nehiydir, yani: Onda şüpheye düşmeyin] .

ومن ا، لقراء من يقف على قوله: (لا رَيْبَ) ويبتدئ بقوله: (فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ) والوقف على قوله تعالى: (لا رَيْبَ فِيهِ) أولى للآية التي ذكرنا، ولأنه يصير قوله: (هُدًى) صفة للقرآن، وذلك أبلغ من كون: (فِيهِ هُدًى).

Kurrâdan bazıları (لا رَيْبَ) ifadesinde vakıf yapar (durur) ve (فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ) ifadesiyle [okumaya] başlar. Ancak Yüce Allah'ın (لا رَيْبَ فِيهِ) sözünde durmak, zikrettiğimiz ayetten dolayı ve (هُدًى) kelimesinin Kur'an'ın sıfatı olması hasebiyle daha uygundur; bu da [anlam bakımından] (فِيهِ هُدًى) olmasından daha beliğdir.

و (هُدًى) يحتمل من حيث العربية أن يكون مرفوعًا على النعت، ومنصوبًا على الحال.

(هُدًى) kelimesinin Arapça [dilbilgisi] açısından sıfat (na't) olarak merfû, hâl olarak da mansûb olması muhtemeldir.

وخصّت الهداية للمتَّقين. كما قال: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤]. {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢] إلى غير ذلك من الآيات الدالة على اختصاص المؤمنين بالنفع بالقرآن؛ لأنه هو في نفسه هدى، ولكن لا يناله إلا الأبرار، كما قال: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} [يونس: ٥٧].

Hidayet takvâ sahiplerine tahsis edilmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. Onlara sanki uzak bir yerden seslenilmektedir” [Fussilet: 44], {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiririz; zalimlerin ise sadece ziyanını artırır” [el-İsrâ: 82]. Müminlerin Kur'an'dan faydalanmaya has kılındığına delalet eden diğer ayetler de böyledir; zira Kur'an bizzat kendisinde bir hidayettir, fakat ona ancak iyi kullar (ebrâr) nail olur; nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, kalplerdeki şeylere bir şifa ve müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir” [Yûnus: 57].

وقد قال السدي عن أبي مالك، وعن أبي صالح عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني، عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب رسول الله ﷺ: (هُدًى لِلْمُتَّقِينَ) يعني: نورًا للمتقين.

es-Süddî; Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî tarikiyle İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden: "(هُدًى لِلْمُتَّقِينَ), yani takvâ sahipleri için bir nurdur " dediklerini nakletmiştir.

وقال الشعبي: هدى من الضلالة. وقال سعيد بن جبير: تبيان للمتَّقين. وكل ذلك صحيح.

eş-Şa'bî: "Sapıklıktan kurtaran bir hidayettir" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "Takvâ sahipleri için bir açıklamadır" demiştir. Bunların hepsi de doğrudur.

وقال السدي: عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني، عن ابن مسعود، وعن ناس من أصحاب رسول الله ﷺ: (هُدًى لِلْمُتَّقِينَ) قال: هم المؤمنون .

es-Süddî; Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî tarikiyle İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden: "(هُدًى لِلْمُتَّقِينَ) hakkında: Onlar müminlerdir " dediğini nakletmiştir.

وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد مولى زيد بن ثابت، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (لِلْمُتَّقِينَ) أي: الذين يحذرون من الله عقوبته في ترك ما يعرفون من الهدى، ويرجون رحمته في التصديق بما جاء به.

Muhammed b. İshâk, Zeyd b. Sâbit'in âzatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: "(لِلْمُتَّقِينَ), yani bildikleri hidayeti terk etme hususunda Allah'ın cezasından sakınan ve [Peygamber'in] getirdiklerini tasdik etme hususunda O'nun rahmetini uman kimselerdir."

وقال أبو رَوْق، عن الضحاك، عن ابن عباس: (لِلْمُتَّقِينَ) قال: المؤمنين الذين يتَّقون الشرك بي، ويعملون بطاعتي.

Ebû Ravk, ed-Dahhâk tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: "(لِلْمُتَّقِينَ) hakkında şöyle demiştir: Bana şirk koşmaktan sakınan ve bana itaatle amel eden müminlerdir."

وقال سفيان الثوري، عن رجل، عن الحسن البصري، قوله: (لِلْمُتَّقِينَ) قال: اتَّقوا ما حرّم الله عليهم، وأدوا ما افترض عليهم.

Süfyân es-Sevrî, bir adamdan, o da Hasan-ı Basrî'den: "(لِلْمُتَّقِينَ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylerden sakındılar ve kendilerine farz kıldığı şeyleri yerine getirdiler."

وقال أبو بكر بن عياش: سألني الأعمش عن المتَّقين، قال: فأجبته. فقال [لي] سل عنها الكلبي، فسألته فقال: الذين يجتنبون كبائر الإثم. قال: فرجعت إلى الأعمش، فقال: نرى أنه كذلك. ولم ينكره.

Ebû Bekir b. Ayyâş dedi ki: el-A'meş bana takvâ sahiplerini sordu, ben de cevap verdim. [Bana] : "Bunu Kelbî'ye sor" dedi. Ben de ona sordum; o: "Büyük günahlardan kaçınan kimselerdir" dedi. el-A'meş'e geri döndüm, o da: "Biz de böyle olduğunu düşünüyoruz" dedi ve bunu inkâr etmedi.

وقال قتادة (لِلْمُتَّقِينَ) هم الذين نعتهم الله بقوله: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ} الآية والتي بعدها [البقرة: ٣، ٤].

Katâde: "(لِلْمُتَّقِينَ), Allah'ın şu sözüyle nitelediği kimselerdir: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ} “Onlar gayba iman ederler ve namazı dosdoğru kılarlar” bu ayet ve peşinden gelen ayet [el-Bakara: 3, 4]" demiştir.

واختار ابن جرير: أن الآية تَعُمّ ذلك كله، وهو كما قال.

İbn Cerîr, ayetin bütün bunları kapsadığı görüşünü tercih etmiştir; ve durum onun dediği gibidir.

وقد روى الترمذي وابن ماجه، من رواية أبي عقيل عبد الله بن عقيل، عن عبد الله بن يزيد، عن ربيعة بن يزيد، وعطية بن قيس، عن عطية السعدي، قال: قال رسول الله ﷺ: "لا يبلغ العبد أن يكون من المتَّقين حتى يدع ما لا بأس به حذرًا مما به بأس". ثم قال الترمذي: حسن غريب.

Tirmizî ve İbn Mâce; Ebû Akîl Abdullah b. Akîl rivayetiyle, Abdullah b. Yezîd'den, o Rebîa b. Yezîd ve Atiyye b. Kays'tan, onlar da Atiyye es-Sa‘dî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kul, sakıncalı olan şeyden sakınmak için sakıncası olmayan şeyleri dahi terk etmedikçe takva sahipleri derecesine ulaşamaz.» Tirmizî ardından şöyle demiştir: Hasen garib hadistir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن عمران، حدثنا إسحاق بن سليمان، يعني الرازي، عن المغيرة بن مسلم، عن ميمون أبي حمزة، قال: كنت جالسًا عند أبي وائل، فدخل علينا رجل، يقال له: أبو عفيف، من أصحاب معاذ، فقال له شقيق بن سلمة: يا أبا عفيف، ألا تحدثنا عن معاذ بن جبل؟ قال: بلى سمعته يقول: يحبس الناس يوم القيامة في بقيع واحد، فينادي مناد: أين المتَّقون؟ فيقومون في كَنَفٍ من الرّحمن لا يحتجب الله منهم ولا يستتر. قلت: من المتَّقون؟ قال: قوم اتَّقوا الشرك وعبادة الأوثان، وأخلصوا لله العبادة، فيمرون إلى الجنة .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdullah b. İmrân anlattı, bize İshâk b. Süleymân -yani er-Râzî- Muğîre b. Müslim'den, o Meymûn Ebû Hamza'dan anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Vâil'in yanında oturuyordum, Muâz'ın ashabından Ebû Afîf denilen bir adam yanımıza girdi. Şakîk b. Seleme ona: "Ey Ebû Afîf, bize Muâz b. Cebel'den hadis rivayet etmez misin?" dedi. O: "Evet, onun şöyle dediğini işittim: Kıyamet günü insanlar tek bir düzlükte tutulurlar. Bir münâdi: 'Takvâ sahipleri nerede?' diye seslenir. Onlar da Rahmân'ın himayesinde ayağa kalkarlar; Allah onlardan perdelenmez ve gizlenmez" dedi. [Meymûn dedi ki:] "Takvâ sahipleri kimlerdir?" dedim. Dedi ki: "Şirkten ve putlara tapmaktan sakınan ve ibadeti sadece Allah'a halis kılan bir topluluktur; böylece Cennet'e geçerler" .

وأصل التقوى: التوقي مما يكره لأن أصلها وقوى من الوقاية. قال النابغة:

Takvânın aslı hoşlanılmayan şeyden sakınmaktır (et-tevakkî); zira kelimenin aslı vikâye (korunma) kökünden gelen "vekvâ"dır. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

سقط النصيف ولم ترد إسقاطه … فتناولته واتقتنا باليد

Örtüsü düştü, oysa düşürmek istememişti; onu aldı ve eliyle bize karşı korundu [yüzünü örttü].

وقال الآخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فألقت قناعا دونه الشمس واتقت … بأحسن موصولين كف ومعصم

Öyle bir peçe attı ki yanında güneş sönerdi; birbirine bağlı en güzel iki şeyle, el ve bilekle korundu.

وقد قيل: إن عمر بن الخطاب ﵁، سأل أبيّ بن كعب عن التقوى، فقال له: أما سلكت طريقًا ذا شوك؟ قال: بلى قال: فما عملت؟ قال: شمرت واجتهدت، قال: فذلك التقوى.

Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Übey b. Ka'b'a takvâyı sormuş, o da kendisine: "Dikenli bir yolda hiç yürümedin mi?" demiştir. [Ömer]: "Evet [yürüdüm]" deyince, [Übey]: "Peki ne yaptın?" diye sormuş; o: "Paçalarımı sıvadım ve dikkatle yürüdüm" cevabını vermiştir. [Übey]: "İşte takvâ odur" demiştir.

وقد أخذ هذا المعنى ابن المعتز فقال:

İbnü'l-Mu'tez bu manayı alıp şöyle demiştir:

خل الذنوب صغيرها … وكبيرها ذاك التقى

Günahları, küçüğünü de büyüğünü de bırak, işte takvâ odur.

واصنع كماش فوق أر … ض الشوك يحذر ما يرى

Dikenli arazide yürüyen ve gördüğünden sakınan kimse gibi davran.

لا تحقرن صغيرة … إن الجبال من الحصى

Küçük [günahı] asla hafife alma; şüphesiz dağlar çakıl taşlarındandır.

وأنشد أبو الدرداء يومًا:

Ebü'd-Derdâ bir gün şu şiiri okudu:

يريد المرء أن يؤتى مناه … ويأبى الله إلا ما أرادا

Kişi kendisine arzusunun verilmesini ister; Allah ise ancak kendi dilediğini yapar.

يقول المرء فائدتي ومالي … وتقوى الله أفضل ما استفادا

İnsan 'kazancım ve malım' der durur; oysa Allah korkusu (takvâ), onun elde ettiği şeylerin en hayırlısıdır.

وفي سنن ابن ماجه عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما استفاد المرء بعد تقوى الله خيرًا من زوجة صالحة، إن نظر إليها سرته، وإن أمرها أطاعته، وإن أقسم عليها أبرته، وإن غاب عنها حفظته في نفسها وماله" .

Sünen-i İbn Mâce'de Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir mümin, Allah takvâsından sonra saliha bir eşten daha hayırlı bir şey elde etmemiştir; ona bakarsa kendisini sevindirir, ona emrederse itaat eder, onun üzerine yemin ederse yeminini yerine getirir ve yanından ayrılırsa kendi namusu ve onun malı hususunda onu korur" .

{الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ (٣)}

{الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ (٣)} “Onlar gayba iman ederler (3)”

قال أبو جعفر الرازي، عن العلاء بن المسيب بن رافع، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص، عن عبد الله، قال: الإيمان التصديق.

Ebû Ca'fer er-Râzî, el-Alâ b. el-Müseyyeb b. Râfi'den, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan [İbn Mes'ûd] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İman, tasdiktir."

وقال علي بن أبي طلحة وغيره، عن ابن عباس، (يُؤْمِنُونَ) يصدقون.

Ali b. Ebî Talha ve başkaları İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre: "(يُؤْمِنُونَ) tasdik ederler [demektir]."

وقال مَعْمَر عن الزهري: الإيمان العمل.

Ma'mer, ez-Zührî'den: "İman ameldir" dediğini nakletmiştir.

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس: (يُؤْمِنُونَ) يخشون.

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten naklettiğine göre: "(يُؤْمِنُونَ) korkarlar [demektir]."

قال ابن جرير وغيره: والأولى أن يكونوا موصوفين بالإيمان بالغيب قولا واعتقادًا وعملا قال: وقد تدخل الخشية لله في معنى الإيمان، الذي هو تصديق القول بالعمل، والإيمان كلمة جامعةٌ للإقرار بالله وكتبه ورسله، وتصديق الإقرار بالفعل. قلت: أما الإيمان في اللغة فيطلق على التصديق المحض، وقد يستعمل في القرآن، والمراد به ذلك، كما قال تعالى: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} [التوبة: ٦١]، وكما قال إخوة يوسف لأبيهم: {وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ} [يوسف: ١٧]، وكذلك إذا استعمل مقرونا مع الأعمال؛ كقوله: {إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} [الإنشقاق: ٢٥، والتين: ٦]، فأما إذا استعمل مطلقًا فالإيمان الشرعي المطلوب لا يكون إلا اعتقادًا وقولا وعملا.

İbn Cerîr ve başkaları şöyle demiştir: Evla olan, onların söz, itikat ve amel olarak gayba imanla nitelenmiş olmalarıdır. Dedi ki: Sözün fiille tasdik edilmesi olan iman kavramının içine Allah korkusu da dahil olabilir. İman; Allah'ı, kitaplarını ve resullerini ikrar etmeyi ve bu ikrarı fiille tasdik etmeyi içine alan kapsamlı bir kelimedir. Ben derim ki: Lügatte iman sadece katıksız tasdike denir. Kur'an'da da bazen bu anlamda kullanılır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Allah'a inanır ve müminlere güvenir” [et-Tevbe: 61] ve Yûsuf'un kardeşlerinin babalarına dediği gibi: {وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ} “Biz doğru söylesek de sen bize inanacak değilsin” [Yûsuf: 17]. Aynı şekilde amellerle birlikte zikredildiğinde de [tasdik anlamına gelir]; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [el-İnşikâk: 25 ve et-Tîn: 6]. Mutlak olarak kullanıldığında ise talep edilen şer'î iman; ancak itikat, söz ve amel ile olur.

هكذا ذهب إليه أكثر الأئمة، بل قد حكاه الشافعي وأحمد بن حنبل وأبو عُبَيد وغير واحد إجماعًا: أن الإيمان قول وعمل يزيد وينقص. وقد ورد فيه آثار كثيرة وأحاديث أوردنا الكلام فيها في أول شرح البخاري، ولله الحمد والمنة.

İmamların çoğu bu görüştedir; hatta eş-Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Ebû Ubeyd ve pek çok kimse, imanın artıp eksilen söz ve amel olduğu konusunda icma nakletmişlerdir. Bu hususta pek çok eser ve hadis rivayet edilmiştir ki bunlara dair açıklamayı Sahîh-i Buhârî şerhinin başında zikretmiştik ; hamd ve lütuf Allah'a aittir.

ومنهم من فسره بالخشية، لقوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ} [الملك: ١٢]، وقوله: {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} [ق: ٣٣]، والخشية خلاصة الإيمان والعلم، كما قال تعالى: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} [فاطر: ٢٨].

Onlardan bazıları bunu korku (haşyet) ile tefsir etmiştir; çünkü Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ} “Görmedikleri hâlde Rablerinden korkanlar var ya...” [el-Mülk: 12] ve {مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ} “Görmediği hâlde Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelen bir kalple gelen kimse...” [Kâf: 33] buyurmuştur. Haşyet ise imanın ve ilmin özüdür; nitekim Teâlâ: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [hakkıyla] korkar” [Fâtır: 28] buyurmuştur.

وأما الغيب المراد هاهنا فقد اختلفت عبارات السلف فيه، وكلها صحيحة ترجع إلى أن الجميع مراد.

Burada kastedilen gayba gelince, Selef'in bu husustaki ifadeleri farklılık göstermiştir; ancak hepsi de doğrudur ve hepsinin kastedildiği esasına dayanır.

قال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، في قوله: (يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) قال: يؤمنون بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر، وجنته وناره ولقائه، ويؤمنون بالحياة بعد الموت وبالبعث، فهذا غيب كله.

Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre o, (يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) hakkında şöyle demiştir: "Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, O'nun cennetine, cehennemine ve O'na kavuşmaya iman ederler; ölümden sonraki hayata ve dirilişe iman ederler. İşte bunların hepsi gaybdır."

وكذا قال قتادة بن دعامة.

Katâde b. Diâme de böyle demiştir.

وقال السدي، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني عن ابن مسعود، وعن ناس من أصحاب النبي ﷺ: أما الغَيب فما غاب عن العباد من أمر الجنة، وأمر النار، وما ذكر في القرآن.

es-Süddî; Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih tarikiyle İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî tarikiyle İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden şöyle dediğini nakletmiştir: "Gayba gelince o; cennet ve cehennem işinden ve Kur'an'da zikredilen hususlardan kullara gizli kalan şeylerdir."

وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة، أو عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (بِالْغَيْبِ) قال: بما جاء منه، يعني: مِنَ الله تعالى.

Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: "(بِالْغَيْبِ) hakkında şöyle demiştir: O'ndan, yani Yüce Allah'tan gelen şeylere [iman ederler]."

وقال سفيان الثوري، عن عاصم، عن زِرّ، قال: الْغَيْب القرآن.

Süfyân es-Sevrî, Âsım'dan, o da Zirr'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Gayb, Kur'an'dır."

وقال عطاء بن أبي رباح: من آمن بالله فقد آمن بالغيب.

Atâ b. Ebî Rebâh: "Kim Allah'a iman ederse gayba iman etmiş olur." demiştir.

وقال إسماعيل بن أبي خالد: (يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) قال: بغيب الإسلام.

İsmâil b. Ebî Hâlid: "(يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) hakkında: 'İslam'ın gaybına [iman ederler].' demiştir."

وقال زيد بن أسلم: (الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) قال: بالقدر. فكل هذه متقاربة في معنى واحد؛ لأن جميع هذه المذكورات من الغيب الذي يجب الإيمان به.

Zeyd b. Eslem: "(الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) hakkında: 'Kadere [iman ederler].' demiştir." Bütün bunlar tek bir anlamda birbirine yakındır; zira zikredilen bu hususların tamamı inanılması vacip olan gaybdandır.

وقال سعيد بن منصور: حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن عمارة بن عمير، عن عبد الرحمن بن يزيد قال: كنا عند عبد الله بن مسعود جلوسًا، فذكرنا أصحَاب النبي ﷺ وما سبقوا به، قال: فقال عبد الله: إن أمر محمد ﷺ كان بينا لمن رآه، والذي لا إله غيره ما آمن أحد قط إيمانا أفضل من إيمان بغيب، ثم قرأ: {الم * ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} إلى قوله: {الْمُفْلِحُونَ} [البقرة: ١ - ٥] .

Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Umâre b. Umeyr'den, o da Abdurrahman b. Yezîd'den nakletti: Abdullah b. Mes'ûd'un yanında oturuyorduk. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını ve onların [fazilette] öne geçtikleri şeyleri andık. Dedi ki: Bunun üzerine Abdullah şöyle dedi: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu, onu gören kimse için apaçıktı. Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki, hiç kimse gayba imandan daha faziletli bir imanla asla iman etmemiştir." Sonra: {الم * ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ} “Elif. Lâm. Mîm. Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır; takva sahipleri için bir hidayettir. Onlar ki gayba inanırlar...” ayetinden {الْمُفْلِحُونَ} “...kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [el-Bakara: 1-5] sözüne kadar okudu.

وهكذا رواه ابن أبي حاتم، وابن مَرْدُويه، والحاكم في مستدركه، من طرق، عن الأعمش، به .

Bunu İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Hâkim Müstedrek'inde çeşitli yollardan el-A'meş'ten bu şekilde rivayet etmişlerdir .

وقال الحاكم: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه.

el-Hâkim: "Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir." dedi.

وفي معنى هذا الحديث الذي رواه [الإمام] أحمد، حدثنا أبو المغيرة، أخبرنا الأوزاعي، حدثني أسيد بن عبد الرحمن، عن خالد بن دُرَيك، عن ابن مُحَيريز، قال: قلت لأبي جمعة: حدثنا حديثا سمعته من رسول الله ﷺ قال: نعم، أحدثك حديثًا جيدًا: تغدينا مع رسول الله ﷺ ومعنا أبو عبيدة بن الجراح، فقال: يا رسول الله، هل أحد خير منا؟ أسلمنا معك وجاهدنا معك. قال: "نعم"، "قوم من بعدكم يؤمنون بي ولم يروني" .

[İmam] Ahmed'in rivayet ettiği şu hadis de bu anlamdadır: Bize Ebü'l-Mugîre anlattı, bize el-Evzâî haber verdi, bana Useyd b. Abdirrahman, Hâlid b. Dureyk'ten, o da İbn Muhayrîz'den anlattı: Ebû Cuma'ya: "Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin bir hadis anlat." dedim. Dedi ki: "Evet, sana güzel bir hadis anlatayım: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öğle yemeği yedik . Yanımızda Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh da vardı. [Ebû Ubeyde]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden daha hayırlı bir kimse var mı? Seninle birlikte Müslüman olduk ve seninle birlikte cihad ettik.' dedi. [Resûlullah]: 'Evet, sizden sonra gelip beni görmedikleri hâlde bana iman edecek olan bir topluluktur.' buyurdu ."

طريق أخرى: قال أبو بكر بن مَرْدُويه في تفسيره: حدثنا عبد الله بن جعفر، حدثنا إسماعيل عن عبد الله بن مسعود، حدثنا عبد الله بن صالح، حدثنا معاوية بن صالح، عن صالح بن جُبَيْر، قال: قدم علينا أبو جمعة الأنصاري، صاحب رسول الله ﷺ ببيت المقدس، ليصلي فيه، ومعنا يومئذ رجاء بن حيوة، فلما انصرف خرجنا نشيعه، فلما أراد الانصراف قال: إن لكم جائزة وحقا؛ أحدثكم بحديث سمعته من رسول الله ﷺ، قلنا: هات رحمك الله قال: كنا مع رسول الله ﷺ ومعنا معاذ بن جبل عاشر عشرة، فقلنا: يا رسول الله، هل من قوم أعظم أجرًا منا؟ آمنا بك واتبعناك، قال:

Başka bir tarîk: Ebû Bekr b. Merdûye Tefsir'inde şöyle dedi: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize İsmâil, Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı, bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bize Muâviye b. Sâlih, Sâlih b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Ebû Cuma el-Ensârî, orada namaz kılmak üzere Beytülmakdis'e yanımıza geldi. O gün Recâ b. Hayve de bizimle beraberdi. [Ebû Cuma namazdan] ayrılınca onu uğurlamak üzere çıktık. Ayrılmak istediğinde: "Sizin için bir mükâfat ve bir hak vardır; size Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir hadisi anlatayım." dedi. Biz: "Allah sana rahmet etsin, anlat!" dedik. Dedi ki: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik; Muâz b. Cebel de bizimle beraber on kişinin onuncusuydu. Dedik ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Bizden daha büyük ecir alacak bir topluluk var mıdır? Sana iman ettik ve sana tabi olduk.' Şöyle buyurdu:

"ما يمنعكم من ذلك ورسول الله بين أظهركم يأتيكم بالوحي من السماء، بل قوم من بعدكم يأتيهم كتاب بين لوحين يؤمنون به ويعملون بما فيه، أولئك أعظم منكم أجرا" مرتين .

"Resûlullah aranızdayken ve gökten size vahiy getiriyorken buna engel olan ne var ki? Aksine, sizden sonra öyle bir topluluk gelecek ki iki kapak arasında bir kitap kendilerine gelecek; ona iman edecekler ve içindekilerle amel edecekler. İşte onlar ecir bakımından sizden daha büyüktür." [Bunu] iki defa [söyledi] .

ثم رواه من حديث ضَمْرَة بن ربيعة، عن مرزوق بن نافع، عن صالح بن جبير، عن أبي جمعة، بنحوه .

Sonra bunu Damre b. Rebîa hadisinden; Merzûk b. Nâfi'den, o Sâlih b. Cübeyr'den, o da Ebû Cuma'dan benzer şekilde rivayet etti .

وهذا الحديث فيه دلالة على العمل بالوِجَادة التي اختلف فيها أهل الحديث، كما قررته في أول شرح البخاري؛ لأنه مدحهم على ذلك وذكر أنهم أعظم أجرًا من هذه الحيثية لا مطلقا.

Bu hadiste, Sahîh-i Buhârî şerhinin başında açıkladığım üzere, hadis ehlinin hakkında ihtilaf ettiği vicâde (yazılı metne dayanarak rivayet/amel etme) ile amel etmeye delalet vardır; zira [Resûlullah] onları bundan dolayı övmüş ve mutlak olarak değil, bu açıdan ecirlerinin daha büyük olduğunu zikretmiştir.

وكذا الحديث الآخر الذي رواه الحسن بن عرفة العبدي: حدثنا إسماعيل بن عياش الحمصي، عن المغيرة بن قيس التميمي، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده، قال: قال رسول الله ﷺ: "أي الخلق أعجب إليكم إيمانا؟ ". قالوا: الملائكة. قال: "وما لهم لا يؤمنون وهم عند ربهم؟ ". قالوا: فالنبيون. قال: "وما لهم لا يؤمنون والوحي ينزل عليهم؟ ". قالوا: فنحن. قال: "وما لكم لا تؤمنون وأنا بين أظهركم؟ ". قال: فقال رسول الله ﷺ: "ألا إن أعجب الخلق إليّ إيمانا لَقَوْمٌ يكونون من بعدكم يَجدونَ صحفا فيها كتاب يؤمنون بما فيها" .

Hasan b. Arefe el-Abdî'nin rivayet ettiği diğer hadis de böyledir: Bize İsmâil b. Ayyâş el-Hımsî, Mugîre b. Kays et-Temîmî'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İman bakımından yaratılmışların size en hayranlık verici olanı kimdir?" diye sordu. Onlar: "Meleklerdir." dediler. "Onlar Rablerinin katındayken niçin iman etmesinler ki?" buyurdu. "Öyleyse peygamberlerdir." dediler. "Kendilerine vahiy iniyorken niçin iman etmesinler ki?" buyurdu. "Öyleyse biziz." dediler. "Ben aranızdayken siz niçin iman etmeyesiniz ki?" buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Haberiniz olsun ki iman bakımından bana yaratılmışların en hayranlık vericisi, sizden sonra gelecek olan, içinde kitap bulunan sayfalar bulup içindekilere iman eden bir topluluktur." buyurdu .

قال أبو حاتم الرازي: المغيرة بن قيس البصري منكر الحديث.

Ebû Hâtim er-Râzî: "Mugîre b. Kays el-Basrî, münkerü'l-hadîstir (hadisi zayıf ve reddedilendir)." dedi.

قلت: ولكن قد روى أبو يعلى في مسنده، وابن مردويه في تفسيره، والحاكم في مستدركه، من حديث محمد بن أبي حميد، وفيه ضعف، عن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن عمر، عن النبي ﷺ، بمثله أو نحوه. وقال الحاكم: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه وقد روي نحوه عن أنس بن مالك مرفوعًا ، والله أعلم.

Derim ki: Fakat Ebû Ya'lâ Müsned'inde, İbn Merdûye tefsirinde ve el-Hâkim Müstedrek'inde -kendisinden zayıflık bulunan- Muhammed b. Ebî Humeyd hadisinden; Zeyd b. Eslem'den, o babasından, o Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun aynısını veya benzerini rivayet etmiştir. el-Hâkim: "İsnadı sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir." demiştir . Benzeri Enes b. Mâlik'ten de merfû olarak rivayet edilmiştir ; en doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن محمد المسندي، حدثنا إسحاق بن إدريس، أخبرني إبراهيم بن جعفر بن محمود بن سلمة الأنصاري، أخبرني جعفر بن محمود، عن جدته تويلة بنت أسلم، قالت: صليت الظهر أو العصر في مسجد بني حارثة، فاستقبلنا مسجد إيلياء ، فصلينا سجدتين، ثم جاءنا من يخبرنا: أن رسول الله ﷺ قد استقبل البيت الحرام، فتحول النساء مكان الرجال، والرجال مكان النساء، فصلينا السجدتين الباقيتين، ونحن مستقبلون البيت الحرام.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abdullah b. Muhammed el-Müsnedî anlattı, bize İshâk b. İdrîs anlattı, bana İbrâhim b. Ca'fer b. Mahmûd b. Seleme el-Ensârî haber verdi, bana Ca'fer b. Mahmûd, ninesi Tüveyle bint Eslem'den haber verdi: O şöyle demiştir: Benî Hârise Mescidi'nde öğle veya ikindi namazını kıldım. İliyâ (Kudüs) Mescidi'ne yöneldik ve iki rekât kıldık. Sonra bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mescid-i Harâm'a yöneldiğini haber veren biri geldi. Bunun üzerine kadınlar erkeklerin yerine, erkekler de kadınların yerine geçti. Kalan iki rekâtı da Beytü'l-Harâm'a yönelmiş vaziyette kıldık.

قال إبراهيم: فحدثني رجال من بني حارثة: أن رسول الله ﷺ حين بلغه ذلك قال: "أولئك قوم

İbrâhim dedi ki: Benî Hârise'den bazı adamlar bana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu [durum] ulaştığında şöyle buyurduğunu anlattı: «Onlar öyle bir topluluktur

آمنوا بالغيب" .

gayba iman etmiş bir topluluktur."

هذا حديث غريب من هذا الوجه.

Bu, bu tarikten garib bir hadistir.

{وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)}

{وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣)} “Namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. (3)”

قال ابن عباس: أي: يقيمون الصلاة بفروضها.

İbn Abbâs: "Yani farzlarına riayet ederek namazı kılarlar." demiştir.

وقال الضحاك، عن ابن عباس: إقامة الصلاة إتمام الركوع والسجود والتلاوة والخشوع والإقبال عليها فيها.

ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: "Namazı ikame etmek ; rükûunu, secdesini, kıraatini, huşûunu tam yapmak ve namaz esnasında bütün varlığıyla ona yönelmektir." demiştir.

وقال قتادة: إقامة الصلاة المحافظة على مواقيتها ووضوئها، وركوعها وسجودها.

Katâde: "Namazı ikame etmek ; vakitlerini, abdestini, rükûunu ve secdesini korumaktır." demiştir.

وقال مقاتل بن حيان: إقامتها: المحافظة على مواقيتها، وإسباغ الطهور فيها وتمام ركوعها وسجودها وتلاوة القرآن فيها، والتشهد والصلاة على النبي ﷺ، فهذا إقامتها.

Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: "Onun ikamesi; vakitlerini korumak, onun için abdesti eksiksiz almak , rükûunu ve secdesini tam yapmak , onda Kur'an okumak, teşehhütte bulunmak ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât getirmektir. İşte onun ikamesi budur."

وقال علي بن أبي طلحة، وغيره عن ابن عباس: (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) قال: زكاة أموالهم.

Ali b. Ebî Talha ve başkaları İbn Abbâs'tan: "(وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) hakkında: 'Mallarının zekâtıdır.' dediğini nakletmiştir."

وقال السدي، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب رسول الله ﷺ (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) قال: هي نفقة الرجل على أهله، وهذا قبل أن تنزل الزكاة.

es-Süddî; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden : "(وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) hakkında: 'Bu, kişinin ailesine yaptığı harcamadır; bu da zekât [farz olarak] inmeden önceydi.' dediğini nakletmiştir."

وقال جُوَيْبر، عن الضحاك: كانت النفقات قربات يتقربون بها إلى الله على قدر ميسرتهم وجهدهم، حتى نزلت فرائض الصدقات: سبعُ آيات في سورة براءة، مما يذكر فيهن الصدقات، هن الناسخات المُثْبَتَات.

Cüveybir, ed-Dahhâk'tan şöyle nakletmiştir: "Harcamalar, zekât farzları ininceye kadar güçleri ve imkânları nispetinde Allah'a kendisiyle yakınlaştıkları nafile kurbetler (ibadetler) idi. Sadakaların zikredildiği Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki yedi ayet [inince], bunlar önceki hükmü kaldıran (nâsih) ve sabit kalan ayetler oldular."

وقال قتادة: (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) فأنفقوا مما أعطاكم الله، هذه الأموال عواري وودائع عندك يا ابن آدم، يوشك أن تفارقها.

Katâde: "(وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) hakkında şöyle demiştir: Allah'ın size verdiğinden infak edin. Ey âdemoğlu! Bu mallar senin yanında eğreti ve emanettir, pek yakında onlardan ayrılacaksın."

واختار ابن جرير أن الآية عامة في الزكاة والنفقات، فإنه قال: وأولى التأويلات وأحقها بصفة القوم: أن يكونوا لجميع اللازم لهم في أموالهم مُؤَدّين، زكاة كان ذلك أو نفقة مَنْ لزمته نفقته، من أهل أو عيال وغيرهم، ممن تجب عليهم نفقته بالقرابة والملك وغير ذلك؛ لأن الله تعالى عم وصفهم ومدحهم بذلك، وكل من الإنفاق والزكاة ممدوح به محمود عليه.

İbn Cerîr ise ayetin hem zekât hem de nafakalar hakkında genel olduğunu tercih ederek şöyle demiştir: "Bu topluluğun vasfına en uygun ve en layık tevil; mallarından kendilerine farz/gerekli olan her şeyi ödeyen kimseler olmalarıdır. Bu ister zekât olsun, isterse akrabalık, mülkiyet ve benzeri sebeplerle nafakası vacip olan aile, çoluk çocuk ve başkalarından nafakası gereken kimselerin nafakası olsun. Çünkü Yüce Allah onları bu vasıfla genel olarak nitelemiş ve övmüştür. İnfak ve zekâtın her ikisi de övülen ve methedilen amellerdendir."

قلت: كثيرًا ما يقرن الله تعالى بين الصلاة والإنفاق من الأموال، فإن الصلاة حق الله وعبادته، وهي مشتملة على توحيده والثناء عليه، وتمجيده والابتهال إليه، ودعائه والتوكل عليه؛ والإنفاق هو

Derim ki: Yüce Allah, namaz ile mallardan infak etmeyi çokça bir arada zikreder. Çünkü namaz, Allah'ın hakkı ve O'na yapılan ibadettir; O'nu birlemeyi (tevhidi), O'na övgüde bulunmayı, O'nu yüceltmeyi, O'na yakarmayı, O'na dua etmeyi ve O'na tevekkül etmeyi kapsar. İnfak ise

الإحسان إلى المخلوقين بالنفع المتعدي إليهم، وأولى الناس بذلك القرابات والأهلون والمماليك، ثم الأجانب، فكل من النفقات الواجبة والزكاة المفروضة داخل في قوله تعالى: (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) ولهذا ثبت في الصحيحين عن ابن عمر: أن رسول الله ﷺ قال: "بُنِيَ الإسلام على خمس: شهادة أن لا إله إلا الله، وإقام الصلاة، وإيتاء الزكاة، وصوم رمضان، وحج البيت" . والأحاديث في هذا كثيرة.

faydası başkalarına geçen ihsan yoluyla yaratılmışlara iyilikte bulunmaktır. Buna en layık olanlar da akrabalar, aile fertleri ve köleler, ardından da yabancılardır. Dolayısıyla hem vacip nafakalar hem de farz kılınan zekât, Yüce Allah'ın: (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) buyruğuna dâhildir. Nitekim Sahîhayn'da İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur: "İslam beş [esas] üzerine kurulmuştur: Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, Ramazan orucunu tutmak ve Beyt'i (Kâbe'yi) haccetmek." Bu husustaki hadisler pek çoktur.

وأصل الصلاة في كلام العرب الدعاء، قال الأعشى:

Namaz (salât) kelimesinin Arap kelamındaki asıl anlamı duadır. el-A'şâ şöyle demiştir:

لها حارس لا يبرحُ الدهرَ بَيْتَها … وإن ذُبحَتْ صلى عليها وزَمْزَما

"Onun sürekli evinde kalan bir bekçisi vardır ... [Şarap küpü] açıldığında ona dua eder (salât eder) ve mırıldanır."

وقال أيضًا

Yine o şöyle demiştir :

وقابلها الريح في دَنّها … وصلى على دَنّها وارتسم

"Küpündeyken rüzgâr onunla karşılaştı ... O da küpüne dua etti (salât etti) ve koruma diledi."

أنشدهما ابن جرير مستشهدا على ذلك.

İbn Cerîr buna delil getirerek bu iki beyti okumuştur.

وقال الآخر -وهو الأعشى أيضًا-:

Bir diğeri -ki o da yine el-A'şâ'dır- şöyle demiştir:

تقول بنتي وقد قَرَّبتُ مرتحلا … يا رب جنب أبي الأوصابَ والوَجَعَا

"Yola çıkmak üzere [bineklerimi] hazırladığımda kızım dedi ki: ... 'Rabbim! Babamı dertlerden ve ağrılardan uzak tut!'"

عليكِ مثلُ الذي صليتِ فاغتمضي … نوما فإن لِجَنب المرء مُضْطجعا

"Senin ettiğin duanın (salâtın) misli senin de üzerine olsun, haydi uyu ... Çünkü insanın yan üstü yatacağı bir yatağı vardır."

يقول: عليك من الدعاء مثل الذي دعيته لي. وهذا ظاهر، ثم استعملت الصلاة في الشرع في ذات الركوع والسجود والأفعال المخصوصة في الأوقات المخصوصة، بشروطها المعروفة، وصفاتها، وأنواعها [المشروعة] المشهورة.

Yani: 'Benim için yaptığın duanın bir misli de senin üzerine olsun.' demektedir. Bu açıktır. Sonra salât (namaz) terimi, şeriatta rükû, secde ve bilinen şartları, nitelikleri ve meşhur [meşru] çeşitleriyle belirli vakitlerde yapılan özel fiiller için kullanılmıştır.

وقال ابن جرير: وأرى أن الصلاة المفروضة سميت صلاة؛ لأن المصلي يتعرض لاستنجاح طلبتَه من ثواب الله بعمله، مع ما يسأل ربه من حاجته .

İbn Cerîr şöyle demiştir: "Bana göre farz kılınan namaza salât denmesinin sebebi; namaz kılan kimsenin, Rabbinden ihtiyacını istemesinin yanı sıra ameliyle Allah'ın sevabına dair talebini başarıya ulaştırmaya yönelmesidir."

[وقيل: هي مشتقة من الصلَوَيْن إذا تحركا في الصلاة عند الركوع، وهما عرقان يمتدان من الظهر حتى يكتنفا عجب الذنب، ومنه سمي المصلي؛ وهو الثاني للسابق في حلبة الخيل، وفيه نظر، وقيل: هي مشتقة من الصلى، وهو الملازمة للشيء من قوله: {لا يَصْلاهَا} أي: يلزمها ويدوم فيها {إِلا الأَشْقَى} [الليل: ١٥] وقيل: مشتقة من تصلية الخشبة في النار لتقوّم، كما أن المصلي يقوّم عوجه بالصلاة: {إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} [العنكبوت: ٤٥] واشتقاقها من الدعاء أصح وأشهر، والله أعلم] .

[Denildi ki: O, rükû esnasında hareket ettiklerinde saleveyn (iki kalça kemiği/kirişi) kelimesinden türemiştir; bunlar sırttan uzanıp kuyruk sokumunu çevreleyen iki damardır. At yarışında öndekinin hemen ardından gelen ikinci ata da musallî denmesi bundandır; ancak bu görüş tartışmalıdır. Yine denildi ki: O, bir şeye devam edip ayrılmamak anlamına gelen salâ (الصلى) kökünden türemiştir; nitekim Teâlâ: {لا يَصْلاهَا} yani orada devamlı kalmaz {إِلا الأَشْقَى} “Oraya ancak en bedbaht olan girer (yanar)” [el-Leyl: 15] buyurmuştur. Yine denildi ki: Odunun düzeltilmek için ateşe tutulması (tasliye) kökünden türemiştir; nitekim namaz kılan da namazla eğriliğini düzeltir: {إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak ise elbette en büyüktür” [el-Ankebût: 45]. Onun duadan türemiş olması ise en sahih ve en meşhur olanıdır; en doğrusunu Allah bilir] .

وأما الزكاة فسيأتي الكلام عليها في موضعه، إن شاء الله.

Zekâta gelince; inşâallâh kendi yerinde onun hakkında açıklama gelecektir.

{وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)}

{وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٤)} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler ve ahirete de kesin olarak inananlar [var ya]. (4)”

قال ابن عباس: (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) أي: يصدقون بما جئت به من الله، وما جاء به مَنْ قبلك من المرسلين، لا يفرقون بينهم، ولا يجحدون ما جاؤوهم به من ربهم (وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ) أي: بالبعث والقيامة، والجنة، والنار، والحساب، والميزان.

İbn Abbâs: "(وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) yani: Senin Allah'tan getirdiğini ve senden önceki elçilerin getirdiklerini tasdik ederler; onların arasını ayırmazlar ve Rablerinden getirdiklerini inkâr etmezler. (وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ) yani: Dirilişe, kıyamete, cennete, cehenneme, hesaba ve mizana [kesin olarak inanırlar]." demiştir.

وإنما سميت الآخرة لأنها بعد الدنيا، وقد اختلف المفسرون في الموصوفين هاهنا: هل هم الموصوفون بما تقدم من قوله تعالى: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [البقرة: ٣] ومن هم؟ على ثلاثة أقوال حكاها ابن جرير:

Ahiret, dünyadan sonra olduğu için bu adla isimlendirilmiştir. Müfessirler burada nitelenen kimseler hakkında; Yüce Allah'ın daha önce geçen: {الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Onlar ki gayba inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler” [el-Bakara: 3] ayetinde nitelenenlerle aynı kimseler olup olmadıkları ve bunların kimler olduğu hususunda, İbn Cerîr'in naklettiği üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

أحدهما : أن الموصوفين أوّلا هم الموصوفون ثانيًا، وهم كل مؤمن، مؤمنو العرب ومؤمنو أهل الكتاب وغيرهم، قاله مجاهد، وأبو العالية، والربيع بن أنس، وقتادة.

Birincisi : İlk olarak nitelenenler, ikinci olarak nitelenenlerin ta kendileridir. Bunlar; Arap müminleri, Ehl-i Kitap müminleri ve diğerleri olmak üzere her bir mümindir. Bunu Mücâhid, Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes ve Katâde söylemiştir.

والثاني: هما واحد، وهم مؤمنو أهل الكتاب، وعلى هذين تكون الواو عاطفة صفات على صفات، كما قال تعالى: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى * وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى * وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى * فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَى} [الأعلى: ١ - ٥] وكما قال الشاعر:

İkincisi: Her ikisi de birdir ve onlar Ehl-i Kitap müminleridir. Bu iki görüşe göre 'vav' harfi sıfatları sıfatlar üzerine atfetmektedir; nitekim Yüce Allah: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى * الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى * وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى * وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى * فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَى} “Yüce Rabbinin adını tesbih et. O ki yarattı ve düzene koydu. O ki takdir etti ve yol gösterdi. O ki otlağı çıkardı, sonra da onu simsiyah bir çöpe çevirdi.” [el-A'lâ: 1-5] buyurmuştur. Şairin de şöyle dediği gibi:

إلى الملك القَرْم وابن الهُمام … وليثِ الكتيبة في المُزْدَحَم

"O ulu hükümdara, yüce önderin oğluna ... Ve savaş meydanındaki birliğin aslanına [gittim]."

فعطف الصفات بعضها على بعض، والموصوف واحد.

Burada nitelenen tek bir kişi olduğu hâlde sıfatları birbirine atfetmiştir.