(قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا) أي: لا نتحمل عنكم شيئا، كفى بنا ما عندنا، وما حملنا من العذاب والنكال. (إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ) أي: يقسم بيننا العذاب بقدر ما يستحقه كل منا، كما قال تعالى: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٨].
(قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا) “Büyüklük taslayanlar ise: 'Doğrusu hepimiz onun içindeyiz' [derler]”; yani: Biz sizden hiçbir şeyi üstlenemeyiz; başımızdaki [dert] ve yüklendiğimiz azap ile ceza bize yeter. (إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ) “Şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir”; yani her birimizin hak ettiği ölçüde aramızda azabı taksim etmiştir ; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “[Allah] buyurur ki: 'Her biriniz için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.'” [A'râf: 38].
(وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ) لما علموا أن الله، سبحانه، لا يستجيب منهم ولا يستمع لدعائهم، بل قد قال: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ} [المؤمنون: ١٠٨] سألوا الخزنة -وهم كالبوابين لأهل النار-أن يدعوا لهم الله أن يخفف عن الكافرين ولو يوما واحدا من العذاب.
(وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ) “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de bizden azabı bir gün olsun hafifletsin!' derler.” Allah Teâlâ'nın kendilerine icabet etmeyeceğini, dualarını işitmeyeceğini, aksine: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ} “'Aşağılık içinde kalın orada ve Benimle konuşmayın!' buyurmuş olduğunu” [Mü'minûn: 108] bildiklerinde bekçilerden -ki onlar cehennem ehlinin kapıcıları gibidirler - Allah'a dua edip kâfirlerden bir güncük olsun azabı hafifletmesini istemelerini talep ettiler.
{قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ (٥٠)}
{قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ (٥٠)} “[Bekçiler] dediler ki: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet [gelmişti]' dediler. [Bekçiler de]: 'Öyleyse siz dua edin; fakat kâfirlerin duası sapıklık [ve boşa gitmek]ten başka bir şey değildir' dediler.”
فقالت لهم الخزنة رادين عليهم: (أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) أي: أوما قامت عليكم الحجج في الدنيا على ألسنة الرسل؟ (قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا) أي: أنتم لأنفسكم، فنحن لا ندعو لكم ولا نسمع منكم ولا نود خلاصكم، ونحن منكم برآء، ثم نخبركم أنه سواء دعوتم أو لم تدعوا لا يستجاب لكم ولا يخفف عنكم؛ ولهذا قالوا: (وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ) أي: إلا من ذهاب، لا يتقبل ولا يستجاب.
Bekçiler onlara karşılık vererek şöyle dediler: (أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ) “Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” Yani: Dünyada peygamberlerin lisanıyla aleyhinize kesin deliller sunulmamış mıydı? (قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا) “Onlar: 'Evet [gelmişti]' dediler. [Bekçiler de]: 'Öyleyse siz dua edin!' dediler.” Yani: Bizzat siz kendiniz için [dua edin]. Zira biz sizin için dua etmeyiz, sizden [gelen talepleri] dinlemeyiz ve kurtuluşunuzu da arzu etmeyiz; biz sizden berîyiz (uzağız). Sonra size bildiririz ki ister dua edin ister etmeyin, size icabet edilmeyecek ve [azabınız] hafifletilmeyecektir. İşte bu sebeple şöyle dediler: (وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ) “Kâfirlerin duası ise sapıklıktan [ve boşa gitmekten] başka bir şey değildir.” Yani: Ancak kaybolup gitmedir; ne kabul edilir ne de icabet olunur.
{إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ (٥١) يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ (٥٣) هُدًى وَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكَارِ (٥٥) إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦)}
{إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ (٥١) يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ (٥٣) هُدًى وَذِكْرَى لأُولِي الأَلْبَابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكَارِ (٥٥) إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦)} “Şüphesiz Biz, elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında da, şahitlerin dikileceği günde de yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır. Andolsun ki Biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrâiloğullarına o Kitab'ı miras bıraktık; akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak. Şu halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile ve akşam sabah Rabbini hamd ile tesbih et. Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranların göğüslerinde, asla erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Hemen Allah'a sığın; şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
قد أورد أبو جعفر بن جرير، رحمه الله تعالى، عند قوله تعالى: (إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) سؤالا فقال: قد عُلِم أن بعض الأنبياء، عليهم الصلاة والسلام، قتله قومه بالكلية كيحيى وزكريا وشعياء، ومنهم من خرج من بين أظهرهم إما مهاجرا كإبراهيم ، وإما إلى السماء كعيسى ، فأين النصرة في الدنيا؟ ثم أجاب عن ذلك بجوابين .
Ebû Ca'fer b. Cerîr -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- Allah Teâlâ'nın: (إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) “Şüphesiz Biz, elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında da... yardım ederiz” kavli hakkında bir soru ortaya koyup şöyle demiştir: Bilinmektedir ki peygamberlerin bazısını -aleyhimüssalâtü vesselâm- Yahyâ, Zekeriyyâ ve İş'iyâ gibi kavimleri tamamen katletmiştir. Onlardan bazısı da İbrâhim gibi ya hicret ederek aralarından çıkmış ya da Îsâ gibi göğe yükselmiştir. Öyleyse dünyadaki yardım nerededir? Ardından buna iki cevap vermiştir :
أحدهما: أن يكون الخبر خرج عاما، والمراد به البعض، قال: وهذا سائغ في اللغة.
Birincisi: Haberin genel lafızla gelip bununla bir kısmının kastedilmiş olmasıdır. Dedi ki: Bu, dilde caizdir.
الثاني: أن يكون المراد بالنصر الانتصار لهم ممن آذاهم، وسواء كان ذلك بحضرتهم أو في غيبتهم أو بعد موتهم، كما فُعِلَ بقتلة يحيى وزكريا وشعياء، سلط عليهم من أعدائهم من أهانهم وسفك دماءهم، وقد ذكر أن النمروذ أخذه الله أخذ عزيز مقتدر، وأما الذين راموا صلب المسيح، ﵇، من اليهود، فسلط الله عليهم الروم فأهانوهم وأذلوهم، وأظهرهم الله عليهم. ثم قبل يوم القيامة سينزل عيسى ابن مريم إماما عادلا وحكما مقسطا، فيقتل المسيح الدجال وجنوده من اليهود، ويقتل الخنزير، ويكسر الصليب، ويضع الجزية فلا يقبل إلا الإسلام. وهذه نصرة عظيمة، وهذه سنة الله في خلقه في قديم الدهر وحديثه: أنه ينصر عباده المؤمنين في الدنيا، ويقر أعينهم ممن آذاهم، ففي صحيح البخاري عن أبي هريرة، ﵁، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "يقول الله تعالى: من عادى لي وليا فقد بارزني بالحرب" وفي الحديث الآخر: "إني لأثأر لأوليائي كما يثأر الليث الحرب" ؛ ولهذا أهلك تعالى قوم نوح وعاد وثمود، وأصحاب الرس، وقوم لوط، وأهل مدين، وأشباههم وأضرابهم ممن كذب الرسل وخالف الحق. وأنجى الله من بينهم المؤمنين، فلم يهلك منهم أحدًا وعذب الكافرين، فلم يفلت منهم أحدا .
İkincisi: Yardımdan kastın, onlara eziyet edenlerden onların intikamının alınması olmasıdır; bu ister onların huzurunda, ister gıyaplarında, isterse ölümlerinden sonra olsun. Nitekim Yahyâ, Zekeriyyâ ve İş'iyâ'nın katillerine yapıldığı gibi: Düşmanlarından onları aşağılayan ve kanlarını döken kimseler onların üzerine musallat kılınmıştır. Nemrûd'u da Allah'ın mutlak güç ve kudret sahibi olarak yakaladığı zikredilmiştir. Mesih'i -aleyhisselâm- çarmıha germek isteyen Yahudilere gelince; Allah onların üzerine Romalıları musallat kılmış, onlar da Yahudileri zelil ve perişan etmiş, Allah onları Yahudilere galip getirmiştir. Sonra kıyamet gününden önce Meryem oğlu Îsâ âdil bir önder ve adaletli bir hakem olarak inecek, Mesih Deccâl'i ve onun Yahudilerden olan ordularını öldürecek, domuzu öldürecek, haçı kıracak ve cizyeyi kaldırıp İslâm'dan başkasını kabul etmeyecektir. Bu çok büyük bir yardımdır ve bu, geçmişten günümüze Allah'ın yaratıkları hakkındaki sünnetidir: O, dünyada mümin kullarına yardım eder ve onlara eziyet edenlere karşı gözlerini aydın kılar. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah Teâlâ buyurur ki: 'Kim Benim bir veli kuluma düşmanlık ederse, muhakkak Ben ona harp ilan ederim.'” Diğer bir hadiste ise: “Ben velilerimin intikamını, kükremiş aslanın intikam aldığı gibi alırım” buyrulmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ Nûh kavmini, Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını, Lût kavmini, Medyen halkını ve peygamberleri yalanlayıp hakka muhalefet eden benzerlerini ve emsallerini helak etmiştir. Aralarından müminleri kurtarmış, onlardan hiçbirini helak etmemiş; kâfirlere ise azap etmiş ve onlardan tek bir kimseyi bile kurtulmuş bırakmamıştır .
قال السدي: لم يبعث الله رسولا قط إلى قوم فيقتلونه، أو قوما من المؤمنين يدعون إلى الحق فيقتلون، فيذهب ذلك القرن حتى يبعث الله لهم من ينصرهم، فيطلب بدمائهم ممن فعل ذلك بهم في الدنيا. قال: فكانت الأنبياء والمؤمنون يقتلون في الدنيا، وهم منصورون فيها.
es-Süddî şöyle demiştir: "Allah bir kavme asla bir peygamber gönderip de onu öldürdükleri ya da hakka davet eden müminlerden bir topluluk olup da öldürüldükleri vaki olmamıştır ki, Allah kendilerine yardım edecek ve dünyada onlara bunu yapanlardan kanlarının intikamını soracak birini gönderinceye kadar o nesil [ortadan] kaybolup gitsin." Dedi ki: "Böylece peygamberler ve müminler dünyada öldürülürler, fakat yine de orada zafer kazananlar onlar olurdu."
وهكذا نصر الله [سبحانه] نبيه محمدا ﷺ وأصحابه على من خالفه وناوأه، وكذبه وعاداه، فجعل كلمته هي العليا، ودينه هو الظاهر على سائر الأديان. وأمره بالهجرة من بين ظهراني قومه إلى المدينة النبوية، وجعل له فيها أنصارا وأعوانا، ثم منحه أكتاف المشركين يوم بدر، فنصره عليهم وخذلهم له، وقتل صناديدهم، وأسر سراتهم، فاستاقهم مقرنين في الأصفاد، ثم من عليهم بأخذه الفداء منهم، ثم بعد مدة قريبة فتح [عليه] مكة، فقرت عينه ببلده، وهو البلد المحرم الحرام المشرف المعظم، فأنقذه الله به مما كان فيه من الشرك والكفر، وفتح له اليمن، ودانت له جزيرة العرب بكمالها، ودخل الناس في دين الله أفواجا. ثم قبضه الله، تعالى، إليه لما له عنده من الكرامة العظيمة، فأقام الله أصحابه خلفاء بعده، فبلغوا عنه دين الله، ودعوا عباد الله إلى الله. وفتحوا البلاد والرّساتيق والأقاليم والمدائن والقرى والقلوب، حتى انتشرت الدعوة المحمدية في مشارق الأرض ومغاربها. ثم لا يزال هذا الدين قائما منصورا ظاهرا إلى قيام الساعة؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ) أي: يوم القيامة تكون النصرة أعظم وأكبر وأجل.
İşte Allah [Subhânehu] , Peygamberi Muhammed'e ﷺ ve ashabına da kendisine muhalefet eden, karşı koyan, onu yalanlayan ve ona düşmanlık eden kimselere karşı böyle yardım etmiş; onun kelimesini en yüce, dinini de bütün dinlere üstün kılmıştır. Ona kavminin arasından Medine-i Münevvere'ye hicret etmesini emretmiş, orada ona ensar ve yardımcılar kılmıştır. Sonra Bedir günü müşriklerin sırtını ona teslim etmiş; onlara karşı ona yardım edip onları yardımsız bırakmış, elebaşlarını öldürmüş, ileri gelenlerini esir almış, onları zincirlere vurulmuş olarak sevk etmiş, sonra da onlardan fidye almak suretiyle onlara lütufta bulunmuştur. Ardından kısa bir süre sonra Mekke'yi ona fethetmiştir ; böylece mükerrem, muazzam, hürmetli beldesi olan memleketiyle onun gözü aydın olmuş, Allah onu onun vesilesiyle içinde bulunduğu şirk ve küfürden kurtarmıştır. Ona Yemen'in fethini müyesser kılmış, Arap Yarımadası bütünüyle ona boyun eğmiş ve insanlar akın akın Allah'ın dinine girmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ, katındaki o yüce ikram sebebiyle onun ruhunu kabzetmiştir. Allah onun ardından ashabını halifeler olarak tayin etmiş, onlar da onun adına Allah'ın dinini tebliğ etmiş ve Allah'ın kullarını Allah'a davet etmişlerdir. Memleketleri, kasabaları, eyaletleri, şehirleri, köyleri ve kalpleri fethetmişler; nihayet Muhammedî davet yeryüzünün doğularına ve batılarına yayılmıştır. Sonra bu din kıyametin kopuşuna kadar daima ayakta, yardım görmüş ve üstün kalmaya devam edecektir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ) “Şüphesiz Biz, elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında da, şahitlerin dikileceği günde de yardım ederiz” buyurmuştur; yani kıyamet gününde yardım daha büyük, daha yüce ve daha azametli olacaktır.
قال مجاهد: الأشهاد: الملائكة.
Mücâhid: “el-Eşhâd (şahitler), meleklerdir” demiştir.
وقوله: (يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ) بدل من قوله: (وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ).
Allah Teâlâ'nın: (يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ) “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez” kavli, (وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ) “şahitlerin dikileceği günde” ifadesinden bedeldir.
وقرأ آخرون: "يَوْمُ" بالرفع، كأنه فسره به (وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِين)، وهم المشركون (مَعْذِرَتُهُم) أي: لا يقبل منهم عذر ولا فدية، (وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ) أي: الإبعاد والطرد من الرحمة، (وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) وهي النار. قاله السدي، بئس المنزل والمقيل.
Başkaları ise sanki onu onunla tefsir edercesine ref' (ötre) ile “يَوْمُ” şeklinde okumuşlardır: (وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِين) “Şahitlerin dikileceği günde... o gün zalimlere fayda vermez” -ki onlar müşriklerdir- (مَعْذِرَتُهُم) “mazeretleri”; yani onlardan hiçbir mazeret ve hiçbir fidye kabul edilmez. (وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ) “Lanet onlaradır”; yani rahmetten uzaklaştırılmak ve kovulmaktır. (وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) “Ve yurdun kötüsü de onlaradır”; o da ateştir. Süddî: “Ne kötü bir konak ve ne kötü bir dinlenme yeri!” demiştir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) أي: سوء العاقبة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivayetle: (وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ) “yurdun kötüsü de onlaradır” kavli hakkında: Yani kötü akıbettir, demiştir.
وقوله: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى) وهو ما بعثه الله به من الهدى والنور، (وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ) أي: جعلنا لهم العاقبة، وأورثناهم بلاد فرعون وأمواله وحواصله وأرضه، بما صبروا على طاعة الله واتباع رسوله موسى، ﵇، وفي الكتاب الذي أورثوه -وهو التوراة- (هُدًى وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ) وهي: العقول الصحيحة السليمة.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى) “Andolsun ki Biz Mûsâ'ya hidayeti verdik” kavli, Allah'ın onunla gönderdiği hidayet ve nurdur. (وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ) “Ve İsrâiloğullarına o Kitab'ı miras bıraktık”; yani Allah'a itaate ve O'nun elçisi Mûsâ'ya -aleyhisselâm- uymaya sabretmeleri sebebiyle güzel akıbeti onlara kıldık; Firavun'un memleketlerini, mallarını, mahsullerini ve topraklarını onlara miras bıraktık . Miras aldıkları o Kitap'ta -ki o Tevrat'tır- (هُدًى وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ) “akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt” vardır; onlar da sağlam ve selim akıl sahipleridir.
وقوله: (فَاصْبِرْ) أي: يا محمد، (إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ) أي: وعدناك أنا سنعلي كلمتك، ونجعل العاقبة لك ولمن اتبعك، والله لا يخلف الميعاد. وهذا الذي أخبرناك به حق لا مرية فيه ولا شك.
Allah Teâlâ'nın: (فَاصْبِرْ) “Şu halde sabret”; yani ey Muhammed! (إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ) “Şüphesiz Allah'ın vaadi”; yani senin kelimeni yücelteceğimize, akıbeti sana ve sana uyanlara kılacağımıza dair sana vaadimiz [haktır] ve Allah vaadinden dönmez. Sana haber verdiğimiz bu husus, kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan bir haktır.
وقوله: (وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ) هذا تهييج للأمة على الاستغفار، (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ) أي: في أواخر النهار وأوائل الليل، (وَالإبْكَارِ) وهي أوائل النهار وأواخر الليل.
Allah Teâlâ'nın: (وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ) “Günahın için bağışlanma dile” kavli, ümmeti istiğfara teşviktir. (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ) “Ve akşam... Rabbini hamd ile tesbih et”; yani gündüzün sonlarında ve gecenin başlarında, (وَالإبْكَارِ) “sabah”; o da gündüzün başları ve gecenin sonlarıdır.
وقوله: (إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ) أي: يدفعون الحق بالباطل، ويردون الحجج الصحيحة بالشبه الفاسدة بلا برهان ولا حجة من الله، (إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ)
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ) “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranlar var ya”; yani hakkı batılla savmaya çalışırlar ve Allah'tan [gelen] hiçbir delil ve hüccet olmaksızın sahih delilleri tutarsız şüphelerle geri çevirirler. (إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ) “onların göğüslerinde, asla erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur.”
أي: ما في صدورهم إلا كبر على اتباع الحق، واحتقار لمن جاءهم به، وليس ما يرومونه من إخمال الحق وإعلاء الباطل بحاصل لهم، بل الحق هو المرفوع، وقولهم وقصدهم هو الموضوع، (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) أي: من حال مثل هؤلاء، (إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) أو من شر مثل هؤلاء المجادلين في آيات الله بغير سلطان. هذا تفسير ابن جرير.
Yani onların göğüslerinde hakka uymaya karşı bir kibir ve onu kendilerine getireni küçük görmekten başka bir şey yoktur. Hakkı söndürmek ve batılı yüceltmek adına arzuladıkları şey ise ellerine geçecek değildir; bilakis hak yüceltilmiş olandır, onların sözü ve gayesi ise alçaltılmıştır. (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) “Hemen Allah'a sığın”; yani bunların böylesi durumundan [Allah'a sığın], (إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) “şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” veya kendilerine hiçbir delil gelmeksizin Allah'ın ayetleri hakkında tartışan bu gibi kimselerin şerrinden [Allah'a sığın]. Bu, İbn Cerîr'in tefsiridir.
وقال كعب وأبو العالية: نزلت هذه الآية في اليهود: (إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ) قال أبو العالية: وذلك أنهم ادعوا أن الدجال منهم، وأنهم يملكون به الأرض. فقال الله لنبيه ﷺ آمرا له أن يستعيذ من فتنة الدجال، ولهذا قال: (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ).
Ka'b ve Ebü'l-Âliye dediler ki: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir: (إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ) “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranların göğüslerinde, asla erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur.” Ebü'l-Âliye dedi ki: Bu, onların Deccâl'in kendilerinden olduğunu ve onun sayesinde yeryüzüne hükmedeceklerini iddia etmelerinden ötürüdür. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberine ﷺ Deccâl fitnesinden sığınmasını emrederek şöyle buyurdu; işte bu sebeple: (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) “Hemen Allah'a sığın; şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurmuştur.
وهذا قول غريب، وفيه تعسف بعيد، وإن كان قد رواه ابن أبي حاتم في كتابه، والله أعلم.
Bu garip bir görüştür ve İbn Ebî Hâtim kitabında rivayet etmiş olsa da içinde uzak bir zorlama barındırmaktadır; en doğrusunu Allah bilir.
{لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨)}
{لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨)} “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler. Kör ile gören bir olmaz; iman edip salih amel işleyenlerle kötülük yapan da [bir olmaz]. Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”
يقول تعالى منبها على أنه يعيد الخلائق يوم القيامة، وأن ذلك سهل عليه، يسير لديه -بأنه خلق السماوات والأرض، وخلقهما أكبر من خلق الناس بدأة وإعادة، فمن قدر على ذلك فهو قادر على ما دونه بطريق الأولى والأحرى، كما قال تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} [الأحقاف: ٣٣] . وقال هاهنا: (لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ)؛ فلهذا لا يتدبرون هذه الحجة ولا يتأملونها، كما كان كثير من العرب يعترفون بأن الله خلق السماوات والأرض، وينكرون المعاد، استبعادا وكفرا وعنادا، وقد اعترفوا بما هو أولى مما أنكروا.
Allah Teâlâ kıyamet gününde mahlukatı yeniden dirilteceğine ve bunun Kendisine pek kolay ve zahmetsiz olduğuna dikkat çekerek gökleri ve yeri yarattığını, bu ikisinin yaratılışının -ilk baştan yaratma ve yeniden diriltme bakımından- insanların yaratılışından daha büyük olduğunu bildirmektedir. Zira buna güç yetiren, bundan daha küçüğüne evleviyetle ve pekala güç yetirir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O her şeye kadirdir.” [Ahkâf: 33] . Burada da şöyle buyurmuştur: (لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ) “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler.” İşte bu sebeple bu delili etraflıca düşünmez ve tefekkür etmezler; nitekim Arapların çoğu Allah'ın gökleri ve yeri yarattığını ikrar eder, ancak uzak görme, inkâr ve inat yüzünden ahireti inkâr ederlerdi. Oysa inkâr ettikleri şeyden daha öncelikli olanı ikrar etmiş bulunuyorlardı.
ثم قال: (وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ) أي كما لا يستوي الأعمى الذي لا يبصر شيئا، والبصير الذي يرى ما انتهى إليه بصره، بل بينهما فرق عظيم، كذلك لا يستوي المؤمنون الأبرار والكفرة الفجار، (قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ) أي: ما أقل ما يتذكر كثير من الناس.
Sonra şöyle buyurdu: (وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ) “Kör ile gören bir olmaz; iman edip salih amel işleyenlerle kötülük yapan da [bir olmaz].” Yani hiçbir şey görmeyen kör ile gözünün ulaştığı yeri gören kimse eşit olmadığı, bilakis aralarında büyük bir fark bulunduğu gibi; iyi ve itaatkâr müminlerle kâfir ve günahkâr kimseler de bir olmaz. (قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ) “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”; yani insanların çoğunun ibret alıp düşünmesi ne kadar da azdır!
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (٥٩)}
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (٥٩)} “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar.”
ثم قال: (إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ) أي لكائنة وواقعة (لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ) أي: لا يصدقون بها، بل يكذبون بوجودها.
Sonra şöyle buyurdu: { إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir”, yani muhakkak meydana gelecek ve vuku bulacaktır. { لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } “Onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar”, yani onu tasdik etmezler, bilakis varlığını yalanlarlar.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن عبد الله بن عبد الحكم، حدثنا أشهب، حدثنا مالك، عن شيخ قديم من أهل اليمن -قدم من ثم-قال: سمعت أن الساعة إذا دنت اشتد البلاء على الناس، واشتد حر الشمس.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, bize Eşheb anlattı, bize Mâlik Yemen ehlinden -oradan gelmiş olan- yaşlı bir şeyhten rivayetle anlattı; o şöyle dedi: 'İşittim ki kıyamet yaklaştığında insanların üzerindeki bela şiddetlenir ve güneşin harareti artar.'
{وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ (٦٠)}
{وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ (٦٠)} “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Doğrusu Bana kulluk etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.'”
هذا من فضله، ﵎، وكرمه أنه ندب عباده إلى دعائه، وتكفل لهم بالإجابة، كما كان سفيان الثوري يقول: يا مَنْ أحبُّ عباده إليه مَنْ سأله فأكثر سؤاله، ويا من أبغض عباده إليه من لم يسأله، وليس كذلك غيرك يا رب.
Kullarını Kendisine dua etmeye teşvik etmesi ve onlara icabeti garanti etmesi O'nun -celle celâlühû- lütfundan ve keremindendir. Nitekim Süfyân es-Sevrî şöyle derdi: 'Ey kullarının Kendisine en sevimlisi, Kendisinden isteyen ve istemesini çokça artıran kimse olan; ey kullarının Kendisine en sevimsizi, Kendisinden istemeyen kimse olan Allahım! Senden başka hiç kimse böyle değildir yâ Rabbi!'
رواه ابن أبي حاتم.
Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وفي هذا المعنى يقول الشاعر:
Bu manada şair şöyle der:
اللهُ يَغْضبُ إن تركْتَ سُؤَالهُ … وَبُنيُّ آدمَ حين يُسألُ يَغْضَبُ
Allah, Kendisinden istemeyi terk edersen gazap eder… Âdemoğlu ise kendisinden istendiği vakit öfkelenir.
وقال قتادة:: قال كعب الأحبار: أعطيت هذه الأمة ثلاثا لم تُعطهُن أمة قبلهم إلا نبي: كان إذا أرسل الله نبيا قيل له: "أنت شاهد على أمتك"، وجَعلتُكم شهداء على الناس. وكان يقال له: "ليس عليك في الدين من حرج". وقال لهذه الأمة: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} [الحج: ٧٨]. وكان يقال له: "ادعني أستجب لك "وقال لهذه الأمة: (ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ) رواه ابن أبي حاتم.
Katâde dedi ki: Ka'b el-Ahbâr şöyle demiştir: Bu ümmete, kendilerinden önceki peygamberler müstesna hiçbir ümmete verilmeyen üç şey verilmiştir: Allah bir peygamber gönderdiğinde ona: 'Sen ümmetine şahitsin' denilirdi; [bu ümmete ise]: Sizi insanlara şahitler kıldım , [buyurdu]. Ona: 'Dinde sana hiçbir güçlük yoktur' denilirdi; bu ümmete ise: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “Dinde üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” [Hac: 78] buyurdu. Ona: 'Bana dua et , sana icabet edeyim' denilirdi; bu ümmete ise: (ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ) “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurdu. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال الإمام الحافظ أبو يعلى أحمد بن علي بن المثنى الموصلي في مسنده: حدثنا أبو إبراهيم الترجماني، حدثنا صالح المري قال: سمعت الحسن يحدث عن أنس بن مالك، ﵁، عن النبي ﷺ -فيما يروي عن ربه ﷿-قال: "أربع خصال، واحدة منهن لي، وواحدة لك، وواحدة فيما بيني وبينك، وواحدة فيما بينك وبين عبادي : فأما التي لي فتعبدني لا تشرك بي شيئا، وأما التي لك عليَّ فما عملت من خير جزيتك به، وأما التي بيني وبينك: فمنك الدعاء وعلي الإجابة، وأما التي بينك وبين عبادي فارض لهم ما ترضى لنفسك" .
Hâfız İmam Ebû Ya'lâ Ahmed b. Ali b. el-Müsennâ el-Mevsılî Müsned'inde şöyle dedi: Bize Ebû İbrâhim et-Tercümânî anlattı, bize Sâlih el-Mürrî anlattı, dedi ki: Hasan'ın Enes b. Mâlik'ten -radıyallâhu anh-, onun da Nebî'den ﷺ -Rabbinden azze ve celle rivayet ettiği şeyde- naklettiğini işittim; [Allah Teâlâ] buyurmuştur ki: “Dört haslet vardır: Bunlardan biri Bana aittir, biri sana aittir, biri Benimle senin arandadır, biri de seninle kullarım arasındadır . Bana ait olana gelince: Bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmendir. Senin üzerimdeki hakkına gelince: Yaptığın her hayrın karşılığını sana eksiksiz vermemdir. Benimle senin arandakine gelince: Dua etmek senden, icabet etmek Bendendir. Seninle kullarım arasındakine gelince: Kendin için razı olduğun şeye onlar için de razı olmandır .”
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو معاوية، حدثنا الأعمش، عن ذر، عن يُسيع الكندي، عن النعمان بن بشير، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الدعاء هو العبادة" ثم قرأ: (ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ).
İmam Ahmed şöyle dedi: Bize Ebû Muâviye anlattı, bize el-A'meş Zerr'den, o Yusey' el-Kindî'den, o da Nu'mân b. Beşîr'den -radıyallâhu anh- anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إن الدعاء هو العبادة» «Şüphesiz dua ibadetin ta kendisidir» buyurdu, sonra da şu ayeti okudu: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz Bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun büküp alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.”
وهكذا رواه أصحاب السنن: الترمذي، والنسائي، وابن ماجه، وابن أبي حاتم، وابن جرير، كلهم من حديث الأعمش، به . وقال الترمذي: حسن صحيح.
Sünen sahipleri Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de bunu hepsi A'meş'in bu hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: “Hasen sahihtir” demiştir.
ورواه أبو داود، والترمذي، والنسائي، وابن جرير أيضا، من حديث شعبة، عن منصور، عن ذر، به . وأخرجه الترمذي أيضا من حديث الثوري، عن منصور والأعمش، كلاهما عن ذر، به .
Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve yine İbn Cerîr Şu'be'den, o Mansûr'dan, o Zerr'den aynı isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî bunu ayrıca Sevrî'nin Mansûr ve A'meş'ten, her ikisinin de Zerr'den rivayetiyle aynı isnadla tahric etmiştir .
ورواه ابن حبان والحاكم في صحيحيهما، وقال الحاكم: صحيح الإسناد .
Bunu İbn Hibbân ve Hâkim kendi Sahîh'lerinde rivayet etmişler ve Hâkim: “İsnadı sahihtir” demiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا وكيع، حدثني أبو مليح المدني -شيخ من أهل المدينة-سمعه عن أبي صالح، وقال مرة: سمعت أبا صالح يحدث عن أبي هريرة [﵁] قال: قال رسول الله ﷺ: "من لم يدع الله، ﷿، غضب عليه".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bana Medine ehlinden yaşlı bir zat olan Ebû Melîh el-Medenî anlattı; o bunu Ebû Sâlih'ten işitmişti; bir defasında da: 'Ebû Sâlih'in Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğini işittim' dedi; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “Kim Allah'a -azze ve celle- dua etmezse, [Allah] ona gazap eder.”
تفرد به أحمد ، وهذا إسناد لا بأس به.
Bunu rivayette Ahmed tek kalmıştır ; bu, bir beis bulunmayan bir isnaddır.
وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا مروان الفزاري، حدثنا صُبيح أبو المليح: سمعت أبا صالح يحدث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من لا يسأله يغضب عليه" .
İmam Ahmed yine şöyle dedi: Bize Mervân el-Fezârî anlattı, bize Subeyh Ebü'l-Melîh anlattı: Ebû Sâlih'in Ebû Hüreyre'den naklettiğini işittim; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “Kim O'ndan istemezse, [Allah] ona gazap eder.”
قال ابن معين: أبو المليح هذا اسمه: صُبَيْح. كذا قيده بالضم عبد الغني بن سعيد. وأما أبو صالح هذا فهو الخُوزي ، سكن شِعَب الخوز . قاله البزار في مسنده. وكذا وقع في روايته أبو المليح الفارسي، عن أبي صالح الخُوزي، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "من لا يسأل الله يغضب عليه" .
İbn Maîn dedi ki: Bu Ebü'l-Melîh'in ismi Subeyh'tir. Abdülganî b. Saîd de bu ismi damme ile [Subeyh olarak] zabtetmiştir. Bu Ebû Sâlih'e gelince, o el-Hûzî'dir ; Şi'bü'l-Hûz'da ikamet etmiştir . Bunu Bezzâr Müsned'inde söylemiştir. Nitekim onun rivayetinde: Ebü'l-Melîh el-Fârisî, Ebû Sâlih el-Hûzî'den, o Ebû Hüreyre'den şeklinde yer almıştır; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: “Kim Allah'tan istemezse, [Allah] ona gazap eder.”
وقال الحافظ أبو محمد الحسن بن عبد الرحمن الرامهُرْمزي: حدثنا همام، حدثنا إبراهيم بن الحسن، حدثنا نائل بن نجيح، حدثني عائذ بن حبيب، عن محمد بن سعيد قال: لما مات محمد بن مسلمة الأنصاري، وجدنا في ذؤابة سيفه كتابا: بسم الله الرحمن الرحيم، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن لربكم في بقية دهركم نفحات، فتعرضوا له، لعل دعوة أن توافق رحمة فيسعد بها صاحبها سعادة لا يخسر بعدها أبدا".
Hâfız Ebû Muhammed el-Hasen b. Abdirrahmân er-Râmehürmüzî şöyle dedi: Bize Hemmâm anlattı, bize İbrâhîm b. el-Hasen anlattı, bize Nâil b. Necîh anlattı, bana Âiz b. Habîb, Muhammed b. Saîd'den naklen anlattı; o şöyle dedi: Muhammed b. Mesleme el-Ensârî vefat ettiğinde, kılıcının kabza püskülünde bir yazı bulduk: “Bismillâhirrahmânirrahîm. Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Şüphesiz ömrünüzün geri kalan günlerinde Rabbinizin [rahmet ve lütuf kabilinden] esintileri vardır; binaenaleyh kendinizi o esintilere arz edin (onlara mazhar olmaya çalışın)! Olur ki bir dua bir rahmete denk gelir de sahibi onun vesilesiyle ebediyen hüsrana uğramayacağı bir saadete erer.»”
وقوله: (إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي) أي: عن دعائي وتوحيدي، (سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ) أي: صاغرين حقيرين، كما قال الإمام أحمد:
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي) “Doğrusu Bana kulluk etmekten büyüklenenler”; yani Bana dua etmekten ve Beni birlemekten [büyüklenenler], (سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ) “aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir”; yani hor ve hakir olarak gireceklerdir. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir :
حدثنا يحيى بن سعيد، عن ابن عجلان، حدثني عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده، عن النبي ﷺ قال: "يُحْشَر المتكبرون يوم القيامة أمثال الذّرّ، في صور الناس، يعلوهم كل شيء من الصغار حتى يدخلوا سجنا في جهنم -يقال له: بولس-تعلوهم نار الأنيار، يسقون من طينة الخبال: عصارة أهل النار" .
Bize Yahyâ b. Saîd İbn Aclân'dan anlattı, bana Amr b. Şuayb babasından, o dedesinden, o da Nebî'den ﷺ rivayetle anlattı; [Efendimiz] şöyle buyurmuştur: “Kibirlenenler kıyamet gününde insan suretinde karınca gibi haşredilirler; cehennemde Bûles denilen bir zindana girinceye kadar her türlü zillet onları kuşatır; onları ateşlerin ateşi sarar ve kendilerine cehennem ehlinin irin ve ifrazatı olan tînetü'l-habâl içirilir.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أبو بكر بن محمد بن يزيد بن خُنَيْس: سمعت أبي يحدث عن وُهَيب بن الورد: حدثني رجل قال: كنت أسير ذات يوم في أرض الروم، فسمعت هاتفا من فوق رأس جبل وهو يقول: يا رب، عجبت لمن عرفك كيف يرجو أحدا غيرك! يا رب، عجبت لمن عرفك كيف يطلب حوائجه إلى أحد غيرك -قال: ثم ذهبت، ثم جاءت الطامة الكبرى -قال: ثم عاد الثانية فقال: يا رب، عجبت لمن عرفك كيف يتعرض لشيء من سخطك يُرضي غيرك. قال وهيب: وهذه الطامة الكبرى. قال: فناديته: أجني أنت أم إنسي؟ قال: بل إنسي، أشغل نفسك بما يَعْنيك عما لا يعنيك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Ebû Bekr b. Muhammed b. Yezîd b. Hunays anlattı: Babamın Vüheyb b. el-Verd'den naklettiğini işittim; bana bir adam anlattı, dedi ki: 'Bir gün Rum topraklarında yürüyordum. Bir dağın tepesinden gaipten seslenen birini işittim; şöyle diyordu: Yâ Rabbi! Seni tanıyan bir kimsenin Senden başkasına nasıl umut bağladığına hayret ettim! Yâ Rabbi! Seni tanıyan bir kimsenin ihtiyaçlarını Senden başkasından nasıl talep ettiğine hayret ettim! -Dedi ki: Sonra gittim, ardından en büyük felaket geldi- Dedi ki: Sonra ikinci kez tekrar edip şöyle dedi: Yâ Rabbi! Seni tanıyan bir kimsenin başkasını razı etmek için Sen'in gazabından bir şeye nasıl maruz kaldığına hayret ettim!' Vüheyb dedi ki: İşte en büyük felaket budur. Dedi ki: 'Bunun üzerine ona seslendim: Sen cin misin yoksa insan mısın? Dedi ki: Bilakis insanım; seni ilgilendirmeyen şeyleri bırak da seni ilgilendiren şeylerle meşgul ol!'
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٦١) ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٥)}
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٦١) ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٥)} “İçinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için yaratan, gündüzü de aydınlık kılan Allah'tır. Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan Allah budur; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Nasıl da [haktan] döndürülüyorsunuz! Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler. Sizin için yeryüzünü bir yerleşme yeri, göğü bir bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerden rızıklandıran Allah'tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! O diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
يقول تعالى ممتنا على خلقه، بما جعل لهم من الليل الذي يسكنون فيه ويستريحون من حركات ترددهم في المعايش بالنهار، وجعل النهار مبصرا، أي: مضيئا، ليتصرفوا فيه بالأسفار، وقطع الأقطار، والتمكن من الصناعات، (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) أي: لا يقومون بشكر نعم الله عليهم.
Allah Teâlâ kullarına bahşettiği nimetleri hatırlatarak, içinde sükûn buldukları ve gündüz vakti geçim telaşındaki koşuşturmalarından dinlendikleri geceyi onlar için kıldığını; gündüzü de yolculuklara çıkıp memleketleri aşmaları ve zanaatları icra edebilmeleri için mübsır yani aydınlık kıldığını haber vermektedir: (إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ) “Şüphesiz Allah insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler”; yani Allah'ın kendilerine olan nimetlerinin şükrünü yerine getirmezler.
ثم قال: (ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: الذي فعل هذه الأشياء هو الله الواحد الأحد، خالق الأشياء، الذي لا إله غيره، ولا رب سواه، (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ) أي: فكيف تعبدون غيره من الأصنام، التي لا تخلق شيئا، بل هي مخلوقة منحوتة.
Sonra şöyle buyurdu: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ } “İşte Rabbiniz olan, her şeyin yaratıcısı Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Yani bütün bu şeyleri yapan; kendisinden başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir Rab bulunmayan, her şeyin yaratıcısı olan Vâhid ve Ehad Allah'tır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz?” Yani hiçbir şey yaratamayan, bilakis kendileri yaratılmış ve yontulmuş olan putlardan [ibaret] O'ndan başkasına nasıl ibadet ediyorsunuz?
وقوله: (كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) أي: كما ضل هؤلاء بعبادة غير الله، كذلك أفك الذين من قبلهم، فعبدوا غيره بلا دليل ولا برهان بل بمجرد الجهل والهوى، وجحدوا حجج الله وآياته.
Allah Teâlâ'nın: (كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler” kavli; yani bunlar Allah'tan başkasına kulluk ederek nasıl saptılarsa, onlardan öncekiler de hiçbir delil ve burhan olmaksızın, sırf cehalet ve hevaları yüzünden O'ndan başkasına ibadet ederek öyle saptırılmışlar, Allah'ın delillerini ve ayetlerini bile bile inkâr etmişlerdir.
وقوله: (اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا) أي: جعلها مستقرا لكم، بساطا مهادا تعيشون عليها، وتتصرفون فيها، وتمشون في مناكبها، وأرساها بالجبال لئلا تميد بكم، (وَالسَّمَاءَ بِنَاءً) أي: سقفا للعالم محفوظا، (وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ) أي: فخلقكم في أحسن الأشكال، ومنحكم أكمل الصور في أحسن تقويم، (وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) أي: من المآكل والمشارب في الدنيا. فذكر أنه خلق الدار، والسكان، والأرزاق -فهو الخالق الرازق، كما قال في سورة البقرة: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [البقرة: ٢١، ٢٢] وقال هاهنا بعد خلق هذه الأشياء: (ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) أي: فتعالى وتقدس وتنزه رب العالمين كلهم.
Allah Teâlâ'nın: (اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا) “Sizin için yeryüzünü bir yerleşme yeri kılan... Allah'tır” kavli; yani üzerinde yaşayacağınız, işlerinizi göreceğiniz, yollarında yürüyeceğiniz bir yerleşme yeri, bir döşek ve beşik kıldı; sizi sarsmasın diye onu dağlarla sağlamlaştırdı. (وَالسَّمَاءَ بِنَاءً) “ve göğü bir bina [kılan]”; yani âlem için korunmuş bir tavan kıldı. (وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ) “size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan”; yani sizi en güzel suretlerde yarattı ve en güzel kıvamda en mükemmel şekilleri size bahşetti. (وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ) “ve sizi temiz şeylerden rızıklandıran”; yani dünyadaki yiyecek ve içeceklerden [rızıklandıran]. Böylece yurdu, yurt sakinlerini ve rızıkları yarattığını zikretti. Dolayısıyla O, yaratan ve rızık verendir; nitekim Bakara Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin ki korunasınız. O Rab ki, yeri sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a eşler koşmayın.” [Bakara: 21, 22] . Burada da bu şeyleri yarattıktan sonra şöyle buyurdu: (ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) “İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”; yani bütün âlemlerin Rabbi yücedir, mukaddestir ve her türlü noksanlıktan münezzehtir.
ثم قال: (هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: هو الحي أزلا وأبدًا، لم يزل ولا يزال، وهو الأول والآخر، والظاهر والباطن، (لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: لا نظير له ولا عديل له، (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) أي: موحدين له مقرين بأنه لا إله إلا هو (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ).
Sonra şöyle buyurdu: (هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) “O diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; yani O, ezeli ve ebedi olarak diridir, hep var olmuştur ve varlığı son bulmayacaktır; Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir, Bâtın'dır. (لا إِلَهَ إِلا هُوَ) “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; yani O'nun hiçbir benzeri ve dengi yoktur. (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ) “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin”; yani O'nu birleyerek ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığını ikrar ederek [dua edin]. (الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
قال ابن جرير: كان جماعة من أهل العلم يأمرون من قال: "لا إله إلا الله" أن يتبعها بالحمد لله رب العالمين، عملا بهذه الآية.
İbn Cerîr şöyle demiştir: İlim ehlinden bir grup, bu ayetle amel ederek "Lâ ilâhe illallah" diyen kimseye bunun ardından "Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn" demesini emrederlerdi.
ثم روى عن محمد بن علي بن الحسن بن شقيق، عن أبيه، عن الحسين بن واقد، عن الأعمش، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: من قال: "لا إله إلا الله" فليقل على أثرها: "الحمد لله رب العالمين" فذلك قوله تعالى: (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ).
Sonra Muhammed b. Ali b. el-Hasan b. Şakîk, babasından, el-Hüseyn b. Vâkıd'dan, el-A'meş'ten, Mücâhid'den, İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: "Kim 'Lâ ilâhe illallah' derse, hemen peşinden 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin." İşte bu, Allah Teâlâ'nın: (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” kavlidir.
وقال أبو أسامة وغيره، عن إسماعيل بن أبي خالد، عن سعيد بن جبير قال: إذا قرأت: {فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} [غافر: ١٤]، فقل: "لا إله إلا الله" وقل على أثرها: "الحمد لله رب العالمين" ثم قرأ هذه الآية: (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ).
Ebû Üsâme ve başkaları İsmâil b. Ebî Hâlid'den, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: {فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua edin” [Ğâfir: 14] [ayetini] okuduğun zaman "Lâ ilâhe illallah" de ve peşinden "Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn" de. Sonra şu ayeti okudu: (فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
{قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٦)}
{قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٦)} “De ki: 'Bana Rabbimden apaçık deliller gelince, sizin Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmem kesinlikle bana yasaklandı ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.'”
يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء المشركين: إن الله ينهى أن يُعْبَد أحد سواه من الأصنام والأنداد
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed, şu müşriklere: Şüphesiz Allah, Kendisinden başka putlardan, eş koşulanlardan
والأوثان.
ve heykellerden hiçbir kimseye kulluk edilmesini yasaklar.
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)}
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)} “Sizi [önce] topraktan, sonra bir damla sudan, sonra bir alaktan yaratan, sonra bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir; kimi de belirlenmiş bir süreye ulaşasınız ve aklınızı kullanasınız diye [yaşatılır]. Dirilten ve öldüren O'dur. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.”
وقد بين تعالى أنه لا يستحق العبادة أحد سواه، في قوله: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا) أي: هو الذي يقلبكم في هذه الأطوار كلها، وحده لا شريك له، وعن أمره وتدبيره وتقديره يكون ذلك كله، (وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ) أي: من قبل أن يوجد ويخرج إلى هذا العالم، بل تسقطه أمه سقطا، ومنهم من يتوفى صغيرا، وشابا، وكهلا قبل الشيخوخة، كقوله: {لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [الحج: ٥] وقال هاهنا: (وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) قال ابن جريج، تتذكرون البعث.
Allah Teâlâ şu kavlinde Kendisinden başka hiç kimsenin ibadete layık olmadığını açıklamıştır: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا) “Sizi [önce] topraktan, sonra bir damla sudan, sonra bir alaktan yaratan, sonra bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur”; yani hiçbir ortağı olmaksızın tek başına sizi bütün bu evrelerden geçiren O'dur. Bütün bunlar O'nun emri, tedbiri ve takdiri ile gerçekleşir. (وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ) “İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir”; yani var olup bu dünyaya çıkmadan önce, hatta annesi onu düşük olarak düşürür; kimisi de çocukken, gençken veya yaşlılığa ermeden önce olgunluk çağında vefat ettirilir; nitekim şöyle buyurmuştur: {لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Size [kudretimizi] açıkça gösterelim diye [böyle yaparız]. Dilediğimizi de belirlenmiş bir süreye kadar rahimlerde tutarız” [Hac: 5]. Burada ise: (وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) “ve aklınızı kullanasınız diye” buyurmuştur. İbn Cüreyc: "Yeniden dirilmeyi düşünüp anlarsınız diye" demiştir.
ثم قال: (هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) أي: هو المتفرد بذلك، لا يقدر على ذلك أحد سواه، (فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) أي: لا يخالف ولا يمانع، بل ما شاء كان [لا محالة] .
Sonra şöyle buyurdu: (هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ) “Dirilten ve öldüren O'dur”; yani bunda tektir, O'ndan başka hiç kimse buna güç yetiremez. (فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”; yani O'na karşı çıkılmaz ve mani olunamaz; bilakis dilediği şey [muhakkak] oluverir .
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (٧٤) ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)}
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (٧٤) ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)} “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların nasıl [haktan] çevrildiklerini görmedin mi? Kitabı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar, yakında bilecekler! Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklenecekler; kaynar suda, sonra da ateşte yakılacaklar! Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilecek. Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, biz meğer önceden hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz!' diyecekler. İşte Allah inkârcıları böyle saptırır. Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. İçinde ebedi kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!”
يقول تعالى: ألا تعجب يا محمد من هؤلاء المكذبين بآيات الله، ويجادلون في الحق والباطل، كيف تُصرّف عقولهم عن الهدى إلى الضلال، (الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا) أي: من الهدى والبيان، (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ) هذا تهديد شديد، ووعيد أكيد، من الرب، ﷻ، لهؤلاء، كما قال تعالى: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} [المرسلات: ١٥].
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve hak ile batıl konusunda tartışan bu kimselere, akıllarının hidayetten sapıklığa nasıl çevrildiğine şaşmaz mısın? (الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا) “Kitabı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar”; yani hidayet ve beyanı [yalanlayanlar], (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ) “yakında bilecekler!” Bu, Rab Teâlâ celle celâlühû tarafından bunlara yönelik şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} “O gün yalanlayanların vay haline!” [Mürselât: 15].
وقوله: (إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ) أي: متصلة بالأغلال، بأيدي الزبانية يسحبونهم على وجوههم، تارة إلى الحميم وتارة إلى الجحيم؛ ولهذا قال: (يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ)، كما قال: {هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٣، ٤٤]. وقال بعد ذكْره أكلهم الزقوم وشربهم الحميم: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ} [الصافات: ٦٨] وقال: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ * فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ * وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ * لا بَارِدٍ وَلا كَرِيمٍ} إلى أن قال: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ * فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ * هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ} [الواقعة: ٤١ - ٥٦]. وقال: {إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأَثِيمِ * كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ * كَغَلْيِ الْحَمِيمِ * خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ * ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ * ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ * إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} [الدخان: ٤٣ - ٥٠]،
Allah Teâlâ'nın: (إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ) “Boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu halde...” buyruğu; yani zincirler boyun halkalarına bağlıdır, zebânîlerin ellerindedir ve onları yüzüstü sürüklerler; bir kaynar suya, bir de cehenneme sürüklerler. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ) “Kaynar suda sürüklenecekler, sonra da ateşte yakılacaklardır.” Nitekim şöyle buyurmuştur: {هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ * يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “İşte bu, suçluların yalanladığı cehennemdir. Onlar onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” [Rahmân, 43-44]. Onların zakkumdan yemelerini ve kaynar sudan içmelerini zikrettikten sonra da şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ} “Sonra şüphesiz onların dönüşleri mutlaka çılgın alevli cehennemedir.” [Sâffât, 68]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ * فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ * وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ * لا بَارِدٍ وَلا كَرِيمٍ} “Solun adamları, ne kötüdür o solun adamları! İliklere işleyen bir sıcaklık ve kaynar su içindedirler. Ve kapkara dumandan bir gölge altındadırlar; ne serindir ne de faydalı!” ta ki şöyle buyuruncaya kadar: {ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ * فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ * فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ * هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ} “Sonra siz, ey sapıklar ve yalanlayıcılar! Mutlaka bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz. Karınlarınızı onunla dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Hem de susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz. İşte ceza gününde onların ağırlanışı böyledir!” [Vâkıa, 41-56]. Yine şöyle buyurmuştur: {إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأَثِيمِ * كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ * كَغَلْيِ الْحَمِيمِ * خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ * ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ * ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ * إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yiyeceğidir. Erimiş maden gibidir; kaynar suyun kaynaması gibi karınlarda kaynar. 'Tutun onu da cehennemin ta ortasına sürükleyin! Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün! Tat bakalım, hani sen güçlüydün, şerefliydin! İşte hakkında şüphe edip durduğunuz şey budur!'” [Duhân, 43-50],
أي: يقال لهم ذلك على وجه التقريع والتوبيخ، والتحقير والتصغير، والتهكم والاستهزاء بهم.
Yani bu, onlara azarlama, kınama, küçük düşürme, hakir görme, alay etme ve istihza yoluyla söylenir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا أحمد بن منيع، حدثنا منصور بن عمار، حدثنا بشير بن طلحة الخزامي، عن خالد بن دُرَيْك، عن يعلى بن مُنْيَه -رفع الحديث إلى رسول الله ﷺ-قال: "ينشئ الله سحابة لأهل النار سوداء مظلمة، ويقال: يا أهل النار، أي شيء تطلبون؟ فيذكرون بها سحاب الدنيا فيقولون: نسأل بَرْد الشراب، فتمطرهم أغلالا تزيد في أغلالهم، وسلاسل تزيد في سلاسلهم، وجمرا يُلْهِبُ النار عليهم". هذا حديث غريب .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Ahmed b. Menî' anlattı, bize Mansûr b. Ammâr anlattı, bize Beşîr b. Talha el-Huzâmî, Hâlid b. Dureyk'ten, o da Ya'lâ b. Münye'den -hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak rivayet etti- rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Allah cehennem ehli için kapkara, karanlık bir bulut var eder ve: 'Ey cehennem ehli! Ne istiyorsunuz?' denilir. Onlar bununla dünya bulutlarını hatırlarlar ve: 'Serin bir içecek isteriz' derler. Bunun üzerine bulut onların üzerlerine boyunlarındaki halkaları artıran boyun halkaları, zincirlerini artıran zincirler ve üzerlerine ateşi tutuşturan akkor korlar yağdırır." Bu garib bir hadistir .
وقوله: (ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: قيل لهم: أين الأصنام التي كنتم تعبدونها من دون الله؟ هل ينصرونكم اليوم؟ (قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا) أي: ذهبوا فلم ينفعونا، (بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا) أي: جحدوا عبادتهم، كقوله تعالى: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٢٣]؛ ولهذا قال: (كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ).
Allah Teâlâ'nın: (ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ) “Sonra onlara: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' denilecek” kavli; yani onlara: "Allah'ı bırakıp da taptığınız putlar nerede? Bugün size yardım edebiliyorlar mı?" denilir. (قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا) “Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular...' diyecekler”; yani çekip gittiler ve bize hiçbir fayda vermediler. (بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا) “...hayır, biz meğer önceden hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz!”; yani ibadet ettiklerini inkâr ederler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı.” [En'âm: 23]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ) “İşte Allah inkârcıları böyle saptırır.”
وقوله: (ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ) أي: تقول لهم الملائكة: هذا الذي أنتم فيه جزاء على فرحكم في الدنيا بغير الحق، ومرحكم وأشركم وبطركم، (ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) أي: فبئس المْنزلُ والمَقِيلُ الذي فيه الهوان والعذاب الشديد، لمن استكبر عن آيات الله، واتباع دلائله وحُججه.
Allah Teâlâ'nın: (ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ) “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür” kavli; yani melekler onlara şöyle der: "İçinde bulunduğunuz bu durum, dünyada haksız yere sevinip şımarmanızın, böbürlenmenizin, azgınlık ve taşkınlık yapmanızın bir cezasıdır." (ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ) “İçinde ebedi kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!”; yani Allah'ın ayetlerine, delillerine ve hüccetlerine uymaya karşı kibirlenen kimse için aşağılanmanın ve şiddetli azabın bulunduğu bu konak ve dinlenme yeri ne kötüdür!
{فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٧٧)}
{فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٧٧)} “Artık sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de ya da seni vefat ettirsek de onlar ancak Bize döndürüleceklerdir.”
يقول تعالى آمرا رسوله، صلوات الله وسلامه عليه، بالصبر على تكذيب من كذبه من قومه؛ فإن الله سينجز لك ما وعدك من النصر والظفر على قومك، وجعل العاقبة لك ولمن اتبعك في الدنيا والآخرة، (فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) أي: في الدنيا. وكذلك وقع، فإن الله أقر أعينهم من كبرائهم وعظمائهم، أبيدوا في يوم بدر. ثم فتح الله عليه مكة وسائر جزيرة العرب في أيام حياته ﷺ.
Allah Teâlâ Resûlü'ne -salâtullâhi ve selâmühû aleyh- kavminden kendisini yalanlayanlara karşı sabretmesini emrederek şöyle buyurmaktadır: Zira Allah sana vadettiği zaferi ve kavmine karşı üstünlüğü kesinlikle gerçekleştirecek, dünyada ve ahirette güzel akıbeti sana ve sana uyanlara kılacaktır. (فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ) “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”; yani dünyada. Nitekim öyle de vuku bulmuştur; zira Allah onların ileri gelenleri ve büyükleri konusunda gözlerini aydın kılmış, Bedir gününde onlar yok edilmişlerdir. Sonra Allah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayatında Mekke'yi ve diğer Arap Yarımadası'nı ona fethetmiştir.
وقوله: (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ) أي: فنذيقهم العذاب الشديد في الآخرة.
Allah Teâlâ'nın: (أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ) “ya da seni vefat ettirsek de onlar ancak Bize döndürüleceklerdir” kavli; yani ahirette onlara şiddetli azabı tattırırız.
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)}
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)} “Andolsun ki senden önce de elçiler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık. Hiçbir elçi için Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmek mümkün değildir. Allah'ın emri geldiğinde ise hak ile hükmolunur ve batıl yanlıları orada hüsrana uğrarlar.”
ثم قال مسليا له: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ) كما قال في "سورة النساء" سواء، أي: منهم من أوحينا إليك خبرهم وقصصهم مع قومهم كيف كذبوهم ثم كانت للرسل العاقبة والنصرة، (وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ) وهم أكثر ممن ذكر
Sonra [Allah Teâlâ], onu teselli ederek şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Andolsun ki senden önce de elçiler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık.” Tıpkı Nisâ Suresi'nde buyurduğu gibi. Yani: Onlardan bir kısmının haberlerini ve kavimlerinin onları nasıl yalanladığını, sonra da akıbet ile zaferin elçilere ait olduğunu sana vahyettik. {وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Kimini de sana anlatmadık”; bunlar ise zikredilenlerden çok daha fazladır.
بأضعاف أضعاف، كما تقدم التنبيه على ذلك في سورة النساء ، ولله الحمد والمنة.
katbekat fazladır; nitekim Nisâ Suresi'nde buna dikkat çekilmişti. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.
وقوله: (وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) أي: ولم يكن لواحد من الرسل أن يأتي قومه بخارق للعادات، إلا أن يأذن الله له في ذلك، فيدل ذلك على صدقه فيما جاءهم به، (فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ) وهو عذابه ونكاله المحيط بالمكذبين (قُضِيَ بِالْحَقِّ) فينجو المؤمنون، ويهلك الكافرون؛ ولهذا قال: (وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ)
Allah Teâlâ'nın: (وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ) “Hiçbir elçi için Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmek mümkün değildir” kavli; yani Allah ona izin vermedikçe elçilerden hiçbirinin kavmine harikulade bir mucize getirmesi söz konusu olamazdı ki bu da onlara getirdiği şeyde doğru söylediğine delalet etsin. (فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ) “Allah'ın emri geldiğinde ise”; yani yalanlayanları kuşatan azabı ve cezası geldiğinde, (قُضِيَ بِالْحَقِّ) “hak ile hükmolunur”; böylece müminler kurtulur, inkârcılar ise helak olur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ) “ve batıl yanlıları orada hüsrana uğrarlar.”
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)}
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)} “Bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için o hayvanları var eden Allah'tır. Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir ihtiyaca onlarla ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız. O, size ayetlerini gösteriyor. Artık Allah'ın hangi ayetlerini inkâr edebilirsiniz?”
يقول تعالى ممتنا على عباده، بما خلق لهم من الأنعام، وهي الإبل والبقر والغنم {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} [يس: ٧٢]، فالإبل تركب وتؤكل وتحلب، ويحمل عليها الأثقال في الأسفار والرحال إلى البلاد النائية، والأقطار الشاسعة. والبقر تؤكل، ويشرب لبنها، وتحرث عليها الأرض. والغنم تؤكل، ويشرب لبنها، والجميع تجز أصوافها وأشعارها وأوبارها، فيتخذ منها الأثاث والثياب والأمتعة كما فَصَّل وبَيَّنَ في أماكن تقدم ذكرها في "سورة الأنعام" ، و "سورة النحل" ، وغير ذلك؛ ولهذا قال هاهنا: (لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ).
Allah Teâlâ kullarına bahşettiği nimetleri hatırlatarak, kendileri için yarattığı en'âmı, yani deve, sığır ve koyunları zikretmektedir: {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “Onlardan bindikleri binekleri vardır, hem onlardan yerler” [Yâsîn: 72]. Nitekim develere binilir, etleri yenir, sütleri sağılır; yolculuklarda ve göçlerde uzak beldelere, uçsuz bucaksız diyarlara ağır yükler onların üzerinde taşınır. Sığırların eti yenir, sütü içilir ve onlarla tarla sürülür. Koyunların eti yenir, sütü içilir. Bunların hepsinin yünleri, kılları ve tüyleri kırkılarak En'âm Suresi , Nahl Suresi ve başka yerlerde daha önce geçtiği üzere mobilya, elbise ve eşyalar yapılır. Bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ) “Bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye... Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir ihtiyaca onlarla ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.”
وقوله: (وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ) أي: حججه وبراهينه في الآفاق وفي أنفسكم، (فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ) أي: لا تقدرون على إنكار شيء من آياته، إلا أن تعاندوا وتكابروا.
Allah Teâlâ'nın: (وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ) “O, size ayetlerini gösteriyor” kavli; yani ufuklarda ve kendi nefislerinizde delillerini ve hüccetlerini [gösteriyor]. (فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ) “Artık Allah'ın hangi ayetlerini inkâr edebilirsiniz?”; yani inat edip büyüklük taslamadıkça O'nun ayetlerinden hiçbir şeyi inkâr etmeye güç yetiremezsiniz.
{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ (٨٥)}
{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ (٨٥)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar kendilerinden hem daha çok hem kuvvetçe ve yeryüzündeki eserleri bakımından daha üstündüler. Fakat kazanıp elde ettikleri şeyler onlara hiçbir fayda vermedi. Elçileri kendilerine apaçık delillerle geldiğinde, yanlarındaki bilgiyle şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. Azabımızı gördükleri zaman: 'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat azabımızı gördükleri zamanki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulayageldiği sünnetidir. İşte inkârcılar orada hüsrana uğradılar.”
يخبر تعالى عن الأمم المكذبة بالرسل في قديم الدهر، وماذا حل بهم من العذاب الشديد، مع
Allah Teâlâ, eski devirlerde peygamberleri yalanlayan ümmetleri ve [sahip oldukları]... ile birlikte başlarına ne tür şiddetli bir azabın geldiğini haber vermektedir:
شدة قواهم، وما أَثّروه في الأرض، وجمعوه من الأموال، فما أغنى عنهم ذلك شيئا، ولا رد عنهم ذرة من بأس الله؛ وذلك لأنهم لما جاءتهم الرسل بالبينات، والحجج القاطعات، والبراهين الدامغات، لم يلتفتوا إليهم، ولا أقبلوا عليهم، واستغنوا بما عندهم من العلم في زعمهم عما جاءتهم به الرسل.
kuvvetlerinin şiddetine, yeryüzünde bıraktıkları eserlere ve topladıkları mallara rağmen bunlar onlara hiçbir fayda sağlamamış, Allah'ın azabından zerre miktarını bile onlardan savamamıştır. Bunun sebebi şudur: Elçiler kendilerine apaçık deliller, kesin hüccetler ve susturucu burhanlar getirdiklerinde onlara dönüp bakmadılar, onlara yönelmediler ve güya kendilerinde bulunan ilimle yetinip elçilerin getirdiklerine ihtiyaç duymadılar.
قال مجاهد: قالوا: نحن أعلم منهم لن نبعث ولن نعذب.
Mücâhid şöyle demiştir: Onlar: "Biz onlardan daha bilgiliyiz; biz ne diriltileceğiz ne de azap göreceğiz" dediler.
وقال السدي: فرحوا بما عندهم من العلم بجهالتهم، فأتاهم من بأس الله ما لا قِبَل لهم به.
Süddî de şöyle demiştir: Cehaletleri yüzünden yanlarındaki ilimle şımardılar; bunun üzerine kendilerine Allah'ın karşı konulamaz azabı geldi.
(وَحَاقَ بِهِمْ) أي: أحاط بهم (مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) أي: يكذبون ويستبعدون وقوعه.
(وَحَاقَ بِهِمْ) “...ve kendilerini kuşatıverdi”; yani çepeçevre sardı. (مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) “alay edip durdukları şey”; yani yalanlayıp vuku bulmasını uzak gördükleri şey.
(فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا) أي: عاينوا وقوع العذاب بهم، (قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ) أي: وحدوا الله وكفروا بالطاغوت، ولكن حيث لا تُقَال العثرات، ولا تنفع المعذرة. وهذا كما قال فرعون حين أدركه الغرق: {آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [يونس: ٩٠]، قال الله [تبارك و] تعالى: {آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [يونس: ٩١] أي: فلم يقبل الله منه؛ لأنه قد استجاب لنبيه موسى دعاءه عليه حين قال: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} [يونس: ٨٨]. و [هكذا] هاهنا قال: (فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ) أي: هذا حكم الله في جميع مَنْ تاب عند معاينة العذاب: أنه لا يقبل؛ ولهذا جاء في الحديث: "إن الله يقبل توبة العبد ما لم يغرغر" أي: فإذا غرغر وبلغت الروح الحنجرة، وعاين الملك، فلا توبة حينئذ؛ ولهذا قال: (وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ)
(فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا) “Azabımızı gördükleri zaman”; yani azabın başlarına indiğini gözleriyle gördüklerinde, (قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ) “'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler”; yani Allah'ı birlediler ve tâğûtu inkâr ettiler. Fakat artık kusurların bağışlanmayacağı ve mazeretin fayda vermeyeceği bir andaydı. Bu durum, Firavun'un boğulmak üzereyken dediği şu söze benzer: {آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım; ben de Müslümanlardanım” [Yûnus: 90]. Allah [Tebâreke ve] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!” [Yûnus: 91]. Yani Allah ondan bunu kabul etmedi; zira nebisi Mûsâ'nın onun aleyhine yaptığı: {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الأَلِيمَ} “Kalplerini sık ki o can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler” [Yûnus: 88] duasını kabul etmişti. [Nitekim] burada da şöyle buyurmuştur: (فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ) “Fakat azabımızı gördükleri zamanki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında uygulayageldiği sünnetidir”; yani azabı bizzat gördüğü anda tövbe eden herkes hakkında Allah'ın hükmü, onun tövbesinin kabul edilmeyeceği şeklindedir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: "Allah, kulun tövbesini can boğaza gelmedikçe kabul eder" ; yani can boğaza dayanıp ruh gırtlağa ulaştığında ve [ölüm] meleğini gözüyle gördüğünde artık tövbe yoktur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ) “İşte inkârcılar orada hüsrana uğradılar.”
آخر تفسير "سورة غافر، ولله الحمد والمنة.
Gâfir Suresi'nin tefsirinin sonu. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.