ثم قال تعالى: (فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: خذ بالقرآن المنزل على قلبك، فإنه هو الحق، وما يهدي إليه هو الحق المفضي إلى صراط الله المستقيم، الموصل إلى جنات النعيم، والخير الدائم المقيم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: (فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) “Sen, sana vahyedilene sımsıkı sarıl; şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin.” Yani: Kalbine indirilen Kur'an'a sarıl; şüphesiz o haktır ve onun hidayet ettiği şey de Allah'ın dosdoğru yoluna, Naim cennetlerine ve daimî, kalıcı hayra ulaştıran haktır.
ثم قال: (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ) قيل: معناه لشرف لك ولقومك، قاله ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، والسدي، وابن زيد. واختاره ابن جرير، ولم يحك سواه.
Sonra şöyle buyurdu: (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ) “Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir şereftir.” Denildi ki: Bunun anlamı, senin için ve kavmin için bir şereftir. Bunu İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, Süddî ve İbn Zeyd söylemiştir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve bundan başkasını nakletmemiştir.
وأورد البغوي هاهنا حديث الزهري، عن محمد بن جبير بن مطعم، عن معاوية قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "إن هذا الأمر في قريش لا ينازعهم فيه أحد إلا أكَبَّه الله على وجهه ما أقاموا الدين". رواه البخاري.
Begavî burada Zührî'nin Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım'den, onun da Muâviye'den rivayet ettiği şu hadisi zikretmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Bu iş (yöneticilik), onlar dini ikame ettikleri müddetçe Kureyş'tedir. Onlarla bu konuda kim çekişirse, Allah onu yüzüstü cehenneme atar.” Bunu Buhârî rivayet etmiştir.
و [قيل] معناه: أنه شرف لهم من حيث إنه أنزل بلغتهم، فهم أفهم الناس له، فينبغي أن يكونوا أقوم الناس به وأعملهم بمقتضاه، وهكذا كان خيارهم وصفوتهم من الخُلَّص من المهاجرين السابقين الأولين، ومن شابههم وتابعهم.
[Denildi ki] bunun anlamı şudur: Kur'an onların diliyle indirildiği için onlar adına bir şereftir. Dolayısıyla onu insanların en iyi anlayanları onlardır. Bu sebeple onunla en çok amel eden ve gereğini en iyi yerine getiren kimseler olmaları gerekir. Nitekim ilk Muhacirlerden olan seçkin, halis kimseler ile onlara benzeyen ve onlara tâbi olanlar da böyle olmuşlardır.
وقيل: معناه: (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ) أي: لتذكير لك ولقومك، وتخصيصهم بالذكر لا ينفي من سواهم، كقوله: {لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [الأنبياء: ١٠]، وكقوله: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} [الشعراء: ٢١٤].
Denildi ki: Bunun anlamı: (وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ) “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir öğüttür.” Yani senin için ve kavmin için bir tezkirdir (öğüttür/hatırlatmadır). Onların özellikle zikredilmesi, onların dışındakileri nefyetmez (dışarıda bırakmaz). Nitekim Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ} [el-Enbiyâ: 10] “Andolsun, size içinde sizin zikriniz (öğüdünüz/şerefiniz) bulunan bir Kitap indirdik. Hâlâ akletmeyecek misiniz?” kavli ile {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ} [eş-Şuarâ: 214] “Ve en yakın akrabanı uyar” kavli de böyledir.
(وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ) أي: عن هذا القرآن وكيف كنتم في العمل به والاستجابة له.
(وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ) “Ve yakında sorguya çekileceksiniz.” Yani: Bu Kur'an'dan ve onunla nasıl amel ettiğinizden, ona nasıl icabet ettiğinizden [sorguya çekileceksiniz].
وقوله: (وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ)؟ أي: جميع الرسل دعوا إلى ما دعوت الناس إليه من عبادة الله وحده لا شريك له، ونهوا عن عبادة الأصنام والأنداد، كقوله: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [النحل: ٣٦]. قال مجاهد: في قراءة عبد الله بن مسعود: "واسأل الذين أرسلنا إليهم قبلك رسلنا". وهكذا حكاه قتادة والضحاك والسدي، عن ابن مسعود. وهذا كأنه تفسير لا تلاوة، والله أعلم.
O'nun: (وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ) “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” kavli; yani: Bütün elçiler, senin insanları davet ettiğin şeye; yani tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ibadet etmeye çağırmış, putlara ve putlaştırılan ortaklara tapmaktan menetmişlerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} [en-Nahl: 36] “Andolsun biz her ümmete, 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diyen bir elçi gönderdik.” Mücâhid dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde bu ayet: “Senden önce kendilerine elçilerimizi gönderdiğimiz kimselere sor” şeklindedir. Katâde, Dahhâk ve Süddî de İbn Mes'ûd'dan bu şekilde nakletmiştir. Bu durum kıraat değil de tefsir kabilinden gibidir, en doğrusunu Allah bilir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: واسألهم ليلة الإسراء، فإن الأنبياء جُمِعوا له. واختار ابن جرير الأول، [والله أعلم] .
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle dedi: İsra gecesinde onlara sor; zira peygamberler onun için bir araya toplanmıştı. İbn Cerîr birinci görüşü tercih etmiştir [en doğrusunu Allah bilir] .
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ (٤٧)}
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ (٤٧)} “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik. O: 'Gerçekten ben, âlemlerin Rabbinin elçisiyim' dedi. (46) Onlara ayetlerimizi getirdiği zaman, hemen bunlara gülüvermişlerdi. (47)”
يقول تعالى مخبرا عن عبده ورسوله موسى، ﵇، أنه ابتعثه إلى فرعون وملئه من الأمراء والوزراء والقادة، والأتباع والرعايا، من القبط وبني إسرائيل، يدعوهم إلى عبادة الله وحده لا شريك له، وينهاهم عن عبادة ما سواه، وأنه بعث معه آيات عظاما، كيده وعصاه، وما أرسل معه من الطوفان والجراد والقمل والضفادع والدم، ومن نقص الزروع والأنفس والثمرات، ومع هذا كله استكبروا عن اتباعها والانقياد لها، وكذبوها وسخروا منها، وضحكوا ممن جاءهم بها.
Yüce Allah, kulu ve elçisi Mûsâ aleyhisselâm'dan haber vererek; onu Firavun'a ve Kıptîler ile İsrâiloğulları'ndan oluşan ileri gelen yöneticilere, vezirlere, komutanlara, tebaaya ve halka, tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ibadet etmeye çağırması ve O'ndan başkasına tapmaktan menetmesi için gönderdiğini bildirir. Ayrıca onunla birlikte eli ve asası gibi büyük mucizeler, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan ile ekinlerin, canların ve ürünlerin eksilmesi gibi musibetler göndermiştir. Bütün bunlara rağmen onlar bu ayetlere tâbi olmaktan ve boyun eğmekten büyüklük taslayarak kaçındılar, onları yalanladılar, onlarla alay ettiler ve bu ayetleri getiren zata güldüler.
{وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)}
{وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)} “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet (mucize), mutlaka diğerinden daha büyüktü. Belki dönerler diye onları azapla yakaladık. (48) Ve dediler ki: 'Ey büyücü! Bizim için Rabbine, sana verdiği söz hürmetine dua et; şüphesiz biz artık doğru yola geleceğiz.' (49) Fakat biz onlardan azabı kaldırınca, bir de bakarsın ki sözlerinden dönüyorlar. (50)”
(وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا) ومع هذا ما رجعوا عن غيهم وضلالهم، وجهلهم وخبالهم. وكلما جاءتهم آية من هذه الآيات يضرعون إلى موسى، ﵇، ويتلطفون له في العبارة بقولهم: (يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ) أي: العالم، قاله ابن جرير. وكان علماء زمانهم هم السحرة. ولم يكن السحر عندهم في زمانهم مذموما، فليس هذا منهم على سبيل الانتقاص منهم؛ لأن الحال حال ضرورة منهم إليه لا تناسب ذلك، وإنما هو تعظيم في زعمهم، ففي كل مرة يَعِدُون موسى [﵇] إن كشف عنهم هذا أن يؤمنوا ويرسلوا معه بني إسرائيل. وفي كل مرة ينكثون ما عاهدوا عليه، وهذا كقوله [تعالى] {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ * وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ * فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} [الأعراف: ١٣٣ - ١٣٥].
(وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا) “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet (mucize), mutlaka diğerinden daha büyüktü.” Buna rağmen onlar azgınlıklarından, sapkınlıklarından, cehaletlerinden ve akılsızlıklarından dönmediler. Bu mucizelerden kendilerine her ne zaman bir mucize gelse Mûsâ aleyhisselâm'a yalvarıp yakarırlar ve ona: (يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ) “Ey büyücü!” diyerek sözde nezaket gösterirlerdi. İbn Cerîr şöyle demiştir: "Yani 'Ey âlim!' [demektir]; çünkü o dönemde onların âlimleri sihirbazlardı ve sihir kendi zamanlarında onların nezdinde yerilmiş bir şey değildi. Dolayısıyla onların bu hitabı küçümseme kastıyla söylenmemiştir. Zira içinde bulundukları durum, ona muhtaç oldukları bir zaruret hâli olup böyle bir tavra uygun değildir. Aksine bu hitap, onların zannınca bir saygı ve yüceltmeydi." Nitekim her defasında Mûsâ'ya [aleyhisselâm] şayet bu azabı kendilerinden kaldırırsa iman edeceklerine ve İsrâiloğulları'nı onunla birlikte göndereceklerine dair söz verirlerdi. Fakat her defasında sözleştikleri şeyden cayarlardı. Bu durum [Yüce Allah'ın] şu buyruğu gibidir: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ * وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ * فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “Bunun üzerine biz de onlara açık seçik mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular. Üzerlerine azap çökünce: 'Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine Rabbine bizim için dua et. Eğer bu azabı üzerimizden kaldırırsan, kesinlikle sana iman edeceğiz ve İsrâiloğulları'nı mutlaka seninle beraber göndereceğiz.' dediler. Ancak ulaşacakları bir süreye kadar azabı kendilerinden kaldırdığımızda, derhâl sözlerinden döndüler.” [el-A‘râf 133-135].
{وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكَادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٤) فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥) فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ (٥٦)}.
{وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكَادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٤) فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥) فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ (٥٦)} “Firavun kavmine seslenip dedi ki: 'Ey kavmim! Mısır hükümdarlığı ve altımdan akıp duran şu nehirler benim değil mi? Hâlâ görmüyor musunuz? (51) Yoksa ben, şu aşağılık ve meramını neredeyse anlatamayan kimseden daha hayırlı değil miyim? (52) O halde onun üzerine altın bilezikler atılmalı ya da onunla birlikte birbirine bağlı melekler gelmeli değil miydi?' (53) Böylece o, kavmini küçümsedi/akıllarını hafife aldı; onlar da ona itaat ettiler. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdi. (54) Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık ve hepsini birden boğduk. (55) Böylece onları, sonrakiler için bir geçmiş ve bir ibret vesilesi kıldık. (56)”
يقول تعالى مخبرا عن فرعون وتمرده وعتوه وكفره وعناده: أنه جمع قومه، فنادى فيهم متبجحا مفتخرا بملك مصر وتصرفه فيها: (أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الأنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي)، قال قتادة قد كانت لهم جنان وأنهار ماء، (أَفَلا تُبْصِرُونَ)؟ أي: أفلا ترون ما أنا فيه من العظمة والملك، يعني: وموسى وأتباعه فقراء ضعفاء. وهذا كقوله تعالى: {فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى} [النازعات: ٢٣ - ٢٥].
Yüce Allah Firavun'dan, onun haddi aşmasından, azgınlığından, küfründen ve inadından haber vererek; kavmini toplayıp Mısır hükümdarlığı ve oradaki tasarrufuyla böbürlenerek ve övünerek onlara şöyle seslendiğini bildirir: (أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الأنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي) “Mısır hükümdarlığı ve altımdan akıp duran şu nehirler benim değil mi?” Katâde demiştir ki: Onların bahçeleri ve su nehirleri vardı. (أَفَلا تُبْصِرُونَ) “Hâlâ görmüyor musunuz?” Yani: İçinde bulunduğum azameti ve mülkü görmüyor musunuz? Yani: Mûsâ ve tâbileri ise fakir ve zayıf kimselerdir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {فَحَشَرَ فَنَادَى * فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلَى * فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الآخِرَةِ وَالأُولَى} [en-Nâziât: 23-25] “Hemen (adamlarını) topladı ve seslendi: 'Ben sizin en yüce rabbinizim!' dedi. Allah da onu dünya ve ahiret azabıyla yakalayıverdi.”
وقوله: (أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ) قال السدي: يقول: بل أنا خير من هذا الذي هو مهين. وهكذا قال بعض نحاة البصرة: إن "أم" هاهنا بمعنى "بل". ويؤيد هذا ما حكاه الفراء عن بعض القراء أنه قرأها: "أما أنا خير من هذا الذي هو مهين". قال ابن جرير: ولو صحت هذه القراءة لكان معناها صحيحا واضحا، ولكنها خلاف قراءة الأمصار، فإنهم قرؤوا: (أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ)؟ على الاستفهام.
O'nun: (أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ) “Yoksa ben, şu aşağılık kimseden daha hayırlı değil miyim?” kavli hakkında Süddî şöyle demiştir: 'Aksine ben, şu aşağılık kimseden daha hayırlıyım' demektedir. Basralı bazı dilciler de şöyle demiştir: Buradaki Em (أَمْ), Bel (بَلْ) [bilakis, aksine] anlamındadır. Ferrâ'nın bazı kurrâdan naklettiği şu kıraat de bunu desteklemektedir: “Aksine ben, şu aşağılık kimseden daha hayırlıyım.” İbn Cerîr demiştir ki: Eğer bu kıraat sahih olsaydı anlamı doğru ve açık olurdu; fakat bu kıraat, diğer beldelerin kıraatine muhaliftir. Zira onlar istifham (soru) şeklinde (أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ) “Yoksa ben, şu aşağılık kimseden daha hayırlı değil miyim?” diye okumuşlardır.
قلت: وعلى كل تقدير فإنما يعني فرعون -عليه اللعنة -أنه خير من موسى، ﵇، وقد كذب في قوله هذا كذبا بينا واضحا، فعليه لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة.
Derim ki: Her iki takdire göre de Firavun -Allah'ın laneti üzerine olsun- kendisinin Mûsâ aleyhisselâm'dan daha hayırlı olduğunu kastetmektedir. O bu sözünde apaçık ve besbelli bir yalan söylemiştir; Allah'ın birbirini takip eden lanetleri kıyamet gününe kadar onun üzerine olsun.
ويعني بقوله: (مهين) كما قال سفيان: حقير. وقال قتادة والسدي: يعني: ضعيف. وقال ابن جرير: يعني: لا ملك له ولا سلطان ولا مال.
(مهين) “Aşağılık” sözüyle, Süfyân'ın dediği gibi: Hor ve hakir olanı kastetmektedir. Katâde ve Süddî ise: Yani zayıf olanı, demiştir. İbn Cerîr: Yani mülkü, saltanatı ve malı olmayan kimseyi kastetmektedir, demiştir.
(وَلا يَكَادُ يُبِينُ) يعني: لا يكاد يفصح عن كلامه ، فهو عيي حصر.
(وَلا يَكَادُ يُبِينُ) “Ve meramını neredeyse anlatamayan” yani: Sözünü açıkça ifade edemeyen; o dili tutuk ve meramını anlatmaktan aciz biridir.
قال السدي: (وَلا يَكَادُ يُبِينُ) أي: لا يكاد يفهم. وقال قتادة، والسدي، وابن جرير: يعني عيي اللسان. وقال سفيان: يعني في لسانه شيء من الجمرة حين وضعها في فيه وهو صغير.
Süddî demiştir ki: (وَلا يَكَادُ يُبِينُ) Yani: Neredeyse anlaşılmıyor. Katâde, Süddî ve İbn Cerîr: Yani dili tutuk, demişlerdir. Süfyân ise şöyle demiştir: Yani küçükken ağzına kor koyduğunda dilinde meydana gelen bir tutukluk vardır.
وهذا الذي قاله فرعون -لعنه الله-كذب واختلاق، وإنما حمله على هذا الكفر والعناد، وهو ينظر إلى موسى، ﵇، بعين كافرة شقية، وقد كان موسى، ﵇، من الجلالة والعظمة والبهاء في صورة يبهر أبصار ذوي [الأبصار و] الألباب. وقوله: (مهين) كذب، بل هو المهين الحقير خِلْقةً وخلقا ودينا. وموسى [﵇] هو الشريف الرئيس الصادق البار
Firavun’un -Allah ona lânet etsin- bu söylediği, bir yalan ve uydurmadır. Onu buna sevk eden şey ancak küfür ve inattır. O, Mûsâ aleyhisselâm’a kâfir ve bedbaht bir gözle bakıyordu. Oysa Mûsâ aleyhisselâm, [basiret ve] akıl sahiplerinin gözlerini kamaştıran bir celâlet, azamet ve heybet sûretindeydi. Firavun'un: (مهين) “aşağılık” demesi de yalandır; bilakis yaratılış, ahlâk ve din bakımından asıl aşağılık ve hakir olan kendisidir. Mûsâ [aleyhisselâm] ise şerefli, önder, dosdoğru ve itaatkâr bir kimsedir
الراشد . وقوله: (وَلا يَكَادُ يُبِينُ) افتراء أيضا، فإنه وإن كان قد أصاب لسانه في حال صغره شيء من جهة تلك الجمرة، فقد سأل الله، ﷿، أن يحل عقدة من لسانه ليفقهوا قوله، وقد استجاب الله له في [ذلك في] قوله: {قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} [طه: ٢٦]، وبتقدير أن يكون قد بقى شيء لم يسأل إزالته، كما قاله الحسن البصري، وإنما سأل زوال ما يحصل معه الإبلاغ والإفهام، فالأشياء الخلقية التي ليست من فعل العبد لا يعاب بها ولا يذم عليها، وفرعون وإن كان يفهم وله عقل فهو يدري هذا، وإنما أراد الترويج على رعيته، فإنهم كانوا جهلة أغبياء، وهكذا كقوله: (فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ) أي: وهي ما يجعل في الأيدي من الحلي، قاله ابن عباس وقتادة وغير واحد، (أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ) أي: يكتنفونه خدمة له ويشهدون بتصديقه، نظر إلى الشكل الظاهر، ولم يفهم السر المعنوي الذي هو أظهر مما نظر إليه، لو كان يعلم؛ ولهذا قال تعالى: (فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ) أي: استخف عقولهم، فدعاهم إلى الضلالة فاستجابوا له، (إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ).
ve reşit bir zattır. Firavun'un: (وَلا يَكَادُ يُبِينُ) “Ve meramını neredeyse anlatamayan” sözü de aynı şekilde iftiradır. Zira küçüklüğünde o kor parçasından dolayı diline bir şey isabet etmiş olsa bile, sözünü anlasınlar diye dilindeki bağı çözmesi için Allah azze ve celle'ye dua etmiş ve Allah Teâlâ da: {قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسَى} [Tâhâ: 36] “(Allah) buyurdu: 'Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi'” buyruğunda [bu konuda] onun duasını kabul etmiştir. Hasan-ı Basrî'nin dediği gibi, giderilmesini istemediği bir miktar tutukluğun kalmış olduğu farz edilse ve o sadece tebliğ ve anlatımın gerçekleşeceği kadarlık kısmın gitmesini istemiş olsa bile; kulun kendi fiilinden kaynaklanmayan fıtrî özellikler kınanmaz ve bunlardan ötürü kimse yerilmez. Firavun her ne kadar anlayan ve aklı olan biri olsa da bunu biliyordu; ancak cahil ve ahmak olan tebaasını kandırmak istemişti. Nitekim onun: (فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ) “O halde onun üzerine altın bilezikler atılmalı değil miydi?” sözü de böyledir; yani İbn Abbas, Katâde ve pek çok kimsenin dediği gibi: Ellere takılan ziynetler. (أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ) “Ya da onunla birlikte birbirine bağlı melekler gelmeli değil miydi?” yani: Ona hizmet etmek üzere etrafını sarmalı ve onun doğruluğuna şahitlik etmeli değil miydi? O, dış görünüşe baktı; şayet bilseydi baktığı şeyden çok daha açık olan manevi sırrı anlayamadı. İşte bu yüzden Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ) “Böylece o, kavmini küçümsedi/akıllarını hafife aldı; onlar da ona itaat ettiler.” Yani: Onların akıllarını hafife aldı, onları sapıklığa çağırdı, onlar da ona icabet ettiler. (إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ) “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdi.”
قال الله تعالى: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ)، قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (آسفونا) أسخطونا.
Yüce Allah buyurdu ki: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ) “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık ve hepsini birden boğduk.” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbas'tan nakletti ki: (آسَفُونَا) “Bizi öfkelendirdiler” demektir.
وقال الضحاك، عنه: أغضبونا. وهكذا قال ابن عباس أيضا، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، ومحمد بن كعب القرظي، وقتادة، والسدي، وغيرهم من المفسرين.
Dahhâk, İbn Abbas'tan: “Bizi gazaplandırdılar” şeklinde rivayet etmiştir. Yine İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Katâde, Süddî ve diğer müfessirler de böyle söylemişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو عبيد الله ابن أخي ابن وهب، حدثنا عمي، حدثنا ابن لهيعة، عن عقبة بن مسلم التجيبي عن عقبة بن عامر أن رسول الله ﷺ قال: "إذا رأيت الله ﷿ يعطي العبد ما شاء، وهو مقيم على معاصيه، فإنما ذلك استدراج منه له" ثم تلا (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Ubeydillâh İbn Ahî İbn Vehb anlattı, bize amcam anlattı, bize İbn Lehîa, Ukbe b. Müslim et-Tucîbî'den, o Ukbe b. Âmir'den rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah azze ve celle'nin, günahlarına devam ettiği halde bir kula dilediği şeyleri verdiğini gördüğün zaman, bu ancak O'nun kulu derece derece azaba yaklaştırmasıdır (istidracıdır).” Sonra şu ayeti okudu: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ) “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık ve hepsini birden boğduk.”
وحدثنا أبي، حدثنا يحيى بن عبد الحميد الحِمَّاني، حدثنا قيس بن الربيع، عن قيس بن مسلم ، عن طارق بن شهاب قال: كنت عند عبد الله فذكر عنده موت الفجأة، فقال: تخفيف على المؤمن، وحسرة على الكافر. ثم قرأ: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ).
Bize babam anlattı, bize Yahyâ b. Abdilhamîd el-Himmânî anlattı, bize Kays b. er-Rebî', Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan anlattı; o dedi ki: Abdullah'ın yanındaydım, yanında ansızın gelen ölüm zikredildi. Bunun üzerine o şöyle dedi: Bu, mümin için bir hafiflik, kâfir için ise bir pişmanlıktır. Sonra şu ayeti okudu: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ) “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık.”
وقال عمر بن عبد العزيز ﵁: وجدت النقمة مع الغفلة، يعني قوله: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ).
Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh şöyle demiştir: Cezanın gafletle birlikte geldiğini gördüm; yani Yüce Allah'ın: (فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ) “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık ve hepsini birden boğduk” kavlini kastetmektedir.
وقوله: (فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ): قال أبو مجلز: (سَلَفًا) لمثل من عمل بعملهم.
Yüce Allah'ın: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلا لِلآخِرِينَ} “Böylece onları, sonrakiler için hem [önden giden] bir selef hem de bir ibret vesilesi kıldık” kavli hakkında Ebû Miclez: (سَلَفًا) “Selef”; onların işlediği amelin benzerini işleyenler için [önden giden bir emsal kıldık], demiştir.
وقال هو ومجاهد: (ومثلا) أي: عبرة لمن بعدهم.
O ve Mücâhid: (ومثلا) “Ve bir ibret”; yani kendilerinden sonrakiler için bir ibret vesilesi kıldık, demişlerdir.
{وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)} يقول تعالى مخبرا عن تعنت قريش في كفرهم وتعمدهم العناد والجدل: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) قال غير واحد، عن ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، والضحاك، والسدي: يضحكون ، أي: أعجبوا بذلك.
{وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)} “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar. (57) Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?' Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı/çekişmeyi seven bir topluluktur. (58) O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrâiloğulları'na bir ibret kıldığımız bir kuldan başkası değildir. (59) Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik. (60)” Yüce Allah, Kureyş'in inkârlarındaki inatçılıklarını, husumet ve tartışmadaki kasıtlı tutumlarını haber vererek şöyle buyurur: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar.” İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Dahhâk ve Süddî'den birden fazla kişi: Gülerler, yani buna şaşırıp alay ederler, demişlerdir.
وقال قتادة: يجزعون ويضحكون. وقال إبراهيم النخعي: يعرضون.
Katâde: Feryat ederler ve gülerler, demiştir. İbrâhîm en-Nehaî ise: Yüz çevirirler, demiştir.
وكان السبب في ذلك ما ذكره محمد بن إسحاق في السيرة حيث قال: وجلس رسول الله ﷺ -فيما بلغني-يوما مع الوليد بن المغيرة في المسجد، فجاء النضر بن الحارث حتى جلس معهم، وفي المجلس غير واحد من رجال قريش، فتكلم رسول الله ﷺ، فعرض له النضر بن الحارث، فكلمه رسول الله ﷺ حتى أفحمه، ثم تلا عليه وعليهم: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ}) الآيات [الأنبياء: ٩٨]. ثم قام رسول الله ﷺ، وأقبل عبد الله بن الزّبعَرى التميمي حتى جلس، فقال الوليد بن المغيرة له: والله ما قام النضر بن الحارث لابن عبد المطلب وما قعد، وقد زعم محمد أنا وما نعبد من آلهتنا هذه حصب جهنم، فقال عبد الله بن الزبعرى: أما والله لو وجدته لَخَصَمْتُه، سلوا محمدا: أكلّ ما يعبد من دون الله في جهنم مع من عبده، فنحن نعبد الملائكة، واليهود تعبد عزيرا، والنصارى تعبد المسيح [عيسى] ابن مريم؟ فعجب الوليد ومن كان معه في المجلس من قول عبد الله بن الزبعرى، ورأوا أنه قد احتج وخاصم، فذُكِر ذلك لرسول الله ﷺ فقال: "كل من أحب أن يعبد من دون الله، فهو مع من عبده، فإنهم إنما يعبدون الشيطان ومن أمرهم بعبادته" فأنزل الله ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} [الأنبياء: ١٠١] أي: عيسى وعزير ومن عبد معهما من الأحبار والرهبان الذين مضوا على طاعة الله، ﷿، فاتخذهم من يعبدهم من أهل الضلالة أربابا من دون الله. ونزل فيما يذكرون أنهم يعبدون الملائكة وأنهم بنات الله: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} الآيات [الأنبياء: ٢٦]، ونزل
Bunun sebebi, Muhammed b. İshâk'ın es-Sîre'de zikrettiği şu husustur: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Mescid'de Velîd b. el-Muğîre ile birlikte oturuyordu. Derken en-Nadr b. el-Hâris gelip onlarla birlikte oturdu. Mecliste Kureyş'in ileri gelen adamlarından başkaları da vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştu; en-Nadr b. el-Hâris ona karşı çıktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla konuştu ve onu susturdu. Sonra ona ve meclistekilere şu ayetleri okudu: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz.” [el-Enbiyâ: 98]. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı. Derken Abdullah b. ez-Ziba‘râ et-Temîmî gelip oturdu. Velîd b. el-Muğîre ona şöyle dedi: 'Vallahi en-Nadr b. el-Hâris, İbn Abdilmuttalib'e ne karşı koyabildi ne de bir varlık gösterebildi. Muhammed, bizim ve ilahlarımızdan taptığımız şu şeylerin cehennem yakıtı olduğunu iddia etti.' Bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba‘râ dedi ki: 'Vallahi şayet ona rastlasaydım kesinlikle deliliyle onu mağlup ederdim. Muhammed'e sorun: Allah'tan başka tapılan her şey, ona tapanla birlikte cehennemde midir? Biz meleklere tapıyoruz, Yahudiler Üzeyir'e tapıyor, Hristiyanlar da Meryem oğlu Mesih [İsa]'ya tapıyor!' Velîd ve mecliste onunla birlikte bulunanlar, Abdullah b. ez-Ziba‘râ'nın bu sözüne şaşırdılar ve onun delil getirip galip geldiğini düşündüler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca şöyle buyurdu: «Allah'tan başka kendisine ibadet edilmesini arzu eden her kimse, kendisine tapanla birliktedir. Onlar ancak şeytana ve kendilerine ona ibadet etmelerini emreden kimseye ibadet etmektedirler.» Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar; işte onlar, oradan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır.” [el-Enbiyâ: 101]. Yani: İsa, Üzeyir ve Azîz ve Celîl olan Allah'a itaat üzere vefat edip gitmiş olan ve kendilerine ibadet edilen o ikisiyle beraber olan hahamlar ve rahipler [buna dâhildir]. Sapıklık ehlinden onlara tapanlar, onları Allah'tan başka ilahlar edinmişlerdir. Onların meleklere taptıklarını ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söylemeleri hakkında ise şu ayetler indi: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. O, bundan münezzehtir! Bilakis [onlar] ikram olunmuş kullardır.” [el-Enbiyâ: 26]. Ve indi...
فيما يذكر من أمر عيسى وأنه يعبد من دون الله. وعجب الوليد ومن حضره من حجته وخصومته: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) أي: يصدون عن أمرك بذلك من قوله. ثم ذكر عيسى فقال: (إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ * وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ * وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) أي: ما وضعت على يديه من الآيات من إحياء الموتى وإبراء الأسقام، فكفى به دليلا على علم الساعة، يقول: (فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) .
İsa'nın durumu ve Allah'tan başka ona tapıldığı meselesi hakkında; Velîd ve yanında bulunanlar onun bu deliline ve tartışmasına şaşırdıkları zaman: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar.” Yani: Onun bu sözünden dolayı senin tebliğ ettiğin işten yüz çevirip alay ederler. Sonra İsa'yı zikrederek şöyle buyurdu: (إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ * وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ * وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) “O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrâiloğulları'na bir ibret kıldığımız bir kuldan başkası değildir. Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik. Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir).” Yani: Ölüleri diriltmek ve hastalıklara şifa vermek gibi onun eliyle ortaya koyduğum mucizeler; bu kıyametin bilgisine bir delil olarak yeterlidir. Buyuruyor ki: (فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) “Sakın o konuda şüpheye düşmeyin ve bana uyun; dosdoğru yol budur.”
وذكر ابن جرير من رواية العَوفي، عن ابن عباس قوله: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) قال: يعني قريشا، لما قيل لهم: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [الأنبياء: ٩٨] إلى آخر الآيات، فقالت له قريش: فما ابن مريم؟ قال: "ذاك عبد الله ورسوله". فقالوا: والله ما يريد هذا إلا أن نتخذه ربا، كما اتخذت النصارى عيسى ابن مريم ربا، فقال الله تعالى (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ).
İbn Cerîr, el-Avfî rivayetiyle İbn Abbas'ın: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yani Kureyş, kendilerine: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} [el-Enbiyâ: 98] “Siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” ayetleri okunduğu vakit Kureyş ona: 'Peki Meryem oğlu nedir?' dedi. Resûlullah: “O Allah'ın kulu ve elçisidir” buyurdu. Bunun üzerine: 'Vallahi bu adam Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı rab edindikleri gibi kendisini de rab edinmemizi istiyor' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı/çekişmeyi seven bir topluluktur.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا هاشم بن القاسم، حدثنا شيبان، عن عاصم بن أبي النَّجُود، عن أبي رَزِين، عن أبي يحيى -مولى ابن عقيل الأنصاري-قال: قال ابن عباس: لقد علمت آية من القرآن ما سألني عنها رجل قط، فما أدري أعلمها الناس فلم يسألوا عنها، أم لم يفطنوا لها فيسألوا عنها. قال: ثم طفق يحدثنا، فلما قام تلاومنا ألا نكون سألناه عنها. فقلت: أنا لها إذا راح غدا. فلما راح الغد قلت: يا ابن عباس، ذكرت أمس أن آية من القرآن لم يسألك عنها رجل قط، فلا تدري أعلمها الناس أم لم يفطنوا لها؟ فقلت: أخبرني عنها وعن اللاتي قرأت قبلها. قال: نعم، إن رسول الله ﷺ قال لقريش: "يا معشر قريش، إنه ليس أحد يعبد من دون الله فيه خير"، وقد علمت قريش أن النصارى تعبد عيسى ابن مريم، وما تقول في محمد، فقالوا: يا محمد، ألست تزعم أن عيسى كان نبيا وعبدا من عباد الله صالحا، فإن كنت صادقا كان آلهتهم كما تقولون؟ قال: فأنزل الله: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ). قلت: ما يَصِدون؟ قال: يضحكون، (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) قال: هو خروج عيسى ابن مريم قبل القيامة.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, bize Şeybân, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ebû Rezîn'den, o İbn Akîl el-Ensârî'nin azatlısı Ebû Yahyâ'dan anlattı; o dedi ki: İbn Abbas şöyle dedi: Kur'an'da bir ayet biliyorum ki, bana onu hiçbir adam sormadı; insanlar onu bildiği için mi sormadı yoksa farkına varmadıkları için mi sormadı bilmiyorum. Dedi ki: Sonra bize hadis anlatmaya başladı. Kalkıp gittiğinde, ona o ayeti sormadığımız için birbirimizi kınadık. Ben: 'Yarın geldiğinde onu ben sorarım' dedim. Ertesi gün geldiğinde: 'Ey İbn Abbas! Dün Kur'an'dan bir ayeti sana hiç kimsenin sormadığını, insanların onu bildiği için mi yoksa farkına varmadıkları için mi sormadıklarını bilmediğini söylemiştin. Bana o ayeti ve ondan önce okuduğun ayetleri haber ver' dedim. O: 'Evet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'e: “Ey Kureyş topluluğu! Allah'tan başka kendisine tapılan hiçbir kimsede hayır yoktur” buyurdu. Kureyş de Hristiyanların Meryem oğlu İsa'ya taptığını ve Muhammed'in onun hakkında ne söylediğini biliyordu. Bunun üzerine: “Ey Muhammed! Sen İsa'nın bir peygamber ve Allah'ın salih kullarından bir kul olduğunu iddia etmiyor musun? Eğer doğru söylüyorsan onların ilahları da sizin dediğiniz gibi midir?” dediler. İbn Abbas dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar” ayetini indirdi.' Ben: 'Yesıddûn (يَصِدون) ne demektir?' dedim. O: 'Gülüşüyorlar demektir' dedi. (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” ayeti hakkında ise: 'O, kıyametten önce Meryem oğlu İsa'nın çıkışıdır' dedi.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن يعقوب الدمشقي، حدثنا آدم، حدثنا شيبان، عن عاصم بن أبي النَّجُود، عن أبي أحمد مولى الأنصار، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "يا معشر قريش، إنه ليس أحد يعبد من دون الله فيه خير". فقالوا له: ألست تزعم أن عيسى كان نبيا وعبدا من عباد الله صالحا، فقد كان يُعبد من دون الله؟ فأنزل الله ﷿: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ).
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Muhammed b. Ya'kūb ed-Dımaşkī anlattı, bize Âdem anlattı, bize Şeybân, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ensâr'ın azatlısı Ebû Ahmed'den, o da İbn Abbas'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Allah'tan başka kendisine ibadet edilen hiçbir kimsede hayır yoktur» buyurdu. Bunun üzerine ona: "Sen İsa'nın bir peygamber ve Allah'ın salih kullarından bir kul olduğunu söylemiyor muydun? Oysa Allah'tan başka ona da tapıldı?" dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar” [ayetini] indirdi.
وقال مجاهد في قوله: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ): قالت قريش: إنما يريد محمد أن نعبده كما عبد قوم عيسى عيسى. ونحو هذا قال قتادة.
Mücâhid: (وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ) “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağırıp çağırarak gülüşüyorlar” kavli hakkında şöyle demiştir: Kureyş, 'Muhammed ancak İsa'nın kavminin İsa'ya taptığı gibi bizim de kendisine tapmamızı istiyor' dedi. Katâde de bunun benzerini söylemiştir.
وقوله: (وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ): قال قتادة: يقولون: آلهتنا خير منه. وقال قتادة: قرأ ابن مسعود: "وقالوا أآلهتنا خير أم هذا"، يعنون محمدا ﷺ.
O'nun: (وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ) “Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?'” kavli hakkında Katâde şöyle demiştir: 'Bizim ilahlarımız ondan daha hayırlıdır' diyorlar. Katâde dedi ki: İbn Mes'ûd bu ayeti: “Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa bu mu?'” şeklinde okumuş ve bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastettiklerini belirtmiştir.
وقوله: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا) أي: مراء، وهم يعلمون أنه ليس بوارد على الآية؛ لأنها لما لا يعقل، وهي قوله: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} [الأنبياء: ٩٨]. ثم هي خطاب لقريش، وهم إنما كانوا يعبدون الأصنام والأنداد، ولم يكونوا يعبدون المسيح حتى يوردوه، فتعين أن مقالتهم إنما كانت جدلا منهم، ليسوا يعتقدون صحتها.
O'nun: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا) “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler” kavli; yani sırf bir çekişme olsun diye. Zira onlar bu itirazın ilgili ayetin kapsamına girmediğini biliyorlardı; çünkü ayet akıl sahibi olmayan varlıklar hakkındadır ki o da: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} [el-Enbiyâ: 98] “Siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız” buyruğudur. Ayrıca bu hitap Kureyş'edir; onlar ise yalnızca putlara ve putlaştırılan ortaklara tapıyorlardı, Mesih'e tapmıyorlardı ki onu misal olarak getirsinler. Dolayısıyla onların bu sözünün, doğruluğuna kendilerinin de inanmadığı sırf bir cedel (çekişme) olduğu kesinleşmiştir.
وقد قال الإمام أحمد، رحمه الله تعالى: حدثنا ابن نمير، حدثنا حجاج بن دينار، عن أبي غالب، عن أبي أمامة قال: قال رسول الله ﷺ: "ما ضل قوم بعد هدى كانوا عليه، إلا أورثوا الجدل"، ثم تلا هذه الآية: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ).
İmam Ahmed -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- demiştir ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Haccâc b. Dînâr, Ebû Gālib'den, o Ebû Ümâme'den anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Üzerinde bulundukları bir hidayetten sonra sapan hiçbir topluluk yoktur ki, onlara cedel (çekişme ve münakaşa) verilmiş olmasın.” Sonra şu ayeti okudu: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.”
وقد رواه الترمذي، وابن ماجه، وابن جرير، من حديث حجاج بن دينار، به . ثم قال الترمذي: حسن صحيح لا نعرفه إلا من حديثه كذا قال.
Bunu Tirmizî, İbn Mâce ve İbn Cerîr de Haccâc b. Dînâr hadisinden aynı isnadla rivayet etmişlerdir. Sonra Tirmizî: 'Hasen-sahihtir, bu hadisi sadece onun rivayetiyle biliyoruz' demiştir; böyle demiştir.
وقد روي من وجه آخر عن أبي أمامة بزيادة فقال ابن أبي حاتم: حدثنا حميد بن عياش الرملي، حدثنا مؤمَّل، حدثنا حماد، أخبرنا ابن مخزوم، عن القاسم أبي عبد الرحمن الشامي، عن أبي أمامة -قال حماد: لا أدري رفعه أم لا؟ -قال: ما ضلت أمة بعد نبيها إلا كان أول ضلالها التكذيب بالقدر، وما ضلت أمة بعد نبيها إلا أعطوا الجدل، ثم قرأ: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ)
Bu hadis başka bir vecihten Ebû Ümâme'den ziyade ile de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Humeyd b. Ayyâş er-Remlî anlattı, bize Müemmel anlattı, bize Hammâd anlattı, bize İbn Mahzûm, el-Kâsım Ebû Abdirrahmân eş-Şâmî'den, o Ebû Ümâme'den haber verdi -Hammâd: 'Bunu merfû olarak mı rivayet etti bilmiyorum' dedi- o şöyle dedi: 'Peygamberinden sonra sapan hiçbir ümmet yoktur ki, sapıklıklarının ilki kaderi yalanlamak olmasın. Ve peygamberinden sonra sapan hiçbir ümmet yoktur ki, onlara cedel verilmiş olmasın.' Sonra şu ayeti okudu: (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ) “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.”
وقال ابن جرير أيضا: حدثنا أبو كريب، حدثنا أحمد بن عبد الرحمن، عن عباد بن عباد، عن جعفر، عن القاسم، عن أبي أمامة قال: إن رسول الله ﷺ خرج على الناس وهم يتنازعون في القرآن، فغضب غضبا شديدا حتى كأنما صب على وجهه الخل، ثم قال: "لا تضربوا كتاب الله بعضه ببعض، فإنه ما ضل قوم قط إلا أوتوا الجدل"، ثم تلا (مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ)
İbn Cerîr de şöyle dedi: Bize Ebû Küreyb anlattı, bize Ahmed b. Abdirrahmân anlattı, Abbâd b. Abbâd'dan, Ca'fer'den, el-Kâsım'dan, Ebû Ümâme'den [rivayetle] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlar Kur'an hakkında birbiriyle münakaşa ederlerken yanlarına çıktı ve sanki yüzüne sirke dökülmüşcesine çok şiddetli bir şekilde öfkelendi. Sonra şöyle buyurdu: «Allah'ın Kitabı'nın bir kısmını diğer kısmıyla çarpmayın (birbirine karşı delil getirerek çeliştirmeyin). Zira hiçbir kavim sapmadı ki, mutlaka kendilerine cedel (tartışma düşkünlüğü) verilmiş olmasın.» Sonra şu ayeti okudu: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلا جَدَلا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Bunu sana sadece bir tartışma (konusu olsun) diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.”
وقوله: (إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ) يعني: عيسى، ﵇، ما هو إلا عبد [من عباد الله] أنعم الله عليه بالنبوة والرسالة، (وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ) أي: دلالة وحجة وبرهانا على قدرتنا على ما نشاء.
O'nun: (إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ) “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir” kavli; yani İsa aleyhisselâm, Allah'ın kendisine peygamberlik ve risalet nimeti bahşettiği [Allah'ın kullarından] bir kuldan başkası değildir. (وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ) “Ve onu İsrâiloğulları'na bir misal (ibret) kıldık” yani: Dilediğimizi yapmaya gücümüzün yettiğine dair bir delil, hüccet ve bürhan kıldık.
وقوله: (وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ) أي: بدلكم (مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ)، قال السدي: يخلفونك فيها. وقال ابن عباس، وقتادة: يخلف بعضهم بعضا، كما يخلف بعضكم بعضا. وهذا القول يستلزم الأول. وقال مجاهد: يعمرون الأرض بدلكم.
O'nun: (وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ) “Eğer dileseydik, sizden”; yani sizin yerinize (مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ) “yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik” kavli hakkında Süddî: Orada senin yerine geçerlerdi, demiştir. İbn Abbas ve Katâde: Tıpkı sizin birbirinizin yerine geçtiğiniz gibi, onların da birbirlerinin yerine geçecekleri melekler kılardık, demişlerdir. Bu görüş de birinci görüşü gerektirir. Mücâhid ise: Sizin yerinize yeryüzünü imar ederlerdi, demiştir.
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٦٦) الأَخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٧١) وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٣)}.
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٦٦) الأَخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٧١) وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٣)} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir). Sakın o konuda şüpheye düşmeyin ve bana uyun; dosdoğru yol budur. (61) Şeytan sizi sakın alıkoymasın; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. (62) İsa apaçık delillerle gelince dedi ki: 'Ben size hikmetle ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere geldim. Öyleyse Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (63) Şüphesiz Allah, benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' (64) Fakat aralarındaki fırkalar ihtilafa düştüler. Acı bir günün azabından ötürü vay o zulmedenlerin haline! (65) Onlar, kendileri farkında değilken kıyametin ansızın başlarına gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? (66) O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır. (67) 'Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz.' (68) Onlar ayetlerimize inanan ve müslüman olan kimselerdir. (69) 'Siz ve eşleriniz ağırlanmış/sevindirilmiş olarak cennete girin!' (70) Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır. Orada canların çekeceği, gözlerin zevk alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalacaksınız. (71) İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur! (72) Orada sizin için yiyeceğiniz pek çok meyve vardır. (73)”
وقوله: (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ): تقدم تفسير ابن إسحاق: أن المراد من ذلك: ما بُعث به عيسى، ﵇، من إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص، وغير ذلك من الأسقام. وفي هذا نظر. وأبعد منه ما حكاه قتادة، عن الحسن البصري وسعيد بن جبير: أي الضمير في (وإنه)، عائد على القرآن، بل الصحيح أنه عائد على عيسى [﵇] ، فإن السياق في ذكره، ثم المراد بذلك نزوله قبل يوم القيامة، كما قال ﵎: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} أي: قبل موت عيسى، ﵊، ثم {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} [النساء: ١٥٩]، ويؤيد هذا المعنى القراءة الأخرى: "وإنه لعَلَم للساعة" أي: أمارة ودليل على وقوع الساعة، قال مجاهد: (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) أي: آية للساعة خروج عيسى ابن مريم قبل يوم القيامة. وهكذا روي عن أبي هريرة [﵁] ، وابن عباس، وأبي العالية، وأبي مالك، وعكرمة، والحسن وقتادة، والضحاك، وغيرهم.
O'nun: (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” kavli hakkında İbn İshâk'ın tefsiri daha önce geçmişti: Bundan murat, İsa aleyhisselâm'ın ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı ve diğer hastalıkları iyileştirmek gibi kendisiyle gönderildiği mucizelerdir. Ancak bu görüş tartışmalıdır. Bundan daha uzak olanı ise Katâde'nin Hasan-ı Basrî ve Saîd b. Cübeyr'den naklettiği; (وإنه) kelimesindeki zamirin Kur'an'a döndüğü görüşüdür. Aksine sahih olan, zamirin İsa'ya [aleyhisselâm] döndüğüdür; zira bağlam onun zikri hakkındadır. Buradaki murat da Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} yani İsa aleyhisselâm'ın ölümünden önce ve: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} [en-Nisâ: 159] “Kıyamet gününde de o onların aleyhine şahit olacaktır” buyurduğu gibi, onun kıyamet gününden önce inmesidir. Diğer bir kıraat olan “Şüphesiz o, kıyamet için bir alamettir (alelmdir)” kıraati de bu manayı teyit etmektedir; yani kıyametin vuku bulacağına dair bir alamet ve delildir. Mücâhid demiştir ki: (وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ) yani: Meryem oğlu İsa'nın kıyamet gününden önce çıkması kıyamet için bir ayettir/alamettir. Ebû Hüreyre [radıyallâhu anh] , İbn Abbas, Ebu'l-Âliye, Ebû Mâlik, İkrime, Hasan, Katâde, Dahhâk ve diğerlerinden de bu şekilde rivayet edilmiştir.
وقد تواترت الأحاديث عن رسول الله ﷺ أنه أخبر بنزول عيسى [ابن مريم] ، ﵇ قبل يوم القيامة إماما عادلا وحكما مقسطا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, [Meryem oğlu] İsa aleyhisselâm'ın kıyamet gününden önce adil bir önder ve adaletli bir hakem olarak ineceğini haber verdiğine dair hadisler mütevatir olarak gelmiştir.
وقوله: (فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا) أي: لا تشكوا فيها، إنها واقعة وكائنة لا محالة، (واتبعون) أي: فيما أخبركم به (هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ) أي: عن اتباع الحق (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ) أي: بالنبوة (وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ)
O'nun: (فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا) “Sakın o konuda şüpheye düşmeyin” kavli; yani onun hakkında şüphe etmeyin, o mutlaka gerçekleşecek ve vuku bulacaktır. (واتبعون) “Ve bana uyun” yani: Size haber verdiğim hususlarda [bana uyun]. (هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ) “Dosdoğru yol budur. Şeytan sizi sakın alıkoymasın” yani: Hakka tâbi olmaktan [alıkoymasın]. (إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ) “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. İsa apaçık delillerle gelince dedi ki: 'Ben size hikmetle geldim'” yani: Peygamberlikle [geldim], (وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ) “Ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere [geldim].”
قال ابن جرير: يعني من الأمور الدينية لا الدنيوية. وهذا الذي قاله حسن جيد، ثم رد قول من زعم أن "بعض" هاهنا بمعنى "كل"، واستشهد بقول لبيد الشاعر:
İbn Cerîr şöyle dedi: Yani dünyevî değil, dinî meselelerden [olan ihtilafları]. Onun bu söylediği gayet güzel ve yerindedir. Sonra o, buradaki "bazı" (ba'd) kelimesinin "bütün" (küll) anlamına geldiğini iddia edenlerin görüşünü reddetmiş ve şair Lebîd'in şu sözünü delil getirmiştir:
تَرّاك أمْكنَة إذَا لم أرْضَها … أو يَعْتَلق بَعْضَ النفوس حمَامُها
Razı olmadığım zaman mekanları terk ederim … Yahut bazı nefisler ecellerine yakalanır
وأولوه على أنه أراد جميع النفوس. قال ابن جرير: وإنما أراد نفسه فقط، وعبر بالبعض عنها. وهذا الذي قاله محتمل.
Onu, bütün nefisleri kastettiği şeklinde tevil etmişlerdir. İbn Cerîr dedi ki: O sadece kendi nefsini kastetmiş ve ondan "bazı" diye bahsetmiştir. Onun bu söylediği de muhtemeldir.
وقوله: (فَاتَّقُوا اللَّهَ) أي: [فيما] أمركم به، (وأطيعون)، فيما جئتكم به، (إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) أي: أنا وأنتم عبيد له، فقراء إليه، مشتركون في عبادته وحده لا شريك له، (هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) أي: هذا الذي جئتكم به هو الصراط المستقيم، وهو عبادة الرب، ﷿، وحده.
O'nun: (فَاتَّقُوا اللَّهَ) “Artık Allah'tan korkun” yani: Size emrettiği [hususlarda] , (وأطيعون) “Ve bana itaat edin” yani: Size getirdiğim şeylerde [bana itaat edin]. (إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) “Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O halde O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur” kavli; yani ben de siz de O'nun kullarıyız, O'na muhtacız, ortağı olmayan tek bir varlık olarak O'na ibadette müşterekiz. (هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ) “Dosdoğru yol budur” yani: Size getirdiğim bu şey dosdoğru yoldur; o da tek başına Rab azze ve celle'ye ibadettir.
وقوله: (فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) أي: اختلفت الفرق وصاروا شيعا فيه، منهم من يقر بأنه عبد الله ورسوله -وهو الحق-ومنهم من يدعي أنه ولد الله، ومنهم من يقول: إنه الله -تعالى الله عن قولهم علوا كبيرا-ولهذا قال: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ)
O'nun: (فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ) “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler” kavli; yani fırkalar ayrılığa düştü ve onun hakkında bölük pörçük oldular. Onlardan kimi onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu ikrar eder -ki hak olan budur-, kimi onun Allah'ın çocuğu olduğunu iddia eder, kimi de onun Allah olduğunu söyler -Allah onların söylediklerinden yücedir, pek büyüktür-. İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ) “Zulmedenlerin acı bir günün azabından vay haline!”
يقول تعالى: هل ينتظر هؤلاء المشركون المكذبون للرسل (إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ)؟ أي: فإنها كائنة لا محالة وواقعة، وهؤلاء غافلون عنها غير مستعدين [لها] فإذا جاءت إنما تجيء وهم لا يشعرون بها، فحينئذ يندمون كل الندم، حيث لا ينفعهم ولا يدفع عنهم.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Peygamberleri yalanlayan bu müşrikler (إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ) “Farkında değillerken kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” Yani o mutlaka gerçekleşecek ve vuku bulacaktır. Onlar ise ondan gafildirler, [ona] hazırlıklı değillerdir. Geldiği zaman ancak onlar farkında değillerken gelecektir. İşte o vakit, pişmanlığın kendilerine fayda vermeyeceği ve azabı onlardan savamayacağı bir zamanda alabildiğine pişman olacaklardır.
وقوله: (الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ) أي: كل صداقة وصحابة لغير الله فإنها تنقلب يوم القيامة عداوة إلا ما كان لله، ﷿، فإنه دائم بدوامه. وهذا كما قال إبراهيم، ﵇، لقومه: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [العنكبوت: ٢٥].
O'nun: (الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ) “O gün takva sahipleri müstesna, samimi dostlar birbirine düşmandır” kavli; yani Allah rızası için olmayan her dostluk ve arkadaşlık kıyamet günü düşmanlığa dönüşür; ancak Allah azze ve celle için olan müstesnadır, zira o, O'nun bekası ile daimdir. Bu, İbrahim aleyhisselâm'ın kavmine dediği şu söz gibidir: {إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} [el-Ankebût: 25] “Siz dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allah'tan başka putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet okuyacaksınız. Barınağınız ateştir ve hiçbir yardımcınız da yoktur.”
وقال عبد الرزاق: أخبرنا إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن الحارث، عن علي، رضي الله
Abdürrezzâk dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, [o] el-Hâris'ten, [o da] Ali radıyallâhu
عنه: (الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ) قال: خليلان مؤمنان، وخليلان كافران، فتوفي أحد المؤمنين وبشر بالجنة فذكر خليله، فقال: اللهم، إن فلانا خليلي كان يأمرني بطاعتك وطاعة رسولك، ويأمرني بالخير وينهاني عن الشر، وينبئني أني ملاقيك، اللهم فلا تضله بعدي حتى تريه مثل ما أريتني، وترضى عنه كما رضيت عني. فيقال له: اذهب فلو تعلم ما له عندي لضحكت كثيرا وبكيت قليلا. قال: ثم يموت الآخر، فتجتمع أرواحهما، فيقال: ليثن أحدكما علىصاحبه، فيقول كل واحد منهما لصاحبه: نعم الأخ، ونعم الصاحب، ونعم الخليل. وإذا مات أحد الكافرين، وبشر بالنار ذكر خليله فيقول: اللهم إن خليلي فلانا كان يأمرني بمعصيتك ومعصية رسولك، ويأمرني بالشر وينهاني عن الخير، ويخبرني أني غير ملاقيك، اللهم فلا تهده بعدي حتى تريه مثل ما أريتني، وتسخط عليه كما سخطت علي. قال: فيموت الكافر الآخر، فيجمع بين أرواحهما فيقال: ليثن كل واحد منكما على صاحبه. فيقول كل واحد منهما لصاحبه: بئس الأخ، وبئس الصاحب، وبئس الخليل. رواه ابن أبي حاتم .
anh'tan rivayet etti: (الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ) “O gün takva sahipleri müstesna, samimi dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında dedi ki: "İki mümin dost ve iki kâfir dost vardır. Müminlerden biri vefat eder ve cennetle müjdelenir. Bunun üzerine dostunu hatırlar ve der ki: 'Allah'ım, falan dostum bana Sana ve Resûlüne itaati emrederdi, bana iyiliği emreder ve beni kötülükten nehyederdi, Seninle karşılaşacağımı bana haber verirdi. Allah'ım, bana gösterdiğin şeyin benzerini ona da gösterinceye ve benden razı olduğun gibi ondan da razı oluncaya kadar benden sonra onu saptırma.' Ona şöyle denilir: 'Git, şayet onun Benim yanımdaki [durumunu] bilseydin çok güler, az ağlardın.' Dedi ki: Sonra diğeri de ölür, ruhları bir araya gelir. Denilir ki: 'Her biriniz arkadaşını övsün.' Bunun üzerine her biri arkadaşı için: 'Ne güzel kardeş, ne güzel arkadaş, ne güzel dosttur' der. Kâfirlerden biri öldüğünde ve cehennemle müjdelendiğinde dostunu hatırlar ve şöyle der: 'Allah'ım, falan dostum bana Sana ve Resûlüne isyanı emrederdi, bana kötülüğü emreder ve beni iyilikten nehyederdi, Seninle karşılaşmayacağımı bana haber verirdi. Allah'ım, bana gösterdiğin şeyin benzerini ona da gösterinceye ve bana gazap ettiğin gibi ona da gazap edinceye kadar benden sonra onu doğru yola iletme.' Dedi ki: Diğer kâfir de ölür ve ruhları bir araya getirilir. Denilir ki: 'Her biriniz arkadaşını ansın/anlatsın.' Bunun üzerine her biri arkadaşı için: 'Ne kötü kardeş, ne kötü arkadaş, ne kötü dosttur' der." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir .
وقال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة: صارت كل خلة عداوة يوم القيامة إلا المتقين.
İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Takva sahipleri müstesna, kıyamet gününde bütün dostluklar düşmanlığa dönüşmüştür.
وروى الحافظ ابن عساكر -في ترجمة هشام بن أحمد-عن هشام بن عبد الله بن كثير: حدثنا أبو جعفر محمد بن الخضر بالرقة، عن معافي: حدثنا حكيم بن نافع، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "لو أن رجلين تحابا في الله، أحدهما بالمشرق والآخر بالمغرب، لجمع الله بينهما يوم القيامة، يقول: هذا الذي أحببته في" .
Hâfız İbn Asâkir -Hişâm b. Ahmed'in biyografisinde- Hişâm b. Abdillâh b. Kesîr'den, o er-Rakka'da Ebû Ca'fer Muhammed b. el-Hadr'dan, o Muâfâ'dan: Bize Hakîm b. Nâfi', el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer iki kişi Allah için birbirini sevse, biri doğuda diğeri batıda olsa, Allah kıyamet günü onların arasını birleştirir ve: 'İşte Benim için sevdiğin kimse budur' buyurur" .
وقوله: (يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) ثم بشرهم.
O'nun: (يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de” kavli, sonra onları müjdelemiştir.
فقال: (الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ) أي: آمنت قلوبهم وبواطنهم، وانقادت لشرع الله جوارحهم وظواهرهم.
Şöyle buyurdu: (الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ) “Onlar ayetlerimize iman eden ve Müslüman olan kimselerdir.” Yani: Kalpleri ve batınları iman etmiş, uzuvları ve zahirleri de Allah'ın şeriatına boyun eğmiştir.
قال المعتمر بن سليمان، عن أبيه: إذا كان يوم القيامة فإن الناس حين يبعثون لا يبقى أحد منهم إلا فزع، فينادي مناد: (يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) فيرجوها الناس كلهم، قال: فيتبعُها: (الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ)، قال: فييأس الناس منها غير المؤمنين. (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ) أي: يقال لهم: ادخلوا الجنة (أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ) أي: نظراؤكم (تُحْبَرُونَ) أي: تنعمون وتسعدون، وقد تقدم تفسيرها في سورة الروم.
Mu'temir b. Süleyman, babasından nakletti: Kıyamet günü olduğunda, insanlar diriltildikleri vakit içlerinden dehşete düşmeyen hiç kimse kalmaz. Bunun üzerine bir münadi: (يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de” diye seslenir. İnsanların hepsi bunu umut eder. Dedi ki: Ardından: (الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ) “Onlar ayetlerimize iman eden ve Müslüman olan kimselerdir” ifadesi gelir. Dedi ki: Müminler hariç insanlar bundan ümitlerini keserler. (ادْخُلُوا الْجَنَّةَ) “Cennete girin” yani: Onlara: 'Cennete girin' denilir. (أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ) “Siz ve eşleriniz” yani: Denkleriniz/benzerleriniz, (تُحْبَرُونَ) “Ağırlanıp sevindirileceksiniz” yani: Nimete erdirilecek ve mutlu edileceksiniz. Bunun tefsiri daha önce Rûm Suresi'nde geçmişti.
(يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ) أي: زبادي آنية الطعام، (وَأَكْوَابٍ) وهي: آنية الشراب، أي: من ذهب لا خراطيم لها ولا عُرَى، (وَفِيهَا مَا تَشْهِي الأنْفُسُ) -وقرأ بعضهم: "تشتهيه
{ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ } “Onların etrafında altın tepsiler” yani: yemek kapları olan sahanlar, { وَأَكْوَابٍ } “ve kadehler [dolaştırılır]” ki bunlar: içecek kaplarıdır; yani altından, kulpsuz ve ibriksiz/emziksiz [kaplardır]. { وَفِيهَا مَا تَشْهِي الأنْفُسُ } “Orada canların arzuladığı... vardır” -Bazıları bunu: "teştehîhi" şeklinde okumuştur-
الأنفس"- (وَتَلَذُّ الأعْيُنُ) أي: طيب الطعم والريح وحسن المنظر.
el-enfüsü" şeklinde okumuştur- (وَتَلَذُّ الأعْيُنُ) “Ve gözlerin lezzet aldığı şeyler vardır” yani: Tadının ve kokusunun hoşluğu ile manzarasının güzelliğidir.
قال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، أخبرني إسماعيل بن أبي سعيد ، عن عكرمة -مولى ابن عباس-أخبره أن رسول الله ﷺ قال: "إن أدنى أهل الجنة منزلة وأسفلهم درجة لرجل لا يدخل الجنة بعده أحد، يفسح له في بصره مسيرة مائة عام في قصور من ذهب، وخيام من لؤلؤ، ليس فيها موضع شبر إلا معمور يغدى عليه ويراح بسبعين ألف صحفة من ذهب، ليس فيها صحفة إلا فيها لون ليس في الأخرى، مثله شهوته في آخرها كشهوته في أولها، لو نزل به جميع أهل الأرض لوسع عليهم مما أعطي، لا ينقص ذلك مما أوتي شيئا" .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, bana İsmâil b. Ebî Saîd haber verdi , İbn Abbas'ın azatlısı İkrime'den , o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber vermiştir: "Cennet ehlinin makamca en aşağıda ve derece olarak en altta olanı, kendisinden sonra cennete kimsenin girmeyeceği bir adamdır. Altından köşkler ve inciden çadırlar içinde gözünün alabildiği yüz yıllık bir mesafe ona genişletilir. Orada imar edilmemiş bir karış yer dahi yoktur. Sabah akşam ona yetmiş bin altın tepsi getirilir; her bir tepside diğerinde bulunmayan bir çeşit bulunur, onun sonundakine olan iştahı ilkine olan iştahı gibidir. Bütün yeryüzü halkı ona misafir olsa, kendisine verilenden onlara yeter de artar ve bu, ona verilen şeyden hiçbir şey eksiltmez" .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد، حدثنا عمرو بن سواد السرحي، حدثنا عبد الله بن وهب، عن ابن لهيعة، عن عقيل بن خالد، عن الحسن، عن أبي هريرة: أن أبا أمامة، ﵁، حدث أن رسول الله ﷺ حدثهم -وذكر الجنة-فقال: "والذي نفس محمد بيده، ليأخذن أحدكم اللقمة فيجعلها في فيه، ثم يخطر على باله طعام آخر، فيتحول الطعام الذي في فيه على الذي اشتهى" ثم قرأ: (وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ali b. el-Hüseyn b. el-Cüneyd anlattı, bize Amr b. Sevâd es-Serhî anlattı, bize Abdullah b. Vehb, İbn Lehîa'dan, o Ukayl b. Hâlid'den, o el-Hasan'dan, o Ebû Hüreyre'den nakletti ki: Ebû Ümâme radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine anlatıp -ve cenneti zikredip- şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, sizden biri lokmayı alıp ağzına koyar, sonra aklına başka bir yemek gelir de ağzındaki yemek canının çektiği o şeye dönüşüverir." Sonra şu ayeti okudu: (وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) “Orada canların çektiği ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedi kalacaksınız.”
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن -هو ابن موسى-حدثنا سُكَيْن بن عبد العزيز، حدثنا الأشعث الضرير، عن شهر بن حَوْشَب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن أدنى أهل الجنة منزلة إن له لسبع درجات، وهو على السادسة وفوقه السابعة، وإن له ثلثمائة خادم، ويغدى عليه ويراح كل يوم بثلثمائة صحفة -ولا أعلمه إلا قال: من ذهب-في كل صحفة لون ليس في الأخرى، وإنه ليلذ أوله كما يلذ آخره، ومن الأشربة ثلاثمائة إناء، في كل إناء لون ليس في الآخر، وإنه ليلذ أوله كما يلذ آخره، وإنه يقول: يا رب، لو أذنت لي لأطعمت أهل الجنة وسقيتهم، لم ينقص مما عندي شيء، وإن له من الحور العين لاثنين وسبعين زوجة، سوى أزواجه من الدنيا، وإن الواحدة منهن ليأخذ مقعدها قدر ميل من الأرض" .
İmam Ahmed dedi ki : Bize Hasan -o İbn Mûsâ'dır- anlattı, bize Sükeyn b. Abdilazîz anlattı, bize el-Eş'as ed-Darîr, Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ehlinin derece bakımından en aşağıda olanının yedi derecesi vardır; kendisi altıncıdadır, üstünde de yedinci derece vardır. Üç yüz hizmetçisi vardır, her gün ona üç yüz tepsi ile sabah akşam servis yapılır -bunun altından olduğunu söylediğini sanıyorum-, her tepside diğerinde olmayan bir çeşit bulunur ve onun ilkinden lezzet aldığı gibi sonuncusundan da lezzet alır. İçeceklerden üç yüz kap vardır, her kapta diğerinde olmayan bir çeşit bulunur ve ilkinden lezzet aldığı gibi sonuncusundan da lezzet alır. O der ki: 'Ey Rabbim! Eğer bana izin verseydin, cennet ehlini doyurur ve onlara içirirdim de yanımdaki şeyden hiçbir şey eksilmezdi.' Onun huri kızlarından, dünyadaki eşleri hariç yetmiş iki eşi vardır ve onlardan birinin oturduğu yer yeryüzünden bir mil kadar yer kaplar" .
(وَأَنْتُمْ فِيهَا) أي: في الجنة (خَالِدُونَ) أي: لا تخرجون منها ولا تبغون عنها حولا. ثم قيل لهم على وجه التفضل والامتنان: (وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أي: أعمالكم الصالحة كانت سببا لشمول رحمة الله إياكم، فإنه لا يدخل أحدًا عمله الجنة، ولكن بفضل من الله ورحمته.
{وَأَنْتُمْ فِيهَا} “Ve siz orada” yani cennette {خَالِدُونَ} “ebedî kalıcılarsınız.” Yani oradan çıkarılmazsınız ve oradan [başka bir yere] ayrılmak istemezsiniz. Sonra bir lütuf ve ihsan olarak onlara şöyle denilir: {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.” Yani salih amelleriniz, Allah'ın rahmetinin sizi kuşatmasına bir sebep olmuştur. Zira hiç kimseyi [sırf] ameli cennete girdiremez; aksine [cennete giriş ancak] Allah'ın bir lütfu ve rahmetiyledir.
وإنما الدرجات تفاوتها بحسب عمل الصالحات.
Derecelerin farklılığı ise salih amellerin miktarına göredir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا الفضل بن شاذان المقرئ، حدثنا يوسف بن يعقوب -يعني الصفار-حدثنا أبو بكر بن عياش، عن الأعمش، عن أبي صالح ، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "كل أهل النار يرى منزله من الجنة حسرة، فيقول: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} [الزمر: ٥٧] وكل أهل الجنة يرى منزله من النار فيقول: {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} [الأعراف: ٤٣]، ليكون له شكرا". قال: وقال رسول الله ﷺ: "ما من أحد إلا وله منزل في الجنة ومنزل في النار، فالكافر يرث المؤمنَ منزلَه من النار، والمؤمن يرث الكافرَ منزله من الجنة" وذلك قوله تعالى: (وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Fadl b. Şâzân el-Mukrî anlattı, bize Yûsuf b. Ya'kûb -yani es-Saffâr- anlattı, bize Ebû Bekr b. Ayyâş, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten , o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cehennem ehlinden her biri, bir hasret olarak cennetteki yerini görür ve: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} [ez-Zümer: 57] “Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette takva sahiplerinden olurdum” der. Cennet ehlinden her biri de cehennemdeki yerini görür ve O'na bir şükür olsun diye : {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} [el-A'râf: 43] “Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz doğru yolu bulamazdık” der." Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Herkesin mutlaka cennette bir yeri ve cehennemde bir yeri vardır. Kâfir, müminin cehennemdeki yerine vâris olur; mümin de kâfirin cennetteki yerine vâris olur." İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur: (وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.”
وقوله: (لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ) أي: من جميع الأنواع، (مِنْهَا تَأْكُلُونَ) أي: مهما اخترتم وأردتم. ولما ذكر [الله تعالى] الطعام والشراب، ذكر بعده الفاكهة لتتم [هذه] النعمة والغبطة.
O'nun: (لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ) “Orada sizin için pek çok meyve vardır, onlardan yersiniz” kavli; yani her türden [meyve vardır]. (مِنْهَا تَأْكُلُونَ) “Onlardan yersiniz” yani: Ne seçip dilerseniz [ondan yersiniz]. [Allah Teâlâ] yiyecek ve içeceği zikredince, [bu] nimetin ve sevincin tamamlanması için ardından meyveyi zikretmiştir.
{إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (٧٤) لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٨) أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)}.
{إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (٧٤) لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٨) أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)} “Şüphesiz suçlular cehennem azabında ebedi kalıcıdırlar. (74) Kendilerinden [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler. (75) Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendileri zalim idiler. (76) Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye seslenirler. O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcısınız' der. (77) Andolsun ki biz size hakkı getirdik, fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız. (78) Yoksa bir işi kesin olarak mı kararlaştırdılar? Şüphesiz biz de kararlıyız. (79) Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar. (80)”
لما ذكر [تعالى] حال السعداء، ثنى بذكر الأشقياء، فقال: (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ) أي: ساعة واحدة (وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) أي: آيسون من كل خير، (وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ) أي: بأعمالهم السيئة بعد قيام الحجج عليهم وإرسال الرسل إليهم، فكذبوا وعصوا، فجوزوا بذلك جزاء وفاقا، وما ربك بظلام للعبيد.
[Allah Teâlâ] bahtiyar kimselerin durumunu zikredince, ardından bedbaht kimseleri zikrederek şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ) “Şüphesiz suçlular cehennem azabında ebedi kalıcıdırlar. Kendilerinden [azap] hafifletilmez” yani: Bir saat bile [hafifletilmez]. (وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ) “Ve onlar orada ümitsizdirler” yani: Her türlü hayırdan ümitlerini kesmişlerdir. (وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ) “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendileri zalim idiler” yani: Kendilerine deliller ikame edilip peygamberler gönderildikten sonraki kötü amelleri sebebiyle [böyle oldular]. Yalanladılar ve isyan ettiler; böylece tam uygun bir ceza ile cezalandırıldılar. Rabbin ise kullara asla zulmedici değildir.
(وَنَادَوْا يَا مَالِكُ) وهو: خازن النار.
(وَنَادَوْا يَا مَالِكُ) “Ve: 'Ey Mâlik!' diye seslenirler” ki o, cehennemin bekçisidir.
قال البخاري: حدثنا حجاج بن مِنْهال، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو بن عطاء، عن صفوان بن يعلى، عن أبيه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقرأ على المنبر: (وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ)
Buhârî şöyle demiştir: Bize Haccâc b. Minhâl anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Atâ'dan, o Safvân b. Ya'lâ'dan, o da babasından nakletti ki babası şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minber üzerinde: (وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ) “Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [bizi öldürsün]' diye seslendiler” [ayetini] okurken işittim.
أي: ليقبض أرواحنا فيريحنا مما نحن فيه، فإنهم كما قال تعالى: {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} [فاطر: ٣٦]. وقال: {وَيَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى * الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى * ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} [الأعلى: ١١ - ١٣]، فلما سألوا أن يموتوا أجابهم مالك، (قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ): قال ابن عباس: مكث ألف سنة، ثم قال: إنكم ماكثون. رواه ابن أبي حاتم.
Yani: Ruhlarımızı kabzetsin de içinde bulunduğumuz durumdan bizi rahata kavuştursun. Zira onlar, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibidirler: {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} [Fâtır: 36] “Haklarında hüküm verilmez ki ölsünler, kendilerinden onun azabı da hafifletilmez.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَيَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى * الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى * ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا} [el-A'lâ: 11-13] “En bedbaht olan ise ondan kaçınır. O ki, en büyük ateşe yaslanacaktır. Sonra orada ne ölür ne de yaşar.” Ölmek istediklerinde Mâlik onlara cevap verir, (قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ) “O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcısınız' der”: İbn Abbas dedi ki: Bin sene durur, sonra: 'Şüphesiz siz kalıcısınız' der. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
أي: لا خروج لكم منها ولا محيد لكم عنها.
Yani: Sizin için oradan çıkış yoktur ve oradan kaçacak hiçbir yeriniz yoktur.
ثم ذكر سبب شقوتهم وهو مخالفتهم للحق ومعاندتهم له فقال: (لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ) أي: بيناه لكم ووضحناه وفسرناه، (وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ) أي: ولكن كانت سجاياكم لا تقبله ولا تقبل عليه، وإنما تنقاد للباطل وتعظمه، وتصد عن الحق وتأباه، وتبغض أهله، فعودوا على أنفسكم بالملامة، واندموا حيث لا تنفعكم الندامة.
Sonra onların bedbahtlıklarının sebebini, yani hakka muhalefet edip ona karşı inatlaşmalarını zikrederek şöyle buyurdu: (لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ) “Andolsun ki biz size hakkı getirdik” yani: Onu size açıkladık, izah ettik ve beyan ettik, (وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ) “Fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız” yani: Fakat sizin seciyeleriniz onu kabul etmiyor ve ona yönelmiyordu; aksine batıla boyun eğip onu yüceltiyor, haktan yüz çevirip onu reddediyor ve ehline buğzediyordu. Artık kendinizi kınayın ve pişmanlığın size fayda vermeyeceği bir zamanda pişman olun.
ثم قال تعالى: (أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ) قال مجاهد: أرادوا كيد شر فكدناهم.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ) “Yoksa bir işi kesin olarak mı kararlaştırdılar? Şüphesiz biz de kararlıyız.” Mücâhid dedi ki: Bir kötülük tuzağı kurmak istediler, biz de onlara tuzak kurduk.
وهذا الذي قاله مجاهد كما قال تعالى: {وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} [النمل: ٥٠]، وذلك لأن المشركين كانوا يتحيلون في رد الحق بالباطل بحيل ومكر يسلكونه، فكادهم الله، ورد وبال ذلك عليهم؛ ولهذا قال: (أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ) أي: سرهم وعلانيتهم، (بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ) أي: نحن نعلم ما هم عليه، والملائكة أيضا يكتبون أعمالهم، صغيرها وكبيرها.
Mücâhid'in bu söylediği, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} [en-Neml: 50] “Onlar bir tuzak kurdular, biz de onlar farkında değillerken bir tuzak kurduk.” Bu da şundandır ki, müşrikler takip ettikleri hile ve tuzaklarla hakkı batılla savuşturmak için düzenler kuruyorlardı. Allah da onların tuzaklarını boşa çıkardı ve bunun vebalini kendi aleyhlerine döndürdü. İşte bu yüzden şöyle buyurdu: (أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ) “Yoksa onlar, bizim kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” Yani: Gizlilerini ve açıklarını, (بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ) “Hayır, [işitiriz] ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar” yani: Biz onların ne üzere olduklarını biliriz, melekler de onların küçük büyük bütün amellerini yazmaktadırlar.
{قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ (٨١) سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)}
{قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ (٨١) سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)} “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet eden ben olurdum.' (81) Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir. (82) Bırak onları, kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar. (83) Gökte de ilah, yerde de ilah O'dur. O, Hakîm'dir, Alîm'dir. (84) Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan ne yücedir! Kıyametin bilgisi O'nun katındadır ve O'na döndürüleceksiniz. (85) O'ndan başka yalvardıkları şeyler şefaate sahip olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna. (86) Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler. O halde nasıl döndürülüyorlar? (87) Ve onun: 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar iman etmeyen bir topluluktur' demesi hakkı için. (88) Artık onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bileceklerdir. (89)”
يقول تعالى: (قُلْ) يا محمد: (إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) أي: لو فرض هذا لعبدته
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {قُلْ} “De ki” ey Muhammed: {إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum.” Yani: Şayet bu [durum] farz edilseydi, ben ona ibadet ederdim
على ذلك لأني عبد من عبيده، مطيع لجميع ما يأمرني به، ليس عندي استكبار ولا إباء عن عبادته، فلو فرض كان هذا، ولكن هذا ممتنع في حقه تعالى، والشرط لا يلزم منه الوقوع ولا الجواز أيضا، كما قال تعالى: {لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} [الزمر: ٤].
çünkü ben O'nun kullarından bir kulum, bana emrettiği her şeye itaat ederim; bende O'na kulluk etmekten büyüklenme ve kaçınma yoktur. Dolayısıyla farz edilseydi bu böyle olurdu; ancak bu, Allah Teâlâ hakkında imkansızdır. Şarttan ise onun gerçekleşmesi ve hatta caiz olması gerekmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} [ez-Zümer: 4] “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi. O yücedir; O, bir olan, her şeye galip gelen Allah'tır.”
[و] قال بعض المفسرين في قوله: (فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) أي: الآنفين. ومنهم سفيان الثوري، والبخاري حكاه فقال: ويقال: (أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) الجاحدين، من عبد يعبد.
Bazı müfessirler O'nun: (فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) “[Ona] ilk ibadet eden ben olurdum” kavli hakkında: Yani [bundan] ilk kaçınan/uzak duran benim, demişlerdir [ve] . Süfyân es-Sevrî bunlardandır; Buhârî de bunu naklederek şöyle demiştir: (أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) ifadesinin, 'abide ye'bedu' kökünden "ilk inkar edenler/reddedenler" anlamına geldiği de söylenir.
وذكر ابن جرير لهذا القول من الشواهد ما رواه عن يونس بن عبد الأعلى، عن ابن وهب، حدثني ابن أبي ذئب، عن أبي قُسَيْط ، عن بَعَجة بن زيد الجهني؛ أن امرأة منهم دخلت على زوجها -وهو رجل منهم أيضا-فولدت له في ستة أشهر، فذكر ذلك زوجها لعثمان بن عفان، ﵁، فأمر بها أن ترجم، فدخل عليه علي بن أبي طالب، ﵁، فقال: إن الله يقول في كتابه: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} [الأحقاف: ١٥]، وقال {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} [لقمان: ١٤]، قال: فوالله ما عبد عثمان، ﵁، أن بعث إليها: ترد -قال يونس: قال ابن وهب: عبد: استنكف.
İbn Cerîr bu görüş için deliller zikrederek Yûnus b. Abdil'a'lâ'dan, o İbn Vehb'den naklettiği rivayeti zikretmiştir: Bana İbn Ebî Zi'b, Ebû Kuseyt'ten , o Baace b. Zeyd el-Cühenî'den anlattı ki; onlardan bir kadın kocasıyla -o da onlardan bir adamdı- gerdeğe girdi ve altı ayda doğum yaptı. Kocası bu durumu Osman b. Affân radıyallâhu anh'a anlattı. O da kadının recmedilmesini emretti. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh onun yanına girdi ve dedi ki: Allah Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا} [el-Ahkâf: 15] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” ve şöyle buyurmuştur: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} [Lokmân: 14] “Onun sütten kesilmesi iki yıl içindedir.” Dedi ki: Vallahi Osman radıyallâhu anh kadına geri getirilmesi için haber göndermekten kaçınmadı ('abide). -Yûnus dedi ki: İbn Vehb şöyle demiştir: 'Abide; çekindi, kaçındı demektir- .
[و] قال الشاعر:
Şair de şöyle demiştir [ve] :
مَتَى مَا يَشَأ ذُو الوُدِّ يصْرِمْ خَليله … ويَعْبَدُ عَلَيه لا مِحَالَة ظَالمًا
Sevgi sahibi ne zaman dilerse dostunu terk eder … Ve haksız yere mutlaka ona karşı öfkelenip kaçınır
وهذا القول فيه نظر؛ لأنه كيف يلتئم مع الشرط فيكون تقديره: إن كان هذا فأنا ممتنع منه؟ هذا فيه نظر، فليتأمل. اللهم إلا أن يقال: "إن" ليست شرطا، وإنما هي نافية كما قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ)، يقول: لم يكن للرحمن ولد فأنا أول الشاهدين.
Bu görüşte bir tartışma (nazar) vardır; zira bu anlam şart cümlesiyle nasıl uyuşur da takdiri "Şayet böyle olsaydı ben bundan kaçınırdım" şeklinde olur? Bu tartışmalıdır, üzerinde düşünülmelidir. Ancak 'in' edatının şart değil, Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbas'tan O'nun: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ) “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” kavli hakkında dediği gibi nefy (olumsuzluk) olduğu söylenirse başka: Rahmân'ın çocuğu olmamıştır, ben de ilk şahitlerdenim, der.
وقال قتادة: هي كلمة من كلام العرب: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) أي: إن ذلك لم يكن فلا ينبغي.
Katâde dedi ki: Bu, Arapların kelamından bir sözdür: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet eden ben olurdum” yani: Böyle bir şey olmamıştır ve olması da yakışmaz.
وقال أبو صخر: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) أي: فأنا أول من عبده بأن لا ولد له، وأول من وحده. وكذا قال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم.
Ebû Sahr dedi ki: (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet eden ben olurdum” yani: O'nun çocuğu olmadığı bilinciyle O'na ilk ibadet eden ve O'nu ilk birleyen benim. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.
وقال مجاهد: (فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) أي: أول من عبده ووحده وكذبكم.
Mücâhid dedi ki: { فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } “Ona ilk ibadet eden ben olurdum” yani: O'na ilk ibadet eden, O'nu birleyen ve sizi yalanlayan benim.
وقال البخاري: (فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) الآنفين. وهما لغتان، رجل عابد وعبد .
Buhârî dedi ki: (فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) "Kaçınanların ilkiyim." Bunlar iki lügattir: 'Racülün âbidün' ve 'abidün' denir .
والأول أقرب على أنه شرط وجزاء، ولكن هو ممتنع.
Birinci görüş, şart ve ceza olması bakımından daha yakındır; fakat [şart kılınan şey] imkansızdır.
وقال السدي [في قوله] (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) يقول: لو كان له ولد كنت أول من عبده، بأن له ولدا، لكن لا ولد له. وهو اختيار ابن جرير، وردّ قول من زعم أن "إن" نافية.
Süddî (قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ) “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet eden ben olurdum” [kavli hakkında] şöyle demiştir: Eğer O'nun bir çocuğu olsaydı, çocuğu olduğu kabulüyle O'na ilk ibadet eden ben olurdum; lakin O'nun çocuğu yoktur. İbn Cerîr'in tercihi de budur ve "in" edatının nefy (olumsuzluk) olduğunu iddia eden kimsenin görüşünü reddetmiştir.
ولهذا قال: (سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ) أي: تعالى وتقدس وتنزه خالق الأشياء عن أن يكون له ولد، فإنه فرد أحد صمد، لا نظير له ولا كفء له، فلا ولد له.
İşte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ) “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.” Yani: Varlıkların yaratıcısı çocuk sahibi olmaktan yücedir, mukaddestir ve münezzehtir; zira O tektir, birdir, Samed'dir, O'nun hiçbir benzeri ve dengi yoktur; dolayısıyla O'nun çocuğu da olamaz .
وقوله: (فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا) أي: في جهلهم وضلالهم (وَيَلْعَبُوا) في دنياهم (حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ) وهو يوم القيامة، أي: فسوف يعلمون كيف يكون مصيرهم، ومآلهم، وحالهم في ذلك اليوم.
O'nun: (فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا) “Bırak onları dalsınlar” yani: Cahilliklerine ve sapıklıklarına [dalsınlar], (وَيَلْعَبُوا) “Ve oynayadursunlar” dünyalarında [oynayadursunlar], (حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ) “Kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar” ki o, kıyamet günüdür. Yani: O gün varacakları yerin, akıbetlerinin ve durumlarının nasıl olacağını yakında bileceklerdir.
وقوله: (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأرْضِ إِلَهٌ) أي: هو إله من في السماء، وإله من في الأرض، يعبده أهلهما، وكلهم خاضعون له، أذلاء بين يديه، (وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ)
O'nun: (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأرْضِ إِلَهٌ) “Gökte de ilah, yerde de ilah O'dur” kavli; yani O, gökte olanların da ilahıdır, yerde olanların da ilahıdır; her ikisinin ehli de O'na ibadet eder ve hepsi O'nun huzurunda boyun eğmiş ve zelildirler. (وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ) “O, Hakîm'dir, Alîm'dir.”
وهذه الآية كقوله تعالى: {وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ} [الأنعام: ٣] أي: هو المدعو الله في السموات والأرض.
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ} [el-En'âm: 3] “Göklerde ve yerde Allah O'dur; gizlinizi de açığınızı da bilir, ne kazandığınızı da bilir.” Yani: Göklerde ve yerde Allah diye çağrılan O'dur.