﵁، في قوله: (الَّذَيْنِ أَضَلانَا) قال: إبليس وابن آدم الذي قتل أخاه.
radıyallâhu anh'dan, (الَّذَيْنِ أَضَلانَا) kavli hakkında şöyle dediği nakledildi: "İblis ve kardeşini öldüren Âdemoğludur."
وهكذا روى حبة العُرَنِي عن علي، مثل ذلك.
Habbetü'l-Urenî de Ali'den benzerini rivayet etmiştir.
وقال السدي، عن علي: فإبليس يدعو به كل صاحب شرك، وابن آدم يدعو به كل صاحب كبيرة، فإبليس -لعنه الله-هو الداعي إلى كل شر من شرك فما دونه، وابن آدم الأول. كما ثبت في الحديث: "ما قتلت نفس ظلما إلا كان على ابن آدم الأول كفل من دمها؛ لأنه أول من سن القتل" .
es-Süddî, Ali'den naklen şöyle demiştir: "İblis'i her şirk ehli çağırır, Âdemoğlunu ise her büyük günah sahibi çağırır. Zira Allah'ın lâneti üzerine olsun İblis, şirk ve ondan daha aşağı her kötülüğe çağırandır; ilk Âdemoğlu da [öyledir]. Nitekim hadiste şöyle sabit olmuştur: 'Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından ilk Âdemoğluna bir pay düşmesin; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.' "
وقوله (نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا) أي: أسفل منا في العذاب ليكونا أشد عذابا منا؛ ولهذا قالوا: (لِيَكُونَا مِنَ الأسْفَلِينَ) أي: في الدرك الأسفل من النار، كما تقدم في "الأعراف" من سؤال الأتباع من الله أن يعذب قادتهم أضعاف عذابهم، قال: {لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [الأعراف: ٣٨] أي: إنه تعالى قد أعطى كلا منهم ما يستحقه من العذاب والنكال، بحسب عمله وإفساده، كما قال تعالى: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} [النحل: ٨٨].
(نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا) kavli; yani azapta bizden daha aşağıda olsunlar da azapları bizden daha şiddetli olsun [demektir]. Bu sebeple şöyle demişlerdir: (لِيَكُونَا مِنَ الأسْفَلِينَ) Yani: Cehennemin en alt derekesinde olsunlar. Nitekim el-A'râf Suresi'nde tâbilerin Allah'tan, önderlerine azaplarını kat kat artırmasını istemeleri geçmişti; [Allah Teâlâ]: {لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} [el-A'râf: 38] “Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz.” buyurmuştur. Yani Yüce Allah, her birine ameline ve bozgunculuğuna göre hak ettiği azap ve cezayı vermiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} [en-Nahl: 88] “İnkâr edip de Allah'ın yolundan alıkoyanlar var ya, bozgunculuk yapmalarına karşılık onların azaplarının üstüne azap ekledik.”
{إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)}
{إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad edilen cennetle müjdelenip sevinin!' (30) 'Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir.' (31) 'Çok bağışlayan, çok merhamet eden [Allah]'tan bir ağırlama olarak.' (32)”
يقول تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) أي: أخلصوا العمل لله، وعملوا بطاعة الله تعالى على ما شرع الله لهم.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) Yani: Ameli Allah'a halis kıldılar ve Allah'ın kendileri için meşru kıldığı şekilde Yüce Allah'a itaat ederek amel ettiler.
قال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا الجراح، حدثنا سلم بن قتيبة أبو قتيبة الشَّعِيري، حدثنا سهيل بن أبي حزم، حدثنا ثابت عن أنس بن مالك قال: قرأ علينا رسول الله ﷺ هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) قد قالها ناس ثم كفر أكثرهم ، فمن قالها حتى يموت فقد استقام عليها.
Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize el-Cerrâh anlattı, bize Selm b. Kuteybe Ebû Kuteybe eş-Şa'îrî anlattı, bize Süheyl b. Ebû Hazm anlattı, bize Sâbit , Enes b. Mâlik'ten anlattı, o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ bize şu ayeti okudu: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) "Bunu insanlar söyledi, sonra onların çoğu inkâr etti . Kim ölene kadar bunu söylerse, o bunun üzerinde dosdoğru olmuştur."
وكذا رواه النسائي في تفسيره، والبزار وابن جرير، عن عمرو بن علي الفلاس، عن سلم بن قتيبة، به . وكذا رواه ابن أبي حاتم، عن أبيه، عن الفلاس، به. ثم قال ابن جرير:
Bunu Nesâî tefsirinde, el-Bezzâr ve İbn Cerîr; Amr b. Ali el-Fellâs'tan, [o da] Selm b. Kuteybe'den bu isnadla rivayet etti . Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim babasından, [o da] el-Fellâs'tan bu isnadla rivayet etti. Sonra İbn Cerîr dedi ki:
حدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن أبي إسحاق، عن عامر بن سعد
Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Abdurrahmân anlattı, bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, [o da] Âmir b. Sa'd'dan anlattı:
، عن سعيد بن نمران قال: قرأت عند أبي بكر الصديق هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) قال: هم الذين لم يشركوا بالله شيئا.
[o da] Saîd b. Nimrân'dan nakletti, o şöyle dedi: Ebû Bekir es-Sıddîk'ın yanında şu ayeti okudum : (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) Şöyle dedi: "Onlar, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanlardır."
ثم روي من حديث الأسود بن هلال قال: قال أبو بكر، ﵁: ما تقولون في هذه الآية: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا)؟ قال: فقالوا: (رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) من ذنب. فقال: لقد حملتموها على غير المحمل، (قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) فلم يلتفتوا إلى إله غيره.
Sonra el-Esved b. Hilâl'in hadisinden rivayet edildi, o şöyle dedi: Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Şu ayet hakkında ne dersiniz: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا)?" dedi. Dedi ki: Onlar: "(رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) günahtan [sakınıp dosdoğru oldular]" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: "Onu mecrasının dışına taşıdınız; (قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) O'ndan başka hiçbir ilaha yönelmediler."
وكذا قال مجاهد، وعكرمة، والسدي، وغير واحد .
Mücâhid, İkrime, es-Süddî ve pek çok kimse de böyle demiştir .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبد الله الظهراني ، أخبرنا حفص بن عمر العدني، عن الحكم بن أبان، عن عكرمة قال: سئل ابن عباس ، ﵄: أي آية في كتاب الله أرخص؟ قال قوله: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) على شهادة أن لا إله إلا الله.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Abdullâh ez-Zahrânî anlattı, bize Hafs b. Ömer el-Adenî, Hakem b. Ebân'dan bildirdi, [o da] İkrime'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbas'a radıyallâhu anhümâ: "Allah'ın Kitabı'nda en ümit verici ayet hangisidir?" diye soruldu. Şöyle dedi: Şu kavlidir: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik üzere [dosdoğru oldular].
وقال الزهري: تلا عمر هذه الآية على المنبر، ثم قال: استقاموا -والله-لله بطاعته، ولم يروغوا روغان الثعالب.
ez-Zührî dedi ki: Ömer bu ayeti minberde okudu, sonra şöyle dedi: "Allah'a yemin olsun ki, O'na itaatle dosdoğru oldular ve tilkilerin hileyle sağa sola kaçışı gibi kaçmadılar."
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) على أداء فرائضه. وكذا قال قتادة، قال: وكان الحسن يقول: اللهم أنت ربنا، فارزقنا الاستقامة.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti: (قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا) Farzlarını yerine getirmek üzere [dosdoğru oldular]. Katâde de böyle demiştir ve şöyle eklemiştir: Hasan şöyle derdi: "Allah'ım! Sen bizim Rabbimizsin, bize istikamet rızkı ver."
وقال أبو العالية: (ثُمَّ اسْتَقَامُوا) أخلصوا له العمل والدين.
Ebû'l-Âliye: (ثُمَّ اسْتَقَامُوا) "Ameli ve dini O'na halis kıldılar" demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا هُشَيْم، حدثنا يعلى بن عطاء، عن عبد الله بن سفيان الثقفي، عن أبيه ؛ أن رجلا قال: يا رسول الله مرني بأمر في الإسلام لا أسأل عنه أحدا بعدك. قال: "قل آمنت بالله، ثم استقم" قلت: فما أتقي؟ فأومأ إلى لسانه.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, bize Ya'lâ b. Atâ, Abdullah b. Süfyân es-Sekafî'den, [o da] babasından anlattı; bir adam şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana İslâm hakkında öyle bir emir ver ki, senden sonra onun hakkında hiç kimseye bir şey sormayayım." Şöyle buyurdu: "'Allah'a inandım' de, sonra dosdoğru ol!" Dedim ki: "Peki neden sakınayım?" Dilini işaret etti.
ورواه النسائي من حديث شعبة، عن يعلى بن عطاء، به .
Nesâî bunu Şu'be'nin hadisinden, [o da] Ya'lâ b. Atâ'dan bu isnadla rivayet etti .
ثم قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا إبراهيم بن سعد، حدثني ابن شهاب، عن محمد بن عبد الرحمن بن ماعز الغامدي، عن سفيان بن عبد الله الثقفي قال: قلت: يا رسول الله، حدثني بأمر أعتصم به. قال: "قل ربي الله، ثم استقم" قلت: يا رسول الله ما أكثر ما تخاف علي؟ فأخذ رسول الله ﷺ بطرف لسان نفسه، ثم قال: "هذا".
Sonra İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize İbrâhim b. Sa'd bildirdi, bana İbn Şihâb, Muhammed b. Abdirrahmân b. Mâiz el-Gâmidî'den, [o da] Süfyân b. Abdillâh es-Sekafî'den anlattı, o şöyle dedi: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana kendisine sımsıkı sarılacağım bir şey söyle." Şöyle buyurdu: "'Rabbim Allah'tır' de, sonra dosdoğru ol!" Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim hakkımda en çok endişe ettiğin şey nedir?" Bunun üzerine Resûlullah ﷺ kendi dilinin ucunu tuttu, sonra şöyle buyurdu: "Şudur."
وهكذا رواه الترمذي وابن ماجه، من حديث الزهري، به. وقال الترمذي: حسن صحيح.
Nitekim bunu Tirmizî ve İbn Mâce, ez-Zührî'nin hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen-sahihtir" dedi.
وقد أخرجه مسلم في صحيحه والنسائي، من حديث هشام بن عروة، عن أبيه، عن سفيان بن عبد الله الثقفي قال: قلت: يا رسول الله، قل لي في الإسلام قولا لا أسأل عنه أحدا بعدك. قال: "قل آمنت بالله، ثم استقم" وذكر تمام الحديث .
Müslim Sahih'inde ve Nesâî bunu Hişâm b. Urve'nin hadisinden, babasından, Süfyân b. Abdillâh es-Sekafî'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! İslâm hakkında bana öyle bir söz söyle ki, senden sonra onun hakkında hiç kimseye bir şey sormayayım." Şöyle buyurdu: "'Allah'a inandım' de, sonra dosdoğru ol!" Ve hadisin tamamını zikretti .
وقوله: (تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ) قال مجاهد، والسدي، وزيد بن أسلم، وابنه: يعني عند الموت قائلين: (أَلا تَخَافُوا) قال مجاهد، وعكرمة، وزيد بن أسلم: أي مما تقدمون عليه من أمر الآخرة، (وَلا تَحْزَنُوا) [أي] على ما خلفتموه من أمر الدنيا، من ولد وأهل، ومال أو دين، فإنا نخلفكم فيه، (وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) فيبشرونهم بذهاب الشر وحصول الخير.
(تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ) kavli; Mücâhid, es-Süddî, Zeyd b. Eslem ve oğlu şöyle dediler: Yani ölüm anında şöyle diyerek [inerler]: (أَلا تَخَافُوا) Mücâhid, İkrime ve Zeyd b. Eslem: Yani ahiret işinden karşılaşacağınız şeylerden [korkmayın]; (وَلا تَحْزَنُوا) [yani] dünya işinden geride bıraktığınız evlât, aile, mal veya borçtan dolayı [üzülmeyin], zira biz onların yerine size vekâlet ederiz; (وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) Böylece onları kötülüğün gitmesi ve hayrın elde edilmesiyle müjdelerler.
وهذا كما في حديث البراء ، ﵁: "إن الملائكة تقول لروح المؤمن: اخرجي أيتها الروح الطيبة في الجسد الطيب كنت تعمرينه، اخرجي إلى روح وريحان، ورب غير غضبان".
Bu, el-Berâ radıyallâhu anh'ın hadisinde olduğu gibidir: "Melekler müminin ruhuna şöyle der: 'Ey güzel bedende bulunan ve onu imar eden güzel ruh! Rahata, reyhana ve gazaplı olmayan bir Rabbe çık!'"
وقيل: إن الملائكة تتنزل عليهم يوم خروجهم من قبورهم. حكاه ابن جرير عن ابن عباس، والسدي.
Meleklerin onlara kabirlerinden çıktıkları gün inecekleri de söylenmiştir. Bunu İbn Cerîr; İbn Abbas ve es-Süddî'den nakletmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا عبد السلام بن مطهر، حدثنا جعفر بن سليمان: سمعت ثابتا قرأ سورة "حم السجدة" حتى بلغ: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ) فوقف فقال: بلغنا أن العبد المؤمن حين يبعثه الله من قبره، يتلقاه الملكان اللذان كانا معه في الدنيا، فيقولان له: لا تخف ولا تحزن، (وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) قال: فيؤمن الله خوفه، ويقر عينه فما عظيمة يخشى الناس يوم القيامة إلا هي للمؤمن قرة عين، لما هداه الله، ولما كان يعمل له في الدنيا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Abdüsselâm b. Mutahhar anlattı, bize Ca'fer b. Süleymân anlattı: Sâbit'in "Hâ-Mîm es-Secde" suresini okuduğunu ve: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنزلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ) ayetine varınca durup şöyle dediğini işittim: "Bize ulaştı ki, Allah mümin kulu kabrinden dirilttiğinde, dünyada onunla birlikte olan iki melek onu karşılar ve ona: 'Korkma, üzülme; (وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ) ' derler." Dedi ki: "Allah onun korkusunu güvene çevirir ve gözünü aydın kılar. Kıyamet gününde insanların korktuğu hiçbir büyük hadise yoktur ki, Allah'ın onu hidayete erdirmesi ve dünyada O'nun için amel etmesi sebebiyle mümin için bir göz aydınlığı olmasın."
وقال زيد بن أسلم: يبشرونه عند موته، وفي قبره، وحين يبعث. رواه ابن أبي حاتم.
Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: "Onu ölüm anında, kabrinde ve diriltildiği zaman müjdelerler." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وهذا القول يجمع الأقوال كلها، وهو حسن جدا، وهو الواقع.
Bu görüş bütün görüşleri bir araya getirmektedir; pek güzeldir ve gerçekleşecek olan da budur.
وقوله: (نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) أي: تقول الملائكة للمؤمنين عند الاحتضار: نحن كنا أولياءكم، أي: قرناءكم في الحياة الدنيا، نسددكم ونوفقكم، ونحفظكم بأمر الله، وكذلك نكون معكم في الآخرة نؤنس منكم الوحشة في القبور، وعند النفخة في الصور، ونؤمنكم يوم البعث والنشور، ونجاوز بكم الصراط المستقيم، ونوصلكم إلى جنات النعيم. (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ) أي: في الجنة من جميع ما تختارون مما تشتهيه النفوس، وتقر به العيون، (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ) أي: مهما طلبتم وجدتم، وحضر بين أيديكم، [أي] كما اخترتم.
(نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ) kavli; yani melekler can çekişme anında müminlere şöyle der: Biz dünya hayatında sizin dostlarınız, yani yoldaşlarınız idik; sizi doğrultur, muvaffak kılar ve Allah'ın emriyle korurduk. Ahirette de sizinle beraber olacağız; kabirlerdeki ve Sûr'a üflenme anındaki yalnızlığınızı giderir, diriliş ve toplanma gününde sizi güvende kılar, Sırat köprüsünden sizi geçirir ve sizi Naîm cennetlerine ulaştırırız. (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ) Yani: Cennette canların çektiği ve gözlerin aydın olduğu her seçtiğiniz şey sizindir. (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ) Yani: Her ne talep ederseniz bulursunuz ve [yani] seçtiğiniz gibi önünüze hazır edilir.
(نزلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ) أي: ضيافة وعطاء وإنعاما من غفور لذنوبكم، رحيم بكم رءوف، حيث غفر، وستر، ورحم، ولطف.
{ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Çok bağışlayıcı ve çok merhametli [Allah]'tan bir ikram olarak”; yani günahlarınızı bağışlayan, size karşı çok merhametli ve pek şefkatli olan [Allah]'tan bir ağırlama, bir ihsan ve bir nimettir; zira O bağışlamış, [ayıpları] örtmüş, merhamet etmiş ve lütufta bulunmuştur.
وقد ذكر ابن أبي حاتم هاهنا حديث "سوق الجنة" عند قوله تعالى: (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نزلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ)، فقال:
İbn Ebî Hâtim burada, Yüce Allah'ın: (وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نزلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ) kavlinin tefsirinde "Cennet Çarşısı" hadisini zikretmiş ve şöyle demiştir:
حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا عبد الحميد بن حبيب بن أبي العشرين أبي سعيد، حدثنا الأوزاعي، حدثني حسان بن عطية، عن سعيد بن المسيب: أنه لقي أبا هريرة [﵁] فقال أبو هريرة: نسأل الله أن يجمع بيني وبينك في سوق الجنة. فقال سعيد: أوفيها سوق؟ قال: نعم، أخبرني رسول الله ﷺ أن أهل الجنة إذا دخلوا فيها، نزلوا بفضل أعمالهم، فيؤذن لهم في مقدار يوم الجمعة في أيام الدنيا فيزورون الله، ﷿، ويبرز لهم عرشه، ويتبدى لهم في روضة من رياض الجنة، وتوضع لهم منابر من نور، ومنابر من لؤلؤ، ومنابر من ياقوت، ومنابر من زبرجد، ومنابر من ذهب، ومنابر من فضة، ويجلس [فيه] أدناهم وما فيهم دنيء على كثبان المسك والكافور، ما يرون بأن أصحاب الكراسي بأفضل منهم مجلسا.
Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Abdülhamîd b. Habîb b. Ebi'l-Işrîn Ebû Saîd anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Hassân b. Atıyye, Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; o Ebû Hüreyre [radıyallâhu anh] ile karşılaşmış. Bunun üzerine Ebû Hüreyre: "Allah'tan beni ve seni cennet çarşısında bir araya getirmesini dileriz" demiş. Saîd: "Orada çarşı var mı?" diye sorunca, şöyle demiştir: "Evet, Resûlullah ﷺ bana bildirdi ki; cennet ehli oraya girdiklerinde, amellerinin fazileti nispetinde konaklarlar. Sonra dünya günlerinden cuma günü miktarınca kendilerine izin verilir ve Azîz ve Celîl olan Allah'ı ziyaret ederler. Arşı onlar için açığa çıkarılır ve cennet bahçelerinden bir bahçede onlara tecelli eder. Onlar için nurdan minberler, inciden minberler, yakuttan minberler, zebercedden minberler, altından minberler ve gümüşten minberler kurulur. Onların [içinde] mertebece en aşağı olanları -ki içlerinde değersiz kimse yoktur- misk ve kâfur tepeleri üzerine otururlar; taht sahiplerinin oturuşça kendilerinden daha üstün olduğunu görmezler."
قال أبو هريرة: قلت: يا رسول الله، وهل نرى ربنا [يوم القيامة] ؟ قال: "نعم هل تتمارون في رؤية الشمس والقمر ليلة البدر؟ " قلنا: لا. قال ﷺ: "فكذلك لا تتمارون في رؤية ربكم تعالى، ولا يبقى في ذلك المجلس أحد إلا حاضره الله محاضرة، حتى إنه ليقول للرجل منهم: يا فلان بن فلان، أتذكر يوم عملت كذا وكذا؟ -يذكِّره ببعض غدراته في الدنيا-فيقول: أي رب، أفلم تغفر لي؟ فيقول: بلى فبسعة مغفرتي بلغت منزلتك هذه. قال: فبينما هم على ذلك غشيتهم سحابة من فوقهم، فأمطرت عليهم طيبا لم يجدوا مثل ريحه شيئا قط". قال: ثم يقول ربنا ﷿: قوموا إلى ما أعددت لكم من الكرامة، وخذوا ما اشتهيتم". قال: "فنأتي سوقا قد حَفَّت به الملائكة، فيها ما لم تنظر العيون إلى مثله، ولم تسمع الآذان، ولم يخطر على القلوب. قال: فيحمل لنا ما اشتهينا، ليس يباع فيه شيء ولا يشترى، وفي ذلك السوق يلقى أهل الجنة بعضهم بعضا". قال: "فيقبل الرجل ذو المنزلة الرفيعة، فيلقى من هو دونه-وما فيهم دنيء فيروعه ما يرى عليه من اللباس، فما ينقضي آخر حديثه حتى يتمثل عليه أحسن منه؛ وذلك لأنه لا ينبغي لأحد أن يحزن فيها.
Ebû Hüreyre dedi ki: "Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Kıyamet günü] Rabbimizi görecek miyiz?' Şöyle buyurdu: 'Evet, dolunay gecesinde güneşi ve ayı görmekte şüpheye düşer misiniz?' 'Hayır' dedik. Resûlullah ﷺ buyurdu ki: 'İşte Yüce Rabbinizi görmekte de öylece şüpheye düşmeyeceksiniz. O mecliste Allah'ın bizzat muhatap almadığı hiç kimse kalmaz; hatta onlardan bir adama: 'Ey falan oğlu falan! Dünyada şöyle şöyle yaptığın günü hatırlıyor musun?' der ve ona dünyadaki bazı kusurlarını hatırlatır. O da: 'Ey Rabbim! Beni bağışlamadın mı?' der. [Allah Teâlâ]: 'Evet, bağışlamamın genişliği sayesindedir ki şu makamına ulaştın' buyurur. Onlar bu hâldeyken üstlerinden bir bulut onları kaplar ve üzerlerine kokusu gibisini asla duymadıkları bir koku yağdırır. Sonra Azîz ve Celîl olan Rabbimiz: 'Sizin için hazırladığım ikrama doğru kalkın ve canınızın çektiğini alın!' buyurur. Meleklerin etrafını kuşattığı, içinde gözlerin benzerini görmediği, kulakların işitmediği ve kalplerden geçmeyen şeylerin bulunduğu bir çarşıya geliriz. Canımızın çektiği şeyler bizim için yüklenir; orada hiçbir şey satılmaz ve satın alınmaz. O çarşıda cennet ehli birbirleriyle karşılaşır. Yüksek dereceli kimse gelir ve kendisinden daha aşağı derecedekiyle karşılaşır -ki içlerinde değersiz kimse yoktur-; onun üzerindeki elbiseyi görünce hayran kalır, sözü bitmeden önce üzerinde ondan daha güzeli belirir. Çünkü orada kimsenin üzülmesi uygun düşmez.
ثم ننصرف إلى منازلنا، فيتلقانا أزواجنا فيقلن: مرحبا وأهلا بِحِبَّنا، لقد جئت وإن بك من الجمال والطيب أفضل مما فارقتنا عليه. فيقول: إنا جالسنا اليوم ربنا الجبار ﷿-وبحقنا أن ننقلب بمثل ما انقلبنا به".
Sonra konaklarımıza döneriz, eşlerimiz bizi karşılar ve: 'Sevgilimize merhaba, hoş geldin! Yanımızdan ayrıldığından çok daha üstün bir güzellik ve koku ile geldin' derler. O da şöyle der: 'Biz bugün Azîz ve Celîl olan Cebbâr Rabbimizle bir arada oturduk; dönüştüğümüz gibi bir hâlde dönmek bizim hakkımızdır.'"
وقد رواه الترمذي في "صفة الجنة" من جامعه، عن محمد بن إسماعيل، عن هشام بن عمار، ورواه ابن ماجه عن هشام بن عمار، به نحوه. ثم قال الترمذي: هذا حديث غريب، لا نعرفه إلا من هذا الوجه.
Bunu Tirmizî, el-Câmi' adlı eserinin "Sıfatu'l-Cenne" (Cennetin Sıfatı) bölümünde Muhammed b. İsmâil'den, [o da] Hişâm b. Ammâr'dan rivayet etmiştir; İbn Mâce de Hişâm b. Ammâr'dan benzer şekilde rivayet etmiştir. Ardından Tirmizî şöyle demiştir: "Bu garib bir hadistir; onu yalnızca bu vecihten bilmekteyiz."
وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن أبي عَدِي، عن حميد، عن أنس قال: قال رسول الله ﷺ: "من أحب لقاء الله أحب الله لقاءه، ومن كره لقاء الله كره الله لقاءه". قلنا يا رسول الله كلنا نكره الموت؟ قال: "ليس ذلك كراهية الموت، ولكن المؤمن إذا حُضِر جاءه البشير من الله بما هو صائر إليه، فليس شيء أحب إليه من أن يكون قد لقي الله فأحب الله لقاءه" قال: "وإن الفاجر -أو الكافر-إذا حُضِر جاءه بما هو صائر إليه من الشر -أو: ما يلقى من الشر-فكره لقاء الله فكره الله لقاءه".
İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Humeyd'den, [o da] Enes'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever; kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz" buyurdu. Dedik ki : "Ey Allah'ın Resûlü, hepimiz ölümü hoş görmeyiz?" Şöyle buyurdu: "Bu, ölümden hoşlanmamak demek değildir. Fakat mümine ölüm geldiğinde, varacağı yer hakkında Allah'tan müjdeci gelir; ona Allah'a kavuşmuş olmaktan daha sevimli bir şey kalmaz, böylece Allah da ona kavuşmayı sever. Fâcir -yahut kâfir- kimseye ise ölüm geldiğinde , varacağı kötülük -yahut karşılaşacağı kötülük- ile gelinir; o da Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz."
وهذا حديث صحيح ، وقد ورد في الصحيح من غير هذا الوجه .
Bu sahih bir hadistir ve Sahih'te bu vechin dışından da gelmiştir .
{وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤) وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)}
{وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤) وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)} “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve 'Kuşkusuz ben Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim vardır? (33) İyilikle kötülük bir olmaz. [Kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir. (34) Bu [haslete] ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak [hayırdan] büyük pay sahibi olan kavuşturulur. (35) Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse, hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (36)”
يقول تعالى: (وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ) أي: دعا عباد الله إليه، (وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) أي: وهو في نفسه مهتد بما يقوله، فنفعه لنفسه ولغيره لازم ومُتَعَدٍ، وليس هو من الذين يأمرون بالمعروف ولا يأتونه، وينهون عن المنكر ويأتونه، بل يأتمر بالخير ويترك الشر، ويدعو الخلق إلى الخالق ﵎. وهذه عامة في كل من دعا إلى خير، وهو في نفسه مهتد، ورسول الله ﷺ أولى الناس بذلك، كما قال محمد بن سيرين، والسدي، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: (وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ) Yani: Allah'ın kullarını O'na çağıran, (وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) yani kendisi de söylediği şeyle hidayet bulmuş olandan [daha güzel sözlü kimdir?]; böylece faydası hem kendisine lâzım hem de başkasına geçicidir. O, iyiliği emredip kendisi yapmayanlardan ve kötülükten nehyedip kendisi yapanlardan değildir; bilakis hayrı yerine getirir, şerri terk eder ve mahlûkatı Yüce Yaratıcı'ya çağırır. Bu, hayra çağıran ve kendisi de hidayet üzere olan herkes hakkında geneldir; Muhammed b. Sîrîn, es-Süddî ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in dediği gibi Resûlullah ﷺ insanların buna en lâyık olanıdır.
وقيل: المراد بها المؤذنون الصلحاء، كما ثبت في صحيح مسلم: "المؤذنون أطول الناس أعناقا يوم القيامة" وفي السنن مرفوعا: "الإمام ضامن، والمؤذن مؤتمن، فأرشد الله الأئمة، وغفر للمؤذنين" .
Bununla salih müezzinlerin kastedildiği de söylenmiştir; nitekim Sahîh-i Müslim'de şöyle sabit olmuştur: "Kıyamet gününde boyunları en uzun olan insanlar müezzinlerdir." Sünen'de de merfû olarak şöyle gelmiştir: "İmam zâmindir, müezzin ise güvenilendir. Allah'ım, imamları doğru yola ilet, müezzinleri de bağışla."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن عَرُوبَة الهروي، حدثنا غسان قاضي هراة وقال أبو زرعة: حدثنا إبراهيم بن طهمان، عن مطر، عن الحسن، عن سعد بن أبي وقاص أنه قال: "سهام المؤذنين عند الله يوم القيامة كسهام المجاهدين، وهو بين الأذان والإقامة كالمتشحط في سبيل الله في دمه".
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ali b. el-Huseyn anlattı, bize Muhammed b. Arûbe el-Herevî anlattı, bize Herat kadısı Gassân anlattı; Ebû Zür'a da dedi ki: Bize İbrâhim b. Tahmân, Matar'dan, [o] Hasan'dan, [o da] Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: "Kıyamet gününde Allah katında müezzinlerin payları mücahidlerin payları gibidir; ezan ile kāmet arasında [bekleyen kimse], Allah yolunda kanına bulanmış kimse gibidir."
قال: وقال ابن مسعود: "لو كنت مؤذنا ما باليت ألا أحج ولا أعتمر ولا أجاهد".
[Râvi] dedi ki: İbn Mes'ûd [da] şöyle demiştir: "Eğer müezzin olsaydım hacca gitmemeyi, umre yapmamayı ve cihada çıkmamayı hiç dert etmezdim."
قال: وقال عمر بن الخطاب: لو كنت مؤذنا لكمل أمري، وما باليت ألا أنتصب لقيام الليل ولا لصيام النهار، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "اللهم اغفر للمؤذنين" ثلاثا، قال: فقلت: يا رسول الله، تركتنا، ونحن نجتلد على الأذان بالسيوف. قال: "كلا يا عمر، إنه يأتي على الناس زمان يتركون الأذان على ضعفائهم، وتلك لحوم حرمها الله على النار، لحوم المؤذنين" .
Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: "Eğer müezzin olsaydım işim tamamlanırdı; gece namaza durmamayı ve gündüz oruç tutmamayı dert etmezdim. Resûlullah ﷺ'in üç defa: 'Allah'ım, müezzinleri bağışla' buyurduğunu işittim." Dedi ki: Bunun üzerine dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü, bizi bıraktın; biz ezan üzerine kılıçlarla vuruşuruz." Şöyle buyurdu: "Hayır ey Ömer, insanlara öyle bir zaman gelecektir ki ezanı zayıflarına bırakacaklardır. O etler -yani müezzinlerin etleri- Allah'ın ateşe haram kıldığı etlerdir."
قال: وقالت عائشة: ولهم هذه الآية: (وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) قالت: فهو المؤذن إذا قال: "حي على الصلاة" فقد دعا إلى الله.
Dedi ki: Âişe şöyle dedi: Şu ayet onlar hakkındadır: (وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) Dedi ki: O, "Haydin namaza" dediğinde muhakkak Allah'a çağırmış olan müezzindir.
وهكذا قال ابن عمر، وعكرمة: إنها نزلت في المؤذنين.
İbn Ömer ve İkrime de ayetin müezzinler hakkında indiğini bu şekilde söylemişlerdir.
وقد ذكر البغوي عن أبي أمامة الباهلي، ﵁، أنه قال في قوله: (وَعَمِلَ صَالِحًا) قال: يعني صلاة ركعتين بين الأذان والإقامة.
el-Begavî, Ebû Ümâme el-Bâhilî radıyallâhu anh'tan, onun: (وَعَمِلَ صَالِحًا) kavli hakkında şöyle dediğini zikretmiştir: Yani ezan ile kāmet arasında iki rekât namaz kılmaktır.
ثم أورد البغوي حديث "عبد الله بن المغفل" قال: قال رسول الله ﷺ: "بين كل أذانين صلاة". ثم قال في الثالثة: "لمن شاء" وقد أخرجه الجماعة في كتبهم، من حديث عبد الله بن بريدة، عنه وحديث الثوري، عن زيد العمي، عن أبي إياس معاوية بن قرة، عن أنس بن مالك، ﵁، قال الثوري: لا أراه إلا وقد رفعه إلى النبي ﷺ: "الدعاء لا يرد بين الأذان والإقامة".
Sonra el-Begavî, Abdullah b. Mugaffel'in hadisini nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Her iki ezan arasında bir namaz vardır" buyurdu. Üçüncüsünde: "Dileyen kimse için" dedi. Bunu cemaat kitaplarında Abdullah b. Büreyde'nin hadisinden, ondan tahric etmiştir . es-Sevrî'nin, Zeyd el-Ammî'den, [onun] Ebû İyâs Muâviye b. Kurre'den, [onun da] Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan naklettiği hadiste ise es-Sevrî: "Onu ancak Peygamber ﷺ'e merfû kılmış olarak biliyorum" demiştir: "Ezan ile kāmet arasındaki dua geri çevrilmez."
ورواه أبو داود والترمذي، والنسائي في "اليوم والليلة" كلهم من حديث الثوري، به . وقال الترمذي: هذا حديث حسن.
Ebû Dâvûd, Tirmizî ve "el-Yevm ve'l-Leyle"de Nesâî, hepsi bunu es-Sevrî'nin hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Bu, hasen bir hadistir" demiştir.
ورواه النسائي أيضا من حديث سليمان التيمي، عن قتادة، عن أنس، به .
Nesâî bunu ayrıca Süleyman et-Teymî'nin hadisinden, Katâde'den, Enes'ten bu isnadla da rivayet etmiştir .
والصحيح أن الآية عامة في المؤذنين وفي غيرهم، فأما حال نزول هذه الآية فإنه لم يكن الأذان مشروعا بالكلية؛ لأنها مكية، والأذان إنما شرع بالمدينة بعد الهجرة، حين أريه عبد الله بن زيد بن عبد ربه الأنصاري في منامه، فقصه على رسول الله ﷺ، فأمره أن يلقيه على بلال فإنه أندى صوتا، كما هو مقرر في موضعه، فالصحيح إذًا أنها عامة، كما قال عبد الرزاق، عن معمر، عن الحسن البصري: أنه تلا هذه الآية: (وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) فقال: هذا حبيب الله، هذا ولي الله، هذا صفوة الله، هذا خِيَرَة الله، هذا أحب أهل الأرض إلى الله، أجاب الله في دعوته، ودعا الناس إلى ما أجاب الله فيه من دعوته، وعمل صالحا في إجابته، وقال:
Doğru olan [görüş], ayetin hem müezzinler hem de onların dışındakiler hakkında genel olduğudur. Bu ayetin indiği esnada ise ezan henüz bütünüyle meşru kılınmamıştı; çünkü bu [sure] Mekkîdir. Ezan ise ancak hicretten sonra Medine'de, Abdullah b. Zeyd b. Abdirabbih el-Ensârî rüyasında onu görüp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattığı ve onun da sesi daha gür olduğu için bunu Bilâl'e öğretmesini emrettiği zaman meşru kılınmıştır; nitekim kendi yerinde tespit edildiği/açıklandığı üzeredir. Şu halde doğru olan [görüş], ayetin genel olduğudur. Nitekim Abdürrezzâk'ın Ma'mer'den, onun da Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre o, { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve: 'Kuşkusuz ben Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim vardır?” ayetini okumuş ve şöyle demiştir: "İşte bu, Allah'ın sevgilisidir; işte bu, Allah'ın dostudur; işte bu, Allah'ın seçkin kuludur; işte bu, Allah'ın hayırlı kıldığı kuldur; işte bu, yeryüzü halkı içinde Allah'a en sevimli olanıdır. Allah'ın davetine icabet etmiş, insanları da Allah'ın icabet ettiği davetine çağırmış, bu icabetinde salih amel işlemiş ve şöyle demiştir:
إنني من المسلمين، هذا خليفة الله.
'Kuşkusuz ben Müslümanlardanım.' İşte bu, Allah'ın halifesidir."
وقوله: (وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ) أي: فرق عظيم بين هذه وهذه، (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) أي: من أساء إليك فادفعه عنك بالإحسان إليه، كما قال عمر [﵁] ما عاقبت من عصى الله فيك بمثل أن تطيع الله فيه.
Onun: (وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ) kavli, yani: Bu ikisi arasında büyük bir fark vardır, (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ) yani: Sana kötülük edeni, ona iyilik ederek kendinden sav; nitekim Ömer [radıyallâhu anh] şöyle demiştir : "Senin hakkında Allah'a isyan eden kimseyi, onun hakkında Allah'a itaat etmen gibisiyle cezalandıramazsın."
وقوله: (فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ) وهو الصديق، أي: إذا أحسنت إلى من أساء إليك قادته تلك الحسنة إليه إلى مصافاتك ومحبتك، والحنو عليك، حتى يصير كأنه ولي لك حميم أي: قريب إليك من الشفقة عليك والإحسان إليك.
Onun: (فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ) kavli, [buradaki حميم] candan dosttur. Yani: Sana kötülük edene iyilik edersen, bu iyilik onu seninle dost olmaya, seni sevmeye ve sana şefkat göstermeye sevk eder; öyle ki sanki sana sıcak bir dost, yani sana şefkatinden ve iyilik etmesinden ötürü yakın bir kimse gibi olur.
ثم قال: (وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا) أي: وما يقبل هذه الوصية ويعمل بها إلا من صبر على ذلك، فإنه يشق على النفوس، (وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ) أي: ذو نصيب وافر من السعادة في الدنيا والأخرى.
Sonra şöyle buyurdu: (وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا) yani: Bu tavsiyeyi ancak buna sabreden kimseden başkası kabul etmez ve onunla amel etmez; zira bu nefislere ağır gelir. (وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ) yani: Dünyada ve ahirette mutluluktan büyük bir pay sahibi olan kimseden başkası.
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في تفسير هذه الآية: أمر الله المؤمنين بالصبر عند الغضب، والحلم عند الجهل، والعفو عند الإساءة، فإذا فعلوا ذلك عصمهم الله من الشيطان، وخضع لهم عدوهم كأنه ولي حميم.
Ali b. Ebî Talha, bu ayetin tefsirinde İbn Abbas'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Allah müminlere öfke anında sabretmeyi, cahillik anında hilm göstermeyi ve kötülük anında affetmeyi emretmiştir. Onlar bunu yaptıkları takdirde Allah onları şeytandan korur ve düşmanları da sanki candan bir dostmuş gibi onlara boyun eğer.
وقوله: (وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) أي: إن شيطان الإنس ربما ينخدع بالإحسان إليه، فأما شيطان الجن فإنه لا حيلة فيه إذا وسوس إلا الاستعاذة بخالقه الذي سلطه عليك، فإذا استعذت بالله ولجأت إليه، كفه عنك ورد كيده. وقد كان رسول الله ﷺ: إذا قام إلى الصلاة يقول: "أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم من همزه ونفخه ونفثه" .
Onun: (وَإِمَّا يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ) kavli, yani: İnsan şeytanı kendisine iyilik edilmekle aldanıp vazgeçebilir; cin şeytanına gelince, o vesvese verdiği zaman onu senin üzerine musallat kılan Yaratıcısına sığınmaktan başka çare yoktur. Allah'a sığınıp O'na iltica ettiğin takdirde, O onu senden uzaklaştırır ve tuzağını boşa çıkarır. Nitekim Resûlullah ﷺ namaza kalktığında: "Kovulmuş şeytandan, onun dürtmesinden, kibrinden ve üflemesinden, hakkıyla işiten ve kemaliyle bilen Allah'a sığınırım" derdi .
وقد قدمنا أن هذا المقام لا نظير له في القرآن إلا في "سورة الأعراف" عند قوله: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ * وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} [الأعراف: ١٩٩، ٢٠٠]، وفي سورة المؤمنين عند قوله: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ * وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ * وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} [المؤمنون: ٩٦ - ٩٨].
Daha önce de belirttiğimiz gibi Kur'an'da bu makamın benzeri sadece A'râf Suresi'nde şu kavlinde: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ * وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir. Eğer şeytandan bir vesvese seni dürtecek olursa, hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, kemaliyle bilendir.” [A'râf: 199, 200] ve Mü'minûn Suresi'nde şu kavlindedir: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ * وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ * وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ} “Kötülüğü en güzel olanla sav. Biz onların nitelendirdiklerini çok iyi biliyoruz. De ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.'” [Mü'minûn: 96-98].
[لكن الذي ذكر في الأعراف أخف على النفس مما ذكر في سورة السجدة؛ لأن الإعراض عن الجاهل وتركه أخف على النفس من الإحسان إلى المسيء فتتلذذ النفس من ذلك ولا انتقاد له إلا بمعالجة ويساعدها الشيطان في هذه الحال، فتنفعل له وتستعصي على صاحبها، فتحتاج إلى مجاهدة وقوة إيمان؛ فلهذا أكد ذلك هاهنا بضمير الفصل والتعريف باللام فقال: (فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ)].
[Fakat A'râf [Suresi]'nde zikredilen husus, Secde (Fussilet) Suresi'nde zikredilenden nefse daha hafiftir. Zira cahilden yüz çevirip onu kendi haline bırakmak, kötülük yapana iyilik etmekten nefse daha hafif gelir. Zira nefis bundan [kötülüğe karşılık vermekten] haz duyar ve bu durum ancak ciddi bir nefis terbiyesiyle ıslah edilebilir. Bu durumda şeytan da nefse yardım eder; böylece nefis ona kapılır ve sahibine karşı serkeşlik eder. Dolayısıyla bu durum, çetin bir mücâhedeye ve kuvvetli bir imana ihtiyaç gösterir. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ burada hükmü fasıl zamiri ve lâm-ı tarif ile tekit ederek şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”]
{وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ (٣٨)}
{وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ (٣٨)} “Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O'na ibadet ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin. Eğer büyüklük taslarlarsa bilsinler ki Rabbinin katındakiler gece gündüz O'nu tesbih ederler ve onlar hiç bıkıp usanmazlar.”
يقول تعالى منبها خلقه على قدرته العظيمة، وأنه الذي لا نظير له وأنه على ما يشاء قادر، (وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ) أي: أنه خلق الليل بظلامه، والنهار بضيائه، وهما متعاقبان لا يقران، والشمس ونورها وإشراقها، والقمر وضياءه وتقدير منازله في فلكه، واختلاف سيره في سمائه، ليُعرف باختلاف سيره وسير الشمس مقادير الليل والنهار، والجمع والشهور والأعوام، ويتبين بذلك حلول الحقوق، وأوقات العبادات والمعاملات.
Allah Teâlâ kullarını yüce kudretine, benzeri olmadığına ve dilediği her şeye kadir olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurmaktadır: (وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ) yani: O, karanlığıyla geceyi ve aydınlığıyla gündüzü yaratmıştır. İkisi birbiri ardınca gelip durmaksızın devam eder. Güneşi, onun ışığını ve aydınlatmasını; ayı, onun aydınlığını, yörüngesindeki menzillerinin takdirini ve göğündeki hareketinin farklılığını yaratmıştır; ta ki onun ve güneşin hareketlerinin farklılığıyla gecenin ve gündüzün miktarları, haftalar, aylar ve yıllar bilinsin; hakların vâdeleri, ibadet ve muamele vakitleri açığa kavuşsun.
ثم لما كان الشمس والقمر أحسن الأجرام المشاهدة في العالم العلوي والسفلي، نبه تعالى على أنهما مخلوقان عبدان من عبيده، تحت قهره وتسخيره، فقال: (لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ) أي: ولا تشركوا به فما تنفعكم عبادتكم له مع عبادتكم لغيره، فإنه لا يغفر أن يشرك به؛ ولهذا قال: (فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا) أي: عن إفراد العبادة له وأبوا إلا أن يشركوا معه غيره، (فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ) يعني: الملائكة، (يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ)، كقوله {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} [الأنعام: ٨٩].
Sonra güneş ve ay, üst ve alt âlemde müşahede edilen en güzel cisimler olduğu için, Allah Teâlâ onların kendi kahredici gücü ve buyruğu altında yaratılmış iki kul olduğuna dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: (لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ) yani: O'na ortak koşmayın; zira O'nunla birlikte başkasına da ibadet ettiğiniz sürece O'na yaptığınız ibadet size fayda vermez, çünkü O kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bu sebeple: (فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا) yani: İbadeti sadece O'na has kılmaktan büyüklenip yüz çevirir ve O'na başkasını ortak koşmaktan başka bir şeye yanaşmazlarsa, (فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ) yani: Melekler, (يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ) buyurmuştur; nitekim şöyle buyurmaktadır: {فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ} “Eğer bunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır.” [En'âm: 89].
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا سفيان -يعني ابن وكيع-حدثنا أبي، عن ابن أبي ليلى، عن أبي الزبير، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تسبوا الليل ولا النهار، ولا الشمس ولا القمر، ولا الرياح فإنها ترسل رحمة لقوم، وعذابا لقوم" .
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Süfyân -yani İbn Vekî'- rivayet etti, bize babam, İbn Ebî Leylâ'dan, o Ebû'z-Zübeyr'den, o Câbir'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ: "Geceye de gündüze de, güneşe de aya da, rüzgârlara da sövmeyiniz; zira onlar bir kavme rahmet, diğer bir kavme ise azap olarak gönderilirler" buyurdu .
{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)}
{وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “O'nun ayetlerinden biri de şudur: Sen toprağı boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Kuşkusuz ona can veren, ölüleri de mutlaka diriltecektir. Şüphesiz O, her şeye hakkıyla kadirdir.”
وقوله: (وَمِنْ آيَاتِهِ) أي: على قدرته على إعادة الموتى (أَنَّكَ تَرَى الأرْضَ خَاشِعَةً) أي: هامدة لا نبات فيها، بل هي ميتة (فَإِذَا أَنزلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ) أي: أخرجت من جميل ألوان الزروع والثمار، (إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ)
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْ آيَاتِهِ} “O'nun ayetlerindendir (delillerindendir)” kavli; yani ölüleri yeniden diriltmeye olan kudretinin [delillerindendir]. {أَنَّكَ تَرَى الأرْضَ خَاشِعَةً} “Sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün” kavli; yani üzerinde hiçbir bitki bulunmayan, bilakis ölü ve cansız [bir halde görürsün]. {فَإِذَا أَنزلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır” kavli; yani rengarenk güzel ekinler ve meyveler çıkarır. {إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Kuşkusuz ona can veren, ölüleri de mutlaka diriltecektir. Şüphesiz O, her şeye kadirdir.”
{إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١) لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) مَا يُقَالُ لَكَ إِلا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)}
{إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١) لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) مَا يُقَالُ لَكَ إِلا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Kendilerine geldiğinde zikri (Kur'an'ı) inkâr edenler [cezalarını göreceklerdir]. Kuşkusuz o çok yüce bir kitaptır. Önünden de ardından da ona batıl gelemez. O, hikmet sahibi ve övülmeye layık olan [Allah] katından indirilmiştir. Sana söylenenler, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Kuşkusuz senin Rabbin hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir ceza sahibidir.”
قوله: (إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا)، قال ابن عباس: الإلحاد: وضع الكلام على غير مواضعه.
(إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا) kavli hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: İlhâd, sözü yerinin dışına koymaktır (tahrif etmektir).
وقال قتادة وغيره: هو الكفر والعناد.
Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir: O, küfür ve inattır.
وقوله: (لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا) أي: فيه تهديد شديد، ووعيد أكيد، أي: إنه تعالى عالم بمن يلحد في آياته وأسمائه وصفاته، وسيجزيه على ذلك بالعقوبة والنكال؛ ولهذا قال: (أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ)؟ أي: أيستوي هذا وهذا؟ لا يستويان.
Onun: (لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا) kavlinde şiddetli bir tehdit ve kesin bir uyarı vardır; yani O Teâlâ ayetleri, isimleri ve sıfatları hakkında ilhâda sapanı bilmektedir ve buna karşılık onu ceza ve ibretlik azap ile cezalandıracaktır. Bu sebeple: (أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ) buyurmuştur; yani: Bu ile şu bir olur mu? Asla bir olmazlar.
ثم قال ﷿-تهديدًا للكفرة: (اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ) قال مجاهد، والضحاك، وعطاء الخراساني: (اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ): وعيد، أي: من خير أو شر، إنه عليم بكم وبصير بأعمالكم؛ ولهذا قال: (إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ)
Sonra Azîz ve Celîl olan [Allah] kâfirlere bir tehdit olarak : (اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ) buyurdu. Mücâhid, Dahhâk ve Atâ el-Horasânî: (اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ) bir tehdittir; yani hayır veya şerden dilediğinizi yapın, O sizi bilmektedir ve amellerinizi görmektedir, demişlerdir. Bu sebeple: (إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) buyurmuştur.
ثم قال: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ) قال الضحاك، والسدي، وقتادة: وهو القرآن (وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ) أي: منيع الجناب، لا يرام أن يأتي أحد بمثله.
Sonra şöyle buyurdu: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ) Dahhâk, Süddî ve Katâde: O, Kur'an'dır, dediler. (وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ) yani: Yüce bir makama sahiptir, hiç kimse onun bir benzerini getirmeye güç yetiremez.
(لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ) أي: ليس للبطلان إليه سبيل؛ لأنه منزل من رب العالمين؛ ولهذا قال: (تَنزيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ) أي: حكيم في أقواله وأفعاله، حميد بمعنى محمود، أي: في جميع ما يأمر به وينهى عنه الجميع محمودة عواقبه وغاياته.
(لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ) yani: Ona batılın ulaşmasına hiçbir yol yoktur; zira o Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. Bu sebeple: (تَنزيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ) buyurmuştur; yani: Sözlerinde ve fiillerinde hikmet sahibidir, Hamîd ise övülmüş manasındadır; yani emrettiği ve nehyettiği her şeyde akıbetleri ve neticeleri övülendir.
ثم قال: (مَا يُقَالُ لَكَ إِلا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ) قال قتادة، والسدي، وغيرهما: ما يقال لك من التكذيب إلا كما قد قيل للرسل من قبلك، فكما قد كذبت فقد كذبوا، وكما صبروا على أذى قومهم لهم، فاصبر أنت على أذى قومك لك. وهذا اختيار ابن جرير، ولم يحك هو، ولا ابن أبي حاتم غيره.
Sonra şöyle buyurdu: (مَا يُقَالُ لَكَ إِلا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ) Katâde, Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Yalanlama olarak sana söylenenler, ancak senden önceki peygamberlere söylenmiş olanlar gibidir; sen nasıl yalanlandıysan onlar da öyle yalanlanmıştır; kavimlerinin kendilerine verdiği eziyete nasıl sabrettilerse, sen de kavminin sana verdiği eziyete sabret. Bu, İbn Cerîr'in tercihidir; o da İbn Ebî Hâtim de bundan başkasını nakletmemiştir.
وقوله: (إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ [لِلنَّاسِ]) أي: لمن تاب إليه (وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ) أي: لمن استمر على كفره، وطغيانه، وعناده، وشقاقه ومخالفته.
Onun: (إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ [لِلنَّاسِ]) kavli, yani: Kendisine tövbe eden kimse için; (وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ) yani: Küfründe, taşkınlığında, inadında, ayrılıkçılığında ve muhalefetinde devam eden kimse için.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، عن علي بن زيد عن سعيد بن المسيب قال: لما نزلت هذه الآية: (إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ) قال رسول الله ﷺ: "لولا غَفْر الله وتجاوزه ما هَنَأ أحدا العيشُ، ولولا وعيده وعقابه لاتكل كل أحد".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Hammâd, Ali b. Zeyd'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; o şöyle dedi: { إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ } “Şüphesiz Rabbin, bağışlama sahibidir” ayeti indiği zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « لَوْلَا غَفْرُ اللَّهِ وَتَجَاوُزُهُ مَا هَنَأَ أَحَدًا الْعَيْشُ، وَلَوْلَا وَعِيدُهُ وَعِقَابُهُ لَاتَّكَلَ كُلُّ أَحَدٍ » «Eğer Allah'ın bağışlaması ve affı olmasaydı hiç kimseye yaşamak tat vermezdi; eğer O'nun tehdidi ve cezalandırması olmasaydı da herkes [nasılsa bağışlanırız diyerek ameli terk edip] bel bağlardı.»
{وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥)}
{وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥)} “Eğer biz onu yabancı bir dilde Kur'an kılsaydık mutlaka derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir söz] ve Arap [bir peygamber] mi?' De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.' Andolsun ki biz Mûsâ'ya da kitabı verdik, fakat onda da ayrılığa düşüldü. Eğer Rabbinden belirlenmiş bir süreye kadar önceden verilmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilmişti. Doğrusu onlar, bundan yana derin bir şüphe içindedirler.”
لما ذكر تعالى القرآن وفصاحته وبلاغته، وإحكامه في لفظه ومعناه، ومع هذا لم يؤمن به المشركون، نبه على أن كفرهم به كفر عناد وتعنت، كما قال: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأَعْجَمِينَ * فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} [الشعراء: ١٩٨، ١٩٩]. وكذلك لو أنزل القرآن كله بلغة العجم، لقالوا على وجه التعنت والعناد: (لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ) أي: لقالوا: هلا أنزل مفصلا بلغة العرب، ولأنكروا ذلك وقالوا: أعجمي وعربي؟ أي: كيف ينزل كلام أعجمي على مخاطب عربي لا يفهمه.
Allah Teâlâ Kur'an'ı, onun fesahatini, belagatini, lafzındaki ve manasındaki sağlamlığını zikredip buna rağmen müşrikler ona iman etmeyince, onların bu küfrünün bir inat ve haksızlık küfrü olduğuna dikkat çekmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الأَعْجَمِينَ * فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyenlerden birine indirseydik de bunu onlara okusaydı, yine ona iman edecek değillerdi.” [Şuarâ: 198, 199]. Aynı şekilde eğer Kur'an'ın tamamı yabancı bir dille indirilseydi, inat ve haksızlık ederek: (لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ) derlerdi; yani: Arap diliyle etraflıca açıklanmış olarak indirilmeli değil miydi, derler; bunu inkâr ederek: "Yabancı dilde [bir söz] ve Arap [bir muhatap] mı?" derlerdi. Yani: Anlamayan Arap bir muhataba yabancı dilde bir kelam nasıl indirilir?
هكذا رُوي هذا المعنى عن ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، والسدي، وغيرهم.
Bu mana İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Süddî ve başkalarından böylece rivayet edilmiştir.
وقيل: المراد بقولهم: (لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ) أي: هلا أنزل بعضها بالأعجمي، وبعضها بالعربي.
Şöyle de denilmiştir: Onların (لَوْلا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ) sözlerindeki murat; onun bir kısmı yabancı dilde, bir kısmı da Arapça indirilmeli değil miydi, demektir.
هذا قول الحسن البصري، وكان يقرؤها كذلك بلا استفهام في قوله (أَعْجَمِيٌّ) وهو رواية عن سعيد بن جبير وهو في [التعنت و] العناد أبلغ.
Bu, Hasan-ı Basrî'nin görüşüdür; o bunu (أَعْجَمِيٌّ) kavlinde istifhamsız (soru edatsız) olarak böyle okurdu. Bu, Saîd b. Cübeyr'den gelen bir rivayettir ve [haksızlık ile] inatçılık bakımından daha beliğdir.
ثم قال تعالى: (قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ) أي: قل يا محمد: هذا القرآن لمن آمن به هدى لقلبه وشفاء لما في الصدور من الشكوك والريب، (وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ) أي: لا يفهمون ما فيه، (وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى) أي: لا يهتدون إلى ما فيه من البيان كما قال تعالى: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} [الإسراء: ٨٢].
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ) yani: De ki ey Muhammed: Bu Kur'an, ona iman eden kimse için kalbine bir hidayet ve göğüslerdeki şüpheler ile tereddütlere bir şifadır. (وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ) yani: İçindekileri anlamazlar. (وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى) yani: İçindeki açıklamalara hidayet bulamazlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خَسَارًا} “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.” [İsrâ: 82].
(أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ) قال مجاهد: يعني بعيد من قلوبهم.
(أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ) Mücâhid dedi ki: Yani kalplerinden uzak bir yerden.
قال ابن جرير: معناه: كأن من يخاطبهم يناديهم من مكان بعيد، لا يفهمون ما يقول .
İbn Cerîr dedi ki: Manası şudur: Sanki kendilerine hitap eden kimse onlara uzak bir mekândan seslenmektedir de ne söylediğini anlamamaktadırlar .
قلت: وهذا كقوله تعالى: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} [البقرة: ١٧١].
Ben derim ki: Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لا يَسْمَعُ إِلا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ} “İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen varlıklara haykıran kimsenin durumu gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl erdiremezler.” [Bakara: 171].
وقال الضحاك: ينادون يوم القيامة بأشنع أسمائهم.
Dahhâk dedi ki: Kıyamet günü en çirkin isimleriyle çağrılırlar.
وقال السدي: كان عمر بن الخطاب [﵁] جالسا عند رجل من المسلمين يقضي، إذ قال: يا لبَّيكاه. فقال عمر: لِمَ تلبي؟ هل رأيت أحدا، أو دعاك أحد؟ قال: دعاني داع من وراء البحر. فقال عمر: أولئك ينادون من مكان بعيد. رواه ابن أبي حاتم.
Süddî dedi ki: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] hüküm veren Müslüman bir adamın yanında oturuyordu; derken adam: "Lebbeyk" dedi. Ömer: "Niçin lebbeyk diyorsun? Birini mi gördün yoksa biri mi seni çağırdı?" dedi. Adam: "Beni denizin arkasından bir çağıran çağırdı" dedi. Bunun üzerine Ömer: "İşte onlara uzak bir mekândan seslenilmektedir" dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقوله: (وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ) أي: كُذِّبَ وَأُوذِيَ، {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} [الأحقاف: ٣٥]. {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [الشورى: ١٤] بتأخير
Ve O'nun: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü” kavli; yani: [Mûsâ da] yalanlandı ve eziyete uğratıldı. {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} [el-Ahkâf: 35] “O hâlde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret!”. {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [eş-Şûrâ: 14] “Eğer Rabbinden belirlenmiş bir süreye kadar önceden geçmiş bir söz olmasaydı” [ifadesi ise], geciktirilmesiyle [ilgilidir]
الحساب إلى يوم المعاد، (لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ) أي: لعجل لهم العذاب، بل لهم موعد لن يجدوا من دونه موئلا (وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ) أي: وما كان تكذيبهم له عن بصيرة منهم لما قالوا، بل كانوا شاكين فيما قالوا ، غير محققين لشيء كانوا فيه. هكذا وجهه ابن جرير، وهو محتمل، والله أعلم.
hesabın dönüş gününe [geciktirilmesine dair], (لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ) yani: Onlara azap çabucak verilirdi; bilakis onların belirlenmiş bir vakti vardır ki ondan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır. (وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ) yani: Onların onu yalanlamaları, söyledikleri şeye dair bir basiretten kaynaklanmıyordu; bilakis söyledikleri şeyde şüphe içindeydiler , bulundukları durum hakkında kesin bir bilgiye sahip değillerdi. İbn Cerîr bunu bu şekilde açıklamıştır ve bu muhtemel bir açıklamadır, en doğrusunu Allah bilir.
{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)}
{مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)} “Kim salih amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir.”
يقول تعالى: (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ) أي: إنما يعود نفع ذلك على نفسه، (وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا) أي: إنما يرجع وبال ذلك عليه، (وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ) أي: لا يعاقب أحدا إلا بذنب، ولا يعذب أحدا إلا بعد قيام الحجة عليه، وإرسال الرسول إليه.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ) yani: Bunun faydası ancak kendi nefsine döner; (وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا) yani: Bunun vebali ancak kendi üzerine döner; (وَمَا رَبُّكَ بِظَلامٍ لِلْعَبِيدِ) yani: O hiç kimseyi bir günah olmaksızın cezalandırmaz ve aleyhine delil ikame edilip kendisine peygamber gönderilmedikçe hiç kimseye azap etmez.
{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨)}
{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨)} “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir. O'nun bilgisi olmadan hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: 'Nerede ortaklarım?' diye sesleneceği gün: 'Sana arz ederiz ki içimizden buna şahitlik edecek hiç kimse yoktur' derler. Önceden yalvarıp durdukları şeyler onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur ve kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır.”
ثم قال: (إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ) أي: لا يعلم ذلك أحد سواه، كما قال ﷺ، وهو سيد البشر لجبريل وهو من سادات الملائكة -حين سأله عن الساعة، فقال: "ما المسئول عنها بأعلم من السائل"، وكما قال تعالى: {إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا} [النازعات: ٤٤]، وقال {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} [الأعراف: ١٨٧].
Sonra şöyle buyurdu: (إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ) yani: Bunu O'ndan başkası bilmez; nitekim insanların efendisi olan ﷺ, meleklerin efendilerinden olan Cebrail kendisine kıyameti sorduğunda: "Kendisine sorulan, sorandan daha bilgili değildir" buyurmuştur; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {إِلَى رَبِّكَ مُنْتَهَاهَا} “Onun nihai bilgisi Rabbine aittir.” [Nâziât: 44] ve {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} “Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz.” [A'râf: 187] buyurduğu gibi.
وقوله: (وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ) أي: الجميع بعلمه، لا يعزب عن علمه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء. وقد قال تعالى: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا} [الأنعام: ٥٩]، وقال جلت عظمته: {يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ} [الرعد: ٨]، وقال {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} [فاطر: ١١].
Onun: (وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ) kavli, yani: Hepsi O'nun ilmiyledir; yerde ve gökte bir zerre ağırlığı bile O'nun ilminden gizli kalmaz. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا} “O'nun ilmi olmadan bir yaprak dahi düşmez.” [En'âm: 59] buyurmuş; azameti yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ} “Allah her dişinin neye gebe olduğunu, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. O'nun katında her şey bir ölçüye bağlıdır.” [Ra'd: 8] ve şöyle buyurmuştur: {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Yaşayan bir kimseye ömür verilmesi de onun ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.” [Fâtır: 11].
وقوله: (وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي) أي: يوم القيامة ينادي الله المشركين على رءوس الخلائق: أين شركائي الذين عبدتموهم معي؟ (قَالُوا آذَنَّاكَ) أي: أعلمناك، (مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ) أي: ليس أحد منا اليوم يشهد أن معك شريكا.
Onun: (وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي) kavli, yani: Kıyamet günü Allah bütün mahlukatın huzurunda müşriklere seslenir: Benimle birlikte ibadet ettiğiniz ortaklarım nerede? (قَالُوا آذَنَّاكَ) yani: Sana bildirdik, (مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ) yani: Bugün içimizden senin bir ortağın olduğuna şahitlik edecek hiç kimse yoktur.
(وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ) أي: ذهبوا فلم ينفعوهم، (وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ) أي: وظن المشركون يوم القيامة، وهذا بمعنى اليقين، (مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ) أي: لا محيد لهم عن عذاب الله، كقوله تعالى: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} [الكهف: ٥٣].
(وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ) “Daha önce yalvarıp yakardıkları şeyler onlardan kaybolup gitti.” Yani: Çekip gittiler ve kendilerine hiçbir fayda vermediler. (وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ) “Onlar kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anladılar.” Yani: Kıyamet günü müşrikler kesin olarak anladılar -bu ifade yakîn (kesin bilgi) anlamındadır-; (مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ) Yani: Allah'ın azabından kaçıp kurtulacakları hiçbir yer yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “Günahkârlar ateşi gördüler ve içine düşeceklerini kesin olarak anladılar; fakat ondan kaçıp sığınacak bir yer bulamadılar.” [Kehf: 53].
{لا يَسْأَمُ الإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (٥١)}
{لا يَسْأَمُ الإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ (٥١)} “İnsan, hayır istemekten usanmaz; fakat kendisine bir kötülük dokunursa hemen ümitsizliğe düşer, ye'se kapılır. Andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra tarafımızdan bir rahmet tattırsak mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der. İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara pek şiddetli bir azaptan tattıracağız. İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirip yan çizer; kendisine bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır.”
يقول تعالى: لا يَمَلّ الإنسان من دعائه ربّه بالخير -وهو: المال، وصحة الجسم، وغير ذلك-وإن مسه الشر -وهو البلاء أو الفقر- (فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ) أي: يقع في ذهنه أنه لا يتهيأ له بعد هذا خير.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: İnsan, Rabbinden hayır -ki o: mal, beden sıhhati ve benzeri şeylerdir- istemekten bıkıp usanmaz. Eğer kendisine şer -ki o da bela veya fakirliktir- dokunursa: (فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ) yani: Zihnine bundan sonra kendisine asla bir hayır nasip olmayacağı fikri düşer.
(وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي) أي: إذا أصابه خير ورزق بعد ما كان في شدة ليقولن: هذا لي، إني كنت أستحقه عند ربي، (وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً) أي: يكفر بقيام الساعة، أي: لأجل أنه خُوِّل نعمة يفخر، ويبطر، ويكفر، كما قال تعالى: {كَلا إِنَّ الإِنْسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى} [العلق: ٦، ٧].
(وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي) yani: Bir darlık içinde bulunduktan sonra kendisine bir hayır ve rızık isabet ederse mutlaka: Bu benim hakkımdır, ben bunu Rabbim katında hak ediyordum, der. (وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً) yani: Kıyametin kopmasını inkâr eder; zira kendisine bir nimet verildiği için böbürlenir, azar ve küfre sapar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَلا إِنَّ الإِنْسَانَ لَيَطْغَى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى} “Hayır! Doğrusu insan kendini zengin görüp muhtaç hissetmediği için azar.” [Alak: 6, 7].
(وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى) أي: ولئن كان ثَمّ معاد فليُحسنَنّ إلي ربي، كما أحسن إلي في هذه الدار، يتمنى على الله، ﷿، مع إساءته العمل وعدم اليقين. قال تعالى: (فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ) يتهدد تعالى من كان هذا عمله واعتقاده بالعقاب والنكال.
(وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى) yani: Eğer bir ahiret varsa, bu dünyada bana iyilik ettiği gibi Rabbim orada da bana mutlaka iyilik edecektir; kötü ameline ve kesin inançtan yoksun oluşuna rağmen Allah Azze ve Celle'ye karşı temennide bulunur. Allah Teâlâ: (فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ) buyurarak ameli ve inancı bu olan kimseyi ceza ve ibretlik azapla tehdit etmektedir.
ثم قال: (وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ) أي: أعرض عن الطاعة، واستكبر عن الانقياد لأوامر الله، ﷿، كقوله تعالى: {فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ} [الذاريات: ٣٩].
Sonra şöyle buyurdu: (وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ) yani: İtaatten yüz çevirir ve Allah Azze ve Celle'nin emirlerine boyun eğmekten büyüklük taslar; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: {فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ} “Fakat o, ordusuyla birlikte yüz çevirdi.” [Zâriyât: 39].
(وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ) أي: الشدة، (فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ) أي: يطيل المسألة في الشيء الواحد فالكلام العريض: ما طال لفظه وقل معناه، والوجيز: عكسه، وهو: ما قل ودل. وقد قال تعالى: {وَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ} [يونس: ١٢].
(وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ) yani: Darlık ve sıkıntı, (فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ) yani: Tek bir konuda uzun uzadıya yalvarıp yakarır. Kelâm-ı arîz (enli/uzun söz): Lafzı çok, manası az olandır; veciz ise bunun zıddı olup: Az olup amaca delalet edendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّ الإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman yan yatarken, otururken yahut ayaktayken bize yalvarır. Kendisinden sıkıntısını giderdiğimizde ise sanki kendisine dokunan bir zarardan ötürü bize hiç yalvarmamış gibi geçip gider.” [Yûnus: 12].
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)}
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer bu [Kur'an] Allah katından olup da sonra siz onu inkâr etmişseniz, haktan uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim vardır?' İleride onlara ayetlerimizi hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde göstereceğiz; öyle ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşma konusunda kesin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin, O her şeyi çepeçevre kuşatandır.”