أحدها: أن سماع هؤلاء هو تلاوة الآيات، وسماع أولئك نَغَمات لأبيات، من أصوات القَيْنات.
Birincisi: Bunların işittiği şey ayetlerin tilavetidir; onların işittiği ise şarkıcı cariyelerin seslerinden çıkan beyitlerin nağmeleridir.
الثاني: أنهم إذا تليت عليهم آيات الرحمن خروا سجدا وبكيا، بأدب وخشية، ورجاء ومحبة، وفهم وعلم، كما قال: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} [الأنفال: ٢ - ٤] وقال تعالى: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} [الفرقان: ٧٣] أي: لم يكونوا عند سماعها متشاغلين لاهين عنها، بل مصغين إليها، فاهمين بصيرين بمعانيها؛ فلهذا إنما يعملون بها، ويسجدون عندها عن بصيرة لا عن جهل ومتابعة لغيرهم [أي يرون غيرهم قد سجد فيسجدون تبعا له]. .
İkincisi: Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman; edep, haşyet, recâ (ümit), muhabbet, anlayış ve ilim ile secdeye kapanıp ağlarlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} [el-Enfâl: 2-4] “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman bu onların imanını artırır ve onlar yalnız Rablerine tevekkül ederler. Onlar namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. İşte onlar hakiki müminlerin ta kendileridir. Onlar için Rableri katında dereceler, bir bağışlanma ve bol bir rızık vardır.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} [el-Furkân: 73] “Onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar.” Yani: Onu işittiklerinde onunla meşgul olmayıp ondan gafil kalmazlar, bilakis ona kulak verirler, anlamlarını kavrayıp basiretle idrak ederler. Bu sebeple sadece onunla amel ederler ve cehaletle yahut başkalarına uyarak değil [yani başkalarının secde ettiğini görüp de ona uyarak secde edenler gibi değil], basiretle secdeye kapanırlar. .
الثالث: أنهم يلزمون الأدب عند سماعها، كما كان الصحابة، ﵃ عند سماعهم كلام الله من تلاوة رسول الله ﷺ تقشعر جلودهم، ثم تلين مع قلوبهم إلى ذكر الله. لم يكونوا يتصارخُون ولا يتكلّفون ما ليس فيهم، بل عندهم من الثبات والسكون والأدب والخشية ما لا يلحقهم أحد في ذلك؛ ولهذا فازوا بالقِدح المُعَلّى في الدنيا والآخرة.
Üçüncüsü: Onlar ayetleri işittikleri zaman edebe riayet ederler; nitekim sahabe radıyallâhu anhum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tilavetinden Allah'ın kelâmını işittiklerinde derileri ürperir, sonra kalpleriyle birlikte Allah'ın zikrine yumuşardı. Onlar çığlıklar atmaz, kendilerinde olmayan hallere zoraki girmezlerdi; bilakis onlarda öyle bir sebat, sükûnet, edep ve haşyet vardı ki bu konuda kimse onlara yetişemezdi. Bu sebeple onlar dünyada da ahirette de en yüce payı kazandılar.
قال عبد الرزاق: حدثنا مَعْمَر قال: تلا قتادة، ﵀: (تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ)
Abdurrezzâk şöyle dedi: Bize Ma‘mer tahdis edip [şöyle] dedi: Katâde rahimehullâh: {تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar” [ayetini] okudu.
قال: هذا نعت أولياء الله، نعتهم الله بأن تقشعر جلودهم، وتبكي أعينهم، وتطمئن قلوبهم إلى ذكر الله، ولم ينعتهم بذهاب عقولهم والغشيان عليهم، إنما هذا في أهل البدع، وهذا من الشيطان.
[ve] şöyle dedi: "Bu, Allah'ın dostlarının vasfıdır. Allah onları derilerinin ürpermesi, gözlerinin yaşarması ve kalplerinin Allah'ın zikriyle huzur bulmasıyla nitelendirmiştir. Onları akıllarının gitmesi ve bayılıp düşmeleriyle nitelememiştir. Bu ancak bidat ehlinde olur ve bu şeytandandır."
وقال السُّدِّي: (ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ) أي: إلى وعد الله. وقوله: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} أي: هذه صفة من هداه الله، ومن كان على خلاف ذلك فهو ممن أضله الله، {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} [الرعد: ٣٣].
es-Süddî şöyle demiştir: (ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ) yani: Allah'ın vaadine. O'nun: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “İşte bu, Allah'ın hidayetidir; kullarından dilediğini bununla doğru yola iletir” sözü yani: Bu, Allah'ın hidayet verdiği kimsenin vasfıdır. Bunun aksine olan kimse ise Allah'ın saptırdığı kimselerdendir. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} [er-Ra'd: 33] “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.”
{أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)}.
{أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)} “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse [o gün güvende olan gibi midir]? Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denilir. (24) Onlardan öncekiler de yalanladılar da azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi. (25) Böylece Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi! (26)”
يقول تعالى: (أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)، ويُقْرَعُ فيقال له ولأمثاله من الظالمين: (ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ)، كمن يأتي آمنا يوم القيامة؟! كما قال تعالى: {أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [الملك: ٢٢]، وقال: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} [القمر: ٤٨]، وقال [تعالى] {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} [فصلت: ٤٠]، واكتفى في هذه الآية بأحد القسمين عن الآخر، كقول الشاعر .
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) ve azarlanıp kendisine ve onun gibi zalimlere: (ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ) denilen kimse, kıyamet günü güven içinde gelen kimse gibi midir?! Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [el-Mülk: 22] “Yüzüstü sürünen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde düzgün yürüyen mi?” ve şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} [el-Kamer: 48] “O gün yüzüstü ateşte sürüklenecekler ve: 'Cehennemin dokunuşunu tadın!' [denilecektir].” Ve [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} [Fussilet: 40] “Ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” Bu ayette, şairin şu sözünde olduğu gibi iki kısımdan biriyle yetinilerek diğeri zikredilmemiştir :
فَمَا أدْري إذَا يَمَّمْتُ أرْضًا … أريدُ الخيرَ: أيّهما يَليني?
Bilmiyorum bir diyara yöneldiğimde, / Hayır dileyerek: İkisinden hangisi çıkacak karşıma?
يعني: الخير أو الشر.
Yani: Hayır mı yoksa şer mi?
وقوله: (كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ) يعني: القرون الماضية المكذبة للرسل، أهلكهم الله بذنوبهم، وما كان لهم من الله من واق.
O'nun: (كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ) sözü yani: Peygamberleri yalanlayan geçmiş nesilleri Allah günahları sebebiyle helak etmiştir ve onları Allah'a karşı koruyan hiç kimse olmamıştır.
وقوله: (فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: بما أنزل بهم من العذاب والنكال وتشفي المؤمنين بهم، فليحذر المخاطبون من ذلك، فإنهم قد كذبوا أشرف الرسل، وخاتم الأنبياء، والذي أعده الله لهم في الآخرة من العذاب الشديد أعظمُ مما أصابهم في الدنيا؛ ولهذا قال: (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ).
O'nun: {فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Bu yüzden Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı” sözü; yani başlarına indirdiği azap, ibretlik ceza ve onlara karşı müminlerin gönüllerinin ferahlaması yoluyla [bunu tattırmıştır]. Muhatap olanlar bundan sakınsınlar; zira onlar peygamberlerin en şereflisini ve nebilerin sonuncusunu yalanlamışlardır. Allah'ın ahirette onlar için hazırladığı şiddetli azap ise dünyada başlarına gelenden çok daha büyüktür. Bu sebeple [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Eğer bilselerdi, ahiret azabı elbette daha büyüktür”.
{وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١)}.
{وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨) ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١)} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik, umulur ki öğüt alırlar. (27) Sakınsınlar diye pürüzsüz, Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]. (28) Allah, hakkında birbiriyle çekişen ortakların bulunduğu bir adamla, yalnızca tek bir adama bağlı olan bir adamı misal verdi. İkisinin durumu bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (29) Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. (30) Sonra şüphesiz siz, kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız. (31)”
يقول تعالى: (وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) أي: بينا للناس فيه بضرب الأمثال، (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ)، فإن المثل يُقَرّب المعنى إلى الأذهان، كما قال تعالى: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلا مِنْ أَنْفُسِكُمْ} [الروم: ٢٨] أي: تعلمونه من أنفسكم، وقال: {وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ} [العنكبوت: ٤٣].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ) yani: Misaller getirerek insanlara onda açıkladık, (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) çünkü misal anlamı zihinlere yaklaştırır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلا مِنْ أَنْفُسِكُمْ} [er-Rûm: 28] “O size kendinizden bir misal verdi” yani: Kendinizden bildiğiniz bir misal. Ve şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلا الْعَالِمُونَ} [el-Ankebût: 43] “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; ancak onları ilim sahiplerinden başkası akıl edemez.”
وقوله: (قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ) أي: هو قرآن بلسان عربي مبين، لا اعوجاج فيه ولا انحراف ولا لبس، بل هو بيان ووضوح وبرهان، وإنما جعله الله [﷿] كذلك، وأنزله بذلك (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أي: يحذرون ما فيه من الوعيد، ويعملون بما فيه من الوعد .
O'nun: (قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ) sözü yani: O, apaçık Arapça bir dille indirilmiş bir Kur'an'dır; onda hiçbir eğrilik, sapma ve kapalılık yoktur; aksine o bir beyan, açıklık ve kesin delildir. Allah [azze ve celle] onu ancak böyle kılmış ve (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) yani içindeki vaîdden sakınsınlar ve içindeki vaad ile amel etsinler diye böyle indirmiştir.
ثم قال: (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ) أي: يتنازعون في ذلك العبد المشترك بينهم، (وَرَجُلا سَلَمًا لِرَجُلٍ) أي: خالصا لرجل، لا يملكه أحد غيره، (هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا) أي: لا يستوي هذا وهذا. كذلك لا يستوي المشرك الذي يعبد آلهة مع الله، والمؤمن المخلص الذي لا يعبد إلا الله وحده لا شريك له. فأين هذا من هذا؟
Sonra şöyle buyurmuştur: (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ) yani: Aralarında ortak olan o köle hakkında birbiriyle çekişen kimseler, (وَرَجُلا سَلَمًا لِرَجُلٍ) yani: Kendisinden başka hiç kimsenin sahip olmadığı, yalnızca tek bir adama ait olan köle; (هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا) yani: Bu ikisi bir olur mu? Bunun gibi, Allah ile beraber başka ilahlara tapan müşrik ile sadece tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'a ibadet eden ihlaslı mümin de bir olmaz. Nerede bu, nerede şu?
قال ابن عباس، ومجاهد، وغير واحد: هذه الآية ضربت مثلا للمشرك والمخلص، ولما كان هذا المثلُ ظاهرا بَيِّنا جليا، قال: (الْحَمْدُ لِلَّهِ) أي: على إقامة الحجة عليهم، (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ) أي: فلهذا يشركون بالله.
İbn Abbas, Mücâhid ve pek çok kişi şöyle demişlerdir: Bu ayet, müşrik ile ihlaslı kimse için misal olarak verilmiştir. Bu misal son derece açık, beyan ve zahir olunca: (الْحَمْدُ لِلَّهِ) yani: Onlara karşı delil ikame edildiği için, (بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ) yani: Bu yüzden Allah'a ortak koşmaktadırlar, buyurmuştur.
وقوله: (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ) هذه الآية من الآيات التي استشهد بها الصديق [﵁] عند موت الرسول ﷺ، حتى تحقق الناس موته، مع قوله: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} [آل عمران: ١٤٤].
O'nun: (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ) sözü: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatında insanlar onun vefatını kesin olarak anlayıncaya kadar es-Sıddîk'ın [radıyallâhu anh] şu ayetle birlikte delil getirdiği ayetlerdendir: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} [Âl-i İmrân: 144] “Muhammed, yalnızca bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.”
ومعنى هذه الآية: ستنقلون من هذه الدار لا محالة وستجتمعون عند الله في الدار الآخرة، وتختصمون فيما أنتم فيه في الدنيا من التوحيد والشرك بين يدي الله ﷿، فيفصل بينكم، ويفتح بالحق وهو الفتاح العليم، فينجي المؤمنين المخلصين الموحدين، ويعذب الكافرين الجاحدين المشركين المكذبين.
Bu ayetin anlamı şudur: Şüphesiz bu dünyadan kaçınılmaz olarak göçeceksiniz ve ahiret yurdunda Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. Dünyada aranızda geçen tevhid ve şirk konusunda Allah azze ve celle'nin huzurunda davalaşacaksınız; O aranızda hüküm verecek ve hak ile açacaktır; O, Fettâh ve Alîm olandır. Böylece ihlaslı, muvahhid müminleri kurtaracak; inkârcı, müşrik ve yalanlayıcı kâfirlere ise azap edecektir.
ثم إن هذه الآية -وإن كان سياقها في المؤمنين والكافرين، وذِكْر الخصومة بينهم في الدار الآخرة-فإنها شاملة لكل متنازعين في الدنيا، فإنه تعاد عليهم الخصومة في الدار الآخرة.
Sonra bu ayet -bağlamı müminler ve kâfirler hakkında olup ahiret yurdunda aralarındaki husumeti zikretse de- dünyada aralarında anlaşmazlık bulunan herkesi kapsar; zira aralarındaki dava ahiret yurdunda yeniden görülecektir.
قال ابن أبي حاتم، ﵀: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد المقرئ، حدثنا سفيان، عن محمد بن عمرو، عن ابن حاطب -يعني يحيى بن عبد الرحمن-عن ابن الزبير، عن الزبير قال: لما نزلت: (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) قال الزبير: يا رسول الله، أتكرر علينا الخصومة؟ قال: "نعم". قال: إن الأمر إذًا لشديد.
İbn Ebî Hâtim rahimehullâh dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd el-Mukrî anlattı, bize Süfyân, Muhammed b. Amr'dan, o İbn Hâtıb'dan -yani Yahyâ b. Abdirrahmân'dan-, o İbnü'z-Zübeyr'den, o ez-Zübeyr'den rivayet etti; o şöyle demiştir: (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) ayeti indiğinde Zübeyr: "Ey Allah'ın Resûlü, aramızdaki husumet yeniden mi görülecek?" dedi. [Allah Resûlü]: "Evet" buyurdu. [Zübeyr]: "O halde bu iş gerçekten çok çetindir!" dedi.
وكذا رواه الإمام أحمد عن سفيان، وعنده زيادة: ولما نزلت: {ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ}
İmam Ahmed de bunu Süfyân'dan aynı şekilde rivayet etmiştir; onun rivayetinde şu ziyade yer almaktadır: { ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” [ayeti] indiğinde...
[التكاثر: ٨] قال الزبير: أي رسول الله، أي نعيم نسأل عنه؟ وإنما-يعني: هما الأسودان: التمر والماء-قال: "أما إن ذلك سيكون".
[et-Tekâsür: 8] “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” ayeti indiğinde Zübeyr: "Ey Allah'ın Resûlü, hangi nimetten sorguya çekileceğiz? Bizim [yediğimiz] sadece şu iki siyahtır -yani hurma ve su-" dedi. [Resûlullah]: "Haberiniz olsun ki o mutlaka gerçekleşecektir" buyurdu.
وقد روى هذه الزيادة الترمذي وابن ماجه، من حديث سفيان، به . وقال الترمذي: حسن.
Bu ziyadeyi Tirmizî ve İbn Mâce, Süfyân hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasendir" demiştir.
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا ابن نمير حدثنا محمد -يعني ابن عمرو-عن يحيى بن عبد الرحمن بن حاطب، عن عبد الله بن الزبير، عن الزبير بن العوام قال: لما نزلت هذه السورة على رسول الله ﷺ: (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) قال الزبير: أي رسول الله، أيكرر علينا ما كان بيننا في الدنيا مع خواص الذنوب؟ قال: "نعم ليكررن عليكم، حتى يُؤدَّى إلى كل ذي حق حقه". قال الزبير: والله إن الأمر لشديد.
İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Muhammed -yani İbn Amr- anlattı, Yahyâ b. Abdirrahmân b. Hâtıb'dan, o Abdullah b. ez-Zübeyr'den, o Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu sûre indiğinde: (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ * ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) Zübeyr: "Ey Allah'ın Resûlü, hususi günahlarımızla birlikte dünyada aramızda geçen şeyler bize tekrar mı sorulacak?" dedi. [Allah Resûlü]: "Evet, her hak sahibine hakkı verilinceye kadar size mutlaka tekrar sorulacaktır" buyurdu. Zübeyr: "Vallahi bu iş gerçekten çok çetindir!" dedi.
ورواه الترمذي من حديث محمد بن عمرو به وقال: حسن صحيح.
Tirmizî bunu Muhammed b. Amr hadisinden bu isnadla rivayet etmiş ve: "Hasen-sahihtir" demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة بن سعيد، حدثنا ابن لَهِيعة، عن أبي عُشَّانة، عن عقبة بن عامر قال: قال رسول الله ﷺ: "أول الخصمين يوم القيامة جاران". تفرد به أحمد .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, Ebû Uşşâne'den, o Ukbe b. Âmir'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde ilk davalaşacak olan iki hasım, iki komşudur" buyurdu. Bu rivayeti sadece Ahmed nakletmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا دراج عن أبي الهيثم ، عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: "والذي نفسي بيده، إنه ليختصم ، حتى الشاتان فيما انتطحتا" تفرد به أحمد .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasan b. Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Ebü'l-Heysem'den , o Ebû Saîd'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, iki koyun bile birbirlerini tos vurdukları hususunda muhakkak davalaşacaktır " buyurdu. Bu rivayeti sadece Ahmed nakletmiştir .
وفي المسند عن أبي ذر، ﵁ [أنه] قال: رأى رسول الله ﷺ شاتين ينتطحان، فقال: "أتدري فيم ينتطحان يا أبا ذر؟ " قلت: لا. قال: "لكن الله يدري وسيحكم بينهما" .
Müsned'de Ebû Zer'den radıyallâhu anh [onun şöyle] dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birbirini toslayan iki koyun gördü ve: "Ey Ebû Zer! Bunların ne için tosladıklarını biliyor musun?" buyurdu. Ben: "Hayır" dedim. Şöyle buyurdu: "Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir" .
وقال الحافظ أبو بكر البزار: حدثنا سهل بن بحر، حدثنا حيان بن أغلب، حدثنا أبي، حدثنا ثابت عن أنس [﵁] ، قال: قال رسول الله ﷺ: "يجاء بالإمام الخائن يوم القيامة، فتخاصمه الرعية فيفلجون عليه، فيقال له: سد ركنا من أركان جهنم".
Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr dedi ki: Bize Sehl b. Bahr anlattı, bize Hayyân b. Ağleb anlattı, bize babam anlattı, bize Sâbit, Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde hain yönetici getirilir, tebaası onunla davalaşır ve ona galip gelirler. Bunun üzerine ona: 'Cehennemin rükünlerinden bir rüknünü kapat!' denilir."
ثم قال: الأغلب بن تميم ليس بالحافظ.
Sonra [Bezzâr] şöyle dedi: el-Ağleb b. Temîm hâfız [güçlü bir râvi] değildir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، ﵄ (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) يقول: يخاصم الصادق الكاذب، والمظلوم الظالم، والمهدي الضال، والضعيف المستكبر. .
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Doğru sözlü yalancıyla, mazlum zalimle, hidayet üzere olan sapkınla, zayıf olan ise kibirlenenle davalaşacaktır. .
وقد روى ابن منده في كتاب "الروح"، عن ابن عباس أنه قال: يختصم الناس يوم القيامة، حتى تختصم الروح مع الجسد، فتقول الروح للجسد: أنت فعلت. ويقول الجسد للروح: أنت أمرت، وأنت سولت. فيبعث الله ملكا يفصل بينهما، فيقول [لهما] إن مثلكما كمثل رجل مقعد بصير والآخر ضرير، دخلا بستانا، فقال المقعد للضرير: إني أرى هاهنا ثمارا، ولكن لا أصل إليها. فقال له الضرير: اركبني فتناولها، فركبه فتناولها، فأيهما المعتدي؟ فيقولان: كلاهما. فيقول لهما الملك. فإنكما قد حكمتما على أنفسكما. يعني: أن الجسد للروح كالمطية، وهو راكبه.
İbn Mende "er-Rûh" adlı kitabında İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kıyamet gününde insanlar davalaşacak; hatta ruh cesetle davalaşacaktır. Ruh cesede: "Sen yaptın" diyecek; ceset de ruha: "Sen emrettin ve sen vesvese verip kışkırttın" diyecektir. Bunun üzerine Allah aralarını ayıracak bir melek gönderecektir. Melek [onlara] şöyle diyecektir: "Sizin durumunuz, biri kötürüm ama gören, diğeri ise görme engelli iki adamın durumuna benzer. Bir bahçeye girerler; kötürüm olan âmâya der ki: 'Ben şurada meyveler görüyorum fakat onlara ulaşamıyorum.' Âmâ da ona: 'Beni sırtına al da onları topla' der. O da onun sırtına biner ve meyveleri toplar. Bu durumda haddi aşan suçlu hangisidir?" İkisi de: "Her ikisidir" derler. Melek onlara der ki: "İşte kendi aleyhinize kendiniz hüküm verdiniz." Yani: Ceset ruh için bir binek gibidir, ruh da ona binendir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا جعفر بن أحمد بن عَوْسَجة، حدثنا ضرار، حدثنا أبو سلمة الخزاعي منصور بن سلمة، حدثنا القمي -يعني يعقوب بن عبد الله-عن جعفر بن المغيرة، عن سعيد بن جبير، عن ابن عمر [﵄] قال: نزلت هذه الآية، وما نعلم في أي شيء نزلت: (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) [قال] قلنا: من نخاصم؟ ليس بيننا وبين أهل الكتاب خصومة، فمن نخاصم؟ حتى وقعت الفتنة فقال ابن عمر: هذا الذي وعدنا ربنا ﷿-نختصم فيه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ca'fer b. Ahmed b. Evsece anlattı, bize Dırâr anlattı, bize Ebû Seleme el-Huzâî Mansûr b. Seleme anlattı, bize el-Kummî -yani Ya'kûb b. Abdillâh- Ca'fer b. el-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] rivayet etti; o şöyle demiştir: Şu ayet indiğinde biz onun ne hakkında indiğini bilmiyorduk: (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) [dedi ki] Biz dedik ki: "Kiminle davalaşacağız? Bizimle Ehl-i Kitap arasında bir husumet yok, o halde kiminle davalaşacağız?" Nihayet fitne vuku bulunca İbn Ömer şöyle dedi: "İşte Rabbimiz azze ve celle'nin hakkında davalaşacağımızı bize vadettiği şey budur."
ورواه النسائي عن محمد بن عامر، عن منصور بن سلمة، به .
Bunu Nesâî de Muhammed b. Âmir'den, o Mansûr b. Seleme'den aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقال أبو العالية [في قوله] (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) قال: يعني أهل القبلة.
Ebü'l-Âliye (ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ) [ayetinde] şöyle demiştir: Yani kıble ehli kastedilmektedir.
وقال ابن زيد: يعني أهل الإسلام وأهل الكفر.
İbn Zeyd ise: Yani İslam ehli ile küfür ehli kastedilmektedir, demiştir.
وقد قدمنا أن الصحيح العموم، والله أعلم.
Daha önce doğru olanın ayetin genel kapsamlı oluşu olduğunu belirtmiştik; en doğrusunu Allah bilir.
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٣٢) وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥)}.
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٣٢) وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥)} “Allah'a karşı yalan uyduran ve kendisine doğru geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? (32) Doğruyu getiren ve onu tasdik edenlere gelince, işte onlar sakınanların ta kendileridir. (33) Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. (34) Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtsün ve onları yapmakta oldukları amellerin en güzeliyle mükâfatlandırsın. (35)”
يقول تعالى مخاطبا للمشركين الذين افتروا على الله، وجعلوا معه آلهة أخرى، وادعوا أن الملائكة بنات الله، وجعلوا لله ولدا -تعالى الله عن قولهم علوا كبيرا-ومع هذا كذبوا بالحق إذ جاءهم على ألسنة رسل الله، صلوات الله [وسلامه] عليهم أجمعين، ولهذا قال: (فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ) أي: لا أحد أظلم من هذا؛ لأنه جمع بين طرفي الباطل،
Yüce Allah; O'na iftira eden, O'nunla birlikte başka ilahlar edinen, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden ve Allah'a çocuk isnat eden -Allah onların söylediklerinden yüceler yücesidir- ve bununla birlikte Allah'ın elçilerinin -Allah'ın salâtı [ve selâmı] hepsinin üzerine olsun- diliyle kendilerine geldiğinde hakkı yalanlayan müşriklere hitaben şöyle buyurmaktadır: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ } “Allah'a karşı yalan uyduran ve kendisine gelen doğruyu yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” Yani bundan daha zalim kimse yoktur; çünkü o, bâtılın iki ucunu bir araya getirmiştir:
كذب على الله، وكَذَّب رسول الله، قالوا الباطل وردوا الحق؛ ولهذا قال متوعدا لهم: (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ) وهم الجاحدون المكذبون.
Allah'a karşı yalan uydurmuş ve Allah'ın Resûlü'nü yalanlamıştır; batılı söylemiş ve hakkı reddetmişlerdir. Bu yüzden onları tehdit ederek: (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ) buyurmuştur; onlar inkârcı ve yalanlayıcı kimselerdir.
ثم قال: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ) قال مجاهد، وقتادة، والربيع بن أنس، وابن زيد: (الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) هو الرسول. وقال السدي: هو جبريل ﵇، (وَصَدَّقَ بِهِ) يعني: محمدا ﷺ.
Sonra: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ) buyurmuştur. Mücâhid, Katâde, er-Rebî' b. Enes ve İbn Zeyd: (الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) Resûl'dür, demişlerdir. es-Süddî: O Cibrîl'dir aleyhisselâm; (وَصَدَّقَ بِهِ) ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) قال: من جاء بلا إله إلا الله، (وَصَدَّقَ بِهِ) يعني: رسول الله ﷺ.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan şöyle nakletmiştir: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) "Lâ ilâhe illallâh"ı getiren kimsedir; (وَصَدَّقَ بِهِ) ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وقرأ الربيع بن أنس: "الذين جاءوا بالصدق" يعني: الأنبياء، "وصدقوا به" يعني: الأتباع.
er-Rebî' b. Enes ise şöyle okumuştur: "الذين جاءوا بالصدق" yani: Peygamberler; "وصدقوا به" yani: Tâbiler.
وقال ليث بن أبي سليم عن مجاهد: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ) قال: أصحاب القرآن المؤمنون يجيئون يوم القيامة، فيقولون: هذا ما أعطيتمونا، فعملنا فيه بما أمرتمونا.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den nakletmiştir: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ) hakkında şöyle demiştir: Kur'an ehli olan müminler kıyamet günü gelirler ve: "İşte bu bize verdiğiniz şeydir; biz de onda bize emrettiğiniz şeylerle amel ettik" derler.
وهذا القول عن مجاهد يشمل كل المؤمنين، فإن المؤمن يقول الحق ويعمل به، والرسول ﷺ أولى الناس بالدخول في هذه الآية على هذا التفسير، فإنه جاء بالصدق ، وصدق المرسلين، وآمن بما أنزل إليه من ربه والمؤمنون، كل آمن بالله وملائكته وكتبه ورسله.
Mücâhid'den gelen bu söz bütün müminleri kapsar; zira mümin hakkı söyler ve onunla amel eder. Bu tefsire göre bu ayetin kapsamına girmeye insanların en layığı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Çünkü o sıdkı getirmiş , elçileri tasdik etmiş, Rabbinden kendisine indirilene iman etmiş ve müminler de iman etmişlerdir; hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etmişlerdir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) هو رسول الله ﷺ (وَصَدَّقَ بِهِ) المسلمون .
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: (وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; (وَصَدَّقَ بِهِ) ise Müslümanlardır .
(أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ) قال ابن عباس: اتقوا الشرك.
(أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ) İbn Abbas şöyle demiştir: Şirkten sakınmışlardır.
(لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ) يعني: في الجنة، مهما طلبوا وجدوا، (ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ) كما قال في الآية الأخرى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ} [الأحقاف: ١٦].
(لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ) yani: Cennette, ne isterlerse bulurlar. (ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ * لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ) Nitekim diğer bir ayette şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ} “İşte onlar, cennetlikler arasında kendilerinden yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerinden geçeceğimiz kimselerdir. Bu, kendilerine vadolunmuş olan doğru bir vaaddir.” [Ahkâf: 16].
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ (٣٧) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٤٠)}.
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ (٣٧) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٤٠)} “Allah kuluna kâfi değil midir? Onlar ise seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. (36) Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak yoktur. Allah Azîz ve intikam sahibi değil midir? (37) Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka: 'Allah' diyeceklerdir. De ki: 'Gördünüz mü Allah'tan başka yalvardıklarınızı? Şayet Allah bana bir zarar vermek dilerse, onlar O'nun vereceği zararı giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül etsinler.' (38) De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; şüphesiz ben de yapmaktayım. Artık pek yakında bileceksiniz: (39) Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!' (40)”
يقول تعالى: (أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ) -وقرأ بعضهم: "عباده"-يعني أنه تعالى يكفي من عبده وتوكل عليه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: (أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ) -Bazıları bunu "عباده" (kullarına) şeklinde okumuştur- yani O Teâlâ, kendisine ibadet eden ve O'na tevekkül eden kimseye kâfidir.
وقال ابن أبي حاتم هاهنا: حدثنا أبو عبيد الله ابن أخي ابن، وهب حدثنا عمي، حدثنا أبو هانئ، عن أبي علي عمرو بن مالك الجنبي ، عن فضالة بن عبيد الأنصاري؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "أفلح من هدي إلى الإسلام، وكان عيشه كفافا، وقَنَعَ به".
İbn Ebî Hâtim burada şöyle demiştir: Bize Ebû Ubeydillâh İbn Ahî İbn Vehb anlattı, bize amcam anlattı, bize Ebû Hânî, Ebû Alî Amr b. Mâlik el-Cenbi'den , o da Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî'den rivayet etti ki kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: "İslâm'a hidayet edilen, geçimi yetecek kadar olan ve buna kanaat eden kimse kurtuluşa ermiştir."
ورواه الترمذي والنسائي من حديث حيوة بن شريح، عن أبي هانئ الخولاني، به . وقال الترمذي: صحيح.
Bunu Tirmizî ve Nesâî, Hayve b. Şüreyh'in Ebû Hânî el-Havlânî'den yaptığı rivayetle aynı şekilde nakletmişlerdir . Tirmizî: "Sahîhtir" demiştir.
(وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ) يعني: المشركين يخوفون الرسول ويتوعدونه بأصنامهم وآلهتهم التي يدعونها من دونه؛ جهلا منهم وضلالا؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ * وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ) أي: منيع الجناب لا يضام، من استند إلى جنابه ولجأ إلى بابه، فإنه العزيز الذي لا أعز منه، ولا أشد انتقاما منه، ممن كفر به وأشرك وعاند رسوله ﷺ.
(وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ) Yani: Müşrikler, cehaletleri ve sapkınlıkları sebebiyle Resûl'ü O'ndan başka yalvardıkları putları ve ilahları ile korkutup tehdit ediyorlar. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ * وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ) Yani O'nun yüce katına sığınan ve O'nun kapısına iltica eden kimseye asla haksızlık yapılamaz, O dokunulmazdır. Zira O, kendisinden daha üstünü olmayan Azîzdir ve O'nu inkâr eden, şirk koşan ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e inatla karşı çıkanlardan intikamı en şiddetli olandır.
وقوله: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) يعني: [أن] المشركين كانوا يعترفون بأن الله هو الخالق للأشياء كلها، ومع هذا يعبدون معه غيره، مما لا يملك لهم ضرا ولا نفعا؛ ولهذا قال: (قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ) أي: لا تستطيع شيئا من الأمر .
O'nun şu buyruğu: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) Yani: Müşrikler her şeyin yaratıcısının Allah olduğunu itiraf ediyorlardı; bununla birlikte O'nun yanı sıra kendilerine ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere tapıyorlardı. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ) Yani: Onlar bu işten hiçbir şeye güç yetiremezler .
وذكر ابن أبي حاتم هاهنا حديث قيس بن الحجاج، عن حنش الصنعاني، عن ابن عباس مرفوعا: "احفظ الله يحفظك، احفظ الله تجده تجاهك، تعرف إلى الله في الرخاء يعرفك في الشدة، إذا سألت فاسأل الله، وإذا استعنت فاستعن بالله، واعلم أن الأمة لو اجتمعوا على أن يضروك بشيء لم يكتبه الله عليك لم يضروك، ولو اجتمعوا على أن ينفعوك بشيء لم يكتبه الله لك لم ينفعوك، جفت الصحف، ورفعت الأقلام، واعمل لله بالشكر في اليقين، واعلم أن الصبر على ما تكره خير كثير، وأن النصر مع الصبر، وأن الفرج مع الكرب، وأن مع العسر يسرا" .
İbn Ebî Hâtim burada Kays b. Haccâc'ın Haneş es-San'ânî'den, onun da İbn Abbas'tan merfû olarak naklettiği şu hadisi zikretmiştir: "Allah'ı koru ki O da seni korusun. Allah'ı koru ki O'nu karşında bulasın. Bolluk anında Allah'ı tanı ki O da seni darlık anında tanısın. İstediğin zaman Allah'tan iste. Yardım dilediğin zaman Allah'tan yardım dile. Bil ki bütün ümmet, Allah'ın senin aleyhine yazmadığı bir şeyle sana zarar vermek üzere toplansalar sana zarar veremezler. Ve eğer Allah'ın senin lehine yazmadığı bir şeyle sana fayda vermek üzere bir araya gelseler sana fayda veremezler. Sayfalar kurudu, kalemler kaldırıldı. Yakîn içerisinde şükürle Allah için amel et. Bil ki hoşlanmadığın şeye sabretmekte pek çok hayır vardır; zafer sabırla beraberdir; ferahlık sıkıntıyla beraberdir ve muhakkak zorlukla beraber bir kolaylık vardır" .
(قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ) أي: الله كافيّ، عليه توكلت وعليه يتوكل المتوكلون، كما قال هود، ﵇، حين قال له قومه: {إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [هود: ٥٤ - ٥٦].
{قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ} “De ki: Allah bana yeter!” Yani: Allah bana kâfidir; O'na tevekkül ettim ve tevekkül edenler de yalnızca O'na tevekkül etsinler. Nitekim Hûd aleyhisselâm da kavmi kendisine şöyle dediğinde [böyle] demiştir: {إِنْ نَقُولُ إِلا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لا تُنْظِرُونِ * إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “«Biz ancak putlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz» dediler. [Hûd] dedi ki: «Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin O'ndan başka ortak koştuğunuz şeylerden uzağım! Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.»” [Hûd: 54-56].
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن عصام الأنصاري، حدثنا عبد الله بن بكر السهمي، حدثنا محمد بن حاتم، عن أبي المقدام -مولى آل عثمان-عن محمد بن كعب القرظي، حدثنا ابن عباس [﵄] -رفع الحديث إلى رسول الله ﷺ قال: "من أحب أن يكون أقوى الناس فليتوكل على الله، ومن أحب أن يكون أغنى الناس فليكن بما في يد الله أوثق [منه] بما في يديه، ومن أحب أن يكون أكرم الناس فليتق الله" .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Ahmed b. İsam el-Ensârî anlattı, bize Abdullah b. Bekr es-Sehmî anlattı, bize Muhammed b. Hâtim, Osman ailesinin azatlısı Ebü'l-Mikdâm'dan, o Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den anlattı, bize İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak naklederek anlattı ki şöyle buyurmuştur: "İnsanların en güçlüsü olmak isteyen kimse Allah'a tevekkül etsin; insanların en zengini olmak isteyen kimse Allah'ın katında olana kendi elinde olandan daha çok güvensin; insanların en değerlisi olmak isteyen kimse de Allah'tan sakınsın (takva sahibi olsun)" .
وقوله: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ) أي: على طريقتكم، وهذا تهديد ووعيد. . (إِنِّي عَامِلٌ) أي: على طريقتي ومنهجي، (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) أي: ستعلمون غب ذلك ووباله (مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ) أي: في الدنيا، (وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ) أي: دائم مستمر، لا محيد له عنه. وذلك يوم القيامة.
O'nun şu buyruğu: (قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ) yani: Durumunuza ve tuttuğunuz yola göre amel edin; bu bir tehdit ve uyarıdır. (إِنِّي عَامِلٌ) Yani: Kendi yolum ve metodum üzere amel etmekteyim. (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ) Yani: Bunun neticesini ve kötü sonucunu bileceksiniz: (مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ) Yani: Dünyada kendisini rezil edecek, (وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ) yani: Kendisinden kurtuluşu olmayan, ebedî ve sürekli bir azap kimin üzerine inecek! Bu da kıyamet günündedir.
{إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)}.
{إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)} “Şüphesiz Biz bu Kitabı insanlara hak olarak senin üzerine indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin. (41) Allah, ölümleri anında nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Böylece ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ibretler vardır. (42)”
يقول تعالى مخاطبا رسوله محمدا ﷺ: (إِنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ) يعني: القرآن (لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ) أي: لجميع الخلق من الإنس والجن لتنذرهم به، (فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ) أي: فإنما يعود نفع ذلك إلى نفسه، (وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا) أي: إنما يرجع وبال ذلك على نفسه، (وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) أي: بموكل أن يهتدوا، {إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} [هود: ١٢]، {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠].
Allah Teâlâ Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek şöyle buyurmaktadır: (إِنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ) Yani: Kur'an'ı (لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ) yani: Kendisiyle onları uyarman için insan ve cinden oluşan bütün yaratılmışlara indirdik. (فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ) Yani: Bunun faydası ancak kendi nefsine döner. (وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا) Yani: Bunun vebali de ancak kendi nefsine aittir. (وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ) Yani: Sen onların hidayete ermelerinden sorumlu bir vekil değilsin. {إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} [Hûd: 12] “Sen ancak bir uyarıcısın. Allah ise her şeye vekildir”, {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [er-Ra'd: 40] “Sana düşen ancak tebliğ etmektir, hesap görmek ise Bize aittir.”
ثم قال تعالى مخبرا عن نفسه الكريمة بأنه المتصرف في الوجود بما يشاء، وأنه يتوفى الأنفس الوفاة الكبرى، بما يرسل من الحفظة الذين يقبضونها من الأبدان، والوفاة الصغرى عند المنام، كما قال تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} [الأنعام: ٦٠، ٦١]، فذكر الوفاتين: الصغرى ثم الكبرى. وفي هذه الآية ذكر الكبرى ثم الصغرى؛ ولهذا قال: (اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) فيه دلالة على أنها تجتمع في الملأ الأعلى، كما ورد بذلك الحديث المرفوع الذي رواه ابن منده وغيره. وفي صحيحي البخاري ومسلم من حديث عبيد الله بن عمر، عن سعيد بن أبي سعيد، عن أبيه، عن أبي هريرة، ﵁،
Sonra Allah Teâlâ, varlık âleminde dilediği gibi tasarrufta bulunanın Kendisi olduğunu, bedenlerden canları alan hafaza [meleklerini] göndermesiyle büyük vefatı (ölümü) ve uyku anındaki küçük vefatı gerçekleştirenin de Kendisi olduğunu yüce Zâtından haber vererek şöyle buyurdu: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ} [الأنعام: ٦٠، ٦١] “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen O’dur. Sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi gündüzün diriltir (uyandırır). Sonra dönüşünüz ancak O’nadır. Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir. Size koruyucu [melekler] gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman, elçilerimiz (melekler) onun canını alırlar ve onlar [görevlerinde] asla kusur etmezler.” [En‘âm: 60, 61]. Böylece [bu ayetlerde] iki vefatı; önce küçük olanı, ardından da büyük olanı zikretmiştir. Bu ayette ise önce büyük olanı, ardından küçük olanı zikretmiştir; bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) bunda, İbn Mende ve başkalarının rivayet ettiği merfû hadiste geçtiği üzere, [ruhların] Mele-i A‘lâ’da bir araya geldiklerine dair delil vardır. Buhârî ve Müslim'in *Sahîh*lerinde Ubeydullah b. Ömer'den, onun Saîd b. Ebî Saîd'den, onun babasından, onun da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan [naklettiği hadiste şöyle geçmektedir]:
قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أوى أحدكم إلى فراشه فلْينْفُضْه بداخلة إزاره، فإنه لا يدري ما خلفه عليه، ثم ليقل: باسمك ربي وضعت جنبي، وبك أرفعه، إن أمسكت نفسي فارحمها، وإن أرسلتها فاحفظها بما تحفظ به عبادك الصالحين" .
Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden biriniz yatağına çekileceği zaman elbisesinin iç kısmıyla onu silkelesin; çünkü kendisinden sonra yatağa neyin girdiğini bilemez. Sonra şöyle desin: 'Rabbim! Senin isminle yanımı [yatağa] koydum ve Senin sayende onu kaldırırım. Eğer ruhumu tutarsan ona merhamet et; şayet onu salıverirsen, salih kullarını koruduğun şeyle onu da koru.'" .
وقال بعض السلف [﵏] يقبض أرواح الأموات إذا ماتوا، وأرواح الأحياء إذا ناموا، فتتعارف ما شاء الله تعالى أن تتعارف (فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ) التي قد ماتت ويرسل الأخرى إلى أجل مسمى.
Selef-i sâlihînden bazıları şöyle demiştir: Öldüklerinde ölülerin ruhlarını, uyuduklarında ise dirilerin ruhlarını kabzeder; böylece Allah Teâlâ'nın dilediği ölçüde birbirleriyle tanışırlar. (فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ) Ölmüş olanı tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir.
قال السدي: إلى بقية أجلها. وقال ابن عباس: يمسك أنفس الأموات، ويرسل أنفس الأحياء، ولا يغلط. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)
Süddî: "Ecelinin geri kalan kısmına kadar" demiştir. İbn Abbas da şöyle demiştir: Ölülerin nefislerini tutar, dirilerin nefislerini ise salıverir ve asla yanılmaz. (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ)
{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)}.
{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)} “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye sahip olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?' (43) De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra yalnız O'na döndürüleceksiniz.' (44) Allah tek başına anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri daralır; O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen yüzleri gülüverir. (45)”
يقول تعالى ذاما للمشركين في اتخاذهم شفعاء من دون الله، وهم الأصنام والأنداد، التي اتخذوها من تلقاء أنفسهم بلا دليل ولا برهان حداهم على ذلك، وهي لا تملك شيئا من الأمر، بل وليس لها عقل تعقل به، ولا سمع تسمع به، ولا بصر تبصر به، بل هي جمادات أسوأ حالا من الحيوان بكثير .
Allah Teâlâ, müşriklerin Allah'tan başka şefaatçiler edinmelerini yermektedir; bunlar, kendilerini buna sevk edecek hiçbir delil ve hüccet olmaksızın sırf kendi kafalarından uydurdukları putlar ve eş koştukları varlıklardır. Oysa bunlar hiçbir şeye mâlik değildirler; bilakis düşünecek bir akılları, işitecek bir kulakları, görecek bir gözleri dahi yoktur. Bilakis bunlar durumu hayvandan kat kat daha kötü olan cansız varlıklardır .
ثم قال: قل: أي يا محمد لهؤلاء الزاعمين أن ما اتخذوه شفعاء لهم عند الله، أخبرهم أن الشفاعة لا تنفع عند الله إلا لمن ارتضاه وأذن له، فمرجعها كلها إليه، {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ} [البقرة: ٢٥٥].
Sonra: "De ki:" yani ey Muhammed, edindikleri şeylerin Allah katında kendilerine şefaatçi olacağını iddia eden bu kimselere bildir ki; şefaat Allah katında ancak O'nun razı olduğu ve izin verdiği kimseye fayda verir. Bütün şefaat yetkisi O'na aittir: {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ} [el-Bakara: 255] “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?”
(لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: هو المتصرف في جميع ذلك. (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أي: يوم القيامة، فيحكم بينكم بعدله، ويجزي كلا بعمله.
(لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) Yani: Bütün bunlarda mutlak tasarruf sahibi O'dur. (ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) Yani: Kıyamet gününde O'na döndürüleceksiniz, böylece aranızda adaletiyle hükmedecek ve herkese amelinin karşılığını verecektir.
ثم قال تعالى ذاما للمشركين أيضا: (وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ) أي: إذا قيل: لا إله إلا الله (اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ) قال مجاهد: (اشْمَأَزَّتْ) انقبضت.
Sonra Allah Teâlâ müşrikleri yine yererek şöyle buyurmuştur: (وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ) Yani: "Lâ ilâhe illallâh" denildiği zaman (اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ) Mücâhid: "(اشْمَأَزَّتْ) daraldı/sıkıştı" demiştir.
وقال السدي: نفرت. وقال قتادة: كفرت واستكبرت. وقال مالك، عن زيد بن أسلم: استكبرت. كما قال تعالى: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} [الصافات: ٣٥]، أي: عن المتابعة والانقياد لها. فقلوبهم لا تقبل الخير، ومن لم يقبل الخير يقبل الشر؛ ولهذا قال: (وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ) أي: من الأصنام والأنداد، قاله مجاهد، (إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) أي: يفرحون ويسرون.
Süddî: "Nefretle yüz çevirdi" demiştir. Katâde: "İnkâr etti ve kibirlendi" demiştir. Mâlik, Zeyd b. Eslem'den: "Kibirlendi" dediğini rivayet etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} [es-Sâffât: 35] “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı.” Yani: Ona uymaktan ve boyun eğmekten [kaçınıp kibirlenirlerdi]. Onların kalpleri hayrı kabul etmez; hayrı kabul etmeyen kimse ise şerri kabul eder. Bundan dolayı [Allah Teâlâ]: (وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ) Yani: Putlar ve [Allah'a koşulan] eşler/ortaklar anıldığı zaman -bunu Mücâhid söylemiştir- (إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ) Yani: Sevinir ve neşelenirler, buyurmuştur.
{قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)}
{قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)} “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler konusunda aralarında ancak Sen hüküm verirsin.' (46) Eğer yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki o kötü azaptan kurtulmak için elbette onu fidye verirlerdi. Artık hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkmıştır. (47)”
يقول تعالى بعد ما ذكر عن المشركين ما ذكر من المذمة، لهم في حبهم الشرك، ونفرتهم عن التوحيد (قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) أي: ادع أنت الله وحده لا شريك له، الذي خلق السموات والأرض وفطرها، أي: جعلها على غير مثال سبق، (عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) أي: السر والعلانية، (أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) أي: في دنياهم ، ستفصل بينهم يوم معادهم ونشورهم، وقيامهم من قبورهم.
Allah Teâlâ, müşriklerin şirki sevmeleri ve tevhidden nefret etmeleri konusundaki yerilmesini zikrettikten sonra şöyle buyurmaktadır: (قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) Yani: Sen, gökleri ve yeri yoktan yaratan, yani onları daha önce benzeri olmaksızın var eden tek ve ortaksız Allah'a dua et. (عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ) Yani gizliyi de açığı da bilen. (أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) Yani: Dünyalarında ihtilaf ettikleri hususlarda; O, dönüş ve diriliş günlerinde, kabirlerinden kalktıklarında aralarında hükmünü verecektir.
وقال مسلم في صحيحه: حدثنا عبد بن حميد، حدثنا عمر بن يونس، حدثنا عكرمة بن عمار، حدثنا يحيى بن أبي كثير، حدثني أبو سلمة بن عبد الرحمن قال: سألت عائشة [﵂] بأي شيء كان رسول الله ﷺ يفتتح صلاته إذا قام من الليل؟ قالت: كان إذا قام من الليل افتتح صلاته: "اللهم رب جبريل وميكائيل وإسرافيل، فاطر السموات والأرض، عالم الغيب والشهادة، أنت تحكم بين عبادك فيما كانوا فيه يختلفون، اهدني لما اختلف فيه من الحق بإذنك، إنك تهدي من تشاء إلى صراط مستقيم" وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، وأخبرنا سهيل بن أبي صالح وعبد الله بن عثمان بن خُثَيم، عن عون بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، عن عبد الله بن مسعود أن رسول الله ﷺ قال: "من قال: اللهم فاطر السموات والأرض، عالم الغيب والشهادة، إني أعهد إليك في هذه الدنيا أني أشهد أن لا إله إلا أنت وحدك لا شريك لك، وأن محمدا عبدك ورسولك، فإنك إن تكلني إلى نفسي تقربني من الشر وتباعدني من الخير، وإني لا أثق إلا برحمتك، فاجعل لي عندك عهدا تُوَفِّينيه يوم القيامة، إنك لا تخلف الميعاد، إلا قال الله، ﷿، لملائكته يوم القيامة: إن عبدي قد عهد إلي عهدا فأوفوه إياه، فيدخله الله الجنة".
Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir : Bize Abd b. Humeyd anlattı, bize Ömer b. Yûnus anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Âişe'ye [radıyallâhu anhâ] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gece namaza kalktığı vakit namazına ne ile başladığını sordum. Şöyle dedi: Gece kalktığı zaman namazına şöyle başlardı: "Ey Cebrâil'in, Mîkâil'in ve İsrâfîl'in Rabbi, gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler konusunda aralarında ancak Sen hüküm verirsin. İhtilaf edilen hususlarda hakka ulaşmayı izninle bana nasip eyle; şüphesiz Sen dilediğini dosdoğru yola iletirsin." İmam Ahmed de şöyle demiştir : Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Süheyl b. Ebî Sâlih ve Abdullah b. Osmân b. Huseym, Avn b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Bu dünya hayatında Senden başka hiçbir ilah olmadığına, tek ve ortaksız olduğuna, Muhammed'in de Senin kulun ve resûlün olduğuna şehadet ettiğime dair Sana söz veriyorum. Şüphesiz Sen beni nefsime bırakırsan beni şerre yaklaştırır ve hayırdan uzaklaştırırsın. Ben ancak Senin rahmetine güvenirim. Kıyamet gününde bana tastamam ödeyeceğin bir ahit kıl benim için katında; şüphesiz Sen sözünden dönmezsin' derse, Allah Azze ve Celle kıyamet gününde meleklerine: 'Kulum Bana bir ahitte bulundu, onu kendisine tastamam ödeyin' der ve Allah onu cennete girdirir."
قال سهيل: فأخبرت القاسم بن عبد الرحمن أن عونا أخبر بكذا وكذا؟ فقال: ما في أهلنا جارية إلا وهي تقول هذا في خدرها. انفرد به الإمام أحمد .
Süheyl dedi ki: Ben de Kāsım b. Abdirrahmân'a Avn'ın böyle böyle haber verdiğini ilettim. Bunun üzerine o: "Bizim ailede bunu örtüsünün (odasının) arkasında söylemeyen hiçbir cariye yoktur" dedi. Bu hadisi rivayet etmekte İmam Ahmed tek kalmıştır .
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعة، حدثني حُييّ بن عبد الله؛ أن
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasen anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bana Huyey b. Abdillâh anlattı; [şöyle ki:]
أبا عبد الرحمن حدثه قال: أخرج لنا عبد الله بن عمرو قرطاسا وقال: كان رسول الله ﷺ يعلمنا يقول: "اللهم فاطر السموات والأرض، عالم الغيب والشهادة، أنت رب كل شيء، وإله كل شيء، أشهد أن لا إله إلا أنت، وحدك لا شريك لك، وأن محمدا عبدك ورسولك، والملائكة يشهدون، أعوذ بك من الشيطان وشركه، وأعوذ بك أن أقترف على نفسي إثما، أو أجره إلى مسلم".
Ebû Abdirrahmân kendisine şöyle anlatmıştır: Abdullah b. Amr bize bir kâğıt çıkardı ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle dememizi öğretirdi: "Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Sen her şeyin Rabbi ve her şeyin ilahısın. Şehadet ederim ki Senden başka hiçbir ilah yoktur, teksin ve ortağın yoktur; Muhammed de Senin kulun ve resûlündür, melekler de buna şahittir. Şeytandan ve onun şirke düşürmesinden Sana sığınırım; kendi aleyhime bir günah işlemekten yahut onu bir Müslümana yüklemekten (sürüklemekten) Sana sığınırım."
قال أبو عبد الرحمن: كان رسول الله ﷺ يعلمه عبد الله بن عمرو أن يقول ذلك حين يريد أن ينام. تفرد به أحمد أيضا .
Ebû Abdirrahmân dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Abdullah b. Amr'a uyumak istediği vakit söylemesini öğretirdi. Bu rivayette de Ahmed tek kalmıştır .
وقال [الإمام] أحمد أيضا: حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا ابن عياش ، عن محمد بن زياد الألهاني، عن أبي راشد الحُبْرَاني قال: أتيت عبد الله بن عمرو فقلت له: حدثنا ما سمعت من رسول الله ﷺ. فألقى بين يَدَي صحيفة فقال: هذا ما كتب لي رسول الله ﷺ، فنظرت فيها فإذا فيها أن أبا بكر الصديق قال: يا رسول الله، علمني ما أقول إذا أصبحت وإذا أمسيت. فقال له رسول الله ﷺ: "يا أبا بكر، قل اللهم فاطر السموات والأرض، عالم الغيب والشهادة، لا إله إلا أنت، رب كل شي ومليكه، أعوذ بك من شر نفسي، وشر الشيطان وشركه، أو أقترف على نفسي سوءا، أو أجره إلى مسلم".
[İmam] Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Halef b. el-Velîd anlattı, bize İbn Ayyâş, Muhammed b. Ziyâd el-Elhânî'den, o da Ebû Râşid el-Hubrânî'den naklederek anlattı, dedi ki: Abdullah b. Amr'a geldim ve ona: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiklerini bize anlat" dedim. Önüme bir sayfa bıraktı ve: "İşte bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in benim için yazdığıdır" dedi. Sayfaya baktım, içinde Ebû Bekir es-Sıddîk'ın: "Ey Allah'ın Resûlü! Sabaha ve akşama erdiğimde söyleyeceğim şeyleri bana öğret" dediği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de ona şöyle buyurduğu yazılıydı: "Ey Ebû Bekir, şöyle de: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Senden başka hiçbir ilah yoktur, her şeyin Rabbi ve Mâliki Sensin. Nefsimin şerrinden, şeytanın şerrinden ve onun şirke düşürmesinden yahut kendi aleyhime bir kötülük işlemekten ya da onu bir Müslümana yüklemekten Sana sığınırım.'"
ورواه الترمذي، عن الحسن بن عرفة، عن إسماعيل بن عياش ، به ، وقال: حسن غريب من هذا الوجه.
Bunu Tirmizî, Hasen b. Arafe'den, o İsmâil b. Ayyâş'tan aynı isnatla rivayet etmiş ve: "Bu vecihten hasen-garibtir" demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هاشم، حدثنا شيبان، عن ليث، عن مجاهد قال: قال أبو بكر الصديق: أمرني رسول الله ﷺ أن أقول إذا أصبحت وإذا أمسيت، وإذا أخذت مضجعي من الليل: "اللهم فاطر السموات والأرض" إلى آخره .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hâşim anlattı, bize Şeybân, Leys'ten, o da Mücâhid'den naklederek anlattı; dedi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabaha ve akşama erdiğimde ve gece yatağıma girdiğimde: "اللهم فاطر السموات والأرض" sonuna kadar okumamı emretti .
وقوله: (وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا) وهم المشركون، (مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ) أي: ولو أن جميع ملك الأرض وضعفه معه (لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ) أي: الذي أوجبه الله لهم يوم القيامة، ومع هذا لا يُتقبل منهم الفداء ولو كان ملء الأرض ذهبا، كما قال في الآية الأخرى: (وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ) أي: وظهر لهم من الله من العذاب والنكال بهم ما لم يكن في بالهم ولا في حسابهم،.
O'nun şu buyruğu: (وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا) onlar müşriklerdir, (مَا فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ) yani: Yeryüzündeki mülkün tamamı ve onunla birlikte bir katı daha onların olsaydı, (لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ) yani: Kıyamet gününde Allah'ın onlar için gerekli kıldığı o kötü azaptan kurtulmak için bunu verirlerdi; bununla birlikte yeryüzü dolusu altın dahi olsa onlardan fidye kabul edilmez. Nitekim diğer ayette belirtildiği gibi: (وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ) Yani: Allah tarafından, onların akıllarının ucundan bile geçmeyen ve hiç hesaba katmadıkları azap ve ceza karşılarına çıkmıştır.
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨)}.
{وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨)} “Kazandıkları kötülükler karşılarına çıkmış ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıvermiştir. (48)”
(وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا) أي: وظهر لهم جزاء ما اكتسبوا في الدار الدنيا من المحارم والمآثم، (وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) أي: وأحاط بهم من العذاب والنكال ما كانوا يستهزئون به في الدار الدنيا.
(وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا) yani: Dünya yurdunda işledikleri haramların ve günahların cezası karşılarına çıkmış; (وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) yani: Dünya yurdunda alay edip durdukları o azap ve ibret verici ceza kendilerini kuşatıvermiştir.
{فَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)}.
{فَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman Bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona bir nimet lütfettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. (49) Onlardan öncekiler de bunu söylemişti ama kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. (50) Böylece kazandıkları kötülükler başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıkları kötülükler başlarına gelecektir ve onlar [Bizi] aciz bırakacak değillerdir. (51) Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır. (52)”
يقول تعالى مخبرا عن الإنسان أنه في حال الضراء يَضْرَع إلى الله، ﷿، وينيب إليه ويدعوه، وإذا خوله منه نعمة بغى وطغى، وقال: (إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ) أي: لما يعلم الله من استحقاقي له، ولولا أني عند الله تعالى خصيص لما خَوَّلني هذا!
Allah Teâlâ insandan haber vererek onun sıkıntı anında Allah Azze ve Celle'ye yalvardığını, O'na yönelip dua ettiğini; katından ona bir nimet bahşettiğinde ise haddi aşıp azgınlaştığını ve: (إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ) yani: "Allah bunu hak ettiğimi bildiği için bana verdi, şayet ben Allah Teâlâ katında seçkin bir konuma sahip olmasaydım bunu bana lütfetmezdi!" dediğini bildirmektedir.
قال قتادة: {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} على خيرٍ عندي.
Katâde: "{عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} bendeki bir hayır sebebiyle" [anlamındadır] demiştir.
قال الله ﷿: (بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ) أي: ليس الأمر كما زعموا، بل [إنما] أنعمنا عليه بهذه النعمة لنختبره فيما أنعمنا عليه، أيطيع أم يعصي؟ مع علمنا المتقدم بذلك، فهي فتنة أي: اختبار، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) فلهذا يقولون ما يقولون، ويدعون ما يدعون.
Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: (بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ) Yani: Durum onların iddia ettiği gibi değildir; aksine Biz ona bu nimeti, hakkındaki önceden var olan bilgimizle birlikte, itaat mi edecek yoksa isyan mı edecek diye kendisini imtihan etmek için verdik. Dolayısıyla o bir fitne, yani bir imtihandır. (وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) İşte bu yüzden söylediklerini söyler ve iddia ettiklerini iddia ederler.
(قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: قد قال هذه المقالة وزعم هذا الزعم وادعى هذه الدعوى، كثير ممن سلف من الأمم (فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) أي: فما صح قولهم ولا منعهم جمعهم وما كانوا يكسبون.
(قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) Yani: Geçmiş ümmetlerden pek çoğu bu sözü söylemiş, bu zanda bulunmuş ve bu iddiada bulunmuştu. (فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ) Yani: Ne söyledikleri doğru çıktı ne de topladıkları mallar ve kazandıkları şeyler kendilerini [azaptan] koruyabildi.
(فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ) أي: من المخاطبين (سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا) أي: كما أصاب أولئك، (وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ) كما قال تعالى مخبرا عن قارون أنه قال له قومه: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ * وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ * قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} [القصص: ٧٦ - ٧٨]، وقال تعالى: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [سبأ: ٣٥].
(فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلاءِ) Yani: Kendilerine hitap edilenlerden, (سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا) yani: Tıpkı öncekilerin başına geldiği gibi, (وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ) Nitekim Allah Teâlâ Kārûn hakkında haber vererek kavminin ona şöyle dediğini bildirmiştir: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ * وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ * قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} [el-Kasas: 76-78] “Şımarma! Çünkü Allah şımaranları sevmez. Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde fesat arama. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez. O dedi ki: 'Bu bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.' O bilmedi mi ki Allah, ondan önceki nesillerden kendisinden daha güçlü ve daha çok mal toplamış olanları helak etmiştir? Mücrimlere günahları sorulmaz.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالا وَأَوْلادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} [Sebe': 35] “Ve dediler ki: 'Biz mallar ve evlatlarca daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz.'”
وقوله: (أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ) أي: يوسعه على قوم ويضيقه على آخرين، (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ) أي: لعبرا وحججا.
Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine genişletir ve [dilediğine] daraltır?” buyruğu; yani bir topluluğa [rızkı] genişletir, diğerlerine ise daraltır. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için deliller vardır.” [buyruğu ise]; yani ibretler ve kesin deliller vardır [anlamındadır].
{قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦)}
{قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦)} “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53) Başınıza azap gelip çatmadan önce Rabbinize dönün ve O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız. (54) Siz hiç farkında olmadan azap ansızın başınıza gelmeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; (55) Bir kimsenin şöyle diyeceği [günden önce]: 'Allah'a karşı işlediğim kusurlardan dolayı yazıklar olsun bana! Gerçekten ben alay edenlerdendim.' (56)”
هذه الآية الكريمة دعوة لجميع العصاة من الكفرة وغيرهم إلى التوبة والإنابة، وإخبار بأن الله يغفر الذنوب جميعا لمن تاب منها ورجع عنها، وإن كانت مهما كانت وإن كثرت وكانت مثل زبد البحر. ولا يصح حمل هذه [الآية] على غير توبة ؛ لأن الشرك لا يغفر لمن لم يتب منه.
Bu yüce ayet, kâfirler ve diğerleri de dâhil olmak üzere bütün günahkârları tövbeye ve Allah'a yönelmeye bir davettir; ayrıca her ne olursa olsun, ne kadar çok ve deniz köpüğü kadar dahi olsa, günahlardan tövbe edip vazgeçen kimsenin bütün günahlarını Allah'ın bağışlayacağını bildirmektedir. Bu ayeti tövbe dışındaki durumlara hamletmek doğru olmaz; zira şirk, tövbe etmeyen kimse için bağışlanmaz.
وقال البخاري: حدثنا إبراهيم بن موسى، أخبرنا هشام بن يوسف؛ أن ابن جريج أخبرهم: قال يعلى: إن سعيد بن جبير أخبره عن ابن عباس [﵄] ؛ أن ناسا من أهل الشرك كانوا قد قتلوا فأكثروا، وزنوا فأكثروا. فأتوا محمدا ﷺ فقالوا: إن الذي تقول وتدعو إليه لحسن لو تخبرنا أن لما عملنا كفارة. فنزل: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ} [الفرقان: ٦٨]، ونزل [قوله] : (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ).
Buhârî şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. Mûsâ anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf haber verdi; İbn Cüreyc'in kendilerine haber verdiğine göre Ya'lâ şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr, İbn Abbas'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle haber vermiştir: Şirk ehlinden bazı insanlar vardı ki çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Senin söylediğin ve davet ettiğin şey elbette çok güzeldir; şayet işlediklerimize bir kefaret olduğunu bize bildirirsen [Müslüman oluruz]" dediler. Bunun üzerine: {وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ} [el-Furkān: 68] “Onlar ki, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler” ayeti ve şu buyruk indi: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ).
وهكذا رواه مسلم وأبو داود والنسائي، من حديث ابن جريج، عن يعلى بن مسلم المكي، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، به .
Bunu Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî de İbn Cüreyc'in Ya'lâ b. Müslim el-Mekkî'den, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbas'tan yaptığı rivayetle aynı şekilde aktarmışlardır .
والمراد من الآية الأولى قوله: {إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا} الآية. [الفرقان: ٧٠].
İlk ayetten murad, {إِلا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا} [el-Furkān: 70] “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amelde bulunanlar müstesnadır...” ayetidir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا أبو قبيل قال: سمعت أبا عبد الرحمن المري يقول: سمعت ثوبان -مولى رسول الله ﷺ-يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما أحب أن لي الدنيا وما فيها بهذه الآية: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) إلى آخر الآية"، فقال رجل: يا رسول الله، فمن أشرك؟ فسكت النبي ﷺ ثم قال: "ألا ومن أشرك" ثلاث مرات. تفرد به الإمام أحمد .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hasen anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Ebû Kabîl anlattı, dedi ki: Ebû Abdirrahmân el-Mürrî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Şu (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ) ayetinin sonuna kadar olan kısmının karşılığında dünya ve içindekilerin benim olmasını istemem." Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, ya şirk koşan?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu, sonra üç defa: "Haberiniz olsun, şirk koşan da!" buyurdu. Bu rivayette İmam Ahmed tek kalmıştır .
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا سريج بن النعمان، حدثنا روح بن قيس، عن أشعث بن جابر الحداني، عن مكحول، عن عمرو بن عَبَسة قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ، شيخ كبير يدعم على عصا له، فقال: يا رسول الله إن لي غدرات وفجرات، فهل يغفر لي؟ فقال: "ألست تشهد أن لا إله إلا الله؟ " قال: بلى، وأشهد أنك رسول الله. فقال: "قد غفر لك غدراتك وفجراتك". تفرد به أحمد.
İmam Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Süreyc b. en-Nu'mân anlattı, bize Ravh b. Kays, Eş'as b. Câbir el-Huddânî'den, o Mekhûl'den, o da Amr b. Abese'den naklederek anlattı; dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaşlı, bastonuna dayanan bir adam geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim vefasızlıklarım ve günahlarım var; benim [günahlarım] bağışlanır mı?" dedi. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Sen, Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmiyor musun?» buyurdu. O da: "Evet, senin de Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ediyorum" dedi. [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Vefasızlıkların ve günahların kesinlikle bağışlanmıştır» buyurdu. Bu hadisi yalnızca Ahmed rivayet etmiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا حماد بن سلمة، عن ثابت، عن شهر بن حوشب ، عن أسماء بنت يزيد قالت: سمعت رسول الله ﷺ يقرأ: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} [هود: ٤٦] وسمعته يقول: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا) ولا يبالي (إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ)
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Şehr b. Havşeb'den, o da Esmâ bint Yezîd'den naklederek anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} [Hûd: 46] “O, salih olmayan bir ameldir” şeklinde okurken ve şöyle buyururken işittim: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا) ve [hiçbir şeye] aldırmaz (إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ).
ورواه أبو داود والترمذي، من حديث ثابت، به .
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Sâbit'in rivayetinden aynı şekilde nakletmişlerdir .