يقول تعالى: قل يا محمد لهؤلاء المشركين المكذبين بالقرآن: (أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ) هَذَا الْقُرْآنُ (مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ) أي: كيف تُرَون حالكم عند الذي أنزله على رسوله؟ ولهذا قال: (مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ)؟
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, Kur'an'ı yalanlayan bu müşriklere de ki: (أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ) [Söyleyin bana, şayet] bu Kur'an (مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ) [Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz], yani: Onu Resûlü'ne indiren [Allah]'ın katında durumunuzun nasıl olacağını sanıyorsunuz? İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: (مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ) [Uzak bir ayrılık ve düşmanlık içinde olandan daha sapık kimdir?]
أي: في كفر وعناد ومشاقة للحق، ومَسْلَك بعيد من الهدى.
Yani: Küfür, inat ve hakka karşı düşmanlık içinde ve hidayetten uzak bir yoldadır.
ثم قال: (سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ) أي: سنظهر لهم دلالاتنا وحُجَجنا على كون القرآن حقا منزلا من عند الله، ﷿، على رسوله ﷺ بدلائل خارجية (فِي الآفَاقِ)، من الفتوحات وظهور الإسلام على الأقاليم وسائر الأديان.
Sonra şöyle buyurdu: (سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ) yani: Kur'an'ın, Allah Azze ve Celle katından Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmiş bir hak olduğuna dair delillerimizi ve hüccetlerimizi, fetihler, İslam'ın bölgelere ve diğer bütün dinlere üstün gelmesi şeklindeki dış delillerle (فِي الآفَاقِ) [ufuklarda] onlara göstereceğiz.
قال مجاهد، والحسن، والسدي: ودلائل في أنفسهم، قالوا: وقعة بَدْر، وفتح مكة، ونحو ذلك من الوقائع التي حَلّت بهم، نصر الله فيها محمدا وصحبه، وخذل فيها الباطل وحِزْبَه.
Mücâhid, Hasan ve Süddî şöyle demiştir : "Ve kendi nefislerindeki deliller..." Onlar şöyle dediler: Bedir Savaşı, Mekke'nin fethi ve başlarına gelen, Allah'ın Muhammed'e ve ashabına yardım ettiği, bâtılı ve taraftarlarını ise hezimete uğrattığı benzeri olaylardır.
ويحتمل أن يكون المراد من ذلك ما الإنسان مركب منه وفيه وعليه من المواد والأخلاط والهيئات العجيبة، كما هو مبسوط في علم التشريح الدال على حكمة الصانع ﵎. وكذلك ما هو مجبول عليه من الأخلاق المتباينة، من حسن وقبيح وبين ذلك، وما هو متصرف فيه تحت الأقدار التي لا يقدر بحوله، وقوته، وحِيَله، وحذره أن يجوزها، ولا يتعداها، كما أنشده ابن أبي الدنيا في كتابه "التفكر والاعتبار"، عن شيخه أبي جعفر القرشي:
Bununla insanın kendisinden meydana geldiği, bünyesinde ve yaratılışında bulunan maddeler, hıltlar (beden sıvıları) ve Sâni'in (yaratıcının) celle celâluhu hikmetine delalet eden anatomi ilminde etraflıca anlatılan hayret verici şekillerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Aynı şekilde insanın mayasında bulunan iyi, kötü ve bu ikisi arasındaki farklı ahlak özellikleri ile gücü, kuvveti, hileleri ve sakınmasıyla aşmaya ve ötesine geçmeye güç yetiremeyeceği kaderler altında sevk ve idare edilişi de kastedilmiş olabilir; nitekim İbn Ebi'd-Dünyâ "et-Tefekkür ve'l-İ'tibâr" adlı kitabında hocası Ebû Ca'fer el-Kureşî'den şu şiiri nakletmiştir:
وَإذَا نَظَرْتَ تُريدُ مُعْتَبَرا … فَانظُرْ إليْكَ فَفِيكَ مُعْتَبَرُ
İbret almak isteyerek bakarsan eğer, / Kendine bak, zira sendedir ibretler.
أنتَ الذي يُمْسِي وَيُصْبحُ في … الدنيا وكُلّ أمُوره عبَرُ
Sen dünyada sabahlayıp akşamlayansın, / Ve bütün halleri birer ibret olansın.
أنتَ المصرّفُ كانَ في صِغَرٍ … ثُمّ استَقَلَّ بِشَخْصِكَ الكِبَرُ
Çocuklukta elden ele dolaştırılan sendin, / Sonra koca bir şahıs olarak boy gösterdin.
أنتَ الذي تَنْعَاه خلْقَتُه … يَنْعاه منه الشَّعْرُ والبَشَرُ
Yaratılışı ölümünü haber veren sensin, / Saçı ve derisi ölümünü fısıldayan sensin.
أنتَ الذي تُعْطَى وَتُسْلَب لا … يُنْجيه من أنْ يُسْلَبَ الحَذَرُ
Kendisine verilen ve elinden alınan sensin, / Sakınmanın elinden alınmaktan kurtaramadığı sensin.
أنْتَ الذي لا شَيءَ منْه لَهُ … وَأحَقُّ منْه بِمَاله القَدَرُ
Kendisinden hiçbir şey kendisinin olmayan sensin, / Malına kaderin kendisinden daha layık olduğu sensin.
وقوله تعالى: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ)؟ أي: كفى بالله شهيدا على أفعال عباده وأقوالهم، وهو يشهد أن محمدًا صادق فيما أخبر به عنه، كما قال: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ} [النساء: ١٦٦].
Allah Teâlâ'nın: (حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) kavli ise; kullarının fiillerine ve sözlerine şahit olarak Allah yeter demektir. O, Muhammed'in kendisinden haber verdiği şeylerde doğru sözlü olduğuna şahitlik eder; nitekim şöyle buyurmuştur: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ} “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder ki, onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de buna şahitlik ederler.” [Nisâ: 166].
وقوله: (أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ) أي: في شك من قيام الساعة؛ ولهذا لا يتفكرون فيه، ولا يعملون له، ولا يحذرون منه، بل هو عندهم هَدَرٌ لا يعبئون به وهو واقع لا ريب فيه وكائن لا محالة.
(أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ) kavli ise; kıyametin kopmasından şüphe içindedirler demektir. Bu sebeple onun hakkında düşünmezler, onun için amel etmezler ve ondan sakınmazlar; aksine o, onların yanında boştur, ona aldırış etmezler. Oysa o, şüphesiz vuku bulacak ve kesinlikle gerçekleşecektir.
قال ابن أبي الدنيا: حدثنا أحمد بن إبراهيم، حدثنا خلف بن تميم، حدثنا عبد الله بن محمد بن سعيد الأنصاري: أن عمر بن عبد العزيز صَعد المنبر، فحمد الله وأثنى عليه، ثم قال: أما بعد، أيها الناس، فإني لم أجمعكم لأمر أحدثه فيكم، ولكن فكرت في هذا الأمر الذي أنتم إليه صائرون، فعلمت أن المصدق بهذا الأمر أحمق، والمكذب به هالك ثم نزل.
İbn Ebî'd-Dünyâ dedi ki: Bize Ahmed b. İbrâhîm rivayet etti, bize Halef b. Temîm rivayet etti, bize Abdullah b. Muhammed b. Saîd el-Ensârî rivayet etti ki: Ömer b. Abdilazîz minbere çıktı, Allah'a hamdetti ve O'na senâda bulundu, sonra şöyle dedi: "Emmâ ba'd: Ey insanlar! Şüphesiz ben sizi aranızda ihdas edeceğim (yeni ortaya çıkaracağım) bir iş için toplamadım; lâkin sizlerin varacağı bu iş hakkında düşündüm de bu işi tasdik edenin (doğrulayanın) ahmak, onu yalanlayanın ise helak olmuş biri olduğunu anladım." Sonra [minberden] indi.
ومعنى قوله، ﵁: "أن المصدق به أحمق" أي: لأنه لا يعمل له عمل مثله، ولا يحذر منه ولا يخاف من هوله، وهو مع ذلك مصدق به موقن بوقوعه، وهو مع ذلك يتمادى في لعبه وغفلته وشهواته وذنوبه، فهو أحمق بهذا الاعتبار، والأحمق في اللغة: ضعيف العقل.
Onun radıyallâhu anh: "Bu işi doğrulayan ahmaktır" sözünün anlamı şudur: Çünkü o, bunun gibi bir şey için gereken ameli işlemez, ondan sakınmaz ve onun dehşetinden korkmaz; bununla birlikte onu doğrulamakta ve gerçekleşeceğine kesin olarak inanmaktadır. Buna rağmen oyununda, gafletinde, şehvetlerinde ve günahlarında ısrarla devam etmektedir. İşte bu açıdan o ahmaktır. Ahmak ise dilde: Aklı zayıf olan kimsedir.
وقوله: "والمكذب به هالك" هذا واضح، والله أعلم.
"Onu yalanlayan ise helak olmuştur" sözü ise gayet açıktır. En doğrusunu Allah bilir.
ثم قال تعالى -مقررا على أنه على كل شيء قدير، وبكل شيء محيط، وإقامة الساعة لديه يسير سهل عليه ﵎: (أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ) أي: المخلوقات كلها تحت قهره وفي قبضته، وتحت طي علمه، وهو المتصرف فيها كلها بحكمه، فما شاء كان وما لم يشأ لم يكن.
Sonra Allah Teâlâ -her şeye güç yetiren olduğunu, her şeyi çepeçevre kuşattığını ve kıyameti koparmanın O'nun celle celâluhu katında pek kolay ve zahmetsiz olduğunu teyit ederek- şöyle buyurdu: (أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ) yani: Yaratılmışların tümü O'nun kahrı altında, kabzasında ve ilminin kapsamındadır. Hükmüyle onların hepsinde tasarruf eden O'dur; O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz.
[آخر تفسير سورة فصلت].
[Fussilet Suresi tefsirinin sonu].