Binûn

Şûrâ Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم إنه تعالى لما ذم الظلم وأهله وشرع القصاص، قال نادبا إلى العفو والصفح: (وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ) أي: صبر على الأذى وستر السيئة، (إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ)

Sonra Allah Teâlâ zulmü ve zalimleri yerip kısası meşru kılınca, affetmeye ve hoş görmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} “Kim de sabreder ve bağışlarsa” yani eziyete sabreder ve kötülüğü örterse, {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ} “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”.

قال سعيد بن جبير: [يعني] لمن حق الأمور التي أمر الله بها، أي: لمن الأمور المشكورة والأفعال الحميدة التي عليها ثواب جزيل وثناء جميل.

Saîd b. Cübeyr: “[Yani] Allah'ın emrettiği hak işlerdendir; yani karşılığında büyük bir mükâfat ve güzel bir övgü bulunan övgüye değer işlerden ve güzel amellerdendir ” demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمران بن موسى الطرسوسي، حدثنا عبد الصمد بن يزيد -خادم الفضيل بن عياض-قال: سمعت الفضيل بن عياض يقول إذا أتاك رجل

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İmrân b. Mûsâ et-Tarsûsî anlattı, bize Fudayl b. İyâz'ın hizmetçisi Abdussamed b. Yezîd anlattı; o şöyle dedi: Fudayl b. İyâz'ı şöyle derken işittim: Bir adam sana gelip

يشكو إليك رجلا فقل: "يا أخي، اعف عنه". فإن العفو أقرب للتقوى، فإن قال: لا يحتمل قلبي العفو، ولكن أنتصر كما أمرني الله ﷿. فقل له إن كنت تحسن أن تنتصر وإلا فارجع إلى باب العفو، فإنه باب واسع، فإنه من عفا وأصلح فأجره على الله، وصاحب العفو ينام على فراشه بالليل، وصاحب الانتصار يقلب الأمور .

başka bir adamdan şikâyet ettiğinde de ki: ‘Ey kardeşim, onu affet.’ Zira af, takvaya daha yakındır. Eğer: ‘Kalbim affetmeye elvermiyor, fakat Allah azze ve celle'nin bana emrettiği gibi hakkımı alacağım’ derse, ona de ki : ‘Eğer hakkını [haddi aşmadan tam] almayı becerebiliyorsan al, aksi halde af kapısına dön; çünkü o geniş bir kapıdır. Zira kim affeder ve arayı düzeltirse onun mükâfatı Allah'a aittir. Affeden kimse geceleyin yatağında [huzurla] uyur, intikam peşinde koşan ise [sürekli] işleri evirip çevirir durur ’.”

وقال الإمام أحمد: حدثنا يحيى -يعني ابن سعيد القطان-عن ابن عَجْلان، حدثنا سعيد بن أبي سعيد، عن أبي هريرة، ﵁ أن رجلا شتم أبا بكر والنبي ﷺ جالس، فجعل النبي ﷺ يعجب ويتبسم، فلما أكثر رد عليه بعض قوله، فغضب النبي ﷺ وقام، فلحقه أبو بكر فقال: يا رسول الله إنه كان يشتمني وأنت جالس، فلما رددت عليه بعض قوله غضبت وقمت! قال: "إنه كان معك ملك يرد عنك، فلما رددت عليه بعض قوله حضر الشيطان، فلم أكن لأقعد مع الشيطان". ثم قال: "يا أبا بكر، ثلاث كلهن حق، ما من عبد ظُلم بمظلمة فيغضي عنها لله، إلا أعز الله بها نَصْرَه، وما فتح رجل باب عطية يريد بها صلة، إلا زاده الله بها كثرة، وما فتح رجل باب مسألة يريد بها كثرة، إلا زاده الله بها قلة"

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yahyâ -yani İbn Saîd el-Kattân- İbn Aclân'dan anlattı, bize Saîd b. Ebî Saîd , Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan anlattı: Bir adam, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem otururken Ebû Bekir'e hakaret etti. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hayret ediyor ve tebessüm ediyordu. Adam aşırıya gidince Ebû Bekir onun sözlerinden bazısına karşılık verdi. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve ayağa kalktı. Ebû Bekir onun peşinden yetişip: “Ey Allah'ın Resûlü, o bana hakaret ederken sen oturuyordun; ben onun sözlerinden bazısına karşılık verince öfkelendin ve ayağa kalktın!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Seninle beraber senin adına cevap veren bir melek vardı. Sen onun bazı sözlerine karşılık verince şeytan geldi ; ben de şeytanla beraber oturacak değildim.” Sonra şöyle buyurdu: “Ey Ebû Bekir, üç şey vardır ki hepsi de haktır: Kendisine bir haksızlık yapılıp da Allah rızası için onu görmezden gelen hiçbir kul yoktur ki, Allah bundan dolayı onun yardımını ve izzetini artırmış olmasın. Bir bağı güçlendirmek kastıyla bir bağış kapısı açan hiçbir adam yoktur ki, Allah bundan dolayı onun [malındaki] çokluğu artırmış olmasın. Malını çoğaltmak kastıyla bir dilenme kapısı açan hiçbir adam da yoktur ki, Allah bundan dolayı onun [malındaki] azlığı artırmış olmasın.”

وكذا رواه أبو داود، عن عبد الأعلى بن حماد، عن سفيان بن عيينة -قال: ورواه صفوان بن عيسى، كلاهما عن محمد بن عَجْلان ورواه من طريق الليث، عن سعيد المَقْبُرِي، عن بشير بن المحرر، عن سعيد بن المسيب مرسلا .

Ebû Dâvûd da bunu Abdüla‘lâ b. Hammâd'dan, o Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etmiştir. -Dedi ki: Bunu Safvân b. Îsâ da rivayet etmiştir; her ikisi de Muhammed b. Aclân'dan rivayet etmişlerdir. Onu Leys tarikiyle, Saîd el-Makburî'den, Beşîr b. el-Muharrer'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den mürsel olarak da rivayet etti.

وهذا الحديث في غاية الحسن في المعنى، وهو سببُ سبه للصديق .

Bu hadis mana bakımından son derece güzeldir ve Sıddîk'a sövülmesinin sebebi işte budur .

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)}

{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)} “Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. O zalimleri, azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' derken görürsün.”

يقول تعالى مخبرا عن نفسه الكريمة: إنه ما شاء كان ولا راد له، وما لم يشأ لم يكن فلا موجد له وأنه من هداه فلا مُضِل له، ومن يضلل فلا هادي له، كما قال: {وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} [الكهف: ١٧]

Allah Teâlâ yüce zatı hakkında haber vererek buyuruyor ki: O'nun dilediği olmuş ve onu geri çevirecek kimse yoktur; dilemediği de olmamıştır ve onu var edecek kimse yoktur . O'nun hidayet ettiğini saptıracak kimse yoktur; kimi de saptırırsa ona hidayet edecek kimse yoktur. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “Kimi de saptırırsa artık onun için doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.”

ثم قال مخبرا عن الظالمين، وهم المشركون بالله (لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ) أي: يوم القيامة يتمنون

Sonra [Allah Teâlâ], Allah'a ortak koşan müşrikler olan o zalimler hakkında haber vererek buyurdu ki: {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “Azabı gördüklerinde”, yani kıyamet gününde temenni ederler

الرجعة إلى الدنيا، (يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ)، كما قال [تعالى] {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٧، ٢٨].

dünyaya dönüşü temenni ederek {يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “‘Geri dönecek bir yol var mı?’ derler.” Nitekim [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ * بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Ateşin başında durdurulduklarında: ‘Ah ne olurdu, dünyaya geri döndürülseydik de Rabbimizin ayetlerini yalanlamayıp müminlerden olsaydık!’ dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizleyip durdukları şeyler kendilerine açıkça göründü. Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeylere dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.”

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)}

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)} “Onların aşağılıktan boyun bükmüş halde göz ucuyla gizli gizli bakarlarken ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler ise: ‘Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır’ derler. İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler. Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir kurtuluş yolu yoktur.”

وقوله: (وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا) أي: على النار (خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ) أي: الذي قد اعتراهم بما أسلفوا من عصيان الله، (يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ) قال مجاهد: يعني ذليل، أي ينظرون إليها مُسَارقَة خوفا منها، والذي يحذرون منه واقع بهم لا محالة، وما هو أعظم مما في نفوسهم، أجارنا الله من ذلك.

{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} “Onların sunulduklarını görürsün” yani ateşe [sunulduklarını]; {خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ} “aşağılıktan boyun bükmüş halde” yani Allah'a isyanda geçmiş amelleri sebebiyle kendilerini kaplayan zilletten dolayı; {يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} “göz ucuyla gizli gizli bakarlarken”. Mücâhid: “Yani zelil bir şekilde” demiştir; yani ateşten korkarak ona kaçamak bakışlarla bakarlar; sakındıkları şey ise şüphesiz başlarına gelecektir ve [başlarına gelecek olan], içlerindeki korkudan çok daha büyüktür. Allah bizi bundan korusun.

(وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا) أي: يقولون يوم القيامة: (إِنَّ الْخَاسِرِينَ) أي: الخسار الأكبر (الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ) أي: ذهب بهم إلى النار فعدموا لذتهم في دار الأبد، وخسروا أنفسهم، وفرق بينهم وبين أصحابهم وأحبابهم وأهاليهم وقراباتهم، فخسروهم، (أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ) أي: دائم سرمدي أبدي، لا خروج لهم منها ولا محيد لهم عنها.

{وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler ise derler” yani kıyamet günü derler ki: {إِنَّ الْخَاسِرِينَ} “Asıl hüsrana uğrayanlar” yani en büyük zarara uğrayanlar, {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır”; yani ateşe götürülmüşler , ebediyet yurdundaki hazlarından mahrum kalmışlar, nefislerini kaybetmişler, arkadaşları, sevdikleri, aileleri ve akrabalarıyla araları ayrılmış ve onları kaybetmişlerdir. {أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ} “İyi bilin ki zalimler sürekli bir azap içindedirler”; yani daimi, bitimsiz ve ebedi bir azap içindedirler, oradan çıkışları da ondan kaçışları da yoktur.

وقوله: (وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ) أي: ينقذونهم مما هم فيه من العذاب والنكال، (وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ) أي: ليس له خلاص.

{وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur” yani içinde bulundukları azap ve cezadan onları kurtaracak [kimseleri yoktur]. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur” yani onun için hiçbir kurtuluş yoktur.

{اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨)}

{اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الإِنْسَانَ كَفُورٌ (٤٨)} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun! O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve [günahlarınızı] inkâr etme imkânınız da yoktur. Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir. Doğrusu biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, şüphesiz insan çok nankördür.”

لما ذكر تعالى ما يكون في يوم القيامة من الأهوال والأمور العظام الهائلة حَذَّر منه وأمر بالاستعداد له، فقال: (اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ) أي: إذا أمر بكونه فإنه كلمح البصر يكون، وليس له دافع ولا مانع.

Allah Teâlâ kıyamet gününde meydana gelecek korkunç halleri ve büyük dehşet verici durumları zikredince, ondan sakındırdı ve ona hazırlanmayı emrederek şöyle buyurdu: {اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun!” Yani O, gerçekleşmesini emrettiğinde göz açıp kapayıncaya kadar oluverir, onu savacak ve engelleyecek hiç kimse yoktur.

وقوله: (مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ) أي: ليس لكم حصن تتحصنون فيه، ولا مكان يستركم وتتنكرون فيه، فتغيبون عن بصره، ﵎، بل هو محيط بكم بعلمه وبصره وقدرته، فلا ملجأ منه إلا إليه، {يَقُولُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ * كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} [القيامة: ١٠ - ١٢].

{مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ} “O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve [günahlarınızı] inkâr etme imkânınız da yoktur”; yani sığınabileceğiniz bir kale, sizi gizleyip tanınmaz hale geleceğiniz ve böylece O'nun celle celâlüh görmesinden kaybolabileceğiniz bir yer yoktur. Aksine O ilmiyle, görmesiyle ve kudretiyle sizi kuşatmıştır; O'ndan yine O'na sığınmaktan başka sığınak yoktur. {يَقُولُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ * كَلا لا وَزَرَ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ} “O gün insan: ‘Kaçacak yer neresi?’ der. Hayır, hiçbir sığınak yoktur! O gün varıp durulacak yer sadece Rabbinin huzurudur.”

وقوله: (فَإِنْ أَعْرَضُوا) يعني: المشركين (فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا) أي: لست عليهم بمصيطر. وقال تعالى: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} [البقرة: ٢٧٢]، وقال تعالى: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} [الرعد: ٤٠] وقال هاهنا: (إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ) أي: إنما كلفناك أن تبلغهم رسالة الله إليهم.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَعْرَضُوا} “Eğer yüz çevirirlerse” yani müşrikler; {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” buyruğu; yani sen onların üzerinde bir zorba [ve baskıcı] değilsin, demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Onları doğru yola iletmek senin vazifen değildir; lakin Allah dilediğini doğru yola iletir” [el-Bakara: 272]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “Sana düşen sadece tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir” [er-Ra‘d: 40]. Burada da şöyle buyurmuştur: {إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ} “Sana düşen sadece tebliğ etmektir”; yani biz seni ancak Allah'ın elçilik mesajını onlara tebliğ etmekle mükellef kıldık.

ثم قال تعالى: (وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا) أي: إذا أصابه رخاء ونعمة فرح بذلك، (وَإِنْ تُصِبْهُمْ) يعني الناس (سيئة) أي: جدب ونقمة وبلاء وشدة، (فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ) أي: يجحد ما تقدم من النعمة ولا يعرف إلا الساعة الراهنة، فإن أصابته نعمة أشر وبطر، وإن أصابته محنة يئس وقنط، كما قال رسول الله ﷺ [للنساء] "يا معشر النساء، تصدقن فإني رأيتكن أكثر أهل النار" فقالت امرأة: ولِمَ يا رسول الله؟ قال: "لأنكن تُكثرن الشكاية، وتكفرن العشير، لو أحسنت إلى إحداهن الدهر ثم تركت يوما قالت: ما رأيت منك خيرا قط" وهذا حال أكثر الناس إلا من هداه الله وألهمه رشده، وكان من الذين آمنوا وعملوا الصالحات، فالمؤمن كما قال رسول الله ﷺ "إن أصابته سراء شكر فكان خيرا له، وإن أصابته ضراء صبر فكان خيرا له، وليس ذلك لأحد إلا للمؤمن" .

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا} “Doğrusu biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir” yani ona bir bolluk ve nimet isabet edince bununla sevinir; {وَإِنْ تُصِبْهُمْ} “şayet başlarına gelirse” yani insanların; {سيئة} “bir kötülük” yani kıtlık, ceza, bela ve darlık; {فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ} “şüphesiz insan çok nankördür”; yani geçmiş nimeti inkâr eder ve içinde bulunduğu andan başkasını bilmez; kendisine bir nimet dokunsa şımarır ve kararını aşar, kendisine bir mihnet dokunsa ümitsizliğe ve yeise kapılır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [kadınlara] şöyle buyurmuştur: “Ey kadınlar topluluğu, sadaka verin; zira ben sizin cehennem ehlinin çoğunluğunu oluşturduğunuzu gördüm.” Bir kadın: “Niçin ey Allah'ın Resûlü?” deyince, [şöyle] buyurdu: “Çünkü siz çokça şikâyet eder ve eşinizin hakkına nankörlük edersiniz. Onlardan birine ömür boyu iyilik yapsan da sonra bir gün [iyiliği] terk etsen: ‘Senden hiçbir hayır görmedim’ der” . Allah'ın hidayet edip doğruyu ilham ettiği ve iman edip salih amel işleyenlerden olan kimseler müstesna, insanların çoğunun hali böyledir. Mümin ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibidir: “Ona bir genişlik dokunsa şükreder, bu kendisi için hayır olur; bir darlık dokunsa sabreder, bu da kendisi için hayır olur. Bu da müminden başkası için geçerli değildir” .

{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)}

{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bahşeder, dilediğine de erkek çocukları bahşeder. Yahut onları hem erkekler hem kızlar olarak çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

يخبر تعالى أنه خالق السموات والأرض ومالكهما والمتصرف فيهما، وأنه ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن، وأنه يعطي من يشاء، ويمنع من يشاء، ولا مانع لما أعطى، ولا معطي لما منع، وأنه يخلق ما يشاء، و (يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا) أي: يرزقه البنات فقط -قال البغوي: ومنهم لوط، ﵇ (وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ) أي: يرزقه البنين فقط. قال البغوي: كإبراهيم الخليل، ﵇ -لم يولد له أنثى،. (أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا) أي: ويعطي من يشاء من الناس الزوجين الذكر والأنثى، أي: من هذا وهذا . قال البغوي: كمحمد، ﵊ (وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا) أي: لا يولد له. قال البغوي: كيحيى وعيسى، ﵉، فجعل الناس أربعة أقسام، منهم من يعطيه البنات، ومنهم من يعطيه البنين، ومنهم من يعطيه من النوعين ذكورا وإناثا، ومنهم من يمنعه هذا وهذا، فيجعله عقيما لا نسل له ولا يولد له، (إِنَّهُ عَلِيمٌ) أي: بمن يستحق كل قسم من هذه الأقسام، (قَدِيرٌ) أي: على من يشاء، من تفاوت الناس في ذلك.

Allah Teâlâ göklerin ve yerin yaratıcısı, mâliki ve onlarda dilediği gibi tasarruf edeni olduğunu; dilediğinin olduğunu, dilemediğinin ise olmadığını; dilediğine verip dilediğine mani olduğunu; verdiğine mani olacak, mani olduğuna da verebilecek kimse bulunmadığını; dilediğini yarattığını haber vermektedir: {يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا} “Dilediğine kız çocukları bahşeder” yani sadece kız çocukları rızıklandırır -Begavî: ‘Onlardan biri Lût aleyhisselâm'dır’ demiştir-; {وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ} “dilediğine de erkek çocukları bahşeder” yani sadece erkek çocukları rızıklandırır. Begavî: ‘Halîl İbrâhîm aleyhisselâm gibi; onun kız çocuğu doğmamıştı’ demiştir. {أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا} “Yahut onları hem erkekler hem kızlar olarak çift verir” yani insanlardan dilediğine hem erkek hem kız olmak üzere her iki cinsten eşleştirip verir; yani hem bundan hem bundan . Begavî: ‘Muhammed aleyhisselâm gibi’ demiştir. {وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا} “Dilediğini de kısır kılar” yani çocuğu olmaz. Begavî: ‘Yahyâ ve Îsâ aleyhimesselâm gibi’ demiştir. Böylece insanları dört kısma ayırmıştır: Kimi vardır ona kızlar verir, kimi vardır ona erkekler verir, kimi vardır ona her iki türden erkekler ve kızlar verir, kimi de vardır onu bundan da bundan da mahrum bırakıp nesli olmayan ve çocuğu doğmayan bir kısır kılar. {إِنَّهُ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O hakkıyla bilendir” yani bu kısımlardan her birine kimin layık olduğunu bilendir; {قَدِيرٌ} “her şeye gücü yetendir” yani insanların bu husustaki farklılıklarında dilediğine gücü yetendir.

وهذا المقام شبيه بقوله تعالى عن عيسى: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} [مريم: ٢١] أي: دلالة لهم على قدرته، تعالى وتقدس، حيث خلق الخلق على أربعة أقسام، فآدم، ﵇، مخلوق من تراب لا من ذكر ولا أنثى، وحواء ﵍، [مخلوقة] من ذكر بلا أنثى، وسائر الخلق سوى عيسى [﵇] من ذكر وأنثى، وعيسى، ﵇، من أنثى بلا ذكر فتمت الدلالة بخلق عيسى ابن مريم، ﵉؛ ولهذا قال: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ}، فهذا المقام في الآباء، والمقام الأول في الأبناء، وكل منهما أربعة أقسام، فسبحان العليم القدير.

Bu makam, Allah Teâlâ'nın İsa hakkında buyurduğu şu ayete benzemektedir: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlara bir delil kılalım diye” [Meryem, 21]. Yani O Teâlâ ve Tekaddes'in kudretine onlar için bir delildir; zira O, yaratılanları dört kısım üzere yaratmıştır: Âdem aleyhisselâm topraktan yaratılmış olup ne bir erkekten ne de bir dişidendir. Havva aleyhasselâm [yaratılmıştır] bir erkekten olup dişi olmaksızın yaratılmıştır. İsa [aleyhisselâm] dışındaki diğer bütün yaratılanlar ise bir erkek ve bir dişidendir. İsa aleyhisselâm ise erkek olmaksızın bir dişidendir. Böylece Meryem oğlu İsa'nın aleyhimesselâm yaratılmasıyla bu delil tamamlanmıştır. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlara bir delil kılalım diye” buyurmuştur. İşte bu makam anne-babalar hakkındadır; ilk makam ise çocuklar hakkındadır ve her ikisi de dörder kısımdır. Alîm ve Kadîr olan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.

{وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)}

{وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)} “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından konuşur; yahut bir elçi gönderip kendi izniyle dilediğini vahyeder. Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir.”

هذه مقامات الوحي بالنسبة إلى جناب الله، ﷿، وهو أنه تعالى تارة يقذف في روع النبي ﷺ شيئا لا يتمارى فيه أنه من الله ﷿، كما جاء في صحيح ابن حبان، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن رُوح القُدُس نفث في رُوعي: أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها وأجلها، فاتقوا الله وأجملوا في الطلب" .

Bunlar, Allah azze ve celle'nin yüce zatına nispetle vahiy mertebeleridir . O Teâlâ bazen Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine, onun Allah azze ve celle katından olduğunda hiçbir şüphe duymayacağı bir şeyi ilham eder; nitekim Sahîh-i İbn Hibbân'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Rûhu'l-Kudüs kalbime şunu üfledi: Hiçbir nefis rızkını ve ecelini tastamam almadıkça asla ölmeyecektir. O halde Allah'tan korkun ve istemede güzel bir yol tutun” .

وقوله: (أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ) كما كلم موسى، ﵇، فإنه سأل الرؤية بعد التكليم، فحجب عنها.

{أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “Yahut perde arkasından” kavli; nitekim Mûsâ aleyhisselâm ile böyle konuşmuştur; zira o konuşmadan sonra [Allah'ı] görmeyi istemiş ve bundan perdelenmiştir.

وفي الصحيح أن رسول الله ﷺ قال لجابر بن عبد الله: "ما كلم الله أحدا إلا من وراء حجاب، وإنه كلم أباك كفاحا" الحديث ، وكان [أبوه] قد قتل يوم أحد، ولكن هذا في عالم البرزخ، والآية إنما هي في الدار الدنيا.

Sahih'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Câbir b. Abdillâh'a şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah hiç kimseyle perde arkasından olmaksızın konuşmamıştır; senin babanla ise perdesiz ve doğrudan konuşmuştur” -hadis- . [Babası] Uhud günü şehit edilmişti; fakat bu durum berzah âlemindedir, ayet ise ancak dünya yurdu hakkındadır .

وقوله: (أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ) كما ينزل جبريل [﵇] وغيره من الملائكة على الأنبياء، ﵈، (إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ)، فهو علي عليم خبير حكيم.

{أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ} “Yahut bir elçi gönderip kendi izniyle dilediğini vahyeder” kavli; nitekim Cibrîl [aleyhisselâm] ve meleklerden diğerleri peygamberlere aleyhimüsselâm inerler. {إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} “Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir”; zira O yücedir, hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır, hikmet sahibidir.

{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ (٥٣)}

{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ (٥٣)} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletiyorsun. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna. İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner.”

وقوله (وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا) يعني: القرآن، (مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ) أي: على التفصيل الذي شرع لك في القرآن، (وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ) أي: القرآن (نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا)، كقوله: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} [فصلت: ٤٤].

Onun {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik” kavli; yani Kur'an'ı; {مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ} “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” yani Kur'an'da sana meşru kılınan tafsilat üzere [bilmezdin]; {وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ} “fakat biz onu kıldık” yani Kur'an'ı; {نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا} “kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur [kıldık]”. Bu O'nun şu buyruğu gibidir: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.”

وقوله: (وَإِنَّكَ) [أي] يا محمد (لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)، وهو الخلق القويم. ثم فسره بقوله: (صِرَاطِ اللَّهِ [الَّذِي]) أي: شرعه الذي أمر به الله، (الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ) أي: ربهما ومالكهما، والمتصرف فيهما، الحاكم الذي لا معقب لحكمه، (أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ)، أي: ترجع الأمور، فيفصلها ويحكم فيها.

{وَإِنَّكَ} “Şüphesiz sen” [yani] ey Muhammed; {لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola iletiyorsun”; bu da dosdoğru ahlaktır . Sonra bunu şu buyruğu ile açıklamıştır: {صِرَاطِ اللَّهِ [الَّذِي]} “Allah'ın yoluna”; yani Allah'ın emrettiği şeriatına; {الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan”; yani her ikisinin Rabbi, mâliki, onlarda dilediği gibi tasarruf edeni ve hükmünü bozacak hiçbir merci bulunmayan mutlak hâkimin [yoluna]. {أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ} “İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner”; yani işler O'na döner, O da aralarını ayırıp hükmünü verir.

آخر تفسير سورة " [حم] الشورى" والحمد لله رب العالمين.

"[Hâ-Mîm] Şûrâ Sûresi" tefsirinin sonu. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.