Binûn

Bakara Suresi Tefsiri — 45. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الحديث الثامن: قال ابن مردويه: حدثنا عبد الرحمن بن محمد بن مدين، أخبرنا الحسن بن الجهم، أخبرنا إسماعيل بن عمرو، أخبرنا ابن أبي مريم، حدثني يوسف بن أبي الحجاج، عن سعيد، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ إذا قرأ آخر سورة البقرة وآية الكرسي ضحك، وقال: "إنهما من كنز الرحمن تحت العرش". وإذا قرأ: {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} [النساء: ١٢٣]، {وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إِلا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى * ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الأَوْفَى} [النجم: ٣٩ - ٤١]، استرجع واستكان .

Sekizinci Hadis: İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed b. Medyen anlattı, bize el-Hasen b. el-Cehm haber verdi, bize İsmâil b. Amr haber verdi, bize İbn Ebî Meryem haber verdi, bana Yûsuf b. Ebi'l-Haccâc, Saîd'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bakara sûresinin sonunu ve Âyetü'l-Kürsî'yi okuduğunda güler ve: "Şüphesiz bu ikisi Rahmân'ın Arş altındaki hazinesindendir" buyururdu. {مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [en-Nisâ: 123] ve {وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسَانِ إِلا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى * ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الأَوْفَى} “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır. Şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir. Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” [en-Necm: 39-41] ayetlerini okuduğunda ise istircâ eder ve boyun eğerdi .

الحديث التاسع: قال ابن مردويه: حدثنا عبد الله بن محمد بن كوفي، حدثنا أحمد بن يحيى بن حمزة، حدثنا محمد بن بكر حدثنا مكي بن إبراهيم، حدثنا عبد الله بن أبي حميد، عن أبي مَلِيح، عن معقل بن يسار، قال: قال رسول الله ﷺ: "أعطيت فاتحة الكتاب، وخواتيم سورة البقرة من تحت العرش، والمُفَصل نافلة".

Dokuzuncu Hadis: İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Kûfî anlattı, bize Ahmed b. Yahyâ b. Hamza anlattı, bize Muhammed b. Bekr anlattı, bize Mekkî b. İbrâhîm anlattı, bize Abdullah b. Ebî Humeyd, Ebû Melîh'ten, o Ma'kıl b. Yesâr'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana Fâtihatü'l-Kitâb (Fâtiha sûresi) ve Bakara sûresinin son kısımları Arş'ın altından verildi; Mufassal [sûreler] ise ilavedir.»

الحديث العاشر: قد تقدم في فضائل الفاتحة، من رواية عبد الله بن عيسى بن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن سعيد بن جُبير، عن ابن عباس قال: بينا رسول الله ﷺ وعنده جبريل؛ إذ سمع نقيضا فوقه، فرفع جبريل بصره إلى السماء، فقال: هذا باب قد فتح من السماء ما فُتِح قَط. قال: فنزل منه مَلَك، فأتى النبي ﷺ فقال: أبشر بنورين قد أوتيتهما، لم يؤتهما نبي قبلك: فاتحة الكتاب، وخواتيم سورة البقرة، لن تقرأ حرفا منهما إلا أوتيته، رواه مسلم والنسائي، وهذا لفظه .

Onuncu Hadis: Fâtiha'nın faziletleri bahsinde, Abdullah b. Îsâ b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'nın Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayeti olarak geçmişti; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yanında Cibrîl varken, birden yukarısından bir gıcırtı sesi işitti. Bunun üzerine Cibrîl başını semaya kaldırdı ve: "Bu, gökten daha önce hiç açılmamış bir kapıdır, [şimdi] açıldı" dedi. Dedi ki: Oradan bir melek indi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Senden önce hiçbir peygambere verilmemiş olan iki nur ile müjdelen: Fâtihatü'l-Kitâb ve Bakara sûresinin son kısımları. Bu ikisinden okuyacağın her bir harfe karşılık sana [istediğin] mutlaka verilecektir." Bunu Müslim ve Nesâî rivayet etmiştir; bu lafız da [Nesâî'ye] aittir .

[الحديث الحادي عشر: قال أبو محمد عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي في مسنده: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان، حدثنا أيفع بن عبد الله الكلاعي قال: قال رجل: يا رسول الله، أي آية في كتاب الله أعظم؟ قال: "آية الكرسي: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} قال: فأي آية في كتاب الله تحب أن تصيبك وأمتك؟ قال: "آخر سورة البقرة، ولم يترك خيرًا في الدنيا والآخرة إلا اشتملت عليه" ] .

[On Birinci Hadis: Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî Müsned'inde şöyle dedi: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, bize Safvân anlattı, bize Eyfa' b. Abdillâh el-Kelâî anlattı; dedi ki: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın Kitabı'nda hangi ayet en büyüktür?" dedi. [Resûlullah]: "Âyetü'l-Kürsî: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} “Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; dâimâ diridir, her şeyin varlığı Kendisine bağlı olandır”" buyurdu. Adam: "Peki, Allah'ın Kitabı'nda sana ve ümmetine isabet etmesini sevdiğin hangi ayettir?" dedi. [Resûlullah]: "Bakara sûresinin sonudur; o, dünyada ve ahirette hiçbir hayır bırakmamıştır ki onu kapsamasın" buyurdu ] .

فقوله تعالى: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّه) إخبار عن النبي ﷺ بذلك.

Allah Teâlâ'nın: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّه) [sözü], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bunu haber vermektedir.

قال ابن جرير: حدثنا بشر، حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة، قال: ذكر لنا أن رسول الله ﷺ قال لما نزلت هذه الآية: "ويحق له أن يؤمن " .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr anlattı, bize Yezîd anlattı, bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Bize nakledildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona iman etmek de yaraşır" buyurmuştur .

وقد روى الحاكم في مستدركه: حدثنا أبو النضر الفقيه: حدثنا معاذ بن نجدة القرشي، حدثنا خلاد بن يحيى، حدثنا أبو عقيل، عن يحيى بن أبي كثير، عن أنس بن مالك، قال: لما نزلت هذه الآية على النبي ﷺ (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّه) قال النبي ﷺ: "حق له أن يؤمن". ثم قال الحاكم: صحيح الإسناد، ولم يخرجاه. .

Hâkim Müstedrek'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Ebü'n-Nadr el-Fakîh anlattı, bize Muâz b. Necde el-Kureşî anlattı, bize Hallâd b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Akîl, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Enes b. Mâlik'ten anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّه) ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ona iman etmek yaraşır" buyurdu. Sonra Hâkim şöyle dedi: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemişlerdir." .

وقوله: (وَالْمُؤْمِنُون) عطف على (الرَّسُولُ) ثم أخبر عن الجميع فقال: (كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ) فالمؤمنون يؤمنون بأن الله واحد أحد، فرد صمد، لا إله غيره، ولا رب سواه. ويصدقون بجميع الأنبياء والرسل والكتب المنزلة من السماء على عباد الله المرسلين والأنبياء، لا يفرقون بين أحد منهم، فيؤمنون ببعض ويكفرون ببعض، بل الجميع عندهم صادقون بارون راشدون مَهْديون هادون إلى سُبُل الخير، وإن كان بعضهم ينسخ شريعة بعض بإذن الله، حتى نُسخ الجميع بشرع محمدّ ﷺ خاتم الأنبياء والمرسلين، الذي تقوم الساعة على شريعته، ولا تزال طائفة من أمته على الحق ظاهرين.

[Allah Teâlâ'nın]: (وَالْمُؤْمِنُون) sözü ise (الرَّسُولُ) üzerine matuftur. Sonra hepsinden haber vererek şöyle buyurmuştur: (كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ). Müminler Allah'ın bir ve tek, ferd ve samed olduğuna, O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan başka hiçbir rab bulunmadığına inanırlar. Bütün peygamberleri, elçileri ve gökten Allah'ın elçi ve peygamber kullarına indirilen kitapları tasdik ederler; bazısına inanıp bazısını inkâr etmek suretiyle onların hiçbirinin arasını ayırmazlar. Bilakis onların tamamı müminlerin nezdinde doğru sözlü, itaatkâr, doğru yolda, hidayete erdirilmiş ve hayır yollarına ileten kimselerdir; her ne kadar Allah'ın izniyle birinin şeriatı diğerininkini neshetmiş olsa da. Nihayetinde hepsi, kıyametin şeriatı üzere kopacağı ve ümmetinden bir taifenin hak üzere galip olmaya devam edeceği peygamberlerin ve elçilerin sonuncusu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla neshedilmiştir.

وقوله: (وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) أي: سمعنا قولك يا ربنا، وفهمناه، وقمنا به، وامتثلنا العمل بمقتضاه، (غُفْرَانَكَ رَبَّنَا) سؤال للغَفْر والرحمة واللطف.

[Allah Teâlâ'nın]: (وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا) sözü yani: Ey Rabbimiz, sözünü işittik, anladık, yerine getirdik ve gereğince amel etmeye uyduk, [demektir]. (غُفْرَانَكَ رَبَّنَا) ise bağışlanma , rahmet ve lütuf dileğidir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن حرب الموصلي، حدثنا ابن فضيل، عن عطاء بن السائب،

İbn Ebû Hâtim dedi ki: Bize Ali b. Harb el-Mavsılî anlattı, bize İbn Fudayl, Atâ b. es-Sâib'den anlattı,

عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس في قول الله: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ) إلى قوله: (غُفْرَانَكَ رَبَّنَا) قال: قد غفرت لكم، (وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) أي: إليك المرجع والمآب يوم يقوم الحساب.

o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ) sözünden (غُفْرَانَكَ رَبَّنَا) sözüne kadar olan kısım hakkında; dedi ki: [Allah]: "Sizi bağışladım" buyurdu. (وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) yani: Hesabın kurulacağı gün dönüş ve varış Sana'dır.

قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا جرير، عن بيان، عن حكيم عن جابر قال: لما نزلت على رسول الله ﷺ (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) قال جبريل: إن الله قد أحسن الثناء عليك وعلى أمتك، فسل تُعْطه. فسأل: (لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) إلى آخر الآية .

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Cerîr, Beyân'dan, o Hakîm'den, o Câbir'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) ayeti indiğinde Cibrîl şöyle dedi: "Şüphesiz Allah seni ve ümmetini en güzel şekilde övdü, artık iste, sana verilsin." Bunun üzerine ayetin sonuna kadar [olan kısmı]: (لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) diledi .

وقوله: (لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) أي: لا يكلف أحدًا فوق طاقته، وهذا من لطفه تعالى بخلقه ورأفته بهم وإحسانه إليهم، وهذه هي الناسخة الرافعة لما كان أشفق منه الصحابة، في قوله: (وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ) أي: هو وإن حاسب وسأل لكن لا يعذب إلا بما يملك الشخص دفعه، فأما ما لا يمكن دفعه من وسوسة النفس وحديثها، فهذا لا يكلف به الإنسان، وكراهية الوسوسة السيئة من الإيمان.

[Allah Teâlâ'nın]: (لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا) sözü yani: Hiç kimseye gücünün üstünde yük yüklemez. Bu, Allah Teâlâ'nın yaratıklarına olan lütfu, onlara şefkati ve ihsanındandır. Sahâbenin (وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ) ayetinde çekindiği [hükmü] nesheden ve kaldıran ayet de budur. Yani: O, hesaba çekip sorgulasa da ancak kişinin defetmeye gücünün yettiği şeyden dolayı azap eder. Nefsin vesvesesi ve iç konuşmalarından defedilmesi mümkün olmayan şeylere gelince; insan bunlarla sorumlu tutulmaz. Kötü vesveseden hoşlanmamak ise imandandır.

وقوله: (لَهَا مَا كَسَبَتْ) أي: من خير، (وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ) أي: من شر، وذلك في الأعمال التي تدخل تحت التكليف، ثم قال تعالى مرشدًا عباده إلى سؤاله، وقد تكفل لهم بالإجابة، كما أرشدهم وعلمهم أن يقولوا: رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ [نَسِينَا] أي: إن تركنا فرضًا على جهة النسيان، أو فعلنا حرامًا كذلك، (أَوْ أَخْطَأْنَا) أي: الصوابَ في العمل، جهلا منا بوجهه الشرعي.

[Allah Teâlâ'nın]: (لَهَا مَا كَسَبَتْ) yani: hayırdan [kazandığı lehinedir], (وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ) yani: şerden [kazandığı da aleyhinedir]; bu da mükellefiyet kapsamına giren amellerdedir. Sonra Allah Teâlâ, kullarını Kendisinden istemeye yönlendirerek ve onlara icabet etmeyi taahhüt ederek, onlara yol gösterip şöyle demelerini öğrettiği gibi buyurdu : رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ [نَسِينَا] yani: Şayet unutarak bir farzı terk etmişsek veya aynı şekilde [unutarak] bir haramı işlemişsek [bizi sorumlu tutma]. (أَوْ أَخْطَأْنَا) yani: Şer'î yönünü bilmeyişimizden ötürü amelde doğru olanı [şaşırmışsak bizi sorumlu tutma].

وقد تقدم في صحيح مسلم لحديث أبي هريرة: "قال الله: نعم" ولحديث ابن عباس قال الله: "قد فعلت".

Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre hadisi olarak: "Allah: 'Evet' buyurdu", İbn Abbâs hadisi olarak da: "Allah: 'Yaptım (kabul ettim)' buyurdu" şeklinde geçmişti.

وروى ابن ماجة في سننه، وابن حبان في صحيحه من حديث أبي عمرو الأوزاعي، عن عطاء -قال ابن ماجة في روايته: عن ابن عباس. وقال الطبراني وابن حبان: عن عطاء، عن عبيد بن عُمير، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله وضع عن أمتي الخطأ والنسيان، وما استكرهوا عليه". وقد روي من طُرُق أخَرَ وأعله أحمد وأبو حاتم والله أعلم. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا أبو بكر الهذلي، عن شهر، عن أم الدرداء، عن النبي ﷺ قال: "إن الله تجاوز لأمتي عن ثلاث: عن الخطأ، والنسيان، والاستكراه" قال أبو بكر: فذكرت ذلك للحسن، فقال: أجل، أما تقرأ بذلك قرآنا: (رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا).

İbn Mâce Sünen'inde ve İbn Hibbân Sahîh'inde Ebû Amr el-Evzâî'den, o Atâ'dan rivayet etti -İbn Mâce kendi rivayetinde: "İbn Abbâs'tan" dedi. Taberânî ve İbn Hibbân ise: "Atâ'dan, o Ubeyd b. Umeyr'den, o da İbn Abbâs'tan" rivayet ettiler- dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ وَضَعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ » «Şüphesiz Allah; hata, unutma ve zorlandıkları şeyleri ümmetimden kaldırmıştır (onları bunlardan sorumlu tutmamıştır).» Bu [hadis] başka yollardan da rivayet edilmiş olup Ahmed ve Ebû Hâtim onu illetli görmüşlerdir. En doğrusunu Allah bilir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, bize Ebû Bekr el-Hüzelî anlattı, o Şehr'den, o Ümmü'd-Derdâ'dan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِأُمَّتِي عَنْ ثَلَاثٍ: عَنِ الْخَطَأِ، وَالنِّسْيَانِ، وَالاسْتِكْرَاهِ » «Şüphesiz Allah, ümmetim için üç şeyi bağışlamıştır: Hatayı, unutmayı ve zorlanmayı.» Ebû Bekr dedi ki: Bunu Hasan'a zikrettim, o da: "Evet, bu hususta Kur'an'dan { رَبَّنَا لا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!” [ayetini] okumuyor musun?" dedi.

وقوله: (رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا) أي: لا تكلّفنا من الأعمال الشاقة وإن أطقناها، كما شرعته للأمم الماضية قبلنا من الأغلال والآصار التي كانت عليهم، التي بعثتَ نبيَك محمدًا ﷺ نبي الرحمة بوضعه في شرعه الذي أرسلته به، من الدين الحنيف السهل السمح.

[Allah Teâlâ'nın]: (رَبَّنَا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا) sözü yani: Güç yetirsek bile, bizden önceki geçmiş ümmetlere meşru kıldığın ve üzerlerinde bulunan bağlar ve ağır yükler gibi meşakkatli amelleri bize yükleme; o [ağır yükler] ki Sen rahmet peygamberi olan Nebîn Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, onu kendisiyle gönderdiğin hanîf, kolay ve müsamahakâr dinindeki şeriatıyla kaldırması için göndermiştin.

وقد ثبت في صحيح مسلم، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ قال: "قال الله: نعم".

Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur: "Allah: 'Evet' buyurdu."

وعن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ قال: "قال الله: قد فعلت". وجاء الحديث من طرق، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "بعثت بالحَنيفيَّة السمحة" .

İbn Abbâs'tan da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [nakledilmiştir]: "Allah: 'Yaptım (kabul ettim)' buyurdu." Hadis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok yoldan gelmiş olup o: "Ben müsamahakâr Hanîflikle gönderildim" buyurmuştur .

وقوله: (رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ) أي: من التكليف والمصائب والبلاء، لا تبتلينا بما لا قبل لنا به.

[Allah Teâlâ'nın]: (رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ) sözü yani: Mükellefiyet, musibetler ve belalardan güç yetiremeyeceğimiz şeyleri [bize yükleme]; bizi karşı koyamayacağımız şeylerle imtihan etme.

وقد قال مكحول في قوله: (رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ) قال: الغرْبة والغلمة، رواه ابن أبي حاتم، "قال الله: نعم" وفي الحديث الآخر: "قال الله: قد فعلت".

Mekhûl: (رَبَّنَا وَلا تُحَمِّلْنَا مَا لا طَاقَةَ لَنَا بِهِ) sözü hakkında: "Gurbet ve aşırı şehvettir" demiştir; bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir . "Allah: 'Evet' buyurdu", diğer hadiste de: "Allah: 'Yaptım (kabul ettim)' buyurdu" [denilmiştir].

وقوله: (وَاعْفُ عَنَّا) أي: فيما بيننا وبينك مما تعلمه من تقصيرنا وزللنا، (وَاغْفِرْ لَنَا) أي: فيما بيننا وبين عبادك، فلا تظهرهم على مساوينا وأعمالنا القبيحة، (وَارْحَمْنَا) أي: فيما يُسْتَقبل، فلا توقعنا بتوفيقك في ذنب آخر، ولهذا قالوا: إن المذنب محتاج إلى ثلاثة أشياء: أن يعفو الله عنه فيما بينه وبينه، وأن يستره عن عباده فلا يفضحه به بينهم، وأن يعصمه فلا يوقعه في نظيره. وقد تقدم في الحديث أن الله قال: نعم. وفي الحديث الآخر: "قال الله: قد فعلت".

[Allah Teâlâ'nın]: (وَاعْفُ عَنَّا) sözü yani: Bizimle Senin arandaki, kusurlarımız ve hatalarımızdan bildiğin şeylerde [bizi affet]; (وَاغْفِرْ لَنَا) yani: Bizimle kulların arasındaki konularda [bizi bağışla] ki kötülüklerimize ve çirkin amellerimize onları muttali kılma; (وَارْحَمْنَا) yani: Gelecekte [bize merhamet et] ki tevfîkinle bizi başka bir günaha düşürme. Bu sebeple şöyle demişlerdir: Günahkâr kimse üç şeye muhtaçtır: Kendisiyle Allah arasındaki konularda Allah'ın onu affetmesine; kullarından onu gizleyip aralarında rezil rüsva etmemesine; ve onu koruyup benzeri bir günaha düşürmemesine. Hadiste Allah'ın: "Evet" buyurduğu daha önce geçmişti. Diğer hadiste de: "Allah: 'Yaptım (kabul ettim)' buyurdu" [denilmiştir].

وقوله: (أَنْتَ مَوْلانَا) أي: أنت ولينا وناصرنا، وعليك توكلنا، وأنت المستعان، وعليك التّكلان، ولا حول ولا قوة لنا إلا بك فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) أي: الذين جحدوا دينك، وأنكروا وحدانيتك، ورسالة نبيك، وعبدوا غيرك، وأشركوا معك من عبادك، فانصرنا عليهم، واجعل لنا العاقبة عليهم في الدنيا والآخرة، قال الله: نعم. وفي الحديث الذي رواه مسلم، عن ابن عباس: "قال الله: قد فعلت".

[Allah Teâlâ'nın]: (أَنْتَ مَوْلانَا) sözü yani: Sen bizim mevlamız ve yardımcımızsın, Sana tevekkül ettik, yardım istenilecek olan Sen'sin, güvenilecek olan Sen'sin; güç ve kuvvetimiz ancak Seninledir [Allah Teâlâ'nın]: (فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ) sözü yani: Dînini inkâr eden, birliğini ve peygamberinin elçiliğini reddeden, Senden başkasına ibadet edip kullarından birilerini Sana ortak koşan kimselere karşı bize yardım et ve dünyada da ahirette de onlara karşı akıbeti bizim lehimize kıl. Allah: "Evet" buyurdu. Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği hadiste ise: "Allah: 'Yaptım (kabul ettim)' buyurdu" [denilmiştir].

وقال ابن جرير: حدثني المثنى بن إبراهيم، حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن أبي إسحاق، أن معاذًا، ﵁، كان إذا فرغ من هذه السورة (فانصرنا على القوم الكافرين) قال: آمين .

İbn Cerîr dedi ki: Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan anlattı; Muâz radıyallâhu anh bu sûreyi (فانصرنا على القوم الكافرين) [ayetini okuyup] bitirdiğinde: "Âmîn" derdi .

ورواه وَكِيع عن سفيان، عن أبي إسحاق، عن رجل، عن معاذ بن جبل: أنه كان إذا ختم البقرة قال: آمين.

Bunu Vekî‘; Süfyân’dan, Ebû İshâk’tan, bir adamdan, o da Muâz b. Cebel’den rivayet etmiştir: O, Bakara sûresini bitirdiğinde: "Âmîn" derdi.