والثالث: أن الموصوفين أولا مؤمنو العرب، والموصوفون ثانيا بقوله: (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) الآية مؤمنو أهل الكتاب، نقله السدي في تفسيره، عن ابن عباس وابن مسعود وأناس من الصحابة، واختاره ابن جرير، ويستشهد لما قال بقوله تعالى: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} الآية [آل عمران: ١٩٩]، وبقوله تعالى: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} [القصص: ٥٢ - ٥٤]. وثبت في الصحيحين، من حديث الشعبي عن أبي بردة عن أبي موسى: أن رسول الله ﷺ قال: "ثلاثة يؤتون أجرهم مرتين: رجل من أهل الكتاب آمن بنبيه وآمن بي، ورجل مملوك أدى حق الله وحق مواليه، ورجل أدب جاريته فأحسن تأديبها ثم أعتقها وتزوجها" .
Üçüncüsü: İlk olarak nitelenenler Arap müminleridir; ikinci olarak: (وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزلَ مِنْ قَبْلِكَ) ayetiyle nitelenenler ise Ehl-i Kitap müminleridir . Bunu es-Süddî tefsirinde İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden nakletmiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Söylediğine şu ayet-i kerîmeleri delil getirmektedir: {وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a derin saygı duyarak inanırlar...” ayeti [Âl-i İmrân: 199] ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ * أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da inanırlar. Onlara okunduğu zaman: 'Ona inandık, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır; doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik' derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler.” [el-Kasas: 52-54]. Sahîhayn'da da eş-Şa'bî'den, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Üç kişi vardır ki mükâfatları kendilerine iki kat verilir: Kendi peygamberine iman edip ardından bana da iman eden Ehl-i Kitap'tan bir kimse; Allah'ın hakkını da efendilerinin hakkını da eda eden köle; bir de cariyesini terbiye edip terbiyesini güzel yapan, sonra da onu azat edip kendisiyle evlenen adam." .
وأما ابن جرير فما استشهد على صحة ما قال إلا بمناسبة، وهي أن الله وصف في أول هذه السورة المؤمنين والكافرين، فكما أنه صنف الكافرين إلى صنفين: منافق وكافر، فكذلك المؤمنون صنفهم إلى عربي وكتابي.
İbn Cerîr ise söylediğinin doğruluğuna ancak bir münasebeti delil getirmiştir; o da şudur: Allah bu surenin başında müminleri ve kâfirleri nitelemiştir. Kâfirleri münafık ve kâfir olarak iki sınıfa ayırdığı gibi, müminleri de Arap ve Ehl-i Kitap olarak iki sınıfa ayırmıştır.
قلت: والظاهر قول مجاهد فيما رواه الثوري، عن رجل، عن مجاهد. ورواه غير واحد، عن
Derim ki: Zâhir olan [görüş], es-Sevrî'nin bir adamdan, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Mücâhid'in söylediğidir. Bunu birden fazla kişi de rivayet etmiştir;...
ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد أنه قال: أربع آيات من أول سورة البقرة في نعت المؤمنين، وآيتان في نعت الكافرين، وثلاث عشرة في المنافقين، فهذه الآيات الأربع عامة في كل مؤمن اتصف بها من عربي وعجمي، وكتابي من إنسي وجني، وليس تصح واحدة من هذه الصفات بدون الأخرى، بل كل واحدة مستلزمة للأخرى وشرط معها، فلا يصح الإيمان بالغيب وإقام الصلاة والزكاة إلا مع الإيمان بما جاء به الرسول ﷺ، وما جاء به مَنْ قبله من الرسل والإيقان بالآخرة، كما أن هذا لا يصح إلا بذاك، وقد أمر الله تعالى المؤمنين بذلك، كما قال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} الآية [النساء: ١٣٦]. وقال: {وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ} الآية [العنكبوت: ٤٦]. وقال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} [النساء: ٤٧] وقال تعالى: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} [المائدة: ٦٨] وأخبر تعالى عن المؤمنين كلهم بذلك، فقال تعالى: {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} الآية [البقرة: ٢٨٥] وقال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} [النساء: ١٥٢] وغير ذلك من الآيات الدالة على أمْر جميع المؤمنين بالإيمان بالله ورسله وكتبه. لكن لمؤمني أهل الكتاب خصوصية، وذلك أنهم مؤمنون بما بأيديهم مفصلا فإذا دخلوا في الإسلام وآمنوا به مفصلا كان لهم على ذلك الأجر مرتين، وأما غيرهم فإنما يحصل له الإيمان، بما تقدم مجملا كما جاء في الصحيح: "إذا حدثكم أهل الكتاب فلا تصدقوهم ولا تكذبوهم، ولكن قولوا: آمنا بالذي أنزل إلينا وأنزل إليكم" ولكن قد يكون إيمان كثير من العرب بالإسلام الذي بعث به محمد ﷺ أتم وأكمل وأعم وأشمل من إيمان من دخل منهم في الإسلام، فهم وإن حصل لهم أجران من تلك الحيثية، فغيرهم [قد] يحصل له من التصديق ما يُنيف ثوابه على الأجرين اللذين حصلا لهم، والله أعلم.
İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bakara suresinin başındaki dört ayet müminlerin vasfı hakkındadır; iki ayet kâfirlerin vasfı hakkındadır; on üç ayet de münafıklar hakkındadır. Dolayısıyla bu dört ayet; ister Arap ister Acem olsun, ister insan ister cin olsun bu sıfatlarla nitelenen her bir mümini kapsamaktadır. Bu sıfatlardan hiçbiri diğeri olmaksızın sahih olmaz; bilakis her biri diğerini gerektirir ve onunla birlikte şarttır. Gayba iman etmek, namazı kılmak ve zekât vermek; ancak Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiğine, ondan önceki peygamberlerin getirdiklerine iman etmek ve ahirete kesin olarak inanmakla birlikte sahih olur. Tıpkı bunun da ancak onunla sahih olacağı gibi. Yüce Allah müminlere bunu emretmiş ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ} “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği Kitaba iman edin...” ayeti [en-Nisâ: 136]. Şöyle de buyurmuştur: {وَلا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ} “İçlerinden zulmedenler hariç, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve deyin ki: Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir...” ayeti [el-Ankebût: 46]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Ey kendilerine kitap verilenler! Yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” [en-Nisâ: 47]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni ikame etmedikçe hiçbir şey üzerinde değilsinizdir” [el-Mâide: 68]. Yüce Allah bütün müminler hakkında da bunu haber vererek şöyle buyurmuştur: {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti. 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz' [derler]...” ayeti [el-Bakara: 285]. Şöyle de buyurmuştur: {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ} “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyenler var ya, işte onlara mükâfatları verilecektir” [en-Nisâ: 152]. Bütün müminlere Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına iman etmeyi emreden diğer ayetler de böyledir. Fakat Ehl-i Kitap müminlerinin bir hususiyeti vardır; o da ellerindekine ayrıntılı olarak inanmış olmalarıdır . İslâm'a girip ona da ayrıntılı olarak inandıklarında, bundan ötürü onlara iki kat mükâfat verilir. Onların dışındakiler ise daha önce geçenlere ancak icmâlî (toptan) olarak iman ederler; nitekim Sahîh'te şöyle gelmiştir: "Ehl-i Kitap size bir şey anlattığında onları ne tasdik edin ne de yalanlayın; fakat şöyle deyin: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik' " . Ancak Araplardan birçoğunun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderildiği İslâm'a imanı; onlardan İslâm'a giren kimsenin imanından daha tam, daha mükemmel, daha genel ve daha kapsamlı olabilir. Onlar bu yönden iki mükâfat alsalar bile, diğerleri [öyle] bir tasdike nail olabilirler ki bunun sevabı onların elde ettiği iki mükâfattan katbekat fazla olur; en doğrusunu Allah bilir.
{أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)}
{أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)} “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (5)”
يقول الله تعالى: (أُولَئِكَ) أي: المتصفون بما تقدم: من الإيمان بالغيب، وإقام الصلاة، والإنفاق من الذي رزقهم الله، والإيمان بما أنزل الله إلى الرسول ومَنْ قبله من الرسل، والإيقان بالدار الآخرة، وهو يستلزم الاستعداد لها من العمل بالصالحات وترك المحرمات.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (أُولَئِكَ) yani: Daha önce zikredilen gayba iman etme, namazı kılma, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden infak etme, Allah'ın Resûl'e ve ondan önceki peygamberlere indirdiğine iman etme ve ahiret yurduna kesin olarak inanma vasıflarını taşıyanlar. Bu da salih ameller işleyip haramları terk ederek ahirete hazırlıklı olmayı gerektirir.
(عَلَى هُدًى) أي: نور وبيان وبصيرة من الله تعالى. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: في الدنيا والآخرة.
(عَلَى هُدًى) yani: Yüce Allah'tan bir nur, beyan ve basiret [üzeredirler]. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) yani: Dünyada ve ahirette [kurtuluşa erenlerin ta kendileridir].
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة أو سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ) أي: على نور من ربهم، واستقامة على ما جاءهم، (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: الذين أدركوا ما طلبوا، ونجوا من شر ما منه هربوا.
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "(أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ) yani: Rablerinden bir nur ve kendilerine gelene dair bir istikamet üzeredirler. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) yani: İstediklerine kavuşan ve kaçındıkları şerden kurtulanlardır."
وقال ابن جرير: وأما معنى قوله: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ) فإن معنى ذلك: أنهم على نور من ربهم، وبرهان واستقامة وسداد، بتسديد الله إياهم، وتوفيقه لهم وتأويل قوله: (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي المُنْجِحون المدركون ما طلبوا عند الله بأعمالهم وإيمانهم بالله وكتبه ورسله، من الفوز بالثواب، والخلود في الجنات، والنجاة مما أعد الله لأعدائه من العقاب .
İbn Cerîr şöyle demiştir: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ) buyruğunun anlamına gelince; bunun anlamı şudur: Onlar Allah'ın kendilerini doğrultması ve muvaffak kılmasıyla Rablerinden bir nur, delil, istikamet ve doğruluk üzeredirler. (وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) buyruğunun tevili ise; amelleriyle, Allah'a, kitaplarına ve peygamberlerine olan imanlarıyla Allah katında istediklerine nail olarak zafere ve başarıya ulaşan, mükâfatı kazanıp cennetlerde ebedî kalan ve Allah'ın düşmanları için hazırladığı cezadan kurtulan kimselerdir .
وقد حكى ابن جرير قولا عن بعضهم أنه أعاد اسم الإشارة في قوله تعالى: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) إلى مؤمني أهل الكتاب الموصوفين بقوله تعالى: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} الآية، على ما تقدم من الخلاف. [قال] وعلى هذا فيجوز أن يكون قوله تعالى: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} منقطعا مما قبله، وأن يكون مرفوعًا على الابتداء وخبره ([أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَ] أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) واختار أنه عائد إلى جميع من تقدم ذكره من مؤمني العرب وأهل الكتاب، لما رواه السدي عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرة الهمداني عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب رسول الله ﷺ: أما الذين يؤمنون بالغيب، فهم المؤمنون من العرب، والذين يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك هم المؤمنون من أهل الكتاب. ثم جمع الفريقين فقال: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) وقد تقدم من الترجيح أن ذلك صفة للمؤمنين عامة، والإشارة عائدة عليهم، والله أعلم. وقد نقل هذا عن مجاهد، وأبي العالية، والربيع بن أنس، وقتادة، ﵏.
İbn Cerîr, bazılarından bir görüş nakletmiştir ki; onlar daha önce geçen ihtilafa binaen, Yüce Allah'ın: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) buyruğundaki işaret zamirini, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} ayetinde nitelenen Ehl-i Kitap müminlerine döndürmüşlerdir. [İbn Cerîr der ki:] Buna göre Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} buyruğunun öncesinden munfasıl (bağımsız) olması ve mübteda (özne) olarak merfû kılınıp haberinin de (([أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَ] أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)) olması caizdir. Kendisi ise bu zamirin, daha önce zikredilen Arap ve Ehl-i Kitap müminlerinin tamamına döndüğü görüşünü tercih etmiştir; zira es-Süddî, Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan; Mürre el-Hemedânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden birtakım kimselerden şöyle rivayet etmiştir: "Gayba iman edenler, Araplardan olan müminlerdir; sana indirilene ve senden önce indirilene iman edenler ise Ehl-i Kitap'tan olan müminlerdir." Sonra iki grubu da birleştirerek: (أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) buyurmuştur. Bunun genel olarak müminlerin sıfatı olduğu ve işaretin onlara döndüğü tercihi daha önce geçmişti; en doğrusunu Allah bilir. Bu görüş Mücâhid, Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes ve Katâde'den radıyallâhu anhum da nakledilmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن عثمان بن صالح المصري، حدثنا أبي، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثني عبيد الله بن المغيرة عن أبي الهيثم واسمه سليمان بن عبد، عن عبد الله بن عمرو، عن النبي ﷺ وقيل له: يا رسول الله، إنا نقرأ من القرآن فنرجو، ونقرأ من القرآن فنكاد أن نيأس، أو كما قال. قال: فقال: "أفلا أخبركم عن أهل الجنة وأهل النار؟ ". قالوا: بلى يا رسول الله. قال: {الم * ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ} إلى قوله تعالى: (الْمُفْلِحُونَ) هؤلاء أهل الجنة". قالوا: إنا نرجو أن نكون هؤلاء. ثم قال: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ} إلى قوله: {عَظِيمٌ} هؤلاء أهل النار". قالوا: لسنا هم يا رسول الله. قال: "أجل".
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam, ona Yahyâ b. Osmân b. Sâlih el-Mısrî, ona babası, ona İbn Lehîa, ona Ubeydullah b. el-Mugîre, ona Ebü'l-Heysem —ki adı Süleymân b. Abd'dir—, ona da Abdullah b. Amr, Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti ki kendisine şöyle denildi: "Ey Allah'ın Resulü! Kur'an'dan [bazı ayetler] okuyoruz ve ümitvar oluyoruz; Kur'an'dan [bazı ayetler de] okuyoruz ve neredeyse ümitsizliğe düşüyoruz" veya [ravi] buna benzer bir şey söyledi. [Abdullah b. Amr] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Cennetlikleri ve cehennemlikleri size haber vereyim mi?» buyurdu. "Evet, ey Allah'ın Resulü" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «{ الم * ذَلِكَ الْكِتَابُ لا رَيْبَ فِيهِ } ayetinden Yüce Allah'ın: ( الْمُفْلِحُونَ ) kavline kadar [olanlar]; işte bunlar cennet ehlidir» buyurdu. "Biz bunların kendimiz olmasını ümit ediyoruz" dediler. Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ } ayetinden { عَظِيمٌ } kavline kadar [olanlar]; işte bunlar cehennem ehlidir» buyurdu. "Biz onlar değiliz, ey Allah'ın Resulü" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet [siz onlar değilsiniz]» buyurdu.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٦)}
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٦)} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; inanmazlar. (6)”
يقول تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: غَطوا الحق وستروه، وقد كتب الله تعالى عليهم ذلك، سواء عليهم إنذارك وعدمه، فإنهم لا يؤمنون بما جئتهم به، كما قال تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٩٦، ٩٧] وقال في حق المعاندين من أهل الكتاب: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} الآية [البقرة: ١٤٥] أي: إن من كتب الله عليه الشقاوة فلا مُسْعِد له، ومن أضلَّه فلا هادي له، فلا تذهب نفسك عليهم حسرات، وبلّغهم الرّسالة، فمن استجاب لك فله الحظ الأوفر، ومن تولى فلا تحزن عليهم ولا يُهْمِدَنَّك ذلك؛ {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠]، و {إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} [هود: ١٢].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) yani: Hakkın üzerini örtüp gizlediler; Yüce Allah da onların aleyhine bunu takdir etmiştir. Onları uyarman da uyarmaman da onlar için birdir; zira onlar senin getirdiğine iman etmezler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Doğrusu, haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler” [Yûnus: 96, 97]. Ehl-i Kitap'tan inatçı olanlar hakkında da şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ} “Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de onlar yine senin kıblene uymazlar...” ayeti [el-Bakara: 145]. Yani: Allah her kime bedbahtlık yazmışsa onu mutlu kılacak kimse yoktur; her kimi de saptırmışsa ona hidayet edecek kimse yoktur. Artık onlardan ötürü kendini üzüntülere kaptırma; tebliği onlara ulaştır. Sana kim icabet ederse en büyük nasip onundur; kim de yüz çevirirse onlara üzülme ve bu seni çökertmesin; {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir” [er-Ra'd: 40] ve {إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “Sen ancak bir uyarıcısın; Allah ise her şeye vekildir” [Hûd: 12].
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، في قوله تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) قال: كان رسول الله ﷺ يحرصُ أن يؤمن جميع النَّاس ويُتَابعوه على الهدى، فأخبره الله تعالى أنه لا يؤمن إلا من سبق له من الله السعادةُ في الذكر الأوّل، ولا يضل إلا من سبق له من الله الشقاوة في الذكر الأوّل.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Yüce Allah'ın: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanların iman edip kendisine hidayet üzere uymalarına çok hırslı idi. Bunun üzerine Yüce Allah ona; ilk zikirde (Levh-i Mahfûz'da) hakkında Allah'tan saadet takdir edilmiş kimseden başkasının iman etmeyeceğini ve ilk zikirde hakkında Allah'tan şekâvet (bedbahtlık) takdir edilmiş kimseden başkasının da sapmayacağını haber verdi."
وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكرمة، أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: بما أنزل إليك، وإن قالوا: إنَّا قد آمنا بما جاءنا قبلك (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) أي: إنهم قد كفروا بما عندهم من ذكرك، وجحدوا ما أخذ عليهم من الميثاق، فقد كفروا بما جاءك، وبما عندهم مما جاءهم به غيرك، فكيف يسمعون منك إنذارًا وتحذيرًا، وقد كفروا بما عندهم من علمك؟!
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا) yani: Sana indirileni inkâr edenler; her ne kadar: 'Biz senden önce bize gelene iman ettik' deseler de. (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) yani: Onlar yanlarında bulunan seni zikreden [bilgileri] inkâr etmişler ve kendilerinden alınan ahdi çiğnemişlerdir. Böylece sana geleni inkâr ettikleri gibi, başkası tarafından kendilerine getirilen ve kendi yanlarında bulunan şeyleri de inkâr etmişlerdir . Yanlarında seninle ilgili bilgi varken onu inkâr etmişlerken, senden bir uyarı ve korkutmayı nasıl dinlesinler?!"
وقال أبو جعفر الرّازي، عن الرّبيع بن أنس، عن أبي العالية، قال: نزلت هاتان الآيتان في قادة الأحزاب، وهم الذين قال الله فيهم: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} [إبراهيم: ٢٨، ٢٩].
Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Bu iki ayet, Ahzâb ordusunun liderleri hakkında inmiştir. Onlar, Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna, yaslanacakları cehenneme sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm: 28, 29]."
والمعنى الذي ذكرناه أوّلا وهو المروي عن ابن عباس في رواية علي بن أبي طلحة، أظهر، ويفسر ببقية الآيات التي في معناها، والله أعلم.
İlk olarak zikrettiğimiz ve Ali b. Ebî Talha rivayetiyle İbn Abbâs'tan nakledilen mana daha zâhirdir ve bu manadaki diğer ayetlerle tefsir edilir ; en doğrusunu Allah bilir.
وقد ذكر ابن أبي حاتم هاهنا حديثًا، فقال: حدثنا أبي، حدثنا يحيى بن عثمان بن صالح المصري، حدثنا أبي، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثني عبد الله بن المغيرة، عن أبي الهيثم عن عبد الله بن عمرو، قال: قيل: يا رسول الله، إنَّا نقرأ من القرآن فنرجو، ونقرأ فنكاد أن نيأس، فقال: "ألا أخبركم"، ثم قال: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) هؤلاء أهل النار". قالوا: لسنا منهم يا رسول الله؟ قال: "أجل".
İbn Ebî Hâtim burada bir hadis zikrederek şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Yahyâ b. Osmân b. Sâlih el-Mısrî anlattı, bize babam anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bana Abdullah b. el-Mugîre, Ebü'l-Heysem'den, o da Abdullah b. Amr'dan [şöyle rivayet etti]: [Resûlullah'a] "Ey Allah'ın Resûlü! Biz Kur'an'dan [bazı ayetleri] okuyor ve ümitle doluyoruz; [bazılarını] okuyor ve neredeyse ümitsizliğe kapılıyoruz" denildi. Bunun üzerine: «Size haber vereyim mi?» buyurdu, ardından şöyle dedi: «{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” İşte bunlar cehennem ehlidir.» Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, biz onlardan değiliz değil mi?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet [siz onlardan değilsiniz]» buyurdu.
[وقوله: (لا يُؤْمِنُونَ) محله من الإعراب أنه جملة مؤكدة للتي قبلها: (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) أي هم كفار في كلا الحالين؛ فلهذا أكد ذلك بقوله: (لا يُؤْمِنُونَ) ويحتمل أن يكون (لا يُؤْمِنُونَ) خبرًا لأن تقديره: إن الذين كفروا لا يؤمنون، ويكون قوله: (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ) جملة معترضة، والله أعلم] .
[(لا يُؤْمِنُونَ) buyruğunun iraptaki yeri, kendisinden önceki (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ) cümlesini tekit eden bir cümle olmasıdır; yani onlar her iki durumda da kâfirdirler. Bu sebeple bunu (لا يُؤْمِنُونَ) buyruğu ile tekit etmiştir. (لا يُؤْمِنُونَ) ifadesinin haber olması da muhtemeldir; çünkü cümlenin takdiri: 'Şüphesiz inkâr edenler iman etmezler' şeklindedir ve (سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ) buyruğu da ara cümle (cümle-i mu'teriza) olur; en doğrusunu Allah bilir] .
{خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٧)}
{خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٧)} “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır. (7)”
قال السّدي: (خَتَمَ اللَّهُ) أي: طبع الله، وقال قتادة في هذه الآية: استحوذ عليهم الشيطان إذ أطاعوه؛ فختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة، فهم لا يبصرون هدى ولا يسمعون ولا يفقهون ولا يعقلون.
es-Süddî: "(خَتَمَ اللَّهُ) yani: Allah damgaladı (tab'etti)." demiştir. Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Şeytana itaat ettiklerinde şeytan onları hâkimiyeti altına aldı; bunun üzerine Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürledi, gözlerinin üzerine de bir perde çekti. Artık onlar ne bir hidayet görürler, ne işitirler, ne kavrarlar, ne de aklederler."
وقال ابن جُرَيْج: قال مجاهد: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) قال: نبئت أن الذنوب على القلب تحف به من كل نواحيه حتى تلتقي عليه، فالتقاؤها عليه الطبع، والطبع الختم، قال ابن جريج: الختم على القلب والسمع.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bana bildirildiğine göre günahlar kalbin etrafını her yönden sarar , ta ki kalbin üzerinde birbiriyle birleşene kadar. Bunların kalbin üzerinde birleşmesi ise damgalamadır (tab'); damgalama da mühürlemedir (hatm)." İbn Cüreyc: "Mühürleme kalp ve kulak üzerindedir." demiştir.
قال ابن جُرَيْج: وحدثني عبد الله بن كَثير، أنه سمع مجاهدًا يقول: الرّانُ أيسر من الطبع، والطبع أيسر من الأقفال، والأقفال أشد ذلك كله.
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr anlattı; o Mücâhid'i şöyle derken işitmiştir: "Paslanma (reyn), damgalamadan (tab') daha hafiftir; damgalama da kilitlenmeden (akfâl) daha hafiftir. Kilitlenme ise bunların hepsinden daha şiddetlidir."
وقال الأعمش: أرانا مجاهد بيده فقال: كانوا يرون أن القلب في مثل هذه -يعني: الكف-فإذا أذنب العبد ذنبًا ضُمَّ منه، وقال بأصبعه الخنصر هكذا، فإذا أذنب ضَمّ. وقال بأصبع أخرى، فإذا أذنب ضُمّ. وقال بأصبع أخرى هكذا، حتى ضم أصابعه كلها، ثم قال : يطبع عليه بطابع.
el-A'meş dedi ki: Mücâhid bize eliyle gösterip şöyle dedi: "Onlar kalbi şunun gibi -yani avuç gibi- görürlerdi. Kul bir günah işlediğinde kalpten [bir parça] kapanır; serçe parmağını böyle yaparak gösterdi. Bir günah daha işlediğinde [bir parça daha] kapanır, diğer bir parmağını gösterdi. Bir günah daha işlediğinde [bir parça daha] kapanır, diğer bir parmağını böyle gösterdi, ta ki bütün parmaklarını kapatıncaya kadar. Sonra dedi ki : Üzeri bir mühürle mühürlenir."
وقال مجاهد: كانوا يرون أن ذلك: الرين.
Mücâhid dedi ki: "Onlar bunun 'reyn' (paslanma) olduğunu görürlerdi."
ورواه ابن جرير: عن أبي كُرَيْب، عن وَكِيع، عن الأعمش، عن مجاهد، بنحوه.
Bunu İbn Cerîr: Ebû Küreyb'den, o Vekî'den, o el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den benzer şekilde rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: وقال بعضهم: إنما معنى قوله: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) إخبار من الله عن تكبرهم، وإعراضهم عن الاستماع لما دُعُوا إليه من الحق، كما يقال: إن فلانًا لأصَمّ عن هذا الكلام، إذا امتنع من سماعه، ورفع نفسه عن تفهمه تكبرًا.
İbn Cerîr dedi ki: Bazıları şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ) buyruğunun anlamı; Allah'ın onların kibirlenişlerini ve davet edildikleri hakkı dinlemekten yüz çevirişlerini haber vermesinden ibarettir. Nitekim bir kimse bir sözü dinlemekten kaçındığında ve kibirlenerek kendini o sözü anlamaktan üstün gördüğünde : 'Falanca bu söze karşı sağırdır' denildiği gibi.
قال: وهذا لا يصح؛ لأن الله قد أخبر أنه هو الذي ختم على قلوبهم وأسماعهم.
[İbn Cerîr] dedi ki: Bu doğru değildir; çünkü Allah onların kalplerini ve kulaklarını bizzat kendisinin mühürlediğini haber vermiştir.
(قلت): وقد أطنب الزمخشري في تقرير ما رده ابن جرير هاهنا وتأول الآية من خمسة أوجه وكلها ضعيفة جدًا، وما جرأه على ذلك إلا اعتزاله؛ لأن الختم على قلوبهم ومنعها من وصول الحق إليها قبيح عنده -تعالى الله عنه في اعتقاده-ولو فهم قوله تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} وقوله {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} وما أشبه ذلك من الآيات الدالة على أنه تعالى إنما ختم على قلوبهم وحال بينهم وبين الهدى جزاءً وفاقًا على تماديهم في الباطل وتركهم الحق، وهذا عدل منه تعالى حسن وليس بقبيح، فلو أحاط علمًا بهذا لما قال ما قال، والله أعلم.
(Derim ki): ez-Zemahşerî, İbn Cerîr'in burada reddettiği görüşü pekiştirmek için sözü çok uzatmış ve ayeti beş vecihle tevil etmiştir ki bunların hepsi son derece zayıftır. Onu buna cüretkâr kılan şey ise Mûtezilîliğinden başkası değildir; çünkü kalplerini mühürlemek ve kalplerin hakka ulaşmasına engel olmak ona göre çirkin bir şeydir -kendi inancına göre Allah bundan münezzehtir-. Şayet o Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” buyruğunu ve {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “İlk defa inanmadıkları gibi, yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp durur bir hâlde bırakırız” buyruğunu ve Yüce Allah'ın onların kalplerini mühürlemesinin ve hidayetle aralarına engel koymasının, batılda ısrar etmelerine ve hakkı terk etmelerine tam uygun bir karşılık (cezâen vifâkā) olduğunu gösteren benzeri ayetleri anlamış olsaydı... Bu ise Yüce Allah'tan güzel bir adalettir ve asla çirkin değildir. Eğer bunu etraflıca bilseydi bu söylediklerini söylemezdi; en doğrusunu Allah bilir.
قال القرطبي: وأجمعت الأمة على أن الله ﷿ قد وصف نفسه بالختم والطبع على قلوب الكافرين مجازاة لكفرهم كما قال: {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} وذكر حديث تقليب القلوب: "ويا مقلب القلوب ثبت قلوبنا على دينك"، وذكر حديث حذيفة الذي في الصحيح عن رسول الله ﷺ قال: "تعرض الفتن على القلوب كالحصير عودًا عودا فأي قلب أشربها نكت فيه نكتة سوداء وأي قلب أنكرها
el-Kurtubî şöyle demiştir: Ümmet, Yüce Allah'ın kâfirlere küfürlerinin bir cezası olarak kalplerini mühürleme ve damgalama ile nitelediği hususunda icma etmiştir; nitekim O şöyle buyurmuştur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ } “Aksine küfürleri sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir.” Ve kalplerin evrilip çevrilmesi hadisini zikretmiştir: « ويا مقلب القلوب ثبت قلوبنا على دينك » «Ey kalpleri evirip çeviren [Allahım]! Kalplerimizi dinin üzere sabit kıl.» Ve Huzeyfe'nin Sahîh'te geçen şu hadisini zikretmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « تُعْرَضُ الْفِتَنُ عَلَى الْقُلُوبِ كَالْحَصِيرِ عُودًا عُودًا فَأَيُّ قَلْبٍ أُشْرِبَهَا نُكِتَ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ وَأَيُّ قَلْبٍ أَنْكَرَهَا » «Fitneler kalplere hasır [örgüsü] gibi çubuk çubuk sunulur. Hangi kalp onları içercesine benimserse onda siyah bir leke oluşur; hangi kalp de onları reddederse...»
نكت فيه نكتة بيضاء، حتى تصير على قلبين: على أبيض مثل الصفا فلا تضره فتنة ما دامت السموات والأرض، والآخر أسود مرباد كالكوز مجخيًا لا يعرف معروفًا ولا ينكر منكرًا" الحديث.
onda beyaz bir leke oluşur; ta ki kalpler iki kalp hâline gelinceye kadar: Biri kaya gibi bembeyazdır, gökler ve yer durdukça hiçbir fitne ona zarar vermez. Diğeri ise alaca siyah, ters dönmüş testi gibidir; ne bir iyiliği bilir ne de bir kötülüğü inkâr eder..." hadisi.
قال والحق عندي في ذلك ما صَحّ بنظيره الخبرُ عن رسول الله ﷺ، وهو ما حدثنا به محمد بن بشار، حدثنا صفوان بن عيسى، حدثنا ابن عَجْلان، عن القعقاع، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: (إن المؤمن إذا أذنب ذنبًا كانت نُكْتة سوداء في قلبه فإن تاب ونزعَ واستعتب صقل قلبه، وإن زاد زادت حتى تعلو قلبه، فذلك الران الذي قال الله تعالى: {كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} [المطففين: ١٤]) .
[İbn Cerîr] dedi ki : Bana göre bu hususta hak olan, benzeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edilen haberdir ; o da bize Muhammed b. Beşşâr'ın anlattığı, bize Safvân b. Îsâ'nın anlattığı, bize İbn Aclân'ın el-Ka'kā'dan, onun Ebû Sâlih'ten, onun da Ebû Hüreyre'den naklettiği şu rivayettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: (Mümin bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşur. Eğer tövbe eder, [günahtan] vazgeçer ve bağışlanma dilerse kalbi cilalanır. Eğer [günahı] artırırsa o leke de artar ve nihayet kalbini bütünüyle kaplar. İşte Yüce Allah'ın: {كَلا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} [el-Mutaffifîn: 14] buyurduğu 'ran' (paslanma) budur) .
وهذا الحديث من هذا الوجه قد رواه الترمذي والنسائي، عن قتيبة، عن الليث بن سعد، وابن ماجه عن هشام بن عمار عن حاتم بن إسماعيل والوليد بن مسلم، ثلاثتهم عن محمد بن عجلان، به .
Bu vecihten gelen bu hadisi Tirmizî ve Nesâî, Kuteybe'den, o Leys b. Sa'd'dan; İbn Mâce ise Hişâm b. Ammâr'dan, o Hâtim b. İsmâil ve el-Velîd b. Müslim'den; bu üçü de Muhammed b. Aclân'dan bu senetle rivayet etmişlerdir .
وقال الترمذي: حسن صحيح.
Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.
ثم قال ابن جرير: فأخبر رسول الله ﷺ أن الذنوب إذا تتابعت على القلوب أغلقتها، وإذا أغلقتها أتاها حينئذ الختم من قبل الله تعالى والطبع، فلا يكون للإيمان إليها مسلك، ولا للكفر عنها مخلص، فذلك هو الختم والطبع الذي ذكر في قوله تعالى: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) نظير الطبع والختم على ما تدركه الأبصار من الأوعية والظروف، التي لا يوصل إلى ما فيها إلا بفض ذلك عنها ثم حلها، فكذلك لا يصل الإيمان إلى قلوب من وصف الله أنه ختم على قلوبهم وعلى سمعهم إلا بعد فض خاتمه وحَلّه رباطه [عنها] .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem günahlar kalplerin üzerine ardı ardına geldiğinde onları kapattığını; kapattığında ise artık Yüce Allah tarafından mühürleme ve damgalamanın geldiğini haber vermiştir. Böylece imanın oraya girecek bir yolu, küfrün de oradan çıkacak bir kurtuluşu kalmaz. İşte bu , Yüce Allah'ın: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) buyruğunda zikredilen mühürleme ve damgalamadır. Bu, gözle görülen kapların ve zarfların mühürlenip damgalanmasına benzer ki içlerindekine ancak mühür kırılıp sonra bağı çözülünce ulaşılabilir. Tıpkı bunun gibi , Allah'ın kalplerini ve kulaklarını mühürlediğini nitelediği kimselerin kalplerine de Allah mührünü kırmadıkça ve bağını [onlardan] çözmedikçe iman asla ulaşmaz.
واعلم أن الوقف التام على قوله تعالى: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ)، وقوله (وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ) جملة تامة، فإن الطبع يكون على القلب وعلى السمع، والغشاوة -وهي الغطاء-تكون على البصر، كما قال السدي في تفسيره عن أبي مالك، عن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرّة الهَمْداني، عن ابن مسعود، وعن ناس من أصحاب رسول الله ﷺ في قوله: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) يقول: فلا يعقلون ولا يسمعون، ويقول: وجعل على أبصارهم غشاوة، يقول: على أعينهم فلا يبصرون.
Bil ki Yüce Allah'ın: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) buyruğunda tam vakıf (durak) vardır; (وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ) buyruğu ise tam bir cümledir. Çünkü damgalama kalp ve kulak üzerinde olur; örtü (perde) anlamına gelen gışâve ise göz üzerinde olur. Nitekim es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan; Mürre el-Hemedânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinden birtakım kimselerden naklettiğine göre (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) buyruğu hakkında şöyle der: "Artık ne aklederler ne de işitirler." [es-Süddî] der ki: Gözlerinin üzerine de bir perde çekilmiştir; yani gözlerinin üzerine [perde konmuştur], artık görmezler.
قال ابن جرير: حدثني محمد بن سعد حدثنا أبي، حدثني عمي الحسين بن الحسن، عن أبيه، عن جده، عن ابن عباس: (خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) والغشاوة على أبصارهم.
İbn Cerîr dedi ki : Bana Muhammed b. Sa'd anlattı , bize babam anlattı, bana amcam el-Hüseyin b. el-Hasan, babasından, o dedesinden, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "(خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ) ve gözlerinin üzerinde de perde vardır."
وقال: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، يعني ابن داود، وهو سُنَيد، حدثني حجاج، وهو ابن محمد الأعور، حدثني ابن جريج قال: الختم على القلب والسمع، والغشاوة على البصر، قال الله تعالى: {فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ} [الشورى: ٢٤]، وقال {وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً} [الجاثية: ٢٣].
[İbn Cerîr] şöyle dedi: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Hüseyin -yani İbn Dâvûd ki o Süneyd'dir- anlattı, bana Haccâc -ki o İbn Muhammed el-A'ver'dir- anlattı, bana İbn Cüreyc anlattı ve dedi ki: Mühürleme (hatm) kalp ve kulak üzerindedir; perde (gışâve) ise gözün üzerindedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ} [eş-Şûrâ: 24] “Eğer Allah dilerse senin de kalbini mühürler.” ve şöyle buyurmuştur: {وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً} [el-Câsiye: 23] “Kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözünün üzerine de bir perde çekmiştir.”
قال ابن جرير: ومن نصب غشاوة من قوله تعالى: (وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ) يحتمل أنه نصبها بإضمار فعل، تقديره: وجعل على أبصارهم غشاوة، ويحتمل أن يكون نصبها على الإتباع، على محل (وَعَلَى سَمْعِهِمْ) كقوله تعالى: {وَحُورٌ عِينٌ} [الواقعة: ٢٢]، وقول الشاعر:
İbn Cerîr dedi ki : Yüce Allah'ın: (وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ) buyruğundaki gışâve kelimesini nasb ile (üstünle) okuyan kimsenin , bunu gizli bir fiille nasb etmiş olması muhtemeldir ki takdiri: 'Ve gözlerinin üzerine bir perde koydu' şeklindedir. Bunun {وَحُورٌ عِينٌ} [el-Vâkıa: 22] ayetinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi (وَعَلَى سَمْعِهِمْ) ibaresinin irap mahalline tabi kılınarak nasb edilmiş olması da muhtemeldir:
عَلَفْتُها تبنًا وماء باردًا … حتى شَتتْ هَمَّالَةً عيناها
"Ona saman ve soğuk su yedirdim … Ta ki iki gözü yaş döker hâle gelinceye kadar "
وقال الآخر:
Diğeri de şöyle demiştir:
ورأيت زَوْجَك في الوغى … متقلِّدًا سيفًا ورُمْحًا
"Ve kocanı savaş meydanında … Kılıç ve mızrak kuşanmış gördüm "
تقديره: وسقيتها ماء باردًا، ومعتَقِلا رمحًا.
Takdiri şöyledir: "Ve ona soğuk su içirdim", "ve mızrak taşımış olarak".
لما تقدم وصف المؤمنين في صدر السورة بأربع آيات، ثم عرّف حال الكافرين بهاتين الآيتين، شرع تعالى في بيان حال المنافقين الذين يظهرون الإيمان ويبطنون الكفر، ولما كان أمرهم يشتبه على كثير من الناس أطنب في ذكرهم بصفات متعددة، كل منها نفاق، كما أنزل سورة براءة فيهم، وسورة المنافقين فيهم، وذكرهم في سورة النور وغيرها من السور، تعريفا لأحوالهم لتجتنب، ويجتنب من تلبس بها أيضًا، فقال تعالى:
Surenin başında dört ayetle müminlerin vasfı geçtikten, sonra bu iki ayetle kâfirlerin durumu tanıtıldıktan sonra Yüce Allah; imanı açığa vurup küfrü gizleyen münafıkların durumunu açıklamaya başlamıştır. Onların durumu birçok insana kapalı kaldığı için, her biri nifak olan pek çok sıfatlarıyla onları ayrıntılı olarak zikretmiştir; nitekim onların durumlarını tanıtmak, bunlardan sakınılmasını ve bu duruma düşenlerden de kaçınılmasını sağlamak için onlar hakkında Berâe (Tevbe) suresini indirmiş , Münâfikûn suresini indirmiş, Nûr suresinde ve diğer surelerde onları zikretmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٩)}
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٩)} “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler, oysa onlar inanmış değillerdir. (8) Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki onlar yalnızca kendilerini aldatırlar da farkında değillerdir. (9)”
النفاق: هو إظهار الخير وإسرار الشر، وهو أنواع: اعتقادي، وهو الذي يخلد صاحبه في النار، وعملي وهو من أكبر الذنوب، كما سيأتي تفصيله في موضعه، إن شاء الله تعالى، وهذا كما قال ابن جريج: المنافق يخالف قَوْلُه فِعْلَهُ، وسِرّه علانيته، ومدخله مخرجه، ومشهده مَغِيبه.
Nifak; hayrı açığa vurup şerri gizlemektir. O kısımlara ayrılır: Sahibini ebediyen cehennemde bırakacak olan itikadî nifak ve inşallah yeri geldiğinde tafsilatı geleceği üzere en büyük günahlardan olan amelî nifak. Bu, İbn Cüreyc'in dediği gibidir: "Münafığın sözü fiiline, gizlisi açığına, girdiği yer çıktığı yere, hazır olduğu yer kaybolduğu yere uymaz."
وإنما نزلت صفات المنافقين في السّور المدنية؛ لأن مكة لم يكن فيها نفاق، بل كان خلافه، من الناس من كان يظهر الكفر مُسْتَكْرَها، وهو في الباطن مؤمن، فلمَّا هاجر رسول الله ﷺ إلى المدينة، وكان بها الأنصار من الأوس والخزرج، وكانوا في جاهليتهم يعبدون الأصنام، على طريقة مشركي العرب، وبها اليهود من أهل الكتاب على طريقة أسلافهم، وكانوا ثلاث قبائل: بنو قَيْنُقَاع حلفاء الخزرج، وبنو النَّضِير، وبنو قُرَيْظَة حلفاء الأوس، فلمَّا قدم رسول الله ﷺ المدينة، وأسلم من أسلم
Münafıkların sıfatları ancak Medenî surelerde inmiştir; çünkü Mekke'de nifak yoktu, bilakis bunun tam tersi vardı: İnsanlardan öyleleri vardı ki baskı ve zorlama altında küfrü açığa vuruyor, oysa içten içe inanıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde -ki orada Evs ve Hazrec'den oluşan Ensâr bulunuyordu; onlar cahiliye dönemlerinde Arap müşriklerinin âdeti üzere putlara tapıyorlardı, ayrıca orada atalarının yolu üzere Ehl-i Kitap'tan olan Yahudiler vardı ve üç kabile idiler: Hazrec'in müttefiki olan Benû Kaynukâ‘ ile Evs'in müttefikleri olan Benû Nadîr ve Benû Kurayza- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip de İslâm'a girenler girdiğinde
من الأنصار من قبيلتي الأوس والخزرج، وقل من أسلم من اليهود إلا عبد الله بن سَلام، ﵁، ولم يكن إذ ذاك نفاق أيضا؛ لأنه لم يكن للمسلمين بعد شوكة تخاف، بل قد كان، ﵊، وَادَعَ اليهود وقبائل كثيرة من أحياء العرب حوالي المدينة، فلما كانت وقعة بدر العظمى وأظهر الله كلمته، وأعلى الإسلام وأهله، قال عبد الله بن أبيّ ابن سلول، وكان رأسا في المدينة، وهو من الخزرج، وكان سيد الطائفتين في الجاهلية، وكانوا قد عزموا على أن يملّكوه عليهم، فجاءهم الخير وأسلموا، واشتغلوا عنه، فبقي في نفسه من الإسلام وأهله، فلما كانت وقعة بدر قال: هذا أمر قد تَوَجَّه فأظهر الدخول في الإسلام، ودخل معه طوائف ممن هو على طريقته ونحلته، وآخرون من أهل الكتاب، فمن ثَمّ وُجِد النفاق في أهل المدينة ومن حولها من الأعراب، فأما المهاجرون فلم يكن فيهم أحد، لأنه لم يكن أحد يهاجر مكرَهًا، بل يهاجر ويترك ماله، وولده، وأرضه رغبة فيما عند الله في الدار الآخرة.
-ki Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh müstesna Yahudilerden çok az kişi Müslüman olmuştu- o zaman da nifak yoktu; çünkü Müslümanların henüz korkulacak bir güçleri yoktu. Bilakis Peygamber aleyhisselâm Yahudilerle ve Medine çevresindeki kabilelerden birçok Arap obasıyla barış antlaşması yapmıştı. Ne zaman ki Büyük Bedir Savaşı meydana geldi, Allah kelimesini yüceltti, İslâm'ı ve ehlini aziz kıldı; o zaman Medine'de Hazrec kabilesinden bir reis olan ve cahiliyede iki kabilenin de efendisi olup kendisini üzerlerine kral yapmaya kesin karar verdikleri -fakat kendilerine hayır (İslâm) gelip Müslüman olunca onunla meşgul olmayı bıraktıkları, bu yüzden de içinde İslâm'a ve ehline karşı [kin] kalan- Abdullah b. Übey b. Selûl: "Bu, artık önüne geçilemez bir iştir" dedi ve İslâm'a girdiğini açığa vurdu. Onunla birlikte onun yolunda ve fırkasında olan bir grup kimse ile Ehl-i Kitap'tan başkaları da [İslâm'a] girdi. İşte o andan itibaren Medine halkında ve çevresindeki bedevilerde nifak ortaya çıktı. Muhacirlere gelince; onların arasında hiçbir [münafık] yoktu; çünkü hiç kimse zorlanarak hicret etmemiş, bilakis Allah katında ahiret yurdunda olan şeylere rağbet ederek malını, evladını ve yurdunu terk edip hicret etmişti.
قال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن عكْرِمة، أو سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) يعني: المنافقين من الأوس والخزرج ومن كان على أمرهم.
Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: "(وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) yani: Evs ve Hazrec'den olan münafıklar ile onların durumunda bulunanlardır."
وكذا فسَّرها بالمنافقين أبو العالية، والحسن، وقتادة، والسدي.
Aynı şekilde Ebü'l-Âliye, el-Hasan, Katâde ve es-Süddî de bu ayeti münafıklar olarak tefsir etmişlerdir.
ولهذا نبَّه الله، سبحانه، على صفات المنافقين لئلا يغترّ بظاهر أمرهم المؤمنون، فيقع بذلك فساد عريض من عدم الاحتراز منهم، ومن اعتقاد إيمانهم، وهم كفار في نفس الأمر، وهذا من المحذورات الكبار، أن يظن بأهل الفجور خَيْر، فقال تعالى: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) أي: يقولون ذلك قولا ليس وراءه شيء آخر، كما قال تعالى: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ} [المنافقون: ١] أي: إنما يقولون ذلك إذا جاؤوك فقط، لا في نفس الأمر؛ ولهذا يؤكدون في الشهادة بإن ولام التأكيد في خبرها؛ كما أكَّدوا قولهم: (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ) وليس الأمر كذلك، كما أكْذبهم الله في شهادتهم، وفي خبرهم هذا بالنسبة إلى اعتقادهم، بقوله: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} [المنافقون: ١]، وبقوله (وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ)
İşte bu yüzden Allah Subhânehu, müminlerin onların dış görünüşüne aldanmamaları için münafıkların vasıflarına dikkat çekmiştir; aksi takdirde onlardan sakınmamaktan ve hakikatte kâfir oldukları hâlde onların iman ettiğine inanmaktan dolayı büyük bir fesat ortaya çıkardı. Fısk ehlinde bir hayır olduğunu zannetmek büyük tehlikelerdendir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) Yani: Onlar bunu arkasında başka hiçbir şey (hakikat) olmayan sırf bir söz olarak söylerler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ} [المنافقون: ١] “Münafıklar sana geldiklerinde: 'Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin' derler.” Yani: Bunu hakikatte değil, sadece sana geldiklerinde söylerler; bu yüzden şahitliklerini “inne” ve haberindeki tekit lâm'ı ile pekiştirirler. Nitekim (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ) sözlerini de pekiştirmişlerdi; oysa durum böyle değildir. Allah Teâlâ, inançlarına nispetle onların bu şahitliklerini ve haberlerini şu buyruğuyla yalanlamıştır: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} [المنافقون: ١] “Allah da şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.” ve (وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) [buyruğuyla da onları yalanlamıştır].
وقوله تعالى: (يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا) أي: بإظهارهم ما أظهروه من الإيمان مع إسرارهم الكفر، يعتقدون بجهلهم أنهم يخدعون الله بذلك، وأن ذلك نافعهم عنده، وأنه يروج عليه كما يروج على بعض المؤمنين، كما قال تعالى: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ} [المجادلة: ١٨]؛ ولهذا قابلهم على اعتقادهم ذلك بقوله: (وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) يقول: وما يَغُرُّون بصنيعهم ولا يخدعون إلا أنفسهم، وما يشعرون بذلك من أنفسهم، كما قال تعالى: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} [النساء: ١٤٢].
Allah Teâlâ'nın: (يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا) buyruğu ise; küfrü gizlemelerine rağmen dışa vurdukları iman gösterisiyle, cehaletleri sebebiyle bununla Allah'ı aldattıklarını, bunun O'nun katında kendilerine fayda vereceğini ve bazı müminlere geçtiği gibi O'na da yutturulabileceğini zannederler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ} [المجادلة: ١٨] “Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanacaklardır. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir!” İşte bu yüzden onların bu inançlarına karşılık olarak: (وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) buyurmuştur. Yani: Onlar bu yaptıklarıyla sadece kendilerini aldatıp kandırırlar ve bunun kendi aleyhlerine olduğunun farkına varmazlar. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} [النساء: ١٤٢] “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; O ise onların hilelerini başlarına geçirendir.”
ومن القراء من قرأ: "وَمَا يُخَادِعُونَ إِلا أَنفُسَهُمْ"، وكلا القراءتين ترجع إلى معنى واحد.
Kıraat âlimlerinden bazıları [bu kısmı]: { وَمَا يُخَادِعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ } “Hâlbuki onlar ancak kendilerini aldatırlar” şeklinde de okumuştur. Her iki kıraat de aynı manaya racidir (aynı anlama dönmektedir).
قال ابن جرير: فإن قال قائل: كيف يكون المنافق لله وللمؤمنين مخادعًا، وهو لا يظهر بلسانه خلاف ما هو له معتقد إلا تقية؟
İbn Cerîr der ki: Şayet biri: "Münafık diliyle inandığının aksini sırf takiyye amacıyla söylediği hâlde, Allah'ı ve müminleri nasıl aldatmış olur?" diye sorarsa,
قيل: لا تمتنع العرب أن تسمي من أعطى بلسانه غير الذي في ضميره تقية، لينجو مما هو له خائف، مخادعا، فكذلك المنافق، سمي مخادعا لله وللمؤمنين، بإظهاره ما أظهر بلسانه تقية، مما تخلص به من القتل والسباء والعذاب العاجل، وهو لغير ما أظهر، مستبطن، وذلك من فعلِه -وإن كان خداعًا للمؤمنين في عاجل الدنيا-فهو لنفسه بذلك من فعله خادع، لأنه يُظْهِر لها بفعله ذلك بها أنَّه يعطيها أمنيّتها، ويُسقيها كأس سرورها، وهو موردها به حياض عطبها، ومُجرّعها بها كأس عذابها، ومُزيرُها من غضب الله وأليم عقابه ما لا قبَلَ لها به، فذلك خديعته نفسه، ظنًا منه -مع إساءته إليها في أمر معادها-أنه إليها محسن، كما قال تعالى: (وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) إعلامًا منه عِبَادَه المؤمنين أنّ المنافقين بإساءتهم إلى أنفسهم في إسْخَاطهم عليها ربهم بكفرهم، وشكهم وتكذيبهم، غير شاعرين ولا دارين، ولكنهم على عمياء من أمرهم مقيمون .
Şöyle cevap verilir: Araplar korktuğu şeyden kurtulmak için takiyye amacıyla içindekinden başkasını diliyle söyleyen kimseye aldatan (muhâdi') demekten kaçınmazlar . Aynı şekilde münafık da öldürülmekten, esir edilmekten ve peşin azaptan kurtulmak için takiyye amacıyla diliyle açığa vurduğu şeyle -ki açığa vurduğunun aksini gizlemektedir- Allah'ı ve müminleri aldatan olarak isimlendirilmiştir. Bu davranışı -dünya hayatında müminleri aldatmak olsa da- kendi nefsi açısından da bir aldatmadır. Çünkü o, bu davranışıyla nefsine arzusunu verdiğini, ona sevinç kadehini sunduğunu gösterir; hâlbuki bununla onu helak havuzlarına sevk etmekte, azap kadehini yudumlatmakta ve Allah'ın gazabından ve güç yetiremeyeceği elim azabından tattırmaktadır . İşte onun nefsini aldatması böyledir; ahiret konusunda ona kötülük ettiği hâlde, ona iyilik yaptığını zanneder. Nitekim Teâlâ: (وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) buyurarak mümin kullarına; münafıkların küfürleri, şüpheleri ve yalanlamaları sebebiyle Rablerini nefislerine karşı öfkelendirerek nefislerine kötülük ettiklerini fark etmediklerini ve bilmediklerini, bilakis yaptıklarında bir körlük ve cehalet üzere ısrar ettiklerini bildirmiştir .
وقال ابن أبي حاتم: أنبأنا عليّ بن المبارك، فيما كتب إليّ، حدثنا زيد بن المبارك، حدثنا محمد بن ثور، عن ابن جُرَيْج، في قوله تعالى: (يُخَادِعُونَ اللَّهَ) قال: يظهرون "لا إله إلا الله" يريدون أن يحرزوا بذلك دماءهم وأموالهم، وفي أنفسهم غير ذلك .
İbn Ebî Hâtim der ki: Bana yazdığına göre Ali b. el-Mübârek bize bildirdi, [o dedi ki:] Bize Zeyd b. el-Mübârek rivayet etti, [o dedi ki:] Bize Muhammed b. Sevr, İbn Cüreyc'den Teâlâ'nın: (يُخَادِعُونَ اللَّهَ) buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: "Bununla kanlarını ve mallarını koruma altına almak isteyerek 'Lâ ilâhe illallâh'ı açığa vururlar; içlerinde ise bundan başkası vardır ."
وقال سعيد، عن قتادة: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ * يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) نعت المنافق عند كثير: خَنعُ الأخلاق يصدّق بلسانه وينكر بقلبه ويخالف بعمله، يصبح على حال ويمسي على غيره، ويمسي على حال ويصبح على غيره، ويتكفأ تكفأ السفينة كلما هبَّت ريح هبّ معها.
Saîd, Katâde'den nakletti: (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ * يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ) [ayeti hakkında Katâde şöyle demiştir:] Pek çok kimseye göre münafığın vasfı şudur: Ahlakı düşüktür; diliyle tasdik eder, kalbiyle inkâr eder; ameliyle muhalefet eder. Bir hâl üzere sabahlar, başka bir hâl üzere akşamlar. Bir hâl üzere akşamlar, başka bir hâl üzere sabahlar. Gemi gibi bir o yana bir bu yana yalpalar; rüzgâr nereden eserse o da oraya savrulur.
{فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)}
{فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır. Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemelerinden ötürü onlara elem dolu bir azap vardır.”
قال السدي، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرّة الهمداني عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب النبي ﷺ في هذه الآية: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) قال: شَكٌّ، (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) قال: شكًّا.
es-Süddî; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden bu ayet hakkında rivayet etti: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) [buyruğu için]: Şüphe, (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) [buyruğu için de]: Şüphe [demişlerdir].
وقال [محمد] بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة، أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس [في قوله]: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) قال: شك.
[Muhammed] b. İshâk; Muhammed b. Ebî Muhammed'den, İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti [O, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu hakkında]: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) [buyruğu için]: Şüphe, demiştir.
وكذلك قال مجاهد، وعكرمة، والحسن البصري، وأبو العالية، والرّبيع بن أنس، وقتادة.
Mücâhid, İkrime, el-Hasan el-Basrî, Ebü'l-Âliye, er-Rebî' b. Enes ve Katâde de böyle demiştir.
وعن عكرمة، وطاوس: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) يعني: الرياء.
İkrime ve Tâvûs'tan nakledildiğine göre: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) yani: Riya.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) قال: نفاق (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) قال: نفاقا، وهذا كالأول.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) için: "Nifak", (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) için de: "Nifak" dedi. Bu da birincisi gibidir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) قال: هذا مرض في الدين، وليس مرضًا في الأجساد، وهم المنافقون. والمرض: الشك الذي دخلهم في الإسلام (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) قال: زادهم رجسًا، وقرأ: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٤، ١٢٥] قال: شرًا إلى شرهم وضلالة إلى ضلالتهم.
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: (فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ) Bu, dinde bir hastalıktır, bedenlerde bir hastalık değildir; onlar da münafıklardır. Hastalık ise İslâm hakkında içlerine düşen şüphedir. (فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا) buyruğu için: "Onların murdarlığını artırdı" dedi ve şu ayeti okudu: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} [التوبة: ١٢٤، ١٢٥] “İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar sevinip müjdelenmektedirler. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların pisliklerine pislik katmıştır.” Şöyle dedi: "Kötülüklerine kötülük, sapıklıklarına sapıklık [katmıştır]."
وهذا الذي قاله عبد الرحمن، ﵀، حسن، وهو الجزاء من جنس العمل، وكذلك قاله الأولون، وهو نظير قوله تعالى أيضًا: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} [محمد: ١٧].
Abdurrahman'ın rahimehullâh söylediği bu söz güzeldir ve bu, cezanın amelin cinsinden olması kabilindendir. Öncekiler de böyle söylemişlerdir. Bu durum Teâlâ'nın şu buyruğunun da benzeridir: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} [محمد: ١٧] “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir.”
وقوله (بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ) وقرئ: "يكذّبون"، وقد كانوا متصفين بهذا وهذا، فإنهم كانوا كذبة يكذبون بالحق يجمعون بين هذا وهذا. وقد سئل القرطبي وغيره من المفسرين عن حكمة كفه، ﵇، عن قتل المنافقين مع علمه بأعيان بعضهم، وذكروا أجوبة عن ذلك منها ما ثبت في الصحيحين: أنه قال لعمر: "أكره أن يتحدث العرب أن محمدًا يقتل أصحابه" ومعنى هذا خشية أن يقع بسبب ذلك تغير لكثير من الأعراب عن الدخول في الإسلام ولا يعلمون حكمة قتله لهم، وأن قتله إياهم إنما هو على الكفر، فإنهم إنما يأخذونه بمجرد ما يظهر لهم فيقولون: إن محمدًا يقتل أصحابه، قال القرطبي: وهذا قول علمائنا وغيرهم كما كان يعطي المؤلفة قلوبهم مع علمه بشر اعتقادهم. قال ابن عطية: وهي طريقة أصحاب مالك نص عليه محمد بن الجهم والقاضي إسماعيل والأبهري وابن الماجشون. ومنها: ما قال مالك، ﵀: إنما كف رسول الله ﷺ عن المنافقين ليبين لأمته أن الحاكم لا يحكم بعلمه.
Teâlâ'nın: (بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ) buyruğu, "yükazzibûn" (yalanlamaları sebebiyle) şeklinde de okunmuştur. Onlar hem bununla hem de öbürüyle vasıflanmışlardı; zira onlar yalancılardı ve hakkı da yalanlıyorlardı; ikisini birden kendilerinde topluyorlardı. el-Kurtubî ve diğer müfessirlere, Peygamber aleyhisselâm'ın bazılarının şahıslarını bizzat bilmesine rağmen münafıkları öldürmekten vazgeçmesinin hikmeti sorulmuş, buna çeşitli cevaplar vermişlerdir. Bunlardan biri Sahîhayn'da sabit olan, Ömer'e şöyle buyurmuş olmasıdır: "Arapların, Muhammed arkadaşlarını öldürüyor diye konuşmasını istemem." Bunun manası; bu sebeple bedevilerden pek çoğunun İslâm'a girmekten vazgeçmesinden, onun onları öldürmesindeki hikmeti ve onları öldürmesinin sırf küfür sebebiyle olduğunu bilemeyeceklerinden çekinilmesidir; çünkü onlar sadece gördükleri dış görünüşe göre hükmedip: "Muhammed arkadaşlarını öldürüyor" diyeceklerdi. el-Kurtubî der ki: "Bu, âlimlerimizin ve başkalarının görüşüdür; nitekim kötü inançlarını bildiği hâlde Müellefe-i Kulûb'a da [ihsanda] bulunuyordu." İbn Atıyye der ki: "Bu, Mâlik'in ashabının yöntemidir; Muhammed b. el-Cahm, Kādî İsmâil, el-Ebherî ve İbnü'l-Mâcişûn bunu açıkça belirtmiştir." Bir diğer [cevap] da Mâlik'in rahimehullâh söylediğidir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmetine hâkimin kendi bilgisiyle hüküm veremeyeceğini açıklamak için münafıkları öldürmekten vazgeçmiştir."
قال القرطبي: وقد اتفق العلماء عن بكرة أبيهم على أن القاضي لا يقتل بعلمه، وإن اختلفوا في سائر الأحكام، قال: ومنها ما قال الشافعي: إنما منع رسول الله ﷺ من قتل المنافقين ما كانوا يظهرونه من الإسلام مع العلم بنفاقهم؛ لأن ما يظهرونه يجبّ ما قبله. ويؤيد هذا قوله، ﵊، في الحديث المجمع على صحته في الصحيحين وغيرهما: "أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا: لا إله إلا الله، فإذا قالوها عصموا مني دماءهم وأموالهم إلا بحقها، وحسابهم على الله، ﷿". ومعنى هذا: أن من قالها جرت عليه أحكام الإسلام ظاهرًا، فإن كان يعتقدها وجد ثواب ذلك في الدار الآخرة، وإن لم يعتقدها لم ينفعه في الآخرة جريان الحكم عليه في الدنيا، وكونه كان
el-Kurtubî şöyle demiştir: Âlimler diğer hükümlerde ihtilaf etmiş olsalar da kadının [sadece] kendi bilgisine dayanarak ölüm cezası veremeyeceği hususunda istisnasız icma etmişlerdir. [Kurtubî] şöyle devam etmiştir: Bu gerekçelerden biri de eş-Şâfiî'nin şu sözüdür: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i münafıkları öldürmekten alıkoyan şey, nifaklarını bilmesine rağmen onların İslam'ı açıkça izhar etmeleriydi; zira [açıktan] izhar edilen şey, öncesini silip yok eder. Sahîhayn'da ve diğer [hadis eserlerinde] sıhhati üzerinde icma edilen hadiste geçen Resûlullah aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bunu desteklemektedir: « أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا: لا إله إلا الله، فإذا قالوها عصموا مني دماءهم وأموالهم إلا بحقها، وحسابهم على الله، ﷿ » «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söylediklerinde -[İslam'ın] hakkı hariç- benden kanlarını ve mallarını korumuş olurlar. Hesapları ise Azîz ve Celîl olan Allah'a aittir.» Bunun manası şudur: Kim bu sözü söylerse, zahiren İslam'ın hükümleri onun hakkında uygulanır. Şayet buna [kalpten] inanıyorsa, bunun mükafatını ahiret yurdunda bulur. Şayet inanmıyorsa, dünyada bu hükmün kendisine uygulanmış olması ve...
خليط أهل الإيمان {يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} الآية [الحديد: ١٤]، فهم يخالطونهم في بعض المحشر، فإذا حقت المحقوقية تميزوا منهم وتخلفوا بعدهم {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} [سبأ: ٥٤] ولم يمكنهم أن يسجدوا معهم كما نطقت بذلك الأحاديث، ومنها ما قاله بعضهم: أنه إنما لم يقتلهم لأنه كان يخاف من شرهم مع وجوده، ﵇، بين أظهرهم يتلو عليهم آيات الله مبينات، فأما بعده فيقتلون إذا أظهروا النفاق وعلمه المسلمون، قال مالك: المنافق في عهد رسول الله ﷺ هو الزنديق اليوم. قلت: وقد اختلف العلماء في قتل الزنديق إذا أظهر الكفر هل يستتاب أم لا. أو يفرق بين أن يكون داعية أم لا أو يتكرر منه ارتداده أم لا أو يكون إسلامه ورجوعه من تلقاء نفسه أو بعد أن ظهر عليه؟ على أقوال موضع بسطها وتقريرها وعزوها كتاب الأحكام.
iman ehliyle bir arada bulunmuş olması ahirette ona fayda vermez. {يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} [الحديد: ١٤] “Onlara seslenirler: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' Derler ki: 'Evet, fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz, gözetlediniz, şüpheye düştünüz ve kuruntular sizi aldattı; nihayet Allah'ın emri geldi...'” ayeti. Onlar mahşerin bir kısmında müminlerle bir arada bulunurlar; ancak hakikat tecelli edince onlardan ayrılır ve arkalarında kalırlar: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} [سبأ: ٥٤] “Artık arzuladıkları şeyle aralarına engel konulmuştur.” Hadislerde bildirildiği üzere onlarla beraber secde etmeye güç yetiremezler. Bazılarının söylediği diğer bir [cevap] da şudur: Peygamber aleyhisselâm, aralarında bulunup onlara Allah'ın apaçık ayetlerini okuduğu sürece onların şerrinden korkulduğu için onları öldürmemiştir. Ondan sonra ise, nifakı açığa vurup Müslümanlar da bunu bildiğinde öldürülürler. Mâlik şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki münafık, bugünkü zındıktır." Derim ki: Âlimler, küfrü açığa vuran zındığın öldürülmesinde tevbeye davet edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ya da tebliğci/çağırıcı olup olmamasına veya irtidadının tekrarlanıp tekrarlanmamasına ya da İslâm'a dönüşünün kendiliğinden mi yoksa yakalandıktan sonra mı olduğuna göre ayrım yapılır mı yapılmaz mı? Bu görüşlerin genişçe açıklandığı, delillendirildiği ve nispet edildiği yer Ahkâm kitabıdır.
(تنبيه) قول من قال: كان ﵊ يعلم أعيان بعض المنافقين إنما مستنده حديث حذيفة بن اليمان في تسمية أولئك الأربعة عشر منافقًا في غزوة تبوك الذين هموا أن يفتكوا برسول الله ﷺ في ظلماء الليل عند عقبة هناك؛ عزموا على أن ينفروا به الناقة ليسقط عنها فأوحى الله إليه أمرهم فأطلع على ذلك حذيفة. ولعل الكف عن قتلهم كان لمدرك من هذه المدارك أو لغيرها والله أعلم.
(Uyarı): Peygamber aleyhisselâm'ın bazı münafıkların şahıslarını bizzat bildiğini söyleyenlerin dayanağı, Tebük Gazvesi'nde gecenin karanlığında oradaki bir tepede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemeye yeltenen, devesini ürkütüp onu üzerinden düşürmeye azmeden o on dört münafığın isminin Huzeyfe b. el-Yemân'a bildirilmesi hadisidir. Allah Teâlâ onların bu durumunu Peygamber'e vahyetmiş, o da bunu Huzeyfe'ye bildirmiştir. Onları öldürmekten vazgeçilmesi belki bu gerekçelerden biri veya başkaları sebebiyledir; en doğrusunu Allah bilir.
فأما غير هؤلاء فقد قال تعالى: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} الآية، وقال تعالى: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا} ففيها دليل على أنه لم يغر بهم ولم يدرك على أعيانهم وإنما كانت تذكر له صفاتهم فيتوسمها في بعضهم كما قال تعالى: {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} وقد كان من أشهرهم بالنفاق عبد الله بن أبي بن سلول وقد شهد عليه زيد بن أرقم بذلك الكلام الذي سبق في صفات المنافقين ومع هذا لما مات [صلى عليه] ﷺ وشهد دفنه كما يفعل ببقية المسلمين، وقد عاتبه عمر بن الخطاب ﵁ فيه فقال: "إني أكره أن تتحدث العرب أن محمدًا يقتل أصحابه" وفي رواية في الصحيح "إني خيرت فاخترت" وفي رواية "لو أني أعلم لو زدت على السبعين يغفر الله له لزدت".
Bunların dışındakilere gelince; Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} “Çevrenizdeki bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da nifakta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin; biz biliriz onları...” ayeti. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلا قَلِيلا * مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلا} “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde bir hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, seni onların üzerine musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir zaman komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanır ve bir bir öldürülürler.” Bu ayetlerde, Peygamber'in onların üzerine kışkırtılmadığına ve şahıslarını tek tek bilmediğine delil vardır. Ona sadece sıfatları bildiriliyor, o da Teâlâ'nın: {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Eğer dileseydik, onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun, sen onları konuşma üsluplarından da tanırsın.” buyurduğu gibi bu sıfatları bazılarında seziyordu. Nifakı en meşhur olanlardan biri Abdullah b. Übey b. Selûl idi; Zeyd b. Erkam münafıkların sıfatları bahsinde geçen o sözü onun aleyhine şahitlik etmişti. Buna rağmen o öldüğünde [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem [cenaze namazını kıldırdı] ve diğer Müslümanlara yapıldığı gibi defninde bulundu. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bu hususta onu uyarınca şöyle buyurdu: "Arapların, Muhammed arkadaşlarını öldürüyor diye konuşmasını istemem." Sahîh'teki bir rivayette: "Ben muhayyer bırakıldım, ben de seçtim", bir rivayette de: "Yetmişten fazla bağışlanma dilediğimde Allah'ın onu bağışlayacağını bilseydim, elbette artırırdım" buyurmuştur.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢)}
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢)} “Kendilerine: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler. İyi bilin ki onlar bozguncuların ta kendileridir, fakat farkında değillerdir.”
قال السدي في تفسيره، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مُرّة الطيب الهمداني، عن ابن مسعود، وعن أناس من أصحاب رسول الله ﷺ: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) أما لا تفسدوا في الأرض، قال: الفساد هو الكفر، والعمل بالمعصية.
es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre et-Tayyib el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) ayeti hakkında rivayet etti: "Yeryüzünde fesat çıkarmayın" buyruğuna gelince; şöyle dedi: "Fesat, küfür ve günah işlemektir."
وقال أبو جعفر، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، في قوله تعالى: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ) قال: يعني: لا تعصُوا في الأرض، وكان فسادهم ذلك معصية الله؛ لأنه من عصى الله في الأرض أو أمر بمعصية الله، فقد أفسد في الأرض؛ لأن صلاح الأرض والسماء بالطَّاعة.
Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den Teâlâ'nın: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ) buyruğu hakkında nakletti: "Yani: Yeryüzünde isyan etmeyin; onların bu fesadı Allah'a isyan etmekti. Çünkü kim yeryüzünde Allah'a isyan eder veya Allah'a isyanı emrederse, muhakkak yeryüzünde fesat çıkarmıştır; zira yerin ve göğün ıslahı itaat iledir." dedi.
وهكذا قال الربيع بن أنس، وقتادة.
er-Rebî' b. Enes ve Katâde de böyle demiştir.
وقال ابن جُرَيْج، عن مجاهد: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ) قال: إذا ركبوا معصية الله، فقيل لهم: لا تفعلوا كذا وكذا، قالوا: إنما نحن على الهدى، مصلحون.
İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ } “Onlara: Yeryüzünde fesat çıkarmayın, denildiği zaman” [ayeti hakkında] dedi ki: Allah'a isyan ettiklerinde ve kendilerine: «Şöyle şöyle yapmayın» denildiğinde: «Biz ancak hidayet üzereyiz, ıslah edicileriz» derler.
وقد قال وَكِيع، وعيسى بن يونس، وعثَّام بن علي، عن الأعمش، عن المِنْهَال بن عمرو، عن عباد بن عبد الله الأسدي، عن سلمان الفارسي: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) قال سلمان: لم يجئ أهل هذه الآية بعد.
Vekî', Îsâ b. Yûnus ve Assâm b. Ali, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Abbâd b. Abdillâh el-Esedî'den, o Selmân-ı Fârisî'den nakletti: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) [ayeti hakkında] Selmân: "Bu ayetin muhatapları henüz gelmedi" demiştir.
وقال ابن جرير: حدثني أحمد بن عثمان بن حَكيم، حدثنا عبد الرحمن بن شَريك، حدثني أبي، عن الأعمش، عن زيد بن وهب وغيره، عن سلمان، في هذه الآية، قال: ما جاء هؤلاء بَعْدُ .
İbn Cerîr der ki: Bana Ahmed b. Osmân b. Hakîm anlattı, [o dedi ki:] Bize Abdurrahman b. Şerîk anlattı, [o dedi ki:] Bana babam, el-A'meş'ten, o Zeyd b. Vehb ve başkalarından, onlar da Selmân'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bunlar henüz gelmedi ."
قال ابن جرير: يحتمل أن سلمان أراد بهذا أن الذين يأتون بهذه الصفة أعظم فسادًا من الذين كانوا في زمان النبي ﷺ، لا أنه عنى أنه لم يمض ممن تلك صفته أحد .
İbn Cerîr der ki: Selmân'ın bununla, bu sıfata sahip olarak gelecek olanların fesat bakımından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunanlardan daha büyük olduğunu kastetmiş olması muhtemeldir; yoksa bu sıfatta olan hiç kimsenin gelip geçmediğini kastetmiş değildir .
قال ابن جرير: فأهل النفاق مفسدون في الأرض بمعصيتهم فيها ربهم، وركوبهم فيها ما نهاهم عن ركوبه، وتضييعهم فرائضه، وشكّهم في دينه الذي لا يُقْبَلُ من أحد عمل إلا بالتصديق به والإيقان بحقيقته، وكذبهم المؤمنين بدعواهم غير ما هم عليه مقيمون من الشك والريب، ومظاهرتهم أهل التكذيب بالله وكتبه ورسله على أولياء الله، إذا وجدوا إلى ذلك سبيلا. فذلك إفساد المنافقين في الأرض، وهم يحسبون أنهم بفعلهم ذلك مصلحون فيها .
İbn Cerîr der ki: Nifak ehli; yeryüzünde Rablerine isyan etmeleri, nehyettiği şeyleri işlemeleri, farzlarını zayi etmeleri, tasdik edilmedikçe ve hakikatine kesin olarak inanılmadıkça kimseden hiçbir amelin kabul edilmeyeceği dininde şüpheye düşmeleri, içinde bulundukları şüphe ve tereddüdün aksini iddia ederek müminlere yalan söylemeleri ve bir yolunu bulduklarında Allah'ı, kitaplarını ve elçilerini yalanlayanlara Allah'ın dostlarına karşı destek vermeleri sebebiyle yeryüzünde fesat çıkarıcıdırlar. İşte münafıkların yeryüzündeki fesadı budur; oysa onlar bu yaptıklarını ıslah sanmaktadırlar .
وهذا الذي قاله حسن، فإن من الفساد في الأرض اتخاذ المؤمنين الكافرين أولياء، كما قال تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} [الأنفال: ٧٣] فقطع الله الموالاة بين المؤمنين والكافرين كما قال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} [النساء: ١٤٤] ثم قال: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا} [النساء: ١٤٥] فالمنافق لما كان ظاهره الإيمان اشتبه أمره على المؤمنين، فكأن الفساد من جهة المنافق حاصل؛ لأنه هو الذي غَرّ المؤمنين بقوله الذي لا حقيقة له، ووالى الكافرين على المؤمنين، ولو أنه استمر على حالته الأولى لكان شرّه أخف، ولو أخلص العمل لله وتطابق قوله وعمله لأفلح وأنجح؛ ولهذا قال تعالى: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) أي: نريد أن نداري الفريقين من المؤمنين والكافرين، ونصطلح مع هؤلاء وهؤلاء، كما قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) أي: إنما نريد الإصلاح بين الفريقين من المؤمنين وأهل الكتاب. يقول الله: (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لا يَشْعُرُونَ) يقول: ألا إن هذا الذي يعتمدونه ويزعمون أنه إصلاح هو عين الفساد، ولكن من جهلهم لا يشعرون بكونه فسادًا.
Onun söylediği bu söz güzeldir; zira yeryüzündeki fesattan biri de müminlerin kâfirleri dost edinmeleridir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} [الأنفال: ٧٣] “Kâfirler de birbirlerinin velileridir. Eğer siz bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” Böylece Allah müminlerle kâfirler arasındaki dostluğu kesmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} [النساء: ١٤٤] “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri veliler edinmeyin. Kendi aleyhinize Allah'a apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” Sonra da şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا} [النساء: ١٤٥] “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar. Onlara asla bir yardımcı da bulamazsın.” Münafık dışarıdan iman etmiş göründüğü için durumu müminlere kapalı kalmıştır; dolayısıyla fesat münafık tarafından meydana gelmiştir. Çünkü aslı olmayan sözüyle müminleri aldatan ve müminlere karşı kâfirleri dost edinen odur. Şayet ilk hâli üzere devam etseydi şerri daha hafif olurdu; amelini Allah için ihlasla yapsaydı ve sözü ile ameli birbirine uysaydı kurtuluşa ve başarıya ererdi. İşte bu yüzden Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) Yani: Müminler ve kâfirlerden oluşan her iki fırkayı da idare etmek, hem şunlarla hem bunlarla iyi geçinmek istiyoruz. Nitekim Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: (وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ) yani: Biz ancak müminler ile Ehl-i Kitap olan iki fırkanın arasını ıslah etmek istiyoruz [demektedirler]. Allah Teâlâ şöyle buyurur: (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لا يَشْعُرُونَ) Yani: Dikkat edin, onların güvendiği ve ıslah sandığı bu şey fesadın ta kendisidir; ancak cehaletlerinden ötürü bunun fesat olduğunun farkında değillerdir.
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣)}
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣)} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiğinde: 'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler. İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler.”
يقول [الله] تعالى: وإذا قيل للمنافقين: (آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ) أي: كإيمان الناس بالله وملائكته
[Allah] Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Münafıklara: (آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ) “İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin” yani insanların Allah'a ve meleklerine
وكتبه ورسله والبعث بعد الموت والجنَّة والنَّار وغير ذلك، مما أخبر المؤمنين به وعنه، وأطيعوا الله ورسوله في امتثال الأوامر وترك الزواجر (قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ) يعنون -لعنهم الله-أصحابَ رسول الله ﷺ، ﵃، قاله أبو العالية والسدي في تفسيره، بسنده عن ابن عباس وابن مسعود وغير واحد من الصحابة، وبه يقول الربيع بن أنس، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم وغيرهم، يقولون: أنصير نحن وهؤلاء بمنزلة واحدة وعلى طريقة واحدة وهم سفهاء!!
kitaplarına, elçilerine, ölümden sonra dirilmeye, cennete, cehenneme ve müminlere bildirilen ve haber verilen diğer şeylere iman ettiği gibi iman edin; emirleri yerine getirme ve yasakları terk etme konusunda Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin [denildiğinde]: (قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ) derler. -Allah onlara lanet etsin- bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını radıyallâhu anhüm kastederler. Bunu Ebü'l-Âliye ve tefsirinde İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve birçok sahabeden senediyle es-Süddî söylemiştir. er-Rebî' b. Enes, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve başkaları da bunu söylemektedir. Onlar: "Biz ve şunlar aynı konumda ve aynı yolda mı olacağız, hâlbuki onlar sefihlerdir (beyinsizlerdir)!" derler.
والسفهاء: جمع سفيه، كما أن الحكماء جمع حكيم [والحلماء جمع حليم] والسفيه: هو الجاهل الضعيف الرّأي القليل المعرفة بمواضع المصالح والمضار؛ ولهذا سمى الله النساء والصبيان سفهاء، في قوله تعالى: {وَلا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} [النساء: ٥] قال عامة علماء السلف: هم النساء والصبيان.
Süfehâ (السفهاء); sefîh (سفيه) kelimesinin çoğuludur, tıpkı hukemâ'nın hakîm'in çoğulu [hulemâ'nın da halîm'in çoğulu] olduğu gibi. Sefîh ise; cahil, zayıf görüşlü, fayda ve zarar yerlerini az bilen kimsedir. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَلا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} [النساء: ٥] “Allah'ın sizin için bir geçim vasıtası kıldığı mallarınızı sefihlere (aklı ermezlere) vermeyin.” buyruğunda kadınları ve çocukları sefih olarak isimlendirmiştir. Selef âlimlerinin geneli: "Onlar kadınlar ve çocuklardır" demiştir.
وقد تولى الله، سبحانه، جوابهم في هذه المواطن كلها، فقال (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ) فأكد وحصر السفاهة فيهم.
Allah Subhânehu bütün bu durumlarda onların cevabını bizzat üstlenmiş ve şöyle buyurmuştur: (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ) Böylece tekit etmiş ve sefihliği onlara hasretmiştir.
(وَلَكِنْ لا يَعْلَمُونَ) يعني: ومن تمام جهلهم أنهم لا يعلمون بحالهم في الضلالة والجهل، وذلك أردى لهم وأبلغ في العمى، والبعد عن الهدى.
(وَلَكِنْ لا يَعْلَمُونَ) Yani: Cehaletlerinin tam olmasındandır ki, sapıklık ve cehalet içindeki hâllerini bilmezler; bu da onlar için daha büyük bir felaket, körlükte ve hidayetten uzaklıkta daha ileri bir noktadır.
{وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)}
{وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)} “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz' derler. Allah da onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.”
يقول [الله] تعالى: وإذا لقي هؤلاء المنافقون المؤمنين قالوا: (آمَنَّا) أي: أظهروا لهم الإيمان والموالاة والمصافاة، غرورًا منهم للمؤمنين ونفاقا ومصانعة وتقية، ولِيَشركوهم فيما أصابوا من خير ومغنم، (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) يعني: وإذا انصرفوا وذهبوا وخلصوا إلى شياطينهم. فضمن (خَلَوْا) معنى انصرفوا؛ لتعديته بإلى، ليدل على الفعل المضمر والفعل الملفوظ به. ومنهم من قال: "إلى" هنا بمعنى "مع"، والأول أحسن، وعليه يدور كلام ابن جرير.
[Allah] Teâlâ buyuruyor ki: Bu münafıklar müminlerle karşılaştıkları zaman: (آمَنَّا) derler; yani müminleri aldatmak, nifak, dalkavukluk ve takiyye amacıyla ve elde ettikleri hayır ve ganimete ortak olmak için onlara iman, dostluk ve samimiyet gösterirler. (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) Yani: Dönüp şeytanlarının yanına gittiklerinde ve onlarla baş başa kaldıklarında . (خَلَوْا) fiili, gizli fiil ile lafızdaki fiile delalet etsin diye "ilâ" (إلى) harf-i ceriyle geçişli kılınarak dönüp gitmek manasını içermiştir. Bazıları da: Buradaki "ilâ" harfi "ma'a" (مع - ile, beraber) anlamındadır demiştir; birincisi daha güzeldir ve İbn Cerîr'in sözü de bunun etrafında dönmektedir.
وقال السدي عن أبي مالك: (خَلَوْا) يعني: مضوا، و (شَيَاطِينِهِمْ) يعني: سادتهم وكبراءهم ورؤساءهم من أحبار اليهود ورؤوس المشركين والمنافقين.
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten nakletti: (خَلَوْا) yani gittiler; (شَيَاطِينِهِمْ) yani Yahudi hahamlarından, müşriklerin ve münafıkların ileri gelenlerinden olan efendileri, büyükleri ve reisleridir.
قال السدي في تفسيره، عن أبي مالك وعن أبي صالح، عن ابن عباس، وعن مرّة عن ابن مسعود، عن ناس من أصحاب النبي ﷺ: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) يعني: هم رؤوسهم من الكفر.
es-Süddî tefsirinde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden nakletti: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) yani: Onlar küfürdeki reisleridir.
وقال الضحاك عن ابن عباس: وإذا خلوا إلى أصحابهم، وهم شياطينهم.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: "Arkadaşlarıyla baş başa kaldıklarında; onlar da şeytanlarıdır."
وقال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عِكْرِمة أو سعيد بن جُبَيْر، عن ابن
Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn
عباس: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) من يهود الذين يأمرونهم بالتكذيب وخلاف ما جاء به الرسول.
Abbâs'tan nakletti: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) [buyruğu hakkında]: Kendilerine Resûl'ün getirdiğini yalanlamayı ve ona muhalefet etmeyi emreden Yahudilerden [şeytanları ile baş başa kaldıklarında].
وقال مجاهد: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) إلى أصحابهم من المنافقين والمشركين.
Mücâhid dedi ki: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) [buyruğu]: Münafıklardan ve müşriklerden olan arkadaşlarına [baş başa kaldıklarında].
وقال قتادة: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) قال: إلى رؤوسهم، وقادتهم في الشرك، والشر.
Katâde dedi ki: (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ) Şirk ve şer hususundaki reislerine ve önderlerine [baş başa kaldıklarında].
وبنحو ذلك فسَّره أبو مالك، وأبو العالية والسدي، والرّبيع بن أنس.
Ebû Mâlik, Ebü'l-Âliye, es-Süddî ve er-Rebî' b. Enes de buna benzer şekilde tefsir etmişlerdir.
قال ابن جرير: وشياطين كل شيء مَرَدَتُه، وتكون الشياطين من الإنس والجن، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} [الأنعام: ١١٢].
İbn Cerîr der ki: Her şeyin şeytanı, onun azgın ve isyankâr olanıdır. Şeytanlar insanlardan da cinlerden de olur; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا} [الأنعام: ١١٢] “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar.”
وفي المسند عن أبي ذر قال: قال رسول الله ﷺ: "نعوذ بالله من شياطين الإنس والجن". فقلت: يا رسول الله، وللإنس شياطين؟ قال: "نعم" .
Müsned'de Ebû Zer'den nakledildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsan ve cin şeytanlarından Allah'a sığınırız" buyurdu. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, insanların da şeytanları var mıdır?" dedim. "Evet" buyurdu .
وقوله تعالى: (قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ) قال محمد بن إسحاق، عن محمد بن أبي محمد، عن عكرمة، أو سعيد بن جبير، عن ابن عباس: أي إنا على مثل ما أنتم عليه (إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ) أي: إنما نحن نستهزئ بالقوم ونلعب بهم.
Teâlâ'nın: (قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ) buyruğu hakkında Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Yani şüphesiz biz sizin bulunduğunuz hâl üzereyiz. (إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ) Yani: Biz sadece o toplulukla alay etmekte, onlarla oynamaktayız.
وقال الضحاك، عن ابن عباس: قالوا إنما نحن مستهزئون ساخرون بأصحاب محمد ﷺ.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: "Onlar: Biz ancak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ile alay edenler, onları eğlenceye alanlarız dediler."