ومعنى (كَاظِمِينَ) أي: ساكتين، لا يتكلم أحد إلا بإذنه {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [النبأ: ٣٨].
(كَاظِمِينَ) kelimesinin anlamı: Suskun bir halde, O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz; {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا} [en-Nebe: 38] “Rûh'un ve meleklerin saf saf duracağı o gün; Rahmân'ın izin verdiği ve doğru söyleyen kimseden başkası konuşamaz.”
وقال ابن جُرَيْج : (كَاظِمِينَ) أي: باكين.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: (كَاظِمِينَ) yani ağlayarak.
وقوله: (مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطَاعُ) أي: ليس للذين ظلموا أنفسهم بالشرك بالله من قريب منهم ينفعهم، ولا شفيع يشفع فيهم، بل قد تقطعت بهم الأسباب من كل خير.
Ayet-i kerimedeki: (مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطَاعُ) “Zalimlerin ne bir dostu ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır” ifadesinin anlamı şudur: Allah'a şirk koşarak kendilerine zulmedenlerin ne kendilerine fayda sağlayacak yakın bir dostu vardır, ne de haklarında şefaat edecek bir şefaatçi. Bilakis her türlü hayra ulaştıran bağlar onlardan tamamen kopmuştur.
وقوله: (يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) يخبر تعالى عن علمه التام المحيط بجميع الأشياء، جليلها وحقيرها، صغيرها وكبيرها، دقيقها ولطيفها؛ ليحذر الناس علمه فيهم، فيستحيوا من الله حَقّ الحياء، ويَتَّقُوهُ حق تقواه، ويراقبوه مراقبة من يعلم أنه يراه، فإنه تعالى يعلم العين الخائنة وإن أبدت أمانة، ويعلم ما تنطوي عليه خبايا الصدور من الضمائر والسرائر.
Ayet-i kerimedeki: (يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) “[Allah], gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir” ifadesiyle Yüce Allah; insanların O'nun kendileri hakkındaki ilminden sakınmaları, Allah'tan hakkıyla hayâ etmeleri, O'ndan hakkıyla korkup sakınmaları ve kendisini gördüğünü bilen birinin murakabesiyle O'nu murakabe etmeleri için O'nun büyüğüyle küçüğüyle, azıyla çoğuyla, incesiyle latifiyle her şeyi kuşatan eksiksiz ilmini haber vermektedir. Zira Allah Teâlâ, güvenilir görünse bile hain gözü ve göğüslerin gizli derinliklerinin sakladığı niyetleri ve sırları bilir.
قال ابن عباس في قوله: (يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) وهو الرجل يدخل على أهل البيت بيتهم، وفيهم المرأة الحسناء، أو تمر به وبهم المرأة الحسناء، فإذا غفلوا لحظ إليها، فإذا فطنوا غَضّ، فإذا غفلوا لحظ، فإذا فطنوا غض [بصره عنها] وقد اطلع الله من قلبه أنه وَدّ أن لو اطلع على فرجها. رواه ابن أبي حاتم.
İbn Abbâs: (يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) “[Allah], gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, bir adamın bir ev halkının yanına evlerine girmesi ve aralarında güzel bir kadının bulunması yahut adamın ve onların yanından güzel bir kadının geçmesi halidir; onlar fark etmediklerinde kadına gizlice bakar, fark ettiklerinde ise gözünü yumar. Yine fark etmediklerinde bakar, fark ettiklerinde [gözünü ondan] yumar . Oysa Allah onun kalbinden, kadının mahrem yerini görmeyi arzuladığını bilmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال الضحاك: (خَائِنَةَ الأعْيُنِ) هو الغمز، وقول الرجل: رأيت، ولم ير؛ أو: لم أر، وقد رأى.
Dahhâk şöyle demiştir: (خَائِنَةَ الأعْيُنِ) 'hain bakış', kaş göz işareti yapmak ve adamın görmediği halde 'Gördüm' veya gördüğü halde 'Görmedim' demesidir.
وقال ابن عباس: يعلم [الله] تعالى من العين في نظرها، هل تريد الخيانة أم لا؟ وكذا قال مجاهد، وقتادة.
İbn Abbâs şöyle demiştir: [Allah] Teâlâ , gözün bakışından onun hıyanet mi murat ettiğini yoksa etmediğini mi bilir. Mücâhid ve Katâde de böyle söylemiştir.
وقال ابن عباس في قوله: (وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) يعلم إذا أنت قدرت عليها هل تزني بها أم لا؟.
İbn Abbâs: (وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) “Ve göğüslerin gizlediğini [bilir]” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Allah], o kadına güç yetirdiğinde onunla zina edip etmeyeceğini bilir.
وقال السدي: (وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) أي: من الوسوسة.
es-Süddî şöyle demiştir: (وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ) “Ve göğüslerin gizlediğini [bilir]” yani: Vesveseyi [bilir].
وقوله: (وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ) أي: يحكم بالعدل.
Ayet-i kerimedeki: (وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ) “Allah hak ile hükmeder” ifadesi yani: Adaletle hükmeder demektir.
وقال الأعمش: عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس [﵄] في قوله: (وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ) قادر على أن يجزي بالحسنة الحسنة، وبالسيئة السيئة (إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ).
el-A‘meş; Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] naklettiğine göre o: (وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ) “Allah hak ile hükmeder” ayeti hakkında: 'İyiliğe iyilikle, kötülüğe de kötülükle karşılık vermeye kadirdir. (إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”' demiştir.
وهذا الذي فسر به ابن عباس في هذه الآية كقوله تعالى: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [النجم: ٣١] . وقوله: (وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) أي: من الأصنام والأوثان والأنداد، (لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ) أي: لا يملكون شيئا ولا يحكمون بشيء (إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) أي: سميع لأقوال خلقه، بصير بهم، فيهدي من يشاء، ويضل من يشاء، وهو الحاكم العادل في جميع ذلك.
İbn Abbâs'ın bu ayeti böyle tefsir etmesi, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} [en-Necm: 31] “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın diye...” . Ayet-i kerimedeki: (وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) “O'ndan başka yalvardıkları ise” yani putlar, heykeller ve eş koştukları şeyler, (لا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ) “hiçbir şeye hükmedemezler” yani hiçbir şeye malik olamazlar ve hiçbir şeye hükmedemezler. (إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) “Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” yani yaratıklarının sözlerini işiten, onları görendir; dilediğini hidayete erdirir, dilediğini saptırır ve bütün bunlarda âdil olan hâkim O'dur.
{أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٢١) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٢)}
{أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٢١) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٢)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden hem kuvvetçe hem de yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat Allah onları günahları yüzünden yakalayıverdi ve onları Allah'tan koruyan da olmadı. (21) Bunun sebebi, peygamberlerinin kendilerine apaçık deliller getirmesi, onların ise inkâr etmeleriydi. Bunun üzerine Allah onları yakalayıverdi. Şüphesiz O, pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetlidir. (22)”
يقول تعالى: أولم يسر هؤلاء المكذبون برسالتك يا محمد (فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: من الأمم المكذبة بالأنبياء، ما حل بهم من العذاب والنكال مع أنهم كانوا أشد من هؤلاء قوة (وَآثَارًا فِي الأرْضِ) أي: أثروا في الأرض من البنايات والمعالم والديارات، ما لا يقدر عليه هؤلاء، كما قال: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ} [الأحقاف: ٢٦]، وقال {وَأَثَارُوا الأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا} [الروم: ٩] أي: ومع هذه القوة العظيمة والبأس الشديد، أخذهم الله بذنوبهم، وهي كفرهم برسلهم، (وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ) أي: وما دفع عنهم عذاب الله أحد، ولا رده عنهم راد، ولا وقاهم واق.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Senin peygamberliğini yalanlayan bu kimseler: (فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ) “Yeryüzünde [gezip dolaşmadılar mı ki] kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?” Yani peygamberleri yalanlayan önceki ümmetlerin, güç bakımından bunlardan daha çetin oldukları halde başlarına gelen azap ve ibretlik cezayı görmezler mi? (وَآثَارًا فِي الأرْضِ) “Ve yeryüzündeki eserler bakımından” yani yeryüzünde bina, anıt ve yerleşim yeri olarak bunların güç yetiremeyeceği eserler bırakmışlardı. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ} [el-Ahkâf: 26] “Andolsun ki biz onlara, size vermediğimiz imkân ve gücü vermiştik” ve {وَأَثَارُوا الأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا} [er-Rûm: 9] “Toprağı sürmüşler ve yeryüzünü bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi”. Yani bu muazzam güce ve çetin kuvvete rağmen, peygamberlerini inkâr etmelerinden ibaret olan günahları sebebiyle Allah onları yakalayıverdi. (وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ) “Ve onları Allah'tan koruyan da olmadı” yani Allah'ın azabını onlardan ne bir kimse defedebildi, ne geri çeviren geri çevirebildi, ne de bir koruyucu onları koruyabildi.
ثم ذكر علة أخذه إياهم وذنوبهم التي ارتكبوها واجترموها، فقال: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالدلائل الواضحات والبراهين القاطعات، (فَكَفَرُوا) أي: مع هذا البيان والبرهان كفروا وجحدوا، (فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ) أي: أهلكهم ودمَّر عليهم وللكافرين أمثالها، (إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ) أي: ذو قوة عظيمة وبطش شديد، وهو (شَدِيدُ الْعِقَابِ) أي: عقابه أليم شديد وجيع. أعاذنا الله منه.
Sonra Allah Teâlâ, onları yakalamasının gerekçesini ve işleyip irtikâp ettikleri günahları zikrederek şöyle buyurdu: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) “Bunun sebebi, peygamberlerinin kendilerine apaçık deliller getirmesi” yani apaçık deliller ve kesin bürhanlar getirmesi, (فَكَفَرُوا) “onların ise inkâr etmeleriydi” yani bu açıklama ve bürhana rağmen inkâr edip reddettiler, (فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ) “bunun üzerine Allah onları yakalayıverdi” yani onları helak etti ve köklerini kazıdı; kâfirlere de bunların benzerleri vardır. (إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ) “Şüphesiz O, pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetlidir” yani büyük bir kuvvet ve çetin bir kudret sahibidir; (شَدِيدُ الْعِقَابِ) “cezası pek şiddetlidir” yani O'nun azabı elem verici, pek şiddetli ve can yakıcıdır. Allah bizi ondan korusun.
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ (٢٥)}
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ (٢٥)} “Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (23) Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a. Fakat onlar: 'Bu yalancı bir büyücüdür!' dediler. (24) [Mûsâ] onlara katımızdan hakkı getirdiği zaman ise: 'Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın' dediler. Oysa inkârcıların tuzağı boşa çıkmaya mahkûmdur. (25)”
يقول تعالى مسليا لنبيه ﷺ في تكذيب من كذبه من قومه، ومبشرًا له بأن العاقبة والنصرة له في الدنيا والآخرة، كما جرى لموسى بن عمران ، فإن الله تعالى أرسله بالآيات البينات، والدلائل الواضحات؛ ولهذا قال: (بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ) والسلطان هو: الحُجة والبرهان.
Allah Teâlâ, kavminden kendisini yalanlayanlar karşısında Peygamberi'ni [sallallâhu aleyhi ve sellem] teselli etmekte ve Mûsâ b. İmrân'ın başına geldiği gibi dünyada ve ahirette güzel akıbetin ve zaferin kendisinin olacağını müjdelemektedir. Zira Allah Teâlâ onu apaçık ayetlerle ve aşikâr delillerle göndermiştir; nitekim bu sebeple şöyle buyurmuştur: (بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ) “Ayetlerimizle ve apaçık bir delille”. Sultan: Hüccet ve bürhandır.
(إِلَى فِرْعَوْنَ) هو: ملك القبط بالديار المصرية، (وَهَامَانَ) وهو: وزيره في مملكته (وَقَارُونَ) وكان أكثر الناس في زمانه مالا وتجارة (فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ) أي: كذبوه وجعلوه ساحرًا مُمَخْرِقًا مموهًا كذابًا في أن الله أرسله. وهذه كقوله [تعالى] : {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ * أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} [الذاريات ٥٢، ٥٣].
(إِلَى فِرْعَوْنَ) “Firavun'a” o, Mısır diyarı Kıptîlerinin kralıydı, (وَهَامَانَ) “ve Hâmân'a” o da krallığındaki veziriydi, (وَقَارُونَ) “ve Kârûn'a” o da kendi zamanında insanların mal ve ticaret bakımından en zenginiydi. (فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ) “Fakat onlar: 'Bu yalancı bir büyücüdür!' dediler” yani onu yalanladılar; onu bir sihirbaz, bir sahtekâr, bir göz boyayıcı ve Allah'ın kendisini gönderdiği iddiasında bir yalancı saydılar. Bu durum Allah [Teâlâ]'nın şu buyruğu gibidir : {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ * أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ} [ez-Zâriyât: 52-53] “İşte böylece, onlardan öncekilere de herhangi bir peygamber gelmedi ki: 'Bu bir büyücüdür veya delidir' dememiş olsunlar. Bunu birbirlerine vasiyet mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur.”
(فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا) أي: بالبرهان القاطع الدال على أن الله تعالى أرسله إليهم، (قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ) وهذا أمر ثان من فرعون بقتل ذكور بني إسرائيل. أما الأول: فكان لأجل الاحتراز من وجود موسى، أو لإذلال هذا الشعب وتقليل عددهم، أو لمجموع الأمرين. وأما الأمر الثاني: فللعلة الثانية، لإهانة هذا الشعب، ولكي يتشاءموا بموسى، ﵇؛ ولهذا قالوا: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩].
(فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا) “[Mûsâ] onlara katımızdan hakkı getirdiği zaman” yani Allah Teâlâ'nın kendisini onlara gönderdiğini gösteren kesin delille geldiğinde, (قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ) “'Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın' dediler”. Bu, Firavun'un İsrâiloğullarının erkek çocuklarını öldürmeye dair ikinci bir emridir. Birincisi: Mûsâ'nın varlığından sakınmak için veya bu halkı zelil kılmak ve sayılarını azaltmak için yahut her iki sebepten ötürü idi. İkinci emir ise: İkinci gerekçeden ötürü, yani bu halkı aşağılamak ve Mûsâ'yı [aleyhisselâm] uğursuz saysınlar diyeydi; nitekim bu yüzden şöyle demişlerdi: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [el-A‘râf: 129] “Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de bize geldikten sonra da eziyete uğratıldık.' [Mûsâ] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınıza bakmak için yeryüzünde sizi onların yerine geçirir.'”
قال قتادة: هذا أمر بعد أمر.
Katâde şöyle demiştir: Bu, emir üstüne bir emirdir.
قال الله تعالى: (وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ) أي: وما مكرهم وقصدهم الذي هو تقليل عدد بني إسرائيل لئلا يُنصروا عليهم، إلا ذاهب وهالك في ضلال.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ) “Oysa inkârcıların tuzağı boşa çıkmaya mahkûmdur” yani onların İsrâiloğullarının sayısını azaltıp kendilerine karşı galip gelmelerini engellemeye yönelik hile ve maksatları, sapıklık içinde yok olup gitmeye mahkûmdur.
{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأَرْضِ الْفَسَادَ (٢٦) وَقَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ (٢٧)}
{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأَرْضِ الْفَسَادَ (٢٦) وَقَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ (٢٧)} “Firavun dedi ki: 'Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim de o Rabbine yalvarsın! Doğrusu ben, onun dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum.' Mûsâ da: 'Şüphesiz ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz [olan Allah]'a sığındım' dedi.”
(وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ) وهذا عَزْمٌ من فرعون -لعنه الله-على قتل موسى، ﵇، أي: قال لقومه: دعوني حتى أقتل لكم هذا، (وَلْيَدْعُ رَبَّهُ) أي: لا أبالي منه. وهذا في غاية الجحد والتجهرم والعناد.
(وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ) “Firavun dedi ki: 'Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim de o Rabbine yalvarsın!'” Bu, Firavun'un -Allah ona lanet etsin- Mûsâ'yı [aleyhisselâm] öldürme konusundaki kararlılığıdır; yani kavmine: 'Bırakın beni de şu adamı sizin için öldüreyim', (وَلْيَدْعُ رَبَّهُ) “o da Rabbine yalvarsın!” yani: 'Ondan hiç çekinmem' dedi. Bu ise inkârın, kibrin ve inadın en son noktasıdır.
وقوله -قبحه الله-: (إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأرْضِ الْفَسَادَ) يعني: موسى، يخشى فرعون أن يُضِلَّ موسى الناس ويغير رسومهم وعاداتهم. وهذا كما يقال في المثل: "صار فرعون مُذَكِّرًا" يعني: واعظا، يشفق على الناس من موسى، ﵇.
Onun -Allah onu çirkinleştirsin-: (إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأرْضِ الْفَسَادَ) “Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum” sözüyle Mûsâ'yı kastediyordu; Firavun, Mûsâ'nın insanları saptırmasından ve onların gelenek ile âdetlerini değiştirmesinden korkuyordu. Bu durum darb-ı meseldeki: 'Firavun vâiz kesildi' sözü gibidir; yani Mûsâ'ya [aleyhisselâm] karşı insanlara acıyan bir öğütçü kesilmiştir.
وقرأ الأكثرون: "أن يبدل دينكم وأن يُظهِر في الأرض الفساد" وقرأ آخرون: (أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأرْضِ الْفَسَادَ) وقرأ بعضهم: "يَظْهَر في الأرض الفسادُ" بالضم.
Çoğunluk [kıraat imamları] "أن يبدل دينكم وأن يُظهِر في الأرض الفساد" (dininizi değiştirmesinden ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise: (أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأرْضِ الْفَسَادَ) “yahut yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından” şeklinde okumuştur. Bazıları da zamme ile "يَظْهَر في الأرض الفسادُ" (yeryüzünde bozgunculuğun ortaya çıkmasından) şeklinde okumuştur.
وقال موسى: (إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ) أي: لما بلغه قول فرعون: (ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى) قال موسى: استجرتُ بالله وعُذْتُ به من شره وشر أمثاله؛ ولهذا قال: (إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ) أيها المخاطبون، (مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ) أي: عن الحق، مجرم، (لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ)؛
Mûsâ da şöyle dedi: (إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ) “Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım”. Yani Firavun'un: (ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى) “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” sözü kendisine ulaştığında Mûsâ şöyle demiştir: Onun şerrinden ve onun gibilerin şerrinden Allah'ın himayesine sığındım ve O'na iltica ettim. Nitekim bu sebeple: (إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ) “Ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım” ey muhataplar, (مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ) “her kibirliden” yani hakka karşı kibirlenen günahkârdan, (لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ) “hesap gününe inanmayan” demiştir.
ولهذا جاء في الحديث عن أبي موسى، ﵁، أن رسول الله ﷺ كان إذا خاف قوما قال: "اللهم، إنا نعوذ بك من شرورهم، وندرأ بك في نحورهم" .
Nitekim bu sebeple Ebû Mûsâ'dan [radıyallâhu anh] gelen hadiste şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir topluluktan korktuğu zaman şöyle dua ederdi: 'Allahım! Onların şerlerinden sana sığınır, onların göğüslerine (tuzaklarına) karşı seni kalkan ediniriz' .
{وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨) يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ (٢٩)}
{وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨) يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ (٢٩)} “Firavun ailesinden olup imanını gizleyen mümin bir adam şöyle dedi: 'Rabbim Allah'tır dediği için ve size Rabbinizden apaçık delillerle gelmişken bir adamı öldürecek misiniz? Eğer o yalancıysa yalanı kendisinedir. Şayet doğru söylüyorsa, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelecektir. Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseyi hidayete erdirmez. (28) Ey kavmim! Bugün yeryüzünde galip kimseler olarak hâkimiyet sizindir. Fakat Allah'ın azabı bize gelip çatarsa bizi O'ndan kim kurtarır?' Firavun dedi ki: 'Ben size ancak kendi gördüğümü (doğru bulduğumu) gösteriyorum ve sizi ancak doğru yola iletiyorum.' (29)”
المشهور أن هذا الرجل المؤمن كان قبْطيًا من آل فرعون.
Meşhur olan görüşe göre bu mümin adam, Firavun hanedanından bir Kıptî idi.
قال السدي: كان ابن عم فرعون، ويقال: إنه الذي نجا مع موسى. واختاره ابن جرير ، وَرَدَّ قول من ذهب إلى أنه كان إسرائيليًّا؛ لأن فرعون انفعل لكلامه واستمعه، وكف عن قتل موسى، ﵇، ولو كان إسرائيليًّا لأوشك أن يعاجل بالعقوبة؛ لأنه منهم .
es-Süddî şöyle demiştir: Firavun'un amcasının oğluydu; Mûsâ ile birlikte kurtulan kimsenin de o olduğu söylenir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiş ve onun İsrâiloğullarından olduğunu savunan kimselerin görüşünü reddetmiştir; çünkü Firavun onun sözünden etkilenmiş, onu dinlemiş ve Mûsâ'yı [aleyhisselâm] öldürmekten vazgeçmiştir. Şayet o bir İsrâilli olsaydı, onlardan biri olduğu için derhal cezalandırılması kuvvetle muhtemel olurdu .
وقال ابن جُرَيج عن ابن عباس: لم يؤمن من آل فرعون سوى هذا الرجل وامرأة فرعون، والذي قال: {يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} [القصص: ٢٠] رواه ابن أبي حاتم.
İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Firavun ailesinden bu adam, Firavun'un hanımı ve: {يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ} [el-Kasas: 20] “Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar” diyen adam dışında kimse iman etmemiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقد كان هذا الرجلُ يكتم إيمانه عن قومه القبط، فلم يظهر إلا هذا اليوم حين قال فرعون: {ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى}، فأخذت الرجل غضبة لله ﷿، و"أفضل الجهاد كلمة عدل عند سلطان جائر"، كما ثبت بذلك الحديث، ولا أعظم من هذه الكلمة عند فرعون وهي قوله: (أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ) [أي: لأجل أن يقول ربي الله] ، اللهم إلا ما رواه البخاري في صحيحه حيث قال:
Bu adam, kavmi olan Kıptîlerden imanını gizliyordu ve bu durum, Firavun'un: {ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى} “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” dediği bugüne kadar açığa çıkmamıştı. Bunun üzerine adamı Azîz ve Celîl olan Allah için bir gayret sardı. Nitekim hadiste sabit olduğu üzere: 'En faziletli cihad, zâlim sultanın yanında adaletli söz söylemektir'. Firavun'un yanında da onun söylediği: (أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ) “Rabbim Allah'tır dediği için [bir adamı öldürecek misiniz?]” [yani: Rabbim Allah'tır demesi sebebiyle] sözünden daha büyük bir söz olamaz. Ancak Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadis müstesna; o şöyle demiştir:
حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا الأوزاعي، حدثني يحيى بن أبي كثير، حدثني محمد بن إبراهيم التيمي، حدثني عروة بن الزبير قال: قلت لعبد الله بن عمرو بن العاص: أخبرني بأشد شيء مما صنعه المشركون برسول الله ﷺ قال: بينا رسول الله ﷺ يصلي بفناء الكعبة إذ أقبل عُقْبة بن أبي مُعَيط، فأخذ بمَنْكب رسول الله ﷺ ولَوَى ثوبه في عنقه، فخنقه خنقًا شديدا، فأقبل أبو بكر، ﵁، فأخذ بمنكبة ودَفَع عن النبي ﷺ ثم قال: (أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ).
Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, bana Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî anlattı, bana Urve b. ez-Zübeyr anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'a: “Müşriklerin Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı en şiddetli şeyi bana haber ver” dedim. O da şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin avlusunda namaz kılarken Ukbe b. Ebî Muayt çıkageldi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem omzundan tuttu, elbisesini boynuna dolayarak onu şiddetle boğmaya başladı. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh gelip onun omzundan tuttu ve onu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem uzaklaştırdı. Sonra da: {أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbim Allah'tır dedi ve size Rabbinizden apaçık deliller getirdi diye bir adamı öldürecek misiniz?” dedi.
انفرد به البخاري من حديث الأوزاعي قال: وتابعه محمد بن إسحاق، عن يحيى بن عروة، عن أبيه، به .
Bu hadisi el-Evzâî'nin rivayetiyle sadece Buhârî tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Muhammed b. İshâk da Yahyâ b. Urve'den, o da babasından bu rivayetiyle onu desteklemiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا هارون بن إسحاق الهمداني، حدثنا عَبْدة عن هشام -يعني ابن عروة-عن أبيه، عن عمرو بن العاص أنه سُئِل: ما أشد ما رأيت قريشًا بلغوا من رسول الله ﷺ؟ قال: مر بهم ذات يوم فقالوا له: أنت تنهانا أن نعبد ما يعبد آباؤنا؟ فقال: "أنا ذاك" فقاموا إليه، فأخذوا بمجامع ثيابه، فرأيتُ أبا بكر محتضنه من ورائه، وهو يصيح بأعلى صوته، وإن عينيه ليسيلان، وهو يقول: يا قوم، (أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ) حتى فرغ من الآية كلها.
İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize Hârûn b. İshâk el-Hemedânî anlattı, bize Abde, Hişâm'dan -yani İbn Urve'den-, o babasından, o da Amr b. el-Âs'tan anlattı; kendisine: 'Kureyş'in Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] yaptığına şahit olduğun en şiddetli şey neydi?' diye sorulduğunda şöyle demiştir: Bir gün onların yanından geçti, ona: 'Sen atalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun?' dediler. O da: 'Evet, o benim' dedi. Bunun üzerine ona yönelip elbiselerinin yakasından tuttular. Ebû Bekir'in arkasından onu kucakladığını, avazı çıktığı kadar bağırıp iki gözünden yaşlar boşanarak şöyle dediğini gördüm: 'Ey kavmim! (أَتَقْتُلُونَ رَجُلا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ) “Rabbim Allah'tır dediği için ve size Rabbinizden apaçık delillerle gelmişken bir adamı öldürecek misiniz?”' ve ayetin tamamını okuyup bitirdi.
وهكذا رواه النسائي من حديث عبدة، فجعله من مسند عمرو بن العاص، ﵁ .
Nesâî de bunu Abde'nin hadisinden böylece rivayet etmiş ve onu Amr b. el-Âs'ın [radıyallâhu anh] müsnedinden saymıştır .
وقوله: (وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ) أي: كيف تقتلون رجلا لكونه يقول: "ربي الله"، وقد أقام لكم البرهان على صدق ما جاءكم به من الحق؟ ثم تَنزل معهم في المخاطبة فقال: (وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ) يعني: إذا لم يظهر لكم صحة ما جاءكم به، فمن العقل والرأي التام والحزم أن تتركوه ونفسه، فلا تؤذوه، فإن يك كاذبا فإن الله سيجازيه على كذبه بالعقوبة في الدنيا والآخرة، وإن يك صادقا وقد آذيتموه يصبكم بعض الذي يعدكم، فإنه يتوعدكم إن خالفتموه بعذاب في الدنيا والآخرة، فمن الجائز عندكم أن يكون صادقا، فينبغي على هذا ألا تتعرضوا له، بل اتركوه وقومه يدعوهم ويتبعونه.
Ayet-i kerimedeki: (وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ) “Ve size Rabbinizden apaçık delillerle gelmişken” ifadesinin anlamı şudur: Size getirdiği hakkın doğruluğuna dair kesin delili ortaya koymuşken, sırf 'Rabbim Allah'tır' dediği için bir adamı nasıl öldürürsünüz? Sonra onlarla hitapta bir adım geri çekilip seviyelerine inerek şöyle dedi: (وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ) “Eğer o yalancıysa yalanı kendisinedir. Şayet doğru söylüyorsa, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelecektir”. Yani: Size getirdiği şeyin doğruluğu sizin için açıkça ortaya çıkmadıysa, akıl, tam sağduyu ve basiretin gereği onu kendi haline bırakmanız ve ona eziyet etmemenizdir. Zira o yalancı ise Allah dünyada ve ahirette ona yalanının cezasını verecektir. Eğer o doğru söylüyorsa ve siz ona eziyet etmişseniz, sizi tehdit ettiği azabın bir kısmı başınıza gelecektir; çünkü o, kendisine karşı gelirseniz dünyada ve ahirette bir azapla karşılaşacağınızı bildirmektedir. Dolayısıyla sizin nez扩大inizde onun doğru söyleyen biri olması da muhtemeldir. Bu durumda ona dokunmamanız, bilakis onu kavmiyle baş başa bırakmanız gerekir; varsın onları davet etsin ve onlar da ona uysunlar.
وهكذا أخبر الله [تعالى] عن موسى، ﵇، أنه طلب من فرعون وقومه الموادعة في قوله: {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ * أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * وَأَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ * وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ * وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ} [الدخان: ١٧ - ٢١] وهكذا قال رسول الله ﷺ لقريش أن يتركوه يدعو إلى الله [تعالى] عباد الله، ولا يمسوه بسوء، وأن يصلوا ما بينه وبينهم من القرابة في ترك أذيته، قال الله تعالى: {قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} [الشورى: ٢٣] أي: إلا ألا تؤذوني فيما بيني وبينكم من القرابة، فلا تؤذوني وتتركوا بيني وبين الناس. وعلى هذا وقعت الهدنة يوم الحديبية، وكان فتحًا مبينًا.
Nitekim Allah [Teâlâ] , Mûsâ'nın [aleyhisselâm] şu buyruğunda Firavun ve kavminden bir saldırmazlık ve serbest bırakma talep ettiğini haber vermiştir: {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ * أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * وَأَنْ لا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ * وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ * وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ} [ed-Duhân: 17-21] “Andolsun, onlardan önce Firavun'un kavmini de imtihan etmiştik ve onlara şerefli bir peygamber gelmişti: 'Allah'ın kullarını bana teslim edin; çünkü ben size gönderilmiş güvenilir bir peygamberim. Allah'a karşı üstünlük taslamayın; zira ben size apaçık bir delil getiriyorum. Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah]'a sığındım. Eğer bana iman etmezseniz benden uzak durun' [demişti].” Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de Kureyş'ten, kendisini Allah'ın kullarını Allah [Teâlâ]'ya davet etmesi için serbest bırakmalarını, kendisine kötülükle dokunmamalarını ve ona eziyet etmekten vazgeçerek aralarındaki akrabalık bağını gözetmelerini istemişti. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ لا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} [eş-Şûrâ: 23] “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” yani: Aramızdaki akrabalık sebebiyle bana eziyet etmemenizden başka bir şey istemiyorum; binaenaleyh bana eziyet etmeyin ve benimle insanların arasından çekilin. Hudeybiye günündeki barış da bu esas üzere gerçekleşmiş ve apaçık bir fetih olmuştu.
وقوله: (إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ) أي: لو كان هذا الذي يزعم أن الله أرسله إليكم كاذبا كما تزعمون، لكان أمره بينا، يظهر لكل أحد في أقواله وأفعاله، كانت تكون في غاية الاختلاف والاضطراب، وهذا نرى أمره سديدا ومنهجه مستقيما، ولو كان من المسرفين الكذابين لما هداه الله، وأرشده إلى ما ترون من انتظام أمره وفعله.
Ayet-i kerimedeki: { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez” buyruğunun anlamı şudur: Şayet Allah'ın kendisini size elçi olarak gönderdiğini öne süren bu zat, sizin iddia ettiğiniz gibi bir yalancı olsaydı, durumu apaçık ortada olur; sözlerinde ve fiillerinde son derece çelişki ve tutarsızlık bulunarak herkes tarafından anlaşılırdı. Oysa biz onun işinin dosdoğru, yolunun da istikamet üzere olduğunu görüyoruz. Eğer o, haddi aşan yalancılardan biri olsaydı, Allah onu doğru yola iletmez ve onun işinde ve fiilinde gördüğünüz bu intizama onu muvaffak kılmazdı.
ثم قال المؤمن محذرًا قومه زوال نعمة الله عنهم وحلول نقمة الله بهم: (يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الأرْضِ) أي: قد أنعم الله عليكم بهذا الملك والظهور في الأرض بالكلمة النافذة والجاه العريض، فراعوا هذه النعمة بشكر الله، وتصديق رسوله ﷺ، واحذروا نقمة الله إن كذبتم رسوله، (فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا) أي: لا تغني عنكم هذه الجنود وهذه العساكر، ولا ترد عنا شيئا من بأس الله إن أرادنا بسوء.
Sonra o mümin adam kavmini, Allah'ın nimetinin ellerinden gitmesi ve Allah'ın azabının başlarına inmesi konusunda uyararak şöyle dedi: (يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الأرْضِ) “Ey kavmim! Bugün yeryüzünde galip kimseler olarak hâkimiyet sizindir” yani: Allah bu mülkü, geçerli söz ve geniş itibar ile yeryüzünde üstünlüğü size nimet olarak vermiştir. Öyleyse Allah'a şükrederek ve O'nun elçisini [sallallâhu aleyhi ve sellem] tasdik ederek bu nimetin kadrini bilin; O'nun elçisini yalanladığınız takdirde Allah'ın intikamından sakının. (فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا) “Fakat Allah'ın azabı bize gelip çatarsa bizi O'ndan kim kurtarır?” Yani şayet Allah bize bir kötülük murat ederse bu ordular ve bu askerler size hiçbir fayda sağlamaz ve Allah'ın azabından hiçbir şeyi bizden geri çeviremez.
(قَالَ فِرْعَوْنُ) لقومه، رادًّا على ما أشار به هذا الرجل الصالح البار الراشد الذي كان أحق بالملك من فرعون: (مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى) أي: ما أقول لكم وأشير عليكم إلا ما أراه لنفسي وقد كذب فرعون، فإنه كان يتحقق صدق موسى فيما جاء به من الرسالة {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِرَ} [الإسراء: ١٠٢]، وقال الله تعالى: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} [النمل: ١٤].
(قَالَ فِرْعَوْنُ) “Firavun dedi ki” krallığa Firavun'dan daha layık olan bu salih, iyi ve doğru yolu bulmuş adamın tavsiyesini reddederek kavmine şöyle dedi: (مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى) “Ben size ancak kendi gördüğümü (doğru bulduğumu) gösteriyorum” yani: Kendim için doğru gördüğümden başkasını size söylemiyor ve tavsiye etmiyorum. Oysa Firavun yalan söylemiştir; zira o, Mûsâ'nın getirdiği risaletin doğruluğunu kesin olarak biliyordu: {قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلاءِ إِلا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِرَ} [el-İsrâ: 102] “[Mûsâ] dedi ki: 'Pekâlâ bilirsin ki bunları birer ibret belgesi olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir'”. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: {وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا} [en-Neml: 14] “Vicdanları bunlara kesin bir kanaat getirdiği halde, sırf zulüm ve kibirleri yüzünden onları inkâr ettiler.”
فقوله: (مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى) كذب فيه وافترى، وخان الله ورسوله ورعيته، فغشهم وما نصحهم وكذا قوله: (وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ) أي: وما أدعوكم إلا إلى طريق الحق والصدق والرشد وقد كذب أيضا في ذلك، وإن كان قومه قد أطاعوه واتبعوه، قال الله تعالى: {فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} [هود: ٩٧]، وقال تعالى: {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} [طه: ٧٩]، وفي الحديث: "ما من إمام يموت يوم يموت وهو غاش لرعيته، إلا لم يَرح رائحة الجنة، وإن ريحها ليوجد من مسيرة خمسمائة عام" .
Onun: (مَا أُرِيكُمْ إِلا مَا أَرَى) “Ben size ancak kendi gördüğümü (doğru bulduğumu) gösteriyorum” sözü yalan ve iftiradan ibaretti; Allah'a, elçisine ve tebaasına hıyanet etmiş, onları aldatmış ve onlara samimi davranmamıştı. Aynı şekilde: (وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ) “Ve sizi ancak doğru yola iletiyorum” sözü de yani: 'Sizi ancak hak, doğruluk ve kemal yoluna çağırıyorum' demektir ve bu hususta da yalan söylemiştir. Her ne kadar kavmi ona itaat edip uymuşsa da Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} [Hûd: 97] “Onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi.” ve {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} [Tâhâ: 79] “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.” Hadiste de şöyle buyrulmuştur: 'Öldüğü gün tebaasını aldatmış olarak ölen hiçbir yönetici yoktur ki cennetin kokusunu alamasın; oysa onun kokusu beş yüz yıllık mesafeden duyulur' .
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأَحْزَابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ (٣١) وَيَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)}
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأَحْزَابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ (٣١) وَيَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)} “O iman eden kimse dedi ki: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza, önceki toplulukların uğradığı günün benzerinden korkuyorum. (30) Nûh kavminin, Âd, Semûd ve onlardan sonrakilerin durumu gibi. Allah kullarına asla zulüm dilemez. (31) Ey kavmim! Gerçekten ben sizin adınıza o feryatlaşma gününden korkuyorum. (32) Arkanıza dönüp kaçacağınız o gün, sizi Allah'tan kurtaracak hiçbir kimse yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse bulunmaz.' (33)”
هذا إخبار من الله، ﷿، عن هذا الرجل الصالح، مؤمن آل فرعون: أنه حذر قومه بأس الله في الدنيا والآخرة فقال: (يَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأحْزَابِ) أي: الذين كذبوا رسل الله في قديم الدهر، كقوم نوح وعاد وثمود، والذين من بعدهم من الأمم المكذبة، كيف حل بهم بأس الله، وما رده عنهم راد، ولا صده عنهم صاد.
Bu, Allah azze ve celle’nin Firavun ailesinin mümini olan o salih adam hakkında verdiği bir haberdir; zira o, kavmini dünya ve ahirette Allah'ın azabına karşı uyarmış ve şöyle demiştir: (يَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأحْزَابِ) “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza, o [helak edilen] fırkaların gününün bir benzerinden korkuyorum”; yani eski devirlerde Allah'ın elçilerini yalanlayan Nûh, Âd ve Semûd kavimleri ile onlardan sonra gelen yalancı ümmetlerin başına Allah'ın azabının nasıl indiğini, hiçbir engelleyicinin onu savamadığını ve hiçbir önleyicinin ona mani olamadığını [hatırlatarak onları uyarmıştır].
(وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ) أي: إنما أهلكهم الله بذنوبهم، وتكذيبهم رسله، ومخالفتهم أمره. فأنفذ فيهم قدره، ثم قال: (وَيَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ) يعني: يوم القيامة، وسمي بذلك قال بعضهم: لما جاء في حديث الصور: إن الأرض إذا زلزلت وانشقت من قطر إلى قطر، وماجت وارتجت، فنظر الناس إلى ذلك ذهبوا هاربين ينادي بعضهم بعضا.
(وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ) “Allah kullarına asla zulüm dilemez” yani: Allah onları ancak günahları, peygamberlerini yalanlamaları ve emrine karşı gelmeleri sebebiyle helak etmiştir. Böylece onlar hakkında takdirini infaz etmiştir. Sonra şöyle demiştir: (وَيَا قَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ) “Ey kavmim! Gerçekten ben sizin adınıza o feryatlaşma gününden korkuyorum” yani: Kıyamet gününden. Buna bu ismin verilmesi hakkında bazısı şöyle demiştir: Sûr hadisinde geçtiği üzere; yer sarsılıp bir uçtan diğer uca yarıldığında, çalkalanıp sarsıldığında ve insanlar bunu gördüğünde birbirlerine bağırıp çağırarak kaçışacaklardır.
وقال آخرون منهم الضحاك: بل ذلك إذا جيء بجهنم، ذهب الناس هِرَابا ، فتتلقاهم الملائكة فتردهم إلى مقام المحشر، وهو قوله تعالى: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [الحاقة: ١٧]، وقوله {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلا بِسُلْطَانٍ} [الرحمن: ٣٣].
Aralarında Dahhâk'ın da bulunduğu diğer âlimler ise şöyle demiştir: Bilakis bu, cehennem getirildiğinde insanların kaçışması , meleklerin onları karşılayıp mahşer yerine geri çevirmesi anıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları buna işaret eder: {وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [el-Hâkka: 17] “Melekler onun etrafındadır” ve {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلا بِسُلْطَانٍ} [er-Rahmân: 33] “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi çıkın! Fakat bir güç (ve yetki) olmadıkça çıkamazsınız.”
وقد روي عن ابن عباس، والحسن، والضحاك: أنهم قرؤوا: "يوم التنادّ" بتشديد الدال من ند البعير: إذا شرد وذهب.
İbn Abbâs, el-Hasan ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre onlar bu kelimeyi; devenin ürküp kaçmasını ifade eden 'nedde' fiilinden hareketle, dâl harfinin şeddesiyle "يوم التنادّ" (kaçışma günü) şeklinde okumuşlardır.
وقيل: لأن الميزان عنده ملك، وإذا وزن عمل العبد فرجح نادى بأعلى صوته: ألا قد سعد فلان بن فلان سعادة لا يشقى بعدها أبدا. وإن خف عمله نادى: ألا قد شقي فلان بن فلان.
Şöyle de denilmiştir: Çünkü mizanın başında bir melek vardır; kulun ameli tartılıp ağır geldiğinde avazı çıktığı kadar: 'Haberiniz olsun! Falan oğlu falan, bundan sonra asla mutsuz olmayacağı bir saadete kavuştu' diye nida eder. Şayet ameli hafif gelirse: 'Haberiniz olsun! Falan oğlu falan hüsrana uğradı' diye nida eder.
وقال قتادة: ينادي كل قوم بأعمالهم: ينادي أهل الجنة أهل الجنة، وأهل النار أهل النار.
Katâde şöyle demiştir: Her topluluk kendi amelleriyle çağrılır; cennet ehli cennet ehline, cehennem ehli de cehennem ehline seslenir.
وقيل: سمي بذلك لمناداة أهل الجنة أهل النار: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} [الأعراف: ٤٤]. ومناداة أهل النار أهل الجنة: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} [الأعراف: ٥٠]، ولمناداة أصحاب الأعراف أهل الجنة وأهل النار، كما هو مذكور في سورة الأعراف.
Şöyle de denilmiştir: Cennet ehlinin cehennem ehline: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} [el-A‘râf: 44] “'Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin vadettiğini hak olarak buldunuz mu?' Onlar da 'Evet' dediler” diye seslenmesi; cehennem ehlinin cennet ehline: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ} [el-A‘râf: 50] “'Bize biraz sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın!' Onlar da: 'Doğrusu Allah, bunları inkârcılara haram kılmıştır' dediler” diye seslenmesi ve A‘râf ehlinin A‘râf Suresi'nde zikredildiği üzere cennet ehline ve cehennem ehline seslenmesi sebebiyle bu isim verilmiştir.
واختار البغوي وغيره: أنه سمي بذلك لمجموع ذلك. وهو قول حسن جيد، والله أعلم .
Begavî ve başkaları ise bütün bu gerekçelerin toplamından dolayı bu ismin verildiği görüşünü tercih etmiştir. Bu da güzel ve isabetli bir görüştür; doğrusunu en iyi Allah bilir .
وقوله: (يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ) أي: ذاهبين هاربين، {كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [القيامة: ١١، ١٢]، ولهذا قال: (مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ) أي: ما لكم مانع يمنعكم من بأس الله وعذابه، (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ) أي: من أضله [الله] فلا هادي له غيره.
Allah Teâlâ'nın: (يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ) “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün” buyruğu, yani dönüp kaçışarak gittiğiniz gün demektir; {كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [el-Kıyâme: 11, 12] “Hayır, hiçbir sığınak yoktur! O gün varıp durulacak yer sadece Rabbinin huzurudur.” Nitekim bu sebeple şöyle buyurmuştur: (مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ) “Sizi Allah'tan koruyacak hiç kimse yoktur”, yani sizi Allah'ın azabından ve cezasından koruyacak hiçbir engelleyici yoktur. (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ) “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur”, yani [Allah]'ın saptırdığı kimseye O'ndan başka doğru yolu gösterecek hiç kimse bulunmaz.
{وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)}
{وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)} “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah, ondan sonra asla bir elçi göndermez' dediniz. İşte Allah, haddi aşan şüphecileri böyle saptırır. Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar var ya, bu durum hem Allah katında hem de iman edenler katında büyük bir gazaba sebep olur. İşte Allah, her kibirli ve zorbanın kalbini böyle mühürler.”
وقوله: (وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ) يعني: أهل مصر، قد بعث الله فيهم رسولا من قبل موسى، وهو يوسف، ﵇، كان عزيز أهل مصر، وكان رسولا يدعو إلى الله أمته القبط، فما أطاعوه تلك الساعة إلا لمجرد الوزارة والجاه الدنيوي؛ ولهذا قال: (فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا) أي: يئستم فقلتم طامعين: (لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا) وذلك لكفرهم وتكذيبهم (كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ) أي: كحالكم هذا.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ) “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” buyruğu, yani [ey] Mısır halkı! Şüphesiz Allah, Mûsâ'dan önce onların arasına bir elçi göndermişti; o da Yûsuf aleyhisselâm idi. O, Mısır halkının azizi idi ve kavmi olan Kıptîleri Allah'a davet eden bir elçiydi. Ancak onlar o vakit sırf vezirlik ve dünyalık makam hatırına boyun eğmişlerdi. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا) “Onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe içinde olup durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' demiştiniz.” Yani ümitsizliğe düştünüz ve [kendi lehinize olacağını] umarak: (لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولا) “Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez” dediniz. Bu ise onların inkâr ve yalanlamalarından ötürüydü. (كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ) “İşte Allah, haddi aşan şüphecileri böyle saptırır”, yani sizin bu hâliniz gibi.
ثم قال: (الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ) أي: الذين يدفعون الحق بالباطل، ويجادلون الحجج بغير دليل وحجة معهم من الله، فإن الله يمقت على ذلك أشد المقت؛ ولهذا قال تعالى: (كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا) أي: والمؤمنون أيضا يُبغضُون من تكون هذه صفته، فإن من كانت هذه صفته، يطبع الله على قلبه، فلا يعرف بعد ذلك معروفًا، ولا ينكر منكرًا؛ ولهذا قال: (كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ) أي: على اتباع الحق (جَبَّارٍ).
Sonra şöyle buyurdu: (الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ) “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar”, yani batılla hakkı savuşturmaya çalışanlar ve yanlarında Allah'tan gelen hiçbir kesin delil ve kanıt olmaksızın delillere karşı mücadele edenler. Şüphesiz Allah bu duruma son derece gazap eder. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا) “bu durum hem Allah katında hem de iman edenler katında büyük bir gazaba sebep olur.” Yani müminler de bu sıfata sahip kimselere buğzederler. Çünkü bu sıfata sahip kimsenin kalbini Allah mühürler; artık o bundan sonra ne bir iyiliği tanır ne de bir kötülüğü inkâr eder. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ) “İşte Allah, her kibirlinin kalbini böyle mühürler”, yani hakka tabi olmaktan kibirlenen (جَبَّارٍ) “zorbanın” [kalbini mühürler].
وروى ابن أبي حاتم عن عكرمة -وحكي عن الشعبي-أنهما قالا: لا يكون الإنسان جبارًا حتى يقتل نفسين.
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet etti ve Şa'bî'den de nakledildi ki her ikisi şöyle demiştir: İnsan, iki cana kıymadıkça zorba (cebbâr) olmaz.
وقال أبو عمران الجوني وقتادة: آية الجبابرة القتل بغير حق.
Ebû İmrân el-Cevnî ve Katâde şöyle demiştir: Zorbaların (cebbârların) alameti, haksız yere adam öldürmektir.
{وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ (٣٧)}
{وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ (٣٧)} “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara ulaşırım; göklerin yollarına da Mûsâ'nın ilahını görürüm! Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.' İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve o doğru yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı ancak hüsranla sonuçlanacaktır.”
يقول تعالى مخبرا عن فرعون، وعتوه، وتمرده، وافترائه في تكذيبه موسى، ﵇، أنه أمر وزيره هامان أن يبني له صرحا، وهو: القصر العالي المنيف الشاهق. وكان اتخاذه من الآجرّ المضروب من الطين المشوي، كما قال: {فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا} [القصص: ٣٨]، ولهذا قال إبراهيم النخعي: كانوا يكرهون البناء بالآجر، وأن يجعلوه في قبورهم. رواه ابن أبي حاتم.
Allah Teâlâ Firavun'dan, onun azgınlığından, isyankârlığından ve Mûsâ'yı (aleyhisselâm) yalanlamadaki iftirasından haber vererek; veziri Hâmân'a kendisi için bir kule -yani yüksek, gösterişli ve göğe uzanan bir köşk- yapmasını emrettiğini bildirir. Bu köşk, pişirilmiş çamurdan dövülen tuğladan yapılıyordu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا} [el-Kasas: 38] “Ey Hâmân! Benim için balçığın üzerinde ateş yak da bana yüksek bir kule yap.” Bu sebeple İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: Onlar tuğlayla bina yapmaktan ve onu kabirlerine koymaktan hoşlanmazlardı. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (لَعَلِّي أَبْلُغُ الأسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ) قال سعيد بن جبير، وأبو صالح: أبواب السماوات. وقيل: طرق السماوات (فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأظُنُّهُ كَاذِبًا)، وهذا من كفره وتمرده، أنه كذب موسى في أن الله، ﷿، أرسله إليه، قال الله تعالى: (وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ) أي: بصنيعه هذا الذي أراد أن يوهم به الرعية أنه يعمل شيئا يتوصل به إلى تكذيب موسى، ﵇؛ ولهذا قال تعالى: (وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ) قال ابن عباس [﵄] ، ومجاهد: يعني إلا في خسار.
Allah Teâlâ'nın: (لَعَلِّي أَبْلُغُ الأسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ) “belki yollara ulaşırım; göklerin yollarına” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr ve Ebû Sâlih: 'Göklerin kapılarına' demişlerdir. 'Göklerin yollarına' şeklinde de söylenmiştir. (فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأظُنُّهُ كَاذِبًا) “da Mûsâ'nın ilahını görürüm! Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.” Bu da onun küfründen ve azgınlığındandır; zira o, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Mûsâ'yı kendisine elçi olarak gönderdiği hususunda Mûsâ'yı yalanlamıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ) “İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve o doğru yoldan alıkonuldu.” Yani tebaasına Mûsâ'yı (aleyhisselâm) yalanlamaya yarayacak bir şey yapıyormuş vehmini vermek istediği bu eylemi sebebiyle. Bu sebeple Allah Teâlâ: (وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلا فِي تَبَابٍ) “Firavun'un tuzağı ancak hüsranla sonuçlanacaktır” buyurmuştur. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] ve Mücâhid: Yani ancak ziyandadır, demişlerdir.
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ (٤٠)}
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ (٤٠)} “O iman eden kişi dedi ki: 'Ey kavmim! Bana uyun, size doğru yolu göstereyim. Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir; ahiret ise asıl kalınacak yurttur. Kim bir kötülük yaparsa, ancak onun misliyle cezalandırılır. Erkek veya kadın, kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girecekler ve orada hesapsızca rızıklandırılacaklardır.'”
يقول المؤمن لقومه ممن تمرد وطغى وآثر الحياة الدنيا، ونسي الجبار الأعلى، فقال لهم: (يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ)
Mümin kişi, isyan edip haddi aşan, dünya hayatını [ahirete] tercih eden ve en yüce olan el-Cebbâr'ı unutan kavmine [hitaben] onlara şöyle der: {يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ} “Ey kavmim! Bana uyun ki sizi doğru yola ileteyim.”
لا كما كذب فرعون في قوله: {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ}.
Firavun'un şu sözündeki gibi yalan söyleyerek değil: {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلا سَبِيلَ الرَّشَادِ} “Ben size ancak doğru yolu gösteriyorum.”
ثم زهدهم في الدنيا التي [قد] آثروها على الأخرى، وصدتهم عن التصديق برسول الله موسى [ﷺ] ، فقال: (يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ) أي: قليلة زائلة فانية عن قريب تذهب [وتزول] وتضمحل، (وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ) أي: الدار التي لا زوال لها، ولا انتقال منها ولا ظعن عنها إلى غيرها، بل إما نعيم وإما جحيم، ولهذا قال (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا) أي: واحدة مثلها (وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ) أي: لا يتقدر بجزاء بل يثيبه الله، ثوابا كثيرا لا انقضاء له ولا نفاد.
Sonra onları ahirete tercih ettikleri [ve] kendilerini Allah'ın elçisi Mûsâ'yı [sallallâhu aleyhi ve sellem] tasdik etmekten alıkoyan dünyadan soğutarak şöyle dedi: (يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ) “Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir”, yani azdır, geçicidir, yok olucudur; pek yakında gider, [yok olur] ve silinir. (وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ) “ahiret ise asıl kalınacak yurttur”, yani yok oluşu olmayan, kendisinden başka yere intikal edilip göçülmeyen, bilakis ya nimet ya da cehennem olan yurttur. Bu sebeple şöyle dedi: (مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا) “Kim bir kötülük yaparsa, ancak onun misliyle cezalandırılır”, yani onun gibi bir tekiyle; (وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ) “Erkek veya kadın, kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girecekler ve orada hesapsızca rızıklandırılacaklardır.” Yani belirli bir karşılıkla sınırlandırılamaz, aksine Allah ona bitip tükenmeyen pek çok mükafat verir.
{وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٤٤) فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ (٤٦)}
{وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٤٤) فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ (٤٦)} “'Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırırken siz beni ateşe çağırıyorsunuz? Beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz. Ben ise sizi o Azîz ve Gaffâr olan Allah'a davet ediyorum. Gerçek şu ki beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir davet hakkı vardır. Bizim dönüşümüz muhakkak Allah'adır ve haddi aşanlar elbette cehennem ehlidirler. Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.' Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu; Firavun ailesini ise azabın en kötüsü kuşatıverdi. Sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' (denilir).”
يقول لهم المؤمن: ما بالي أدعوكم إلى النجاة، وهي عبادة الله وحده لا شريك له وتصديق رسوله الذي بعثه (وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ * تَدْعُونَنِي لأكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ) أي: جهل بلا دليل (وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ) أي: هو في عزته وكبريائه يغفر ذنب من تاب إليه، (لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ) يقول: حقا.
Mümin kişi onlara şöyle der: Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa -yani ortağı olmayan tek bir Allah'a ibadet etmeye ve gönderdiği elçisini tasdik etmeye- davet ederken, (وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ * تَدْعُونَنِي لأكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ) “siz beni ateşe çağırıyorsunuz? Beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz”, yani delilsiz bir cehalete [çağırıyorsunuz]. (وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ) “Ben ise sizi o Azîz ve Gaffâr olan Allah'a davet ediyorum”, yani O, izzet ve büyüklüğüyle beraber kendisine tövbe edenin günahını bağışlayandır. (لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ) “Gerçek şu ki beni kendisine çağırdığınız şeyin...”; 'hakikaten' demektedir.
قال السدي وابن جرير: معنى قوله: (لا جَرَمَ) حقا.
Süddî ve İbn Cerîr: (لا جَرَمَ) ifadesinin anlamı 'hakikaten/şüphesiz' demektir, demişlerdir.
وقال الضحاك: (لا جَرَمَ) لا كذب.
Dahhâk ise: (لا جَرَمَ), 'yalan yok ki' demektir, demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (لا جَرَمَ) يقول: بلى، إن الذي تدعونني إليه من الأصنام والأنداد (لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ)
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: (لا جَرَمَ) yani: Evet, beni kendisine ibadete çağırdığınız putların ve ortakların (لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ) “ne dünyada ne de ahirette bir davet hakkı vardır.”
قال مجاهد: الوثن ليس بشيء.
Mücâhid şöyle demiştir: Put bir hiçtir.
وقال قتادة: يعني الوثن لا ينفع ولا يضر.
Katâde şöyle demiştir: Yani put fayda da vermez, zarar da veremez.
وقال السدي: لا يجيب داعيه، لا في الدنيا ولا في الآخرة.
Süddî şöyle demiştir: Kendisine dua edene ne dünyada ne de ahirette cevap verebilir.
وهذا كقوله تعالى: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} [الأحقاف: ٥، ٦]، {إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ} [فاطر: ١٤].
Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ * وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ} “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek ve onların yakarışlarından habersiz kimselere dua edenden daha sapık kim olabilir? İnsanlar bir araya toplandığı zaman, [bu taptıkları] onlara düşman olurlar ve onların kendilerine tapınmalarını da inkâr ederler.” [el-Ahkâf: 5, 6], {إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ} “Eğer onları çağırırsanız duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler.” [Fâtır: 14].
وقوله: (وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ) أي: في الدار الآخرة، فيجازي كلا بعمله؛ ولهذا قال: (وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ) أي: خالدين فيها بإسرافهم، وهو شركهم بالله.
Allah Teâlâ'nın: (وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ) “Bizim dönüşümüz muhakkak Allah'adır” buyruğu, yani ahiret yurdundadır ve O herkese amelinin karşılığını verecektir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ) “ve haddi aşanlar elbette cehennem ehlidirler”, yani haddi aşmaları sebebiyle orada ebedî kalacaklardır; bu haddi aşmak da Allah'a şirk koşmaktır.
(فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ) أي: سوف تعلمون صدق ما أمرتكم به ونهيتكم عنه، ونصحتكم ووضحت لكم، وتتذكرونه، وتندمون حيث لا ينفعكم الندم، (وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ) أي: وأتوكل على الله وأستعينه، وأقاطعكم وأباعدكم، (إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ) أي: هو بصير بهم، فيهدي من يستحق الهداية، ويضل من يستحق الإضلال، وله الحجة البالغة، والحكمة التامة، والقدر النافذ.
(فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ) “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız”, yani size emrettiğim, sizi sakındırdığım, size nasihat edip açıkladığım şeylerin doğruluğunu yakında anlayacaksınız; bunu hatırlayacak ve pişmanlığın size fayda vermeyeceği bir zamanda pişman olacaksınız. (وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ) “Ben işimi Allah'a havale ediyorum”, yani Allah'a tevekkül edip O'ndan yardım istiyorum; sizinle ilişkimi kesip sizden uzaklaşıyorum. (إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ) “Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.” Yani O onları görmektedir; hidayeti hak edene hidayet verir, sapıklığı hak edeni saptırır. Üstün delil, eksiksiz hikmet ve geçerli takdir O'nundur.
وقوله [تعالى] : (فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا) أي: في الدنيا والآخرة، أما في الدنيا فنجاه الله مع موسى، ﵇، وأما في الآخرة فبالجنة (وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ) وهو: الغرق في اليم، ثم النقلة منه إلى الجحيم. فإن أرواحهم تعرض على النار صباحا ومساءً إلى قيام الساعة، فإذا كان يوم القيامة اجتمعت أرواحهم وأجسادهم في النار؛ ولهذا قال: (وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) أي: أشده ألما وأعظمه نكالا. وهذه الآية أصل كبير في استدلال أهل السنة على عذاب البرزخ في القبور، وهي قوله: (النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا).
[Allah Teâlâ'nın] : (فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا) “Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu” buyruğu; dünyada ve ahirette demektir. Dünyada Allah onu Mûsâ (aleyhisselâm) ile birlikte kurtarmış; ahirette ise cennetle [mükafatlandırmıştır]. (وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ) “Firavun ailesini ise azabın en kötüsü kuşatıverdi.” Bu da denizde boğulmaları, sonra oradan cehenneme nakledilmeleridir. Zira onların ruhları, kıyamet kopuncaya kadar sabah akşam ateşe sunulur. Kıyamet günü geldiğinde ise ruhları ve bedenleri ateşte bir araya getirilir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) “Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' (denilir).” Yani acısı en şiddetli ve cezası en büyük olana. Bu ayet, Ehl-i Sünnet'in kabirlerdeki berzah azabına dair delil getirdiği büyük bir asıldır; o da şudur: (النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا) “Sabah akşam ateşe sunulurlar.”
ولكن هاهنا سؤال، وهو أنه لا شك أن هذه الآية مكية، وقد استدلوا بها على عذاب القبر في البرزخ، وقد قال الإمام أحمد:
Fakat burada bir soru ortaya çıkmaktadır: Şüphe yok ki bu ayet Mekkîdir ve âlimler bununla berzahtaki kabir azabına delil getirmişlerdir. Oysa İmam Ahmed şöyle demiştir:
حدثنا هاشم -هو ابن القاسم أبو النضر-حدثنا إسحاق بن سعيد -هو ابن عمرو بن سعيد بن العاص-حدثنا سعيد -يعني أباه-عن عائشة؛ أن يهودية كانت تخدمها فلا تصنع عائشة إليها شيئا من المعروف إلا قالت لها اليهودية: وقاك الله عذاب القبر. قالت: فدخل رسول الله ﷺ عليّ فقلت: يا رسول الله، هل للقبر عذاب قبل يوم القيامة؟ قال: "لا وعم ذلك؟ " قالت: هذه اليهودية، لا نصنع إليها شيئا من المعروف إلا قالت: وقاك الله عذاب القبر. قال: "كذبت يهود . وهم على الله أكذب، لا عذاب دون يوم القيامة". ثم مكث بعد ذلك ما شاء الله أن يمكث، فخرج ذات يوم نصف النهار مشتملا بثوبه، محمرة عيناه، وهو ينادي بأعلى صوته: "القبر كقطع الليل المظلم أيها الناس، لو تعلمون ما أعلم لبكيتم كثيرا وضحكتم قليلا. أيها الناس، استعيذوا بالله من عذاب القبر، فإن عذاب القبر حق" .
Bize Hâşim -o, İbnü'l-Kâsım Ebü'n-Nadr'dır- anlattı, bize İshâk b. Saîd -o, İbn Amr b. Saîd b. el-Âs'tır- anlattı, bize Saîd -yani babası- Âişe'den anlattı ki: Kendisine hizmet eden bir Yahudi kadın vardı. Âişe ona ne zaman bir iyilik yapsa Yahudi kadın: 'Allah seni kabir azabından korusun' derdi. Âişe dedi ki: Resûlullah ﷺ yanıma girdiğinde: 'Ey Allah'ın Resulü! Kıyamet gününden önce kabirde azap var mıdır?' diye sordum. 'Hayır, bu nereden çıktı?' buyurdu. Ben: 'Şu Yahudi kadın; ona ne zaman bir iyilik yapsak: 'Allah seni kabir azabından korusun' diyor' dedim. Resûlullah ﷺ: 'Yahudiler yalan söylemiş . Onlar Allah'a karşı daha büyük yalan söylerler. Kıyamet gününden önce azap yoktur' buyurdu. Sonra Allah'ın dilediği bir müddet geçti. Bir gün gün ortasında, elbisesine bürünmüş ve gözleri kızarmış bir halde dışarı çıktı ve avazı çıktığı kadar nida ederek şöyle buyurdu: 'Kabir, karanlık gece parçaları gibidir! Ey insanlar! Benim bildiğimi bilseydiniz çok ağlar, az gülerdiniz. Ey insanlar! Kabir azabından Allah'a sığının; zira kabir azabı haktır' .
وهذا إسناد صحيح على شرط البخاري ومسلم، ولم يخرجاه.
Bu, Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahih bir senettir, ancak onu tahric etmemişlerdir.
وروى أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا سفيان، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة -قال: سألتها امرأة يهودية فأعطتها، فقالت لها: أعاذك الله من عذاب القبر. فأنكرت عائشة ذلك، فلما رأت رسول الله ﷺ قالت له، فقال: "لا". قالت عائشة: ثم قال لنا رسول الله ﷺ بعد ذلك: "وإنه أوحي إلي أنكم تفتنون في قبوركم".
Ahmed de rivayet etti: Bize Yezîd anlattı, bize Süfyân, Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den [şöyle dediğini] anlattı: Yahudi bir kadın kendisinden [bir şey] istedi, o da kadına [istediğini] verdi. Bunun üzerine kadın ona: "Allah seni kabir azabından korusun" dedi. Âişe bunu yadırgadı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce bunu ona söyledi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayır» buyurdu. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem daha sonra bize şöyle buyurdu: «Şüphesiz bana, sizlerin kabirlerinizde imtihan edileceğiniz vahyedildi.»
وهذا أيضا على شرطهما .
Bu da her ikisinin [Buhârî ve Müslim] şartına uygundur .
فيقال: فما الجمع بين هذا وبين كون الآية مكية، وفيها الدليل على عذاب البرزخ؟ والجواب: أن الآية دلت على عرض الأرواح إلى النار غدوا وعشيا في البرزخ، وليس فيها دلالة على اتصال تألمها بأجسادها في القبور، إذ قد يكون ذلك مختصا بالروح، فأما حصول ذلك للجسد وتألمه بسببه، فلم يدل عليه إلا السنة في الأحاديث المرضية الآتي ذكرها.
Bunun üzerine şöyle denilebilir: Bu rivayetler ile ayetin Mekkî olması ve içinde berzah azabına delil bulunması nasıl bağdaştırılır? Cevap şudur: Ayet, berzahta ruhların sabah akşam ateşe sunulmasına delalet etmektedir; kabirlerde bu acının bedenlere ulaşmasına delalet etmemektedir. Çünkü bu durum sadece ruha has olabilir. Bunun bedene de ulaşması ve bedenin de bu sebeple acı çekmesine gelince; buna ancak ileride zikredilecek olan makbul hadislerdeki sünnet delalet etmiştir.
وقد يقال إن هذه الآية إنما دلت على عذاب الكفار في البرزخ، ولا يلزم من ذلك أن يعذب المؤمن في قبره بذنب، ومما يدل على هذا ما رواه الإمام أحمد:
Şöyle de denilebilir: Bu ayet ancak kâfirlerin berzahtaki azabına delalet etmektedir. Bundan, müminin de günahı sebebiyle kabrinde azap göreceği neticesi zorunlu olarak çıkmaz. Buna delalet eden rivayetlerden biri de İmam Ahmed'in rivayet ettiğidir:
حدثنا عثمان بن عمر، حدثنا يونس، عن الزهري، عن عروة، عن عائشة ﵂، أن رسول الله ﷺ دخل عليها وعندها امرأة من اليهود، وهي تقول: أشعرت أنكم تفتنون في قبوركم؟ فارتاع رسول الله ﷺ وقال: "إنما يفتن يهود" قالت عائشة: فلبثنا ليالي، ثم قال رسول الله ﷺ: "أشعرت أنه أوحي إلي أنكم تفتنون في القبور؟ " وقالت عائشة: سمعت رسول الله ﷺ بعد يستعيذ من عذاب القبر.
Bize Osman b. Ömer anlattı, bize Yûnus, Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) anlattı ki: Resûlullah ﷺ onun yanına girdiğinde yanında Yahudi bir kadın vardı ve kadın: 'Kabirlerinizde imtihan edileceğinizin farkında mısınız?' diyordu. Resûlullah ﷺ irkildi ve: 'Ancak Yahudiler imtihan edilir' buyurdu. Âişe dedi ki: Birkaç gece geçtikten sonra Resûlullah ﷺ: 'Bana, kabirlerde imtihan edileceğinizin vahyedildiğinin farkında mısın?' buyurdu. Âişe dedi ki: Bundan sonra Resûlullah'ın ﷺ kabir azabından [Allah'a] sığındığını işittim.
وهكذا رواه مسلم، عن هارون بن سعيد وحرملة، كلاهما عن ابن وهب، عن يونس بن يزيد الأيلي، عن الزهري، به .
Müslim de bunu Hârûn b. Saîd ve Harmele vasıtasıyla, her ikisi İbn Vehb'den, o Yûnus b. Yezîd el-Eylî'den, o Zührî'den aynı isnadla böylece rivayet etmiştir .
وقد يقال: إن هذه الآية دلت على عذاب الأرواح في البرزخ، ولا يلزم من ذلك أن يتصل بالأجساد في قبورها، فلما أوحي إليه في ذلك بخصوصيّته استعاذ منه، والله، ﷾، أعلم.
Şöyle de denilebilir: Bu ayet, berzahta ruhların azap görmesine delalet etmiştir; bunun kabirlerdeki bedenlere ulaşması ise zorunlu değildir. Bu durumun hususiyeti kendisine vahyolununca ondan [Allah'a] sığınmıştır; Azîz ve Celîl olan Allah en iyi bilendir.
وقد روى البخاري من حديث شعبة، عن أشعث بن أبي الشعثاء، عن أبيه، عن مسروق، عن عائشة ، ﵂، أن يهودية دخلت عليها فقالت: أعاذك الله من عذاب القبر . فسألت عائشة رسول الله ﷺ عن عذاب القبر؟ فقال: "نعم عذاب القبر حق". قالت عائشة: فما رأيت رسول الله ﷺ بعدُ صلى صلاة إلا تعوّذ من عذاب القبر .
Buhârî, Şu'be hadisinden; o Eş'as b. Ebî'ş-Şa'sâ'dan, o babasından, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet etmiştir ki bir Yahudi kadın onun yanına girip: 'Allah seni kabir azabından korusun' dedi. Bunun üzerine Âişe Resûlullah'a ﷺ kabir azabını sordu. Resûlullah: 'Evet, kabir azabı haktır' buyurdu. Âişe dedi ki: 'Bundan sonra Resûlullah'ın ﷺ kıldığı her namazda mutlaka kabir azabından [Allah'a] sığındığını gördüm' .
فهذا يدل على أنه بادر إلى تصديق اليهودية في هذا الخبر، وقرر عليه. وفي الأخبار المتقدمة: أنه أنكر ذلك حتى جاءه الوحي، فلعلهما قضيتان، والله أعلم، وأحاديث عذاب القبر كثيرة جدا.
Bu rivayet, onun bu haberde Yahudi kadını hemen tasdik ettiğini ve bunu onayladığını gösterir. Önceki haberlerde ise vahiy gelene kadar bunu yadırgadığı belirtilmektedir. Muhtemelen bunlar iki ayrı olaydır; en doğrusunu Allah bilir. Kabir azabı hakkındaki hadisler pek çoktur.
وقال قتادة في قوله: (غُدُوًّا وَعَشِيًّا) صباحا ومساء، ما بقيت الدنيا، يقال لهم: يا آل فرعون، هذه منازلكم، توبيخا ونقمة وصَغَارا لهم.
Katâde, Allah Teâlâ'nın: (غُدُوًّا وَعَشِيًّا) “Sabah akşam” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Dünya baki kaldığı müddetçe sabah ve akşam onlara kınama, intikam ve alçaltma amacıyla: 'Ey Firavun ailesi! İşte bu sizin yerlerinizdir' denilir.
وقال ابن زيد: هم فيها اليوم يُغدَى بهم ويراح إلى أن تقوم الساعة.
İbn Zeyd şöyle demiştir: Onlar bugün de kıyamet kopana kadar sabah akşam oraya götürülüp getirilirler.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد، حدثنا المحاربي، حدثنا ليث، عن عبد الرحمن بن ثروان، عن هذيل، عن عبد الله بن مسعود ، ﵁، قال: إن أرواح الشهداء في أجواف طير خضر تسرح بهم في الجنة حيث شاءوا، وإن أرواح ولدان المؤمنين في أجواف عصافير تسرح في الجنة حيث شاءت، فتأوي إلى قناديل معلقة في العرش، وإن أرواح آل فرعون في أجواف طير سود تغدو على جهنم وتروح عليها، فذلك عرضها.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd anlattı, bize el-Muhâribî anlattı, bize Leys, Abdurrahman b. Servân'dan, o Hüzeyl'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) anlattı; o şöyle demiştir: Şehitlerin ruhları yeşil kuşların karınlarındadır; cennette diledikleri gibi gezinirler. Müminlerin çocuklarının ruhları ise küçük kuşların karınlarındadır; cennette diledikleri gibi gezinir, sonra Arş'a asılı kandillere sığınırlar. Firavun ailesinin ruhları ise siyah kuşların karınlarındadır; sabah akşam cehenneme gider gelirler. İşte onların [ateşe] sunulması budur.
وقد رواه الثوري عن أبي قيس عن الهُزَيل ابن شرحبيل، من كلامه في أرواح آل فرعون. وكذلك قال السدي.
Sevrî bunu Ebû Kays'tan, o el-Hüzeyl b. Şürahbîl'den Firavun ailesinin ruhları hakkındaki kendi sözü olarak rivayet etmiştir. Süddî de böyle demiştir.
وفي حديث الإسراء من رواية أبي هارون العبدي، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، عن رسول الله ﷺ قال فيه: "ثم انطلق بي إلى خلق كثير من خلق الله، رجالٌ كلُّ رجل منهم بطنه مثل البيت الضخم، مصفدون على سابلة آل فرعون، وآل فرعون يعرضون على النار غدوا وعشيا. (وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) وآل فرعون كالإبل المسومة يخبطون الحجارة والشجر ولا يعقلون" .
Ebû Hârûn el-Abdî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği İsrâ hadisinde Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Sonra Allah'ın yarattığı pek çok varlığın yanına götürüldüm; öyle adamlar ki her birinin karnı koca bir ev gibiydi, Firavun ailesinin geçtiği yolda zincirlere vurulmuşlardı. Firavun ailesi ise sabah akşam ateşe sunulurlar. (وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) “Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' (denilir).” Firavun ailesi ise başıboş bırakılmış develer gibidir ; aklı ermeksizin taşlara ve ağaçlara çarparlar' .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا زيد بن أخْرَم، حدثنا عامر بن مُدْرِك الحارثي، حدثنا عتبة -يعني ابن يقظان-عن قيس بن مسلم، عن طارق، عن شهاب، عن ابن مسعود، عن النبي ﷺ قال: "ما أحسن محسن من مسلم أو كافر إلا أثابه الله". قال: قلنا: يا رسول الله ما إثابة الكافر؟ فقال: "إن كان قد وصل رحما أو تصدق بصدقة أو عمل حسنة، أثابه الله المال والولد والصحة وأشباه ذلك". قلنا: فما إثابته في الآخرة؟ قال: "عذابا دون العذاب" وقرأ: (أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) ورواه البزار في مسنده، عن زيد بن أخْرَم، ثم قال: لا نعلم له إسنادًا غير هذا .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Zeyd b. Ahrem anlattı, bize Âmir b. Müdrik el-Hârisî anlattı, bize Utbe -yani İbn Yakzân- Kays b. Müslim'den, o Târık'tan, o Şihâb'dan, o İbn Mes'ûd'dan, o da Peygamber'den ﷺ anlattı; şöyle buyurdu: 'Müslüman olsun kâfir olsun iyilik yapan hiçbir kimse yoktur ki Allah onu mükafatlandırmasın.' Biz: 'Ey Allah'ın Resulü, kâfirin mükafatı nedir?' dedik. Buyurdu ki: 'Eğer akrabalık bağını gözetmişse, sadaka vermişse veya bir iyilik yapmışsa Allah ona mal, evlat, sıhhat ve benzeri şeyler verir.' Biz: 'Peki onun ahiretteki mükafatı nedir?' dedik. 'Azabın altında bir azaptır' buyurdu ve (أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!” ayetini okudu. Bezzâr da bunu Müsned'inde Zeyd b. Ahrem'den rivayet etmiş ve: 'Bunun bu isnaddan başka bir rivayetini bilmiyoruz' demiştir .
وقال ابن جرير: حدثنا عبد الكريم بن أبي عمير، حدثنا حماد بن محمد الفزاري البلخي قال: سمعت الأوزاعي وسأله رجل فقال: رحمك الله. رأينا طيورًا تخرج من البحر، تأخذ ناحية الغرب بيضا، فوجا فوجا، لا يعلم عددها إلا الله، ﷿، فإذا كان العشي رجع مثلها سودا. قال: وفطنتم إلى ذلك؟ قال: نعم. قال: إن تلك الطير في حواصلها أرواح آل فرعون، تعرض على النار غدوا وعشيا، فترجع إلى وكورها وقد احترقت ريَاشُها وصارت سودا، فينبت عليها من الليل ريش أبيض، ويتناثر السود، ثم تغدو على النار غدوا وعشيا، ثم ترجع إلى وكورها. فذلك دأبهم في الدنيا، فإذا كان يوم القيامة قال الله تعالى: (أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ) قال: وكانوا
İbn Cerîr dedi ki: Bize Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, bize Hammâd b. Muhammed el-Fezârî el-Belhî anlattı, dedi ki: Evzâî'yi dinledim; bir adam ona şöyle sordu: "Allah sana rahmet etsin. Denizden batı tarafına doğru bölük bölük, bembeyaz ve sayısını ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın bileceği kuşların çıktığını, akşam olunca da bir o kadarının simsiyah olarak geri döndüğünü gördük." [Evzâî]: "Bunun farkına vardınız mı?" dedi. Adam: "Evet" cevabını verdi. [Evzâî] dedi ki: "Şüphesiz o kuşların kursaklarında Firavun ailesinin ruhları vardır. Sabah akşam ateşe sunulurlar; yuvalarına tüyleri yanmış ve simsiyah kesilmiş olarak dönerler. Geceleyin üzerlerinde beyaz tüyler biter, siyah tüyleri ise dökülür; sonra sabah akşam tekrar ateşe giderler, ardından yuvalarına dönerler. Dünyadaki durumları işte böyledir. Kıyamet günü geldiğinde ise Yüce Allah: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ } “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!” buyurur." [Râvi] dedi ki: Onların
يقولون إنهم ستمائة ألف مقاتل .
altı yüz bin savaşçı olduğunu söylerlerdi .
وقال الإمام أحمد: حدثنا إسحاق، أخبرنا مالك، عن نافع، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أحدكم إذا مات عرض عليه مقعده بالغداة والعشي، إن كان من أهل الجنة فمن أهل الجنة، وإن كان من أهل النار فمن أهل النار. فيقال: هذا مقعدك حتى يبعثك الله، ﷿، إلى يوم القيامة".
İmam Ahmed dedi ki: Bize İshâk anlattı, bize Mâlik Nâfi'den, o da İbn Ömer'den bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: 'Sizden biriniz öldüğünde sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir. Cennet ehlinden ise cennet ehlinden olan yeri, cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden olan yeri gösterilir ve: 'Allah seni kıyamet gününde diriltinceye kadar yerin işte burasıdır' denilir.'
أخرجاه في الصحيحين من حديث مالك، به .
Bunu Sahîhayn'da Mâlik'in bu hadisinden aynı isnadla tahric etmişlerdir .
{وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ (٤٧) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (٤٨) وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ (٤٩)}
{وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ (٤٧) قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (٤٨) وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ (٤٩)} “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk; şimdi ateşin bir kısmını olsun bizden savabilir misiniz?' derler. Büyüklük taslayanlar ise: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler. Ateşte olanlar cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de bizden azabı bir gün olsun hafifletsin!' derler.”
يخبر تعالى عن تحاج أهل النار في النار، وتخاصمهم، وفرعون وقومه من جملتهم (فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ) وهم: الأتباع (لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا) وهم: القادة والسادة والكبراء: (إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا) أي: أطعناكم فيما دعوتمونا إليه في الدنيا من الكفر والضلال، (فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ) أي: قسطا تتحملونه عنا.
Allah Teâlâ cehennem ehlinin ateşte birbirleriyle çekişip tartışmalarını haber verir; Firavun ve kavmi de bunların arasındadır. (فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ) “güçsüzler” -ki onlar tabi olanlardır- (لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا) “büyüklük taslayanlara” -ki onlar da önderler, efendiler ve ileri gelenlerdir- şöyle derler: (إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا) “Biz size uymuştuk”, yani dünyada bizi çağırdığınız küfür ve sapıklık hususunda size boyun eğmiştik; (فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ) “şimdi ateşin bir kısmını olsun bizden savabilir misiniz?” Yani bizim yerimize üstleneceğiniz bir payı savuşturabilir misiniz?