فهذه الأحاديث كلها دالة على أن المراد: أنه يغفر جميع ذلك مع التوبة، ولا يقنطن عبد من رحمة الله، وإن عظمت ذنوبه وكثرت؛ فإن باب التوبة والرحمة واسع، قال الله تعالى: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} [التوبة: ١٠٤]، وقال تعالى: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [النساء: ١١٠]، وقال تعالى في حق المنافقين: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ تَابُوا} [النساء: ١٤٥، ١٤٦]، وقال {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [المائدة: ٧٣]، ثم قال {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [المائدة: ٧٤]، وقال {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا} [البروج: ١٠].
Bütün bu hadisler, kastedilen mananın; tövbe ile birlikte bütün bunların bağışlanacağı ve günahları ne kadar büyük ve çok olsa da hiçbir kulun Allah'ın rahmetinden asla ümidini kesmemesi gerektiği olduğuna delalet etmektedir. Zira tövbe ve rahmet kapısı geniştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} [et-Tevbe: 104] “Bilmediler mi ki, kullarından tövbeyi kabul eden ancak Allah'tır”, ve yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [en-Nisâ: 110] “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhametli bulur.” Münafıklar hakkında da şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا * إِلا الَّذِينَ تَابُوا} [en-Nisâ: 145, 146] “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar. Onlar için asla bir yardımcı bulamazsın. Ancak tövbe edenler müstesna...” Yine şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [el-Mâide: 73] “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır.” Sonra da şöyle buyurmuştur: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [el-Mâide: 74] “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Ve yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا} [el-Burûc: 10] “Şüphesiz mümin erkeklerle mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler...”
قال الحسن البصري: انظر إلى هذا الكرم والجود، قتلوا أولياءه وهو يدعوهم إلى التوبة والمغفرة!.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Şu kerem ve cömertliğe bir bakın ; O'nun dostlarını öldürdüler, O ise onları tövbeye ve bağışlanmaya davet ediyor!.
والآيات في هذا كثيرة جدا.
Bu konudaki ayetler pek çoktur.
وفي الصحيحين عن أبي سعيد، عن رسول الله ﷺ، حديث الذي قتل تسعا وتسعين نفسا، ثم ندم وسأل عابدا من عُبَّاد بني إسرائيل: هل له من توبة؟ فقال: لا. فقتله وأكمل به مائة. ثم سأل عالما من علمائهم: هل له من توبة؟ فقال: ومن يحول بينك وبين التوبة؟ ثم أمره بالذهاب إلى قرية يعبد الله فيها، فقصدها فأتاه الموت في أثناء الطريق، فاختصمت فيه ملائكة الرحمة وملائكة العذاب، فأمر الله أن يقيسوا ما بين الأرضين، فإلى أيهما كان أقرب فهو منها. فوجدوه أقرب إلى الأرض التي هاجر إليها بشبر، فقبضته ملائكة الرحمة. وذكر أنه نأى بصدره عند الموت، وأن الله أمر البلدة الخيرة أن تقترب، وأمر تلك البلدة أن تتباعد هذا معنى الحديث، وقد كتبناه في موضع آخر بلفظه.
Sahîhayn'da Ebû Saîd'den [rivayetle], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi yer almaktadır: [Vaktiyle] doksan dokuz cana kıyan, ardından pişman olup İsrâiloğulları âbidlerinden birine: "Kendisi için tövbe [imkânı] var mıdır?" diye soran kimsenin hadisi[dir]. O: "Hayır" deyince onu da öldürmüş ve onunla [sayıyı] yüze tamamlamıştır. Sonra onların âlimlerinden birine: "Kendisi için tövbe [imkânı] var mıdır?" diye sormuş, o da: "Seninle tövbe arasına kim engel olabilir ki?" demiştir. Ardından ona, içinde Allah'a ibadet edilen bir köye gitmesini emretmiş, o da oraya yönelmiş fakat yol esnasında ölüm ona gelip çatmıştır. Bunun üzerine rahmet melekleri ile azap melekleri onun hakkında çekişmişler, Allah da iki yer arasını ölçmelerini, hangisine daha yakınsa oradan sayılmasını emretmiştir. Onu, hicret ettiği toprağa bir karış daha yakın bulmuşlar ve böylece onu rahmet melekleri kabzetmiştir (canını almıştır). Ölüm anında göğsüyle [oraya doğru] yöneldiği ve Allah'ın hayırlı beldeye yaklaşmasını, öteki beldeye ise uzaklaşmasını emrettiği zikredilmiştir. Bu, hadisin manasıdır; onu başka bir yerde lafzıyla [birebir] yazmıştık.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، ﵄ [في] قوله: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا) إلى آخر الآية، قال: قد دعا الله إلى مغفرته من زعم أن المسيح هو الله، ومن زعم أن المسيح هو ابن الله، ومن زعم أن عزيرا ابن الله، ومن زعم أن الله فقير، ومن زعم أن يد الله مغلولة، ومن زعم أن الله ثالث ثلاثة، يقول الله تعالى لهؤلاء: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [المائدة: ٧٤] ثم دعا إلى توبته من هو أعظم قولا من هؤلاء، من قال: {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} [النازعات: ٢٤]، وقال {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} [القصص: ٣٨]. قال ابن عباس [﵄] من آيس عباد الله من التوبة بعد هذا فقد جحد كتاب الله، ولكن لا يقدر العبد أن يتوب حتى يتوب الله عليه.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan , (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا) ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında [şöyle dediğini] aktarmıştır : "Allah; Mesîh'in Allah olduğunu iddia edeni, Mesîh'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia edeni, Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia edeni, Allah'ın fakir olduğunu iddia edeni, Allah'ın elinin bağlı olduğunu iddia edeni ve Allah'ın üçün üçüncüsü olduğunu iddia edeni bağışlanmasına davet etmiştir. Allah Teâlâ bunlara şöyle buyurmaktadır: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [el-Mâide: 74] “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Sonra bunlardan daha büyük söz söyleyenleri; {أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى} [en-Nâziât: 24] “Sizin en yüce rabbiniz benim” ve {مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي} [el-Kasas: 38] “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” diyeni de tövbesine davet etmiştir. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir : Bundan sonra Allah'ın kullarını tövbeden ümitsizliğe düşüren kimse, Allah'ın Kitabı'nı inkâr etmiş olur; ancak Allah kuluna tevfik vermedikçe kul tövbe etmeye güç yetiremez.
وروى الطبراني من طريق الشعبي، عن شُتَير بن شَكَل أنه قال: سمعت ابن مسعود يقول إن أعظم آية في كتاب الله: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} [البقرة: ٢٥٥]، وإن أجمع آية في القرآن بخير وشر: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ} [النحل: ٩٠]، وإن أكثر آية في القرآن فرجا في سورة الغرف: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ)، وإن أشد آية في كتاب الله تصريفا {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} [الطلاق: ٢، ٣]. فقال له مسروق: صدقت.
Taberânî, Şa'bî tarikiyle Şüteyr b. Şekel'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Mes'ûd'u şöyle derken işittim: Allah'ın Kitabı'ndaki en büyük ayet: {اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} [el-Bakara: 255] “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir, kayyûmdur” ayetidir. Kur'an'da iyilik ve kötülüğü en kapsamlı şekilde toplayan ayet: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ} [en-Nahl: 90] “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” ayetidir. Kur'an'da en çok ferahlık veren ayet el-Guref (ez-Zümer) Suresi'ndeki: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ) ayetidir. Allah'ın Kitabı'nda [kurtuluş yollarını] en çok açıp genişleten ayet ise {وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ} [et-Talâk: 2, 3] “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu sağlar ve onu hiç ummadığı yerden rızıklandırır” ayetidir. Bunun üzerine Mesrûk ona: "Doğru söyledin" demiştir.
وقال الأعمش، عن أبي سعيد، عن أبي الكنود قال: مر عبد الله -يعني ابن مسعود-على قاص، وهو يذكر الناس، فقال: يا مذكر لم تُقَنِّط الناس؟ ثم قرأ: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ) رواه ابن أبي حاتم.
A'meş, Ebû Saîd'den, o da Ebü'l-Kenûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- insanlara vaaz edip hatırlatmada bulunan bir kıssacıya rastladı ve: "Ey vaiz, insanları niçin ümitsizliğe düşürüyorsun ?" dedi. Sonra da: (قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ) ayetini okudu. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
ذكر أحاديث فيها نفي القنوط:
Ümitsizliği nefyeden hadislerin zikri:
قال الإمام أحمد: حدثنا سريج بن النعمان، حدثنا أبو عبيدة عبد المؤمن بن عبيد الله، حدثني أخشن السدوسي قال: دخلت على أنس بن مالك فقال سمعت رسول الله ﷺ يقول: "والذي نفسي بيده، لو أخطأتم حتى تملأ خطاياكم ما بين السماء والأرض، ثم استغفرتم الله لغفر لكم، والذي نفس محمد بيده، لو لم تخطئوا لجاء الله بقوم يخطئون، ثم يستغفرون الله فيغفر لهم" تفرد به [الإمام] أحمد. وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق بن عيسى حدثني ليث حدثني محمد بن قيس -قاص عمر بن عبد العزيز-عن أبي صِرْمة، عن أبي أيوب الأنصاري، ﵁، أنه قال حين حضرته الوفاة: قد كنت كتمت منكم شيئا سمعته من رسول الله ﷺ يقول: "لولا أنكم تذنبون، لخلق الله
İmam Ahmed dedi ki: Bize Süreyc b. en-Nu'mân anlattı, bize Ebû Ubeyde Abdülmü'min b. Ubeydillâh anlattı, bana Ahşen es-Sedûsî anlattı ve şöyle dedi: Enes b. Mâlik'in yanına girdim, o da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «والذي نفسي بيده، لو أخطأتم حتى تملأ خطاياكم ما بين السماء والأرض، ثم استغفرتم الله لغفر لكم، والذي نفس محمد بيده، لو لم تخطئوا لجاء الله بقوم يخطئون، ثم يستغفرون الله فيغفر لهم» «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer günahlarınız yer ile gök arasını dolduracak kadar hata etseniz, sonra da Allah'tan bağışlanma dileseniz, [Allah] sizi mutlaka bağışlar. Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, şayet siz hiç hata etmeseydiniz, Allah mutlaka hata edip ardından Allah'tan mağfiret dileyecek ve O'nun da kendilerini bağışlayacağı bir kavim getirirdi.» Bunu sadece [İmam] Ahmed rivayet etmiştir. İmam Ahmed dedi ki: Bize İshâk b. Îsâ anlattı, bana Leys anlattı, bana Ömer b. Abdilazîz'in vaizi Muhammed b. Kays, Ebû Sırma'dan, o da Ebû Eyyûb el-Ensârî radıyallâhu anh'tan anlattı; vefatı yaklaştığı sırada o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir şeyi sizden gizlemiştim; O şöyle buyuruyordu: «لولا أنكم تذنبون، لخلق الله» «Şayet siz günah işlemeseydiniz, Allah mutlaka... yaratırdı
قوما يذنبون فيغفر لهم".
günah işleyen ve bağışlanacak olan bir kavim yaratırdı."
هكذا رواه الإمام أحمد، وأخرجه مسلم في صحيحه، والترمذي جميعا، عن قتيبة، عن الليث بن سعد به . ورواه مسلم من وجه آخر به، عن محمد بن كعب القرظي، عن أبي صرمة -وهو الأنصاري صحابي-عن أبي أيوب به .
Bunu İmam Ahmed bu şekilde rivayet etmiştir. Müslim de Sahîh'inde ve Tirmizî de hep birlikte Kuteybe'den, o Leys b. Sa'd'dan aynı şekilde tahric etmişlerdir . Müslim bunu başka bir vecihten yine Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o da Ebû Sırma'dan -ki o Ensârî bir sahabidir-, o da Ebû Eyyûb'dan aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أحمد بن عبد الملك الحراني، حدثنا يحيى بن عمرو بن مالك النُّكري قال: سمعت أبي يحدث عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "كفارة الذنب الندامة"، وقال رسول الله ﷺ: "لو لم تذنبوا لجاء الله بقوم يذنبون، فيغفر لهم" تفرد به أحمد .
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdilmelik el-Harrânî anlattı, bize Yahyâ b. Amr b. Mâlik en-Nükrî anlattı, dedi ki: Babamı Ebü'l-Cevzâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan naklettiğini işittim; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Günahın kefareti pişmanlıktır." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine şöyle buyurmuştur: "Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah mutlaka günah işleyen ve bağışlanacak olan bir topluluk getirirdi." Bu rivayette Ahmed tek kalmıştır .
وقال عبد الله ابن الإمام أحمد: حدثني عبد الأعلى بن حماد النَّرسِي، حدثنا داود بن عبد الرحمن، حدثنا أبو عبد الله مسلمة الرازي، عن أبي عمرو البجلي، عن عبد الملك بن سفيان الثقفي، عن أبي جعفر محمد بن علي، عن محمد بن الحنفية، عن أبيه، علي بن أبي طالب، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله يحب العبد المفتن التواب". لم يخرجوه من هذا الوجه .
İmam Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demiştir: Bana Abdüla'lâ b. Hammâd en-Nersî anlattı, bize Dâvûd b. Abdirrahmân anlattı, bize Ebû Abdillâh Mesleme er-Râzî, Ebû Amr el-Becelî'den, o Abdülmelik b. Süfyân es-Sekafî'den, o Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'den, o Muhammed b. el-Hanefiyye'den, o da babası Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, fitneye/günaha maruz kalıp da çokça tövbe eden kulu sever." Bu hadisi bu vecihten tahric etmemişlerdir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، أخبرنا ثابت وحميد، عن عبد الله بن عبيد بن عمير قال: إن إبليس -عليه لعائن الله-قال: يا رب، إنك أخرجتني من الجنة من أجل آدم، وإني لا أستطيعه إلا بسلطانك. قال: فأنت مسلط. قال: يا رب، زدني. قال: لا يولد له ولد إلا ولد لك مثله. قال: يا رب، زدني. قال: أجعل صدورهم مساكن لكم، وتجرون منهم مجرى الدم. قال: يا رب، زدني. قال: أجلب عليهم بخيلك ورجلك، وشاركهم في الأموال والأولاد، وعدهم وما يعدهم الشيطان إلا غرورا. فقال آدم [﵇] يا رب، قد سلطته علي، وإني لا أمتنع [منه] إلا بك. قال: لا يولد لك ولد إلا وكلت به من يحفظه من قرناء السوء. قال: يا رب، زدني. قال: الحسنة عشر أو أزيد، والسيئة واحدة أو أمحوها. قال: يا رب، زدني. قال: باب التوبة مفتوح ما كان الروح في الجسد. قال: يا رب، زدني. قال: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ).
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir : Bize babam anlattı, bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Sâbit ve Humeyd, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den haber verdi; dedi ki: İblis -Allah'ın lanetleri üzerine olsun- şöyle dedi: "Ey Rabbim! Âdem yüzünden beni cennetten çıkardın ve ben Senin سلطنتك (güç ve yetki vermen) olmaksızın ona güç yetiremem." [Allah] şöyle buyurdu: "Sana yetki verilmiştir." [İblis]: "Ey Rabbim, bana [yetkimi] artır" dedi. [Allah]: "Onun doğan her çocuğuna karşılık mutlaka senin için de bir benzeri doğacaktır" buyurdu. [İblis]: "Ey Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: "Onların göğüslerini sizin için mesken kılacağım ve siz onlarda kanın aktığı gibi akacaksınız" buyurdu. [İblis]: "Ey Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: "Süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan, mallarına ve çocuklarına ortak ol, onlara vaatte bulun; oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez" buyurdu. Bunun üzerine Âdem [aleyhisselâm] şöyle dedi: "Ey Rabbim, onu bana musallat kıldın ve ben ancak Seninle [ondan] korunabilirim ." [Allah] şöyle buyurdu: "Senin doğan her çocuğuna karşılık, onu kötü arkadaşlardan koruyacak kimseleri görevlendireceğim." [Âdem]: "Ey Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: "İyilik on katıyla veya daha fazlasıyla [mükâfatlandırılır], kötülük ise bir misliyledir yahut onu silerim" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim, bana artır" dedi. [Allah]: "Ruh bedende olduğu müddetçe tövbe kapısı açıktır" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim, bana artır" dedi. [Allah da]: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) buyurdu.
وقال محمد بن إسحاق: قال نافع: عن عبد الله بن عمير، عن عمر، ﵁، في حديثه قال: وكنا نقول ما الله بقابل ممن افتتن صرفا ولا عدلا ولا توبة، عرفوا الله ثم رجعوا إلى الكفر لبلاء أصابهم. قال: وكانوا يقولون ذلك لأنفسهم. قال: فلما قدم رسول الله ﷺ المدينة، أنزل الله فيهم وفي قولنا وقولهم لأنفسهم: (يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ)
Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Nâfi', Abdullah b. Umeyr'den, o da Ömer radıyallâhu anh'tan [naklederek] hadisinde şöyle dedi: Biz, "Allah, [dinden dönme] fitnesine düşen kimseden ne bir nafileyi ne bir farzı ne de bir tövbeyi kabul eder; onlar Allah'ı tanımış, sonra da başlarına gelen bir bela sebebiyle küfre geri dönmüşlerdir" derdik. O kimseler de kendileri hakkında böyle söylerlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde, Allah onlar hakkında, bizim sözümüz ve onların kendileri hakkında söyledikleri söz üzerine şu ayetleri indirdi: { يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ } “De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Size azap gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım göremezsiniz. Siz hiç farkında değilken ansızın başınıza azap gelmeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.”
قال عمر، ﵁: فكتبتها بيدي في صحيفة، وبعثت بها إلى هشام بن العاص قال: فقال هشام: لما أتتني جعلت أقرؤها بذي طُوًى أصَعَّد بها فيه وأصوت ولا أفهمها، حتى قلت: اللهم أفهمنيها. قال: فألقى الله في قلبي أنها إنما أنزلت فينا، وفيما كنا نقول في أنفسنا، ويقال فينا. فرجعت إلى بعيري فجلست عليه، فلحقت برسول الله ﷺ بالمدينة.
Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: Onu elimle bir sahifeye yazdım ve Hişâm b. el-Âs'a gönderdim. Dedi ki: Hişâm şöyle anlattı: Mektup bana gelince, onu Zû Tuvâ'da okumaya başladım; bir yukarısına bir aşağısına bakıyor, sesli okuyor fakat anlayamıyordum. Sonunda: "Allahım, onu bana anlat/kavrat" dedim. Dedi ki: Allah kalbime, onun ancak bizim hakkımızda, bizim kendi nefislerimiz hakkında söylediklerimiz ve bizim hakkımızda söylenenler sebebiyle indirildiğini ilham etti. Hemen deveme dönüp üzerine bindim ve Medine'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştım.
ثم استحث [سبحانه] وتعالى عباده إلى المسارعة إلى التوبة، فقال: (وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ) أي: ارجعوا إلى الله واستسلموا له، (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ) أي: بادروا بالتوبة والعمل الصالح قبل حلول النقمة،.
Sonra [Sübhânehu] ve Teâlâ kullarını tövbeye acele etmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: (وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ) Yani: Allah'a dönün ve O'na teslim olun, (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ) Yani: Azap inmeden önce tövbeye ve salih amele koşun,.
(وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ) وهو القرآن العظيم، (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ) أي: من حيث لا تعلمون ولا تشعرون.
(وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ) O da yüce Kur'an'dır, (مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ) Yani: Hiç bilmediğiniz ve farkında olmadığınız bir yerden [ansızın gelmeden önce].
ثم قال: (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ) أي: يوم القيامة يتحسر المجرم المفرط في التوبة والإنابة، ويود لو كان من المحسنين المخلصين المطيعين لله ﷿.
Sonra şöyle buyurdu: (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ) Yani: Kıyamet günü tövbe ve yönelişte kusur eden günahkâr hasret çekecek ve keşke Allah azze ve celle'ye ihlasla itaat eden muhsinlerden olsaydım diye temenni edecektir.
وقوله: (وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ) أي: إنما كان عملي في الدنيا عمل ساخر مستهزئ غير موقن مصدق.
(وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ) kavli ise; yani: Dünyadaki amelim ancak kesin inanmayan, tasdik etmeyen, alay edip eğlenen bir kimsenin ameliydi, [demesidir].
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩)}.
{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩)} “Yahut şöyle diyecektir: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette sakınanlardan olurdum.' Yahut azabı gördüğü zaman şöyle diyecektir: 'Keşke benim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!' Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun.”
(أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) أي: تود أن لو أعيدت إلى الدار فتحسن العمل.
(أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ * أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) Yani: Dünyaya geri döndürülmeyi ve güzel amel işlemeyi temenni eder .
قال علي بن أبي طلحة: عن ابن عباس: أخبر الله سبحانه ، ما العباد قائلون قبل أن يقولوه، وعملهم قبل أن يعملوه ، وقال: {وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [فاطر: ١٤]،، (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ) فأخبر الله تعالى: أن لو رُدوا لما قدروا على الهدى، وقال تعالى: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨].
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayetle [şöyle demiştir]: Allah Sübhânehu , kulların söyleyecekleri şeyleri onlar söylemeden önce ve yapacakları amelleri onlar işlemeden önce haber vermiş ve: {وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [Fâtır: 14] “Sana her şeyden haberdar olan gibi hiç kimse haber veremez” buyurmuştur; (أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ). Böylece Allah Teâlâ, geri döndürülseler dahi hidayete güç yetiremeyeceklerini haber vermiş ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 28] “Eğer geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka yine dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar.”
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا أسود، حدثنا أبو بكر، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁ قال: قال رسول الله ﷺ: "كل أهل النار يرى مقعده من الجنة فيقول: لو أن الله هداني؟! فتكون عليه حسرة". قال: "وكل أهل الجنة يرى مقعده من النار فيقول: لولا أن الله هداني! " قال: "فيكون له الشكر".
İmam Ahmed şöyle demiştir : Bize Esved anlattı, bize Ebû Bekir, A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennemliklerin hepsi cennetteki yerini görür ve 'Keşke Allah bana hidayet etseydi!' der. Bu da onun için bir hasret olur." Buyurdu ki: "Cennetliklerin hepsi de cehennemdeki yerini görür ve 'Ya Allah bana hidayet etmeseydi!' der." Buyurdu ki: "Bu da onun için bir şükür vesilesi olur."
ورواه النسائي من حديث أبي بكر بن عياش، به.
Nesâî de bunu Ebû Bekir b. Ayyâş hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmiştir.
ولما تمنى أهل الجرائم العَودَ إلى الدنيا، وتحسروا على تصديق آيات الله واتباع رسله، قال [الله ﷾] (بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ) أي: قد جاءتك أيها العبد النادم على ما كان منه آياتي في الدار الدنيا، وقامت حججي عليك، فكذبت بها واستكبرت عن اتباعها، وكنت من الكافرين بها، الجاحدين لها.
Günahkârlar dünyaya dönmeyi temenni edip, Allah'ın ayetlerini tasdik etme ve peygamberlerine tabi olma konusunda hasret çektiklerinde [Allah azze ve celle] şöyle buyurur: (بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ) Yani: Ey kendisinden sadır olanlara pişman olan kul ! Dünya yurdunda ayetlerim sana gelmiş, delillerim sana karşı apaçık ortaya konmuştu; fakat sen onları yalanladın, onlara tabi olmaktan büyüklenip kaçındın ve onları inkâr eden kâfirlerden oldun.
{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)}.
{وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)} “Kıyamet günü, Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok? Allah, sakınanları kurtuluşları sebebiyle kurtarır; onlara hiçbir fenalık dokunmaz ve onlar üzülmezler de.”
يخبر تعالى عن يوم القيامة أنه تسود فيه وجوه، وتبيض فيه وجوه، تسود وجوه أهل الفرقة والاختلاف، وتبيض وجوه أهل السنة والجماعة، قال تعالى هاهنا: (وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ) أي: في دعواهم له شريكا وولدا (وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) أي: بكذبهم وافترائهم.
Teâlâ, kıyamet gününde birtakım yüzlerin kararacağını, birtakım yüzlerin de ağaracağını haber vermektedir; tefrika ve ihtilaf ehlinin yüzleri kararacak, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in yüzleri ise ağaracaktır. Teâlâ burada şöyle buyurmaktadır: (وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ) Yani: O'nun ortağı ve çocuğu olduğu iddialarında [yalan söyleyenleri], (وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ) Yani: Yalanları ve iftiraları sebebiyle [yüzleri kapkaradır].
وقوله: (أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ) أي: أليست جهنم كافية لها سجنا وموئلا لهم فيها [دار] الخزي والهوان، بسبب تكبرهم وتجبرهم وإبائهم عن الانقياد للحق.
(أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ) kavli; yani: Cehennem onlara bir zindan ve sığınak olarak, hakka boyun eğmekten büyüklenmeleri, zorbalık yapmaları ve kaçınmaları sebebiyle içinde rezillik ve aşağılanma [yurdu] olarak yetmez mi?
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبيد الله ابن أخي ابن وهب، حدثنا عمي، حدثنا عيسى بن أبي عيسى الخياط، عن عمرو بن شعيب ، عن أبيه، عن جده أن رسول الله ﷺ قال: "إن المتكبرين يحشرون يوم القيامة أشباه الذر في صور الناس، يعلوهم كل شيء من الصغار، حتى يدخلوا سجنا من النار في واد يقال له بولس، من نار الأنيار، ويسقون عصارة أهل النار، ومن طينة الخَبَال" .
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize İbn Vehb'in kardeşinin oğlu Ebû Ubeydillâh anlattı, bize amcam anlattı, bize Îsâ b. Ebî Îsâ el-Hayyât, Amr b. Şuayb'dan , o babasından, o da dedesinden naklederek anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kibirlenenler, kıyamet gününde insan suretinde küçük karıncalar gibi haşredilirler. Her taraftan üzerlerini zillet bürür; nihayet cehennemde 'Bûles' denilen, ateşlerin ateşinden bir zindana sokulurlar. Onlara cehennemliklerin [vücutlarından çıkan] irinleri ve Habâl çamuru içirilir" .
وقوله: (وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ) أي: مما سبق لهم من السعادة والفوز عند الله، (لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ) أي: يوم القيامة، (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) أي: ولا يحزنهم الفزع الأكبر، بل هم آمنون من كل فَزَع، مزحزحون عن كل شر، مُؤمَلون كل خير.
(وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ) kavli; yani: Allah katında kendileri için takdir edilmiş olan saadet ve kurtuluş sebebiyle, (لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ) Yani: Kıyamet günü [kötülük dokunmaz], (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) Yani: En büyük korku dahi onları üzmez ; bilakis onlar her türlü korkudan emindirler, her türlü şerden uzaklaştırılmışlardır ve her türlü hayrı ummaktadırlar.
{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)}.
{اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)} “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şey üzerine vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. De ki: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller?' Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun.' Bilakis yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!”
يخبر تعالى أنه خالق الأشياء كلها، وربها ومليكها والمتصرف فيها، وكل تحت تدبيره وقهره وكلاءته.
Yüce Allah; her şeyin yaratıcısı, Rabbi, mutlak hâkimi ve onlar üzerinde dilediği gibi tasarruf edeni olduğunu; her şeyin O'nun tedbiri, kahredici kudreti ve muhafazası altında bulunduğunu haber vermektedir.
وقوله: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ)، قال مجاهد: المقاليد هي: المفاتيح بالفارسية. وكذا قال قتادة، وابن زيد، وسفيان ابن عيينة.
(لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) kavli hakkında Mücâhid şöyle demiştir: Mekālîd, Farsçada anahtarlar demektir. Katâde, İbn Zeyd ve Süfyân b. Uyeyne de böyle demişlerdir.
وقال السدي: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) أي: خزائن السموات والأرض.
Süddî ise: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) yani: Göklerin ve yerin hazineleri [O'nundur], demiştir.
والمعنى على كلا القولين: أن أزمَّة الأمور بيده، له الملك وله الحمد، وهو على كل شيء قدير؛ ولهذا قال: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ) أي: حججه وبراهينه (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)
Her iki görüşe göre de mana şudur: İşlerin dizginleri O'nun elindedir, mülk O'nundur, hamd O'na mahsustur ve O her şeye kadirdir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ) Yani: O'nun delillerini ve bürhanlarını [inkâr edenler], (أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)
وقد روى ابن أبي حاتم هاهنا حديثًا غريبا جدًا -وفي صحته نظر-ولكن نذكره كما ذكره، فإنه قال:
İbn Ebî Hâtim burada oldukça garip -ve sıhhatinde şüphe bulunan- bir hadis rivayet etmiştir; ancak biz onu onun zikrettiği gibi aktarıyoruz. Zira o şöyle demiştir:
حدثنا يزيد بن سِنان البصري بمصر، حدثنا يحيى بن حماد، حدثنا الأغلب بن تميم، عن مخلد بن هذيل العبدي، عن عبد الرحمن المدني، عن عبد الله بن عمر، عن عثمان بن عفان، ﵁، أنه سأل رسول الله ﷺ عن تفسير: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) فقال: "ما سألني عنها أحد قبلك يا عثمان"، قال: "تفسيرها: لا إله إلا الله، والله أكبر، وسبحان الله وبحمده، أستغفر الله، ولا قوة إلا بالله، الأول والآخر، والظاهر والباطن، بيده الخير، يحيي ويميت، وهو على كل شيء قدير، من قالها يا عثمان إذا أصبح عشر مرار أعطي خصالا ستا: أما أولاهن: فيحرس من إبليس وجنوده، وأما الثانية: فيعطى قنطارا من الأجر، وأما الثالثة: فترفع له درجة في الجنة، وأما الرابعة: فيتزوج من الحور العين، وأما الخامسة: فيحضره اثنا عشر ملكا، وأما السادسة: فيعطى من الأجر كمن قرأ القرآن والتوراة والإنجيل والزبور. وله مع هذا يا عثمان من الأجر كمن حج وتقبلت حجته، واعتمر فتقبلت عمرته، فإن مات من يومه طبع بطابع الشهداء".
Bize Mısır'da Yezîd b. Sinân el-Basrî anlattı, bize Yahyâ b. Hammâd anlattı, bize el-Ağleb b. Temîm, Muhalled b. Hüzeyl el-Abdî'den, o Abdurrahman el-Medenî'den, o Abdullah b. Ömer'den, o da Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan naklederek anlattı; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ) ayetinin tefsirini sormuş, O da şöyle buyurmuştur: "Ey Osman! Senden önce bana bunu hiç kimse sormadı." [Ardından] şöyle buyurdu: "Onun tefsiri şudur: 'Lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber, ve sübhânallāhi ve bihamdihî, estağfirullāh, velâ kuvvete illâ billâh, el-Evvelü ve'l-Âhiru ve'z-Zâhiru ve'l-Bâtın, biyedihil-hayr, yuhyî ve yumît, ve hüve alâ külli şey'in kadîr' (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, Allah en büyüktür, Allah'ı noksanlıklardan tenzih eder ve O'na hamdederim, Allah'tan bağışlanma dilerim, güç ve kuvvet ancak Allah iledir, O İlktir, Sondur, Zâhirdir, Bâtındır, hayır O'nun elindedir, diriltir ve öldürür, O her şeye kadirdir). Ey Osman! Kim sabahladığında bunu on defa söylerse, kendisine altı haslet verilir: Birincisi: İblis'ten ve ordularından korunur. İkincisi: Kendisine kantarla mükâfat verilir. Üçüncüsü: Cennette derecesi yükseltilir . Dördüncüsü: Hûri'l-în ile evlendirilir. Beşincisi: Yanına on iki melek gelir . Altıncısı ise: Kendisine Kur'an'ı, Tevrat'ı, İncil'i ve Zebûr'u okumuş gibi sevap verilir. Bununla birlikte ey Osman, ona haccetmiş ve haccı kabul olunmuş, umre yapmış ve umresi kabul olunmuş gibi sevap verilir; şayet o gün ölürse şehitlerin mührüyle mühürlenir."
ورواه أبو يعلى الموصلي من حديث يحيى بن حماد، به مثله . وهو غريب، وفيه نكارة شديدة، والله أعلم.
Bunu Ebû Ya'lâ el-Mevsılî, Yahyâ b. Hammâd'ın rivayetinden bunun bir benzeri olarak aktarmıştır . Bu rivayet gariptir ve içinde şiddetli bir münkerlik vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ) ذكروا في سبب نزولها ما رواه ابن أبي حاتم وغيره، عن ابن عباس [﵄ أنه قال] : إن المشركين بجهلهم دعوا رسول الله ﷺ إلى عبادة آلهتهم، ويعبدوا معه إلهه، فنزلت: (قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ * وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ)
(قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ) ayeti hakkında, nüzul sebebi olarak İbn Ebî Hâtim ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğini zikretmişlerdir [ki o şöyle demiştir] : Müşrikler cehaletleri sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendi ilahlarına tapmaya, kendilerinin de onunla beraber onun İlahına tapmasına davet ettiler. Bunun üzerine şu ayet indi: (قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ * وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ)
وهذه كقوله: {وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الأنعام: ٨٨].
Bu da O'nun şu buyruğu gibidir: {وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-En'âm: 88] “Eğer şirk koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi.”
وقوله: (بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أي: أخلص العبادة لله وحده، لا شريك له، أنت
O'nun: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Bilakis yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!” buyruğu; ibadeti, hiçbir ortağı olmayan bir ve tek olan Allah'a halis kıl; sen
ومن معك، أنت ومن اتبعك وصدقك.
ve seninle beraber olanlar; sen ve sana tabi olup seni tasdik edenler.
{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)}.
{وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Oysa kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır; gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların koştukları ortaklardan münezzeh ve çok yücedir.”
يقول تعالى: وما قدر المشركون الله حق قدره، حين عبدوا معه غيره، وهو العظيم الذي لا أعظم منه، القادر على كل شيء، المالك لكل شيء، وكل شيء تحت قهره وقدرته.
Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Müşrikler O'nunla beraber başkasına ibadet ettiklerinde Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Oysa O, kendisinden daha büyüğü olmayan yücedir; her şeye kadirdir, her şeyin malikidir ve her şey O'nun kahrı ve kudreti altındadır.
قال مجاهد: نزلت في قريش. وقال السدي: ما عظموه حق عظمته.
Mücâhid: "Kureyş hakkında indi" demiştir. Süddî ise: "O'nu azametine yaraşır şekilde yüceltmediler" demiştir.
وقال محمد بن كعب: لو قدروه حق قدره ما كذبوه.
Muhammed b. Ka'b: "Eğer O'nu hakkıyla takdir etselerdi, O'nu yalanlamazlardı" demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس [﵄] : (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) هم الكفار الذين لم يؤمنوا بقدرة الله [تعالى] عليهم، فمن آمن أن الله على كل شي قدير، فقد قدر الله حق قدره، ومن لم يؤمن بذلك فلم يقدر الله حق قدره.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayetle şöyle demiştir : (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) "Onlar, Allah [Teâlâ]'nın kendileri üzerindeki kudretine inanmayan kâfirlerdir. Kim Allah'ın her şeye kadir olduğuna inanırsa, Allah'ı hakkıyla takdir etmiş olur; kim de buna inanmazsa, Allah'ı hakkıyla takdir etmemiş olur."
وقد وردت أحاديث كثيرة متعلقة بهذه الآية الكريمة، والطريق فيها وفي أمثالها مذهب السلف، وهو إمرارها كما جاءت من غير تكييف ولا تحريف.
Bu yüce ayetle ilgili pek çok hadis varit olmuştur . Bu ve benzeri hususlarda tutulacak yol selefin mezhebidir; o da keyfiyet tayin etmeksizin ve tahrif etmeksizin geldiği gibi kabul edip geçmektir.
قال البخاري: قوله: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) حدثنا آدم، حدثنا شيبان، عن منصور، عن إبراهيم، عن عبيدة، عن عبد الله بن مسعود قال: جاء حبر من الأحبار إلى رسول الله ﷺ فقال: يا محمد: إنا نجد أن الله ﷿ يجعل السموات على إصبع، والأرضين على إصبع، والشجر على إصبع، والماء والثرى على إصبع، وسائر الخلائق على إصبع. فيقول: أنا الملك. فضحك رسول الله ﷺ حتى بدت نواجذه، تصديقا لقول الحبر، ثم قرأ رسول الله ﷺ: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) الآية .
Buhârî şöyle demiştir: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) kavli hakkında: Bize Âdem anlattı, bize Şeybân, Mansûr'dan, o İbrâhim'den, o Abîde'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: Yahudi din adamlarından (hâhamlardan) biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Biz [Tevrat'ta] Allah azze ve celle'nin gökleri bir parmak üzerine, yerleri bir parmak üzerine, ağaçları bir parmak üzerine, suyu ve toprağı bir parmak üzerine ve diğer bütün mahlûkatı da bir parmak üzerine koyduğunu; sonra da: 'Hükümdar Benim!' buyurduğunu görmekteyiz" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hahamın sözünü tasdik ederek azı dişleri görününceye kadar güldü. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) .
و [قد] رواه البخاري أيضا في غير هذا الموضع من صحيحه، والإمام أحمد، ومسلم، والترمذي والنسائي في التفسير من سننيهما، كلهم من حديث سليمان بن مهران الأعمش، عن إبراهيم عن عبيدة، عن [عبد الله] ابن مسعود، ﵁، بنحوه .
Buhârî bunu Sahîh'inin başka bir yerinde de rivayet etmiştir . İmam Ahmed, Müslim, Tirmizî ve Nesâî de Sünen'lerinin tefsir bölümünde, hepsi Süleymân b. Mihrân el-A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Abîde'den, o da [Abdullah] b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh benzer şekilde rivayet etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن إبراهيم عن علقمة، عن عبد الله، ﵁، قال: جاء رجل إلى النبي ﷺ من أهل الكتاب، فقال: يا أبا القاسم، أبلغك أن الله [تعالى] يحمل الخلائق على إصبع، والسموات على إصبع، والأرضين على إصبع، والشجر على
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş, İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: Ehl-i Kitap'tan bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: "Ey Ebe'l-Kâsım! Sana, Allah [Teâlâ]'nın yaratılmışları bir parmak üzerinde, gökleri bir parmak üzerinde, yerleri bir parmak üzerinde, ağaçları bir [parmak]
إصبع، والثرى على إصبع؟ قال: فضحك رسول الله ﷺ حتى بدت نواجذه. قال: وأنزل الله ﷿: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) إلى آخر الآية.
parmağı üzerinde ve toprağı bir parmağı üzerinde taşır?" [Abdullah] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü. Dedi ki: Ve Allah azze ve celle: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) ayetini sonuna kadar indirdi.
وهكذا رواه البخاري، ومسلم، والنسائي -من طرق-عن الأعمش به .
Buhârî, Müslim ve Nesâî de -çeşitli yollardan- el-A'meş'ten bu şekilde rivayet etmişlerdir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن حسن الأشقر، حدثنا أبو كدينة، عن عطاء عن أبي الضحى، عن ابن عباس قال: مر يهودي برسول الله ﷺ وهو جالس فقال: كيف تقول يا أبا القاسم: يوم يجعل الله السماء على ذه -وأشار بالسبابة-والأرض على ذه، والجبال على ذه وسائر الخلق على ذه -كل ذلك يشير بإصبعه -قال: فأنزل الله ﷿: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) الآية.
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hüseyin b. Hasan el-Eşkar anlattı, bize Ebû Küdeyneh, Atâ'dan, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Bir Yahudi oturmakta olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçti ve şöyle dedi: "Ey Ebu'l-Kâsım! Allah'ın göğü şunun üzerine -şehadet parmağıyla işaret etti-, yeri şunun üzerine, dağları şunun üzerine ve diğer yaratılmışları şunun üzerine koyacağı gün hakkında ne dersin?" -Bütün bunlarda parmağıyla işaret ediyordu -. Dedi ki: Bunun üzerine Allah azze ve celle: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) ayetini indirdi.
وكذا رواه الترمذي في التفسير عن عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، عن محمد بن الصَّلْت، عن أبي جعفر، عن أبي كدينة يحيى بن المهلب، عن عطاء بن السائب، عن أبي الضحى مسلم بن صبيح، به ، وقال: حسن صحيح غريب، لا نعرفه إلا من هذا الوجه.
Tirmizî de Tefsir bölümünde Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî'den, o Muhammed b. es-Salt'tan, o Ebû Ca'fer'den, o Ebû Küdeyneh Yahyâ b. el-Mühelleb'den, o Atâ b. es-Sâib'den, o Ebu'd-Duhâ Müslim b. Subayh'tan bu şekilde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Hasen sahih gariptir; bunu sadece bu vecihten bilmekteyiz."
ثم قال البخاري: حدثنا سعيد بن عفير، حدثنا الليث، حدثنا عبد الرحمن بن خالد بن مسافر، عن ابن شهاب، عن أبي سلمة بن عبد الرحمن: أن أبا هريرة ، ﵁، قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "يقبض الله الأرض، ويطوي السماء بيمينه، ثم يقول: أنا الملك، أين ملوك الأرض".
Sonra Buhârî şöyle demiştir: Bize Saîd b. Ufeyr anlattı, bize Leys anlattı, bize Abdurrahmân b. Hâlid b. Müsâfir, İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan anlattı: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Allah yeri kabzeder (avucuna alır), göğü de sağ eliyle dürer; sonra şöyle buyurur: 'Hükümdar Benim, nerede yeryüzünün kralları?'"
تفرد به من هذا الوجه ، ورواه مسلم من وجه آخر .
Bunu bu vecihten yalnız o rivayet etmiştir . Müslim ise başka bir vecihten rivayet etmiştir .
وقال البخاري -في موضع آخر-: حدثنا مُقَدَّم بن محمد، حدثنا عمي القاسم بن يحيى، عن عبيد الله، عن نافع، عن ابن عمر ، عن رسول الله ﷺ قال: "إن الله يقبض يوم القيامة الأرضين على إصبع، وتكون السموات بيمينه، ثم يقول: أنا الملك".
Buhârî -başka bir yerde- şöyle demiştir : Bize Mukaddem b. Muhammed anlattı, bize amcam el-Kâsım b. Yahyâ, Ubeydullah'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den , o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; buyurdu ki: "Şüphesiz Allah kıyamet günü yerleri bir parmak üzerine alır, gökler de sağ elinde olur; sonra şöyle buyurur: 'Hükümdar Benim!'"
تفرد به أيضا من هذا الوجه ، ورواه مسلم من وجه آخر . وقد رواه الإمام أحمد من طريق أخرى بلفظ آخر أبسط من هذا السياق وأطول، فقال:
Bunu da bu vecihten yalnız o rivayet etmiştir . Müslim ise başka bir vecihten rivayet etmiştir . İmam Ahmed bunu bu bağlamdan daha geniş ve daha uzun başka bir lafızla diğer bir yoldan rivayet etmiş ve şöyle demiştir:
حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، أخبرنا إسحاق بن عبد الله بن أبي طلحة، عن عبيد الله بن مقسم، عن ابن عمر أن رسول الله ﷺ قرأ هذه الآية ذات يوم على المنبر: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) ورسول الله ﷺ يقول هكذا بيده، يحركها يقبل بها ويدبر: "يمجد الرب نفسه: أنا الجبار، أنا المتكبر، أنا
Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize İshâk b. Abdillâh b. Ebî Talha, Ubeydullah b. Mıksem'den, o da İbn Ömer'den haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün minberde şu ayeti okudu: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالأرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki bütün yeryüzü kıyamet gününde O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüş olacaktır. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle böyle yaparak, onu öne ve arkaya doğru hareket ettirip şöyle buyuruyordu: «Rab Teâlâ kendini şöyle yüceltiyordu: Ben Cebbâr'ım, Ben Mütekebbir'im, Ben
الملك، أنا العزيز، أنا الكريم". فرجف برسول الله ﷺ المنبر حتى قلنا: لَيَخِرَّن به.
Melik'im, Ben Azîz'im, Ben Kerîm'im.'" Minber Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öyle sarsıldı ki: "Kesinlikle onu düşürecek" dedik.
وقد رواه مسلم، والنسائي، وابن ماجه من حديث عبد العزيز بن أبي حازم -زاد مسلم: ويعقوب بن عبد الرحمن، كلاهما عن أبي حازم، عن عبيد الله بن مقسم، عن ابن عمر، به، نحوه .
Bunu Müslim, Nesâî ve İbn Mâce; Abdülazîz b. Ebî Hâzim'in hadisinden -Müslim: 've Ya'kūb b. Abdirrahmân' ziyadesini yapmıştır; her ikisi de Ebû Hâzim'den, o Ubeydullah b. Mıksem'den, o İbn Ömer'den- bu şekilde ve benzer lafızla rivayet etmişlerdir .
ولفظ مسلم -عن عبيد الله بن مقسم في هذا الحديث-: أنه نظر إلى عبد الله بن عمر كيف يحكي النبي ﷺ، قال: يأخذ الله سمواته وأرضيه بيده ويقول: أنا الملك، ويقبض أصابعه ويبسطها: أنا الملك، حتى نظرت إلى المنبر يتحرك من أسفل شيء منه، حتى إني لأقول: أساقط هو برسول الله ﷺ؟.
Müslim'in bu hadiste -Ubeydullah b. Mıksem'den- lafzı şöyledir : O, Abdullah b. Ömer'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i nasıl anlattığına baktı; [İbn Ömer] dedi ki: "Allah göklerini ve yerlerini eliyle alır ve: 'Hükümdar Benim' buyurur, parmaklarını sıkıp açarak: 'Hükümdar Benim' der; hatta minberin en alt kısmından hareket ettiğine baktım, öyle ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i düşürecek mi?' diyordum."
وقال البزار: حدثنا سليمان بن سيف ، حدثنا أبو علي الحنفي، حدثنا عباد المنْقرَي، حدثني محمد بن المنكدر قال: حدثنا عبد الله بن عمر [﵄] ، أن رسول الله ﷺ قرأ هذه الآية على المنبر: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) حتى بلغ: (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ)، فقال المنبر هكذا، فجاء وذهب ثلاث مرات .
Bezzâr şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Seyf anlattı , bize Ebû Ali el-Hanefî anlattı, bize Abbâd el-Minkarî anlattı, bana Muhammed b. el-Münkedir anlatıp dedi ki: Bize Abdullah b. Ömer [radıyallâhu anhümâ] anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberde: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) ayetini (سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ) kısmına kadar okudu; bunun üzerine minber şöyle yaptı, üç defa gitti ve geldi .
ورواه الإمام الحافظ أبو القاسم الطبراني من حديث عبيد بن عمير، عن عبد الله بن عمرو، وقال: صحيح .
Bunu İmam Hâfız Ebu'l-Kâsım et-Taberânî de Ubeyd b. Umeyr'in hadisinden, Abdullah b. Amr'dan rivayet etmiş ve: "Sahihtir" demiştir .
وقال الطبراني في المعجم الكبير: حدثنا عبد الرحمن بن معاوية العُتْبي، حدثنا حيان بن نافع بن صخر بن جويرية، حدثنا سعيد بن سالم القداح، عن معمر بن الحسن، عن بكر بن خُنَيْس، عن أبي شيبة، عن عبد الملك بن عمير، عن جرير قال: قال رسول الله ﷺ لنفر من أصحابه: "إني قارئ عليكم آيات من آخر سورة الزمر، فمن بكى منكم وجبت له الجنة"؟ فقرأها من عند قوله: (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ)، إلى آخر السورة، فمنا من بكى، ومنا من لم يبك، فقال الذين لم يبكوا: يا رسول الله لقد جهدنا أن نبكي فلم نبك؟ فقال: "إني سأقرؤها عليكم فمن لم يبك فليتباك". هذا حديث غريب جدا .
Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'de şöyle demiştir: Bize Abdurrahmân b. Muâviye el-Utbî anlattı, bize Hayyân b. Nâfi' b. Sahr b. Cüveyriye anlattı, bize Saîd b. Sâlim el-Kaddâh, Ma'mer b. el-Hasan'dan, o Bekr b. Hunneys'ten, o Ebû Şeybe'den, o Abdülmelik b. Umeyr'den, o Cerîr'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından bir gruba: "Ben size Zümer sûresinin sonundan bazı ayetler okuyacağım; sizden kim ağlarsa ona cennet vacip olur" buyurdu. Sonra (وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ) kavlinden sûrenin sonuna kadar okudu. Bizden kimimiz ağladı, kimimiz ağlamadı. Ağlamayanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Ağlamak için gayret ettik ama ağlayamadık?" dediler. Bunun üzerine: "Ben onu size tekrar okuyacağım, kim ağlayamazsa ağlar gibi görünsün (ağlamaya çalışsın)" buyurdu. Bu çok garip bir hadistir .
وأغرب منه ما رواه في المعجم الكبير أيضا: حدثنا هاشم بن مُرْثَد، حدثنا محمد بن إسماعيل بن عياش، حدثني أبي، حدثني ضمضم بن زرعة، عن شريح بن عبيد، عن أبي مالك
Bundan daha garip olanı ise yine [Taberânî'nin] el-Mu'cemü'l-Kebîr'de rivayet ettiği şu hadistir: Bize Hâşim b. Mersed anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bana babam anlattı, bana Damdam b. Zür'a, Şüreyh b. Ubeyd'den, o da Ebû Mâlik
الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله تعالى يقول: ثلاث خلال غَيَّبتُهُنَّ عن عبادي، لو رآهن رجل ما عمل سوءًا أبدا: لو كشفت غطائي فرآني حتى نستيقن ويعلم كيف أفعل بخلقي إذا أتيتهم، وقبضت السموات بيدي، ثم قبضت الأرض والأرضين، ثم قلت: أنا الملك، من ذا الذي له الملك دوني؟ ثم أريتهم الجنة وما أعددت لهم فيها من كل خير، فيستيقنوها. وأريهم النار وما أعددت لهم فيها من كل شر فيستيقنوها، ولكن عمدا غيبت ذلك عنهم لأعلم كيف يعملون، وقد بينته لهم" .
el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kullarımın gözünden sakladığım üç haslet vardır ki, eğer bir kimse onları görseydi asla hiçbir kötülük işlemezdi: Eğer perdemi açsaydım da Beni görseydi, nihayet kesin olarak inanıp mahlûkatıma vardığımda onlara ne yapacağımı, gökleri elimle kabzettiğimi, sonra yeri ve yerleri kabzettiğimi, sonra da: 'Hükümdar Benim, Benden başka hükümdarlık kime aitmiş?' dediğimi bilseydi. Sonra onlara cenneti ve orada onlar için hazırladığım her türlü hayrı gösterseydim de ona kesin olarak inansalardı. Onlara cehennemi ve orada onlar için hazırladığım her türlü şerri gösterseydim de ona kesin olarak inansalardı. Fakat nasıl amel edeceklerini bileyim (ortaya çıkarayım) diye bunu onlardan kasten gizledim, oysa bunu onlara açıklamıştım."
وهذا إسناد متقارب، وهي نسخة تروى بها أحاديث جمة، والله أعلم.
Bu birbirine yakın bir isnaddır ve kendisiyle pek çok hadisin rivayet edildiği bir nüshadır; en doğrusunu Allah bilir.
{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ (٧٠)}.
{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ (٧٠)} “Sûra üfürülür; böylece Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir. Sonra ona bir daha üfürülür, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır, kitap konur, peygamberler ve şahitler getirilir; aralarında adaletle hüküm verilir ve onlara asla zulmedilmez. Herkese yaptığı tastamam ödenir. O, onların yaptıklarını en iyi bilendir.”
يقول تعالى مخبرا عن هول يوم القيامة، وما يكون فيه من الآيات العظيمة والزلازل الهائلة، فقوله: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ)، هذه النفخة هي الثانية، وهي نفخة الصعق، وهي التي يموت بها الأحياء من أهل السموات والأرض، إلا من شاء الله كما هو مصرح به مفسرا في حديث الصور المشهور. ثم يقبض أرواح الباقين حتى يكون آخر من يموت ملك الموت، وينفرد الحي القيوم الذي كان أولا وهو الباقي آخرا بالديمومة والبقاء، ويقول: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} [غافر: ١٦] ثلاث مرات. ثم يجيب نفسه بنفسه فيقول: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} أي: الذي هو واحد وقد قهر كل شيء، وحكم بالفناء على كل شيء. ثم يحيي أول من يحيي إسرافيل، ويأمره أن ينفخ في الصور أخرى، وهي النفخة الثالثة نفخة البعث، قال تعالى: (ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ) أي: أحياء بعد ما كانوا عظاما ورفاتا، صاروا أحياء ينظرون إلى أهوال يوم القيامة، كما قال تعالى: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} [النازعات: ١٣، ١٤]، وقال تعالى: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} [الإسراء: ٥٢]، وقال تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} [الروم: ٢٥].
Teâlâ kıyamet gününün dehşetini, onda meydana gelecek olan büyük alametleri ve korkunç sarsıntıları haber vererek şöyle buyurmaktadır: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ). Bu üfleme ikinci üflemedir; o, çarpılma (ölüm) üflemesidir. Gökler ve yer ehlinden hayatta olanların kendisiyle öldüğü üfleme budur; meşhur Sûr hadisinde açıklandığı ve tafsil edildiği üzere Allah'ın diledikleri müstesnadır. Sonra geride kalanların ruhlarını kabzeder, nihayet en son ölen ölüm meleği olur. İlk olan ve son olarak baki kalan el-Hayy ve el-Kayyûm olan [Allah], daimîlik ve bekā ile tek kalır ve üç defa: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} “Bugün mülk kimindir?” [Mü'min: 16] buyurur. Sonra bizzat kendi zatına cevap vererek: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyurur; yani tek olan, her şeyi kahreden ve her şey hakkında yok oluş hükmünü veren [Allah'ındır]. Sonra ilk dirilteceği kimse olarak İsrâfîl'i diriltir ve ona sûra bir daha üflemesini emreder. Bu da üçüncü üflemedir ki o, diriliş üflemesidir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: (ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ) Yani kemik ve çürümüş toprak olduktan sonra tekrar diri olarak kıyamet gününün dehşetlerine bakıp dururlar; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ * فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ} “O ancak tek bir haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar uyanık bir vaziyette düzlüktedirler.” [Nâziât: 13, 14], Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا} “Sizi çağıracağı gün, O'na hamdederek davetine uyarsınız ve [dünyada] pek az kaldığınızı sanırsınız.” [İsrâ: 52] ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} “Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durması da O'nun ayetlerindendir. Sonra sizi yerden bir tek davetle çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz.” [Rûm: 25].
قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن النعمان بن سالم قال: سمعت
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den rivayet etti, o şöyle dedi: İşittim...
يعقوب بن عاصم بن عروة بن مسعود قال: سمعت رجلا قال لعبد الله بن عمرو : إنك تقول: الساعة تقوم إلى كذا وكذا؟ قال: لقد هممت ألا أحدثكم شيئا، إنما قلت: سترون بعد قليل أمرا عظيما. ثم قال عبد الله بن عمرو: قال رسول الله ﷺ: "يخرج الدجال في أمتي، فيمكث فيهم أربعين-لا أدري أربعين يوما أو أربعين عاما أو أربعين شهرا أو أربعين ليلة -فيبعث الله عيسى ابن مريم ، كأنه عروة بن مسعود الثقفي، فيظهر فيهلكه الله . ثم يلبث الناس بعده سنين سبعا ليس بين اثنين عداوة، ثم يرسل الله ريحا باردة من قبل الشام، فلا يبقى أحد في قلبه مثقال ذرة من إيمان إلا قبضته، حتى لو أن أحدهم كان في كبد جبل لدخلت عليه". قال: سمعتها من رسول الله ﷺ: "ويبقى شرار الناس في خفة الطير، وأحلام السباع، لا يعرفون معروفا، ولا ينكرون منكرا". قال: "فيتمثل لهم الشيطان فيقول: ألا تستجيبون؟ فيأمرهم بالأوثان فيعبدونها، وهم في ذلك دارة أرزاقهم، حسن عيشهم. ثم ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى له، وأول من يسمعه رجل يلوط حوضه، فيصعق، ثم لا يبقى أحد إلا صعق. ثم يرسل الله -أو: ينزل الله مطرا كأنه الطل-أو الظل شك نعمان -فتنبت منه أجساد الناس. ثم ينفخ فيه أخرى فإذا هم قيام ينظرون، ثم يقال: يا أيها الناس، هلموا إلى ربكم: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} [الصافات: ٢٤] " قال: "ثم يقال: أخرجوا بعث النار". قال: "فيقال: كم؟ فيقال: من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعين فيومئذ تبعث الولدان شيبا، ويومئذ يكشف عن ساق".
Ya'kūb b. Âsım b. Urve b. Mes'ûd şöyle dedi: Bir adamın Abdullah b. Amr'a : "Sen kıyametin şu ve şu zamanda kopacağını söylüyorsun?" dediğini işittim. [İbn Amr] dedi ki: "Size hiçbir şey anlatmamaya niyetlenmiştim; ben sadece: 'Az bir zaman sonra büyük bir iş göreceksiniz' dedim." Sonra Abdullah b. Amr dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetim içinde Deccâl çıkar ve onların arasında kırk -bilmiyorum kırk gün mü, kırk yıl mı, kırk ay mı, yoksa kırk gece mi- kalır. Sonra Allah Meryem oğlu Îsâ'yı -sanki Urve b. Mes'ûd es-Sekafî gibidir- gönderir; o ortaya çıkar ve Allah onu (Deccâl'i) helak eder . Sonra insanlar onun ardından iki kişi arasında hiçbir düşmanlık olmaksızın yedi yıl kalırlar. Sonra Allah Şam tarafından soğuk bir rüzgâr gönderir; kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan hiç kimse kalmaz, mutlaka onun ruhunu kabzeder; hatta onlardan biri bir dağın bağrında (içinde) olsa bile mutlaka onun yanına girer." Dedi ki: Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim: "İnsanların en kötüleri kuşların hafifliğinde ve yırtıcı hayvanların akıllarında (vahşetinde) kalırlar; ne bir iyilik bilirler ne de bir kötülüğe engel olurlar." Buyurdu ki: "Şeytan onlara temessül eder (görünür) ve: 'Bana icabet etmez misiniz?' der. Onlara putları emreder, onlar da putlara taparlar; bu haldeyken rızıkları bol, geçimleri güzeldir. Sonra sûra üfürülür; onu işiten herkes mutlaka ona kulak kabartır. Onu ilk işiten, havuzunu sıvamakta olan bir adamdır; hemen çarpılıp ölür, sonra da çarpılıp ölmeyen kimse kalmaz. Sonra Allah -yahut: Allah indirir- çisenti gibi -veya gölge gibi; şüphe Nu'mân'dandır- bir yağmur gönderir de ondan insanların bedenleri biter. Sonra sûra bir daha üfürülür, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. Sonra: 'Ey insanlar, Rabbinize gelin!' denilir: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir!” [Sâffât: 24]." Buyurdu ki: "Sonra: 'Cehennem birliğini (ateşe gidecekleri) çıkarın!' denilir." Buyurdu ki: "'Kaç kişi?' denilir. 'Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu' denilir. İşte o gün çocukların saçları ağarır ve o gün paçalar sıvanır (bütün hakikatler ortaya serilir)."
انفرد بإخراجه مسلم في صحيحه .
Bunu Sahîh'inde yalnız Müslim tahriç etmiştir .
وقال البخاري: حدثنا عمر بن حفص بن غياث، حدثنا أبي، حدثنا الأعمش قال: سمعت أبا صالح قال: سمعت أبا هريرة [﵁] عن النبي ﷺ قال: "بين النفختين أربعون" . قالوا: يا أبا هريرة، أربعون يوما؟ قال: أبيت، قالوا: أربعون سنة؟ قال: أبي، قالوا: أربعون شهرا؟ قال: أبيت، ويبلى كل شيء من الإنسان إلا عَجْبُ ذنبه فيه يركب الخلق .
Buhârî şöyle demiştir: Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs anlattı, bize babam anlattı, bize el-A'meş anlattı; dedi ki: Ebû Sâlih'ten işittim, o da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] , o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmiş ki şöyle buyurdu: "İki üfleme arası kırktır." Dediler ki: "Ey Ebû Hüreyre! Kırk gün mü?" Dedi ki: "Bir şey diyemem." Dediler ki: "Kırk yıl mı?" Dedi ki: "Bir şey diyemem." Dediler ki: "Kırk ay mı?" Dedi ki: "Bir şey diyemem. İnsanın kuyruk sokumu kemiği (acbü'z-zeneb) hariç her şeyi çürür; yaratılış onda birleştirilir."
وقال أبو يعلى: حدثنا يحيى بن معين، حدثنا أبو اليمان، حدثنا إسماعيل بن عياش، عن عمر بن محمد، عن زيد بن أسلم، عن أبيه، عن أبي هريرة [﵁]، عن النبي ﷺ قال: "سألت جبريل، ﵇، عن هذه الآية: (وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ) من الذين لم يشأ الله أن يصعقهم؟ قال: هم الشهداء، مقلدون أسيافهم حول عرشه، تتلقاهم ملائكة يوم القيامة إلى المحشر بنجائب من ياقوت نمارها ألين من الحرير، مَدُّ خطاها مد أبصار الرجال، يسيرون في الجنة يقولون عند طول النزهة: انطلقوا بنا إلى ربنا، ﷿، لننظر كيف يقضي بين خلقه، يضحك إليهم إلهي، وإذا ضحك إلى عبد في موطن فلا حساب عليه".
Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Maîn anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş, Ömer b. Muhammed'den, o Zeyd b. Eslem'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh], o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki şöyle buyurdu: «Cebrâil aleyhisselâm'a şu ayeti sordum: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Sûra üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir.” [Dedim ki:] Allah'ın çarpılıp bayılmalarını (ölmelerini) dilemediği kimseler kimlerdir? [Cebrâil] dedi ki: Onlar şehitlerdir; kılıçlarını kuşanmış vaziyette Arş'ının etrafındadırlar. Kıyamet günü melekler onları mahşere, örtüleri ipekten daha yumuşak olan yakuttan soylu develer üzerinde karşılarlar. Adımlarının mesafesi insanların göz erimi kadardır. Cennette gezinirler; bu uzun gezinti esnasında: 'Bizi Rabbimiz azze ve celle'ye götürün de mahlûkatı arasında nasıl hüküm verdiğine bakalım' derler. İlahım onlara tebessüm eder (hoşnutluğunu izhar eder); [Allah] bir makamda/durumda bir kula tebessüm ederse (hoşnut olursa), artık onun için hiçbir hesap yoktur.»
رجاله كلهم ثقات إلا شيخ إسماعيل بن عياش، فإنه غير معروف والله أعلم .
Râvilerinin hepsi güvenilirdir (sika); ancak İsmâîl b. Ayyâş'ın hocası meçhuldür, en doğrusunu Allah bilir .
وقوله: (وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا) أي: أضاءت يوم القيامة إذا تجلى الحق، ﵎، للخلائق لفصل القضاء، (وَوُضِعَ الْكِتَابُ) قال قتادة: كتاب الأعمال، (وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ) قال ابن عباس: يشهدون على الأمم بأنهم بلغوهم رسالات الله إليهم، (وَالشُّهَدَاءِ) أي: الشهداء من الملائكة الحفظة على أعمال العباد من خير وشر، (وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ) أي: بالعدل (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) قال الله [تعالى] : {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} [الأنبياء: ٤٧]، وقال [الله] تعالى: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} [النساء: ٤٠]، ولهذا قال: (وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ) أي: من خير أو شر (وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ)
Kavl-i şerifi: (وَأَشْرَقَتِ الأرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا) yani hükmün verilmesi için Hak azze ve celle mahlûkata tecelli ettiği zaman kıyamet günü aydınlandı. (وَوُضِعَ الْكِتَابُ) Katâde: "Amel defteri" demiştir. (وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ) İbn Abbâs: "Allah'ın risaletlerini kendilerine tebliğ ettiklerine dair ümmetler aleyhine şahitlik ederler" demiştir. (وَالشُّهَدَاءِ) yani kulların iyi ve kötü amelleri üzerindeki koruyucu meleklerden olan şahitler. (وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ) yani adaletle, (وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ) Allah [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ} “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir nefse zerre kadar zulmedilmez. Bir hardal tanesi ağırlığınca olsa bile onu getiririz. Hesap görücü olarak Biz yeteriz.” [Enbiyâ: 47], [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Eğer bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” [Nisâ: 40]. Bundan dolayı: (وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ) yani hayır veya şerden yaptıkları, (وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ) buyurmuştur.
{وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)}.
{وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)} “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?' derler. Onlar: 'Evet geldi; fakat kâfirlerin üzerine azap kelimesi hak oldu' derler. 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin durağı ne kötüdür!' denilir.”
يخبر تعالى عن حال الأشقياء الكفار كيف يساقون إلى النار؟ وإنما يساقون سوقا عنيفا بزجر وتهديد ووعيد، كما قال تعالى: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} [الطور: ١٣] أي: يدفعون إليها دفعا. هذا وهم عطاش ظماء، كما قال في الآية الأخرى: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} [مريم: ٨٥، ٨٦]. وهم في تلك الحال صُمُّ وبكم وعمي، منهم من يمشي على وجهه، {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} [الإسراء: ٩٧].
Teâlâ bedbaht kâfirlerin durumunu, cehenneme nasıl sürüleceklerini haber vermektedir. Onlar ancak azarlama, tehdit ve korkutma ile şiddetli bir şekilde sürülürler; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا} “O gün cehennem ateşine şiddetle itilip kakılırlar.” [Tûr: 13] yani oraya şiddetle itilirler. Bu haldeyken onlar susuz ve çoraktırlar; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Takvâ sahiplerini Rahmân'ın huzuruna bir heyet halinde toplayacağımız, mücrimleri de susuz olarak cehenneme süreceğimiz gün.” [Meryem: 85, 86]. Onlar o halde sağır, dilsiz ve kördürler; onlardan kimi de yüzüstü yürür: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} “Kıyamet günü Biz onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak toplarız. Onların barınağı cehennemdir. Ne zaman ateşi sönmeye yüz tutsa, onlara alevi artırırız.” [İsrâ: 97].
وقوله: (حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا) أي: بمجرد وصولهم إليها فتحت لهم أبوابها سريعا، لتعجل لهم العقوبة، ثم يقول لهم خزنتها من الزبانية -الذين هم غلاظ الأخلاق، شداد القوى على وجه التقريع والتوبيخ والتنكيل-: (أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ) أي: من جنسكم تتمكنون من مخاطبتهم والأخذ عنهم، (يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ) أي: يقيمون عليكم الحجج والبراهين على صحة ما دعوكم إليه، (وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا) أي: ويحذرونكم من شر هذا اليوم؟ فيقول الكفار لهم: (بَلَى) أي: قد جاءونا وأنذرونا، وأقاموا علينا الحجج والبراهين، (وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ)
{حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır” kavli; yani azapları çabuklaştırılsın diye oraya ulaşır ulaşmaz kapıları kendilerine derhal açılır. Sonra cehennemin kaba tabiatlı ve pek kuvvetli olan zebanilerden bekçileri onları azarlamak, kınamak ve rezil rüsva etmek amacıyla şöyle der: {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “Size içinizden peygamberler gelmedi mi?” yani kendi cinsinizden, kendileriyle muhatap olup [mesajı] alabileceğiniz [elçiler], {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin ayetlerini size okuyan” yani sizi davet ettikleri şeyin doğruluğuna dair aleyhinize hüccetler ve deliller ortaya koyan, {وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran [peygamberler gelmedi mi?]” yani bu günün şerrinden sizi sakındıran [elçiler]? Bunun üzerine kâfirler onlara şöyle der: {بَلَى} “Evet [geldi]” yani evet, bize geldiler, bizi uyardılar ve aleyhimize hüccetler ve deliller getirdiler, {وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “fakat kâfirler üzerine azap sözü hak oldu.”
أي: ولكن كذبناهم وخالفناهم، لما سبق إلينا من الشَقْوة التي كنا نستحقها حيث عَدَلْنا عن الحق إلى الباطل، كما قال تعالى مخبرا عنهم في الآية الأخرى: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ * وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ} [الملك: ٨ - ١٠]، أي: رجعوا على أنفسهم بالملامة والندامة {فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لأَصْحَابِ السَّعِيرِ} [الملك: ١١] أي: بعدا لهم وخسارا.
Yani: Fakat haktan batıla saptığımızda müstahak olduğumuz ve hakkımızda önceden takdir edilmiş bulunan bedbahtlık sebebiyle onları yalanladık ve onlara muhalefet ettik; nitekim Teâlâ diğer bir ayette onlardan haber vererek şöyle buyurmuştur: {كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ * قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ * وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Oraya her bir topluluk atıldıkça bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmedi mi?' diye sorarlar. Onlar: 'Evet, doğrusu bize uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: «Allah hiçbir şey indirmedi, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz» dedik' derler. Ve: 'Eğer biz kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık' derler.” [Mülk: 8-10] Yani kendi nefislerini kınayıp pişmanlık duydular: {فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لأَصْحَابِ السَّعِيرِ} “Böylece günahlarını itiraf ettiler. Artık o çılgın alevli cehennem ehli [rahmetten] uzak olsun!” [Mülk: 11] yani onlara uzaklık ve hüsran olsun.
وقوله هاهنا: (قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا) أي: كل من رآهم وعلم حالهم يشهد عليهم بأنهم مستحقون للعذاب؛ ولهذا لم يسند هذا القول إلى قائل معين، بل أطلقه ليدل على أن الكون شاهد عليهم بأنهم مستحقون ما هم فيه بما حكم العدل الخبير عليهم به؛ ولهذا قال جل وعلا (قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها لا خروج لكم منها، ولا زوال لكم عنها، (فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) أي: فبئس المصير وبئس المقيل لكم، بسبب تكبركم في الدنيا، وإبائكم عن اتباع الحق، فهو الذي صيركم إلى ما أنتم فيه، فبئس الحال وبئس المآل.
Buradaki: (قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا) kavli; yani onları görüp durumlarını bilen herkes onların azabı hak ettiklerine şahitlik eder . Bu sebeple bu söz belirli bir söyleyene nispet edilmemiş, aksine mutlak bırakılmıştır ki bütün kâinatın, el-Adl ve el-Habîr olan [Allah]'ın onlar aleyhine verdiği hüküm gereğince onların bu durumu hak ettiklerine şahit olduğunu göstersin. Bu sebeple Celle ve Alâ: (قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا) yani orada ebedî kalıcılar olarak; sizin için oradan çıkış ve oradan ayrılış yoktur, (فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) yani dünyadaki kibriniz ve hakka uymaktan kaçınmanız sebebiyle sizin için ne kötü bir varış yeri ve ne kötü bir konaktır! Sizi bu duruma getiren işte budur. Bu ne kötü bir hâl ve ne kötü bir akıbettir!
{وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (٧٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٧٤)}.
{وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (٧٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (٧٤)} “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilir. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur ve bekçileri onlara: 'Selâm sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalıcılar olarak girin oraya!' derler. Onlar da: 'Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklarız. [Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!' derler.”
وهذا إخبار عن حال السعداء المؤمنين حين يساقون على النجائب وفدا إلى الجنة (زُمَرًا) أي: جماعة بعد جماعة: المقربون، ثم الأبرار، ثم الذين يلونهم، ثم الذين يلونهم كل طائفة مع من يناسبهم: الأنبياء مع الأنبياء والصديقون مع أشكالهم، والشهداء مع أضرابهم، والعلماء مع أقرانهم، وكل صنف مع صنف، كل زمرة تناسب بعضها بعضا.
Bu, bahtiyar müminlerin soylu binekler üzerinde heyetler halinde cennete sevk edildikleri andaki durumlarının haber verilmesidir. (زُمَرًا) yani grup grup: Önce mukarrebler (Allah'a en yakın olanlar), sonra ebrâr (iyi kimseler), sonra onların peşindekiler, sonra da onların peşindekiler; her zümre kendine uygun olanlarla birliktedir: Peygamberler peygamberlerle, sıddîklar benzerleriyle, şehitler emsalleriyle, âlimler akranlarıyla ve her sınıf kendi sınıfıyla, her zümre birbiriyle uyumlu olarak sevk edilir.
(حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا) أي: وصلوا إلى أبواب الجنة بعد مجاوزة الصراط حبسوا على قنطرة بين الجنة والنار، فاقتص لهم مظالم كانت بينهم في الدنيا، حتى إذا هُذِّبُوا ونُقُّوا أذن لهم في دخول الجنة، وقد ورد في حديث الصور أن المؤمنين إذا انتهوا إلى أبواب الجنة تشاوروا فيمن يستأذن لهم بالدخول، فيقصدون، آدم، ثم نوحا، ثم إبراهيم، ثم موسى، ثم عيسى، ثم محمدا، صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين، كما فعلوا في العرصات عند استشفاعهم إلى الله، ﷿، أن يأتي لفصل القضاء، ليظهر شرف محمد ﷺ على سائر البشر في المواطن كلها.
(حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا) yani Sırat'ı geçtikten sonra cennet kapılarına ulaştıklarında, cennet ile cehennem arasındaki bir köprü (kantara) üzerinde durdurulurlar ve dünyada aralarında geçen haksızlıklar için kısas yapılır. Nihayet arınıp temizlendiklerinde cennete girmelerine izin verilir. Sûr hadisinde varit olmuştur ki: Müminler cennet kapılarına vardıklarında kendileri için giriş izni isteyecek kimse hakkında aralarında istişare ederler; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün mekânlarda diğer insanlara olan üstünlüğü ortaya çıksın diye, mahşer meydanlarında hükmün verilmesi için Allah azze ve celle'ye şefaat talep ettiklerinde yaptıkları gibi önce Âdem'e, sonra Nûh'a, sonra İbrâhim'e, sonra Mûsâ'ya, sonra Îsâ'ya, sonra da Muhammed'e -hepsine Allah'ın salât ve selâmı olsun- giderler.
وقد ثبت في صحيح مسلم عن أنس، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "أنا أول شفيع في الجنة" وفي لفظ لمسلم: "وأنا أول من يقرع باب الجنة". .
Sahîh-i Müslim'de Enes'ten radıyallâhu anh sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cennette ilk şefaatçi olan benim" buyurdu. Müslim'in bir lafzında ise: "Ve cennetin kapısını ilk çalan benim" buyurmuştur.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هاشم، حدثنا سليمان، عن ثابت، عن أنس بن مالك، رضي الله
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hâşim anlattı, bize Süleymân anlattı, Sâbit'ten, [o da] Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu
عنه، قال: قال رسول الله ﷺ: "آتي باب الجنة يوم القيامة فأستفتح، فيقول الخازن: من أنت؟ فأقول: محمد. قال: يقول: بك أُمِرْتُ ألا أفتح لأحد قبلك".
radıyallâhu anh anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü cennet kapısına gelip açılmasını isterim. Bekçi: 'Sen kimsin?' der. 'Muhammed'im' derim. [Bekçi]: 'Senden önce hiç kimseye açmamakla emrolundum' der."
ورواه مسلم عن عمرو الناقد وزهير بن حرب، كلاهما عن أبي النضر هاشم بن القاسم، عن سليمان -وهو ابن المغيرة القيسي-عن ثابت، عن أنس، به .
Bunu Müslim; Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb'den, her ikisi Ebü'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım'dan, o Süleymân'dan -ki o İbnü'l-Mugīre el-Kaysî'dir-, o Sâbit'ten, o da Enes'ten bu şekilde rivayet etmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق حدثنا مَعْمَر عن همام بن منبه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أول زمرة تلج الجنة صورهم على صورة القمر ليلة البدر، لا يبصقون فيها، ولا يمتخطون فيها، ولا يتغوطون فيها. آنيتهم وأمشاطهم الذهب والفضة، ومجامرهم الألوة ، ورشحهم المسك، ولكل واحد منهم زوجتان، يرى مخ ساقهما من وراء اللحم من الحسن. لا اختلاف بينهم ولا تباغض، قلوبهم على قلب واحد يسبحون الله بكرة وعشيا".
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten, o Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennete giren ilk zümrenin suretleri dolunay gecesindeki ayın sureti gibidir; orada ne tükürürler, ne sümkürürler ne de büyük abdest bozarlar. Kapları ve tarakları altın ve gümüştendir; buhurdanlıkları öd ağacındandır , terleri misktir. Onlardan her birinin iki eşi vardır; güzellikten bacaklarının iliği etin arkasından görünür. Aralarında ne ihtilaf vardır ne de kinleşme; kalpleri tek bir kalp üzeredir , sabah akşam Allah'ı tesbih ederler."
رواه البخاري عن محمد بن مقاتل، عن ابن المبارك. ورواه مسلم، عن محمد بن رافع، عن عبد الرزاق، كلاهما عن معمر بإسناده نحوه . وكذا رواه أبو الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة [﵁] ، عن رسول الله ﷺ .
Bunu Buhârî; Muhammed b. Mukātil'den, o İbnü'l-Mübârek'ten rivayet etmiştir. Müslim de Muhammed b. Râfi'den, o Abdürrezzâk'tan, her ikisi Ma'mer'den onun isnadıyla benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Ebu'z-Zinâd da el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] , o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu şekilde rivayet etmiştir .
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو خَيْثَمة، حدثنا جرير، عن عمارة بن القعقاع، عن أبي زُرْعَة، عن أبي هريرة [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "أول زُمْرَة يدخلون الجنة على صورة القمر ليلة البدر، والذين يلونهم على ضوء أشدُّ كوكب دُرِّي في السماء إضاءة، لا يبولون ولا يتغوطون ولا يتْفلون ولا يمتخطون، أمشاطهم الذهب ورشحهم المسك، ومجامرهم الألوة، وأزواجهم الحور العين، أخلاقهم على خلق رجل واحد، على صورة أبيهم آدم، ستون ذراعا في السماء" .
Hâfız Ebû Ya'lâ şöyle demiştir: Bize Ebû Hayseme anlattı, bize Cerîr, Umâre b. el-Ka'kā'dan, o Ebû Zür'a'dan, o da Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennete giren ilk zümre dolunay gecesindeki ayın suretindedir; onların peşindekiler ise gökteki en parlak inci gibi yıldızın ışığı üzeredir. Ne idrar yaparlar, ne büyük abdest bozarlar, ne tükürürler ne de sümkürürler. Tarakları altın, terleri misk, buhurdanlıkları öd ağacı ve eşleri hûrî-i îndir (iri gözlü hurilerdir). Ahlakları tek bir adamın ahlakı üzere, babaları Âdem'in suretinde, göğe doğru altmış arşındırlar."
وأخرجاه أيضا من حديث جرير .
Bunu Cerîr'in hadisinden her ikisi de (Buhârî ve Müslim) tahriç etmişlerdir .
وقال الزهري، عن سعيد، عن أبي هريرة، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال: "يدخل الجنة من أمتي زُمْرَة، هم سبعون ألفا، تضيء وجوههم إضاءة القمر ليلة البدر". فقام عُكَّاشة بن مِحْصَن فقال: يا رسول الله ادع الله، أن يجعلني منهم: فقال: "اللهم اجعله منهم". ثم قام رجل من الأنصار فقال: يا رسول الله، ادع الله أن يجعلني منهم. فقال ﷺ: "سبقك بها عُكَّاشة".
Zührî, Saîd'den, o Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Ümmetimden cennete bir zümre girer ki onlar yetmiş bindir; yüzleri dolunay gecesindeki ayın aydınlığı gibi parlar." Bunun üzerine Ukkâşe b. Mıhsan ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de beni onlardan kılsın" dedi. [Resûlullah]: "Allahım, onu onlardan kıl" buyurdu. Sonra Ensâr'dan bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a dua et de beni onlardan kılsın" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ukkâşe bu konuda senden önce davrandı" buyurdu.
أخرجاه وقد روى هذا الحديث -في السبعين ألفا يدخلون الجنة بغير حساب-البخاري ومسلم، عن ابن عباس، وجابر بن عبد الله، وعمران بن حصين، وابن مسعود، ورفاعة بن عرابة
Bunu her ikisi de (Buhârî ve Müslim) tahriç etmişlerdir. Hesapsız olarak cennete girecek yetmiş bin kişi hakkındaki bu hadisi Buhârî ve Müslim; İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh, İmrân b. Husayn, İbn Mes'ûd ve Rifâa b. Arâbe
الجهني، وأم قيس بنت محصن.
el-Cühenî'den ve Ümmü Kays bint Mıhsan'dan da rivayet etmişlerdir.
ولهما عن أبي حازم، عن سهل بن سعد، أن رسول الله ﷺ قال: "ليدخلن الجنة من أمتي سبعون ألفا -أو: سبعمائة ألف-آخذٌ بعضهم ببعض، حتى يدخل أولهم وآخرهم الجنة، وجوههم على صورة القمر ليلة البدر". .
Yine her ikisinde Ebû Hâzim'den, o Sehl b. Sa'd'dan rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetimden yetmiş bin -veya yedi yüz bin- kişi, ilkleri ve sonuncuları cennete girinceye kadar birbirine tutunmuş olarak mutlaka cennete girecektir; yüzleri dolunay gecesindeki ayın suretindedir."
وقال أبو بكر بن أبي شيبة: حدثنا إسماعيل بن عياش، عن محمد بن زياد قال: سمعت أبا أمامة الباهلي يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "وعدني ربي، ﷿، أن يدخل الجنة من أمتي سبعون ألفا، مع كل ألف سبعون ألفا، ولا حساب عليهم ولا عذاب، وثلاث حَثَيَات من حثيات ربي ﷿" .
Ebû Bekr b. Ebî Şeybe şöyle demiştir : Bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, Muhammed b. Ziyâd'dan; dedi ki: Ebû Ümâme el-Bâhilî'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Rabbim azze ve celle ümmetimden yetmiş bin kişiyi hesapsız ve azapsız olarak cennete girdirmeyi bana vadetti; her bin kişiyle birlikte yetmiş bin kişi ve Rabbim azze ve celle'nin avuçlamalarından üç avuçlama daha vardır."