(وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) أي: هو خالقهما ومالكهما والمتصرف فيهما، بلا مدافعة ولا ممانعة، فسبحانه وتعالى عن الولد، وتبارك: أي استقر له السلامة من العيوب والنقائص؛ لأنه الرب العلي العظيم، المالك للأشياء، الذي بيده أزمة الأمور نقضا وإبراما، (وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ) أي: لا يجليها لوقتها إلا هو، (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) أي: فيجازي كلا بعمله، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر.
(وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا) “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” Yani: Hiçbir karşı koyan ve engel olan bulunmaksızın onların yaratıcısı, maliki ve onlarda tasarruf eden O'dur. O, çocuk sahibi olmaktan münezzeh ve yücedir. "Tebâreke" yani: Ayıplardan ve noksanlıklardan arınmışlık O'nun için sabittir; zira O, yüce ve azim olan Rabdir, varlıkların malikidir, işlerin dizginlerini bozup düzeltme kudreti O'nun elindedir. (وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ) “Kıyametin bilgisi de O'nun katındadır” yani: Vakti geldiğinde onu O'ndan başkası açığa çıkaramaz. (وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) “Ve O'na döndürüleceksiniz” yani: Herkese ameline göre karşılık verir; hayırsa hayır, şerse şer.
ثم قال تعالى: (وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) أي: من الأصنام والأوثان (الشَّفَاعَةَ) أي: لا يقدرون على الشفاعة لهم، (إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) هذا استثناء منقطع، أي: لكن من شهد بالحق على بصيرة وعلم، فإنه تنفع شفاعته عنده بإذنه له.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ) “O'ndan başka yalvardıkları kimseler malik değillerdir” yani: Putlar ve heykeller [malik değillerdir], (الشَّفَاعَةَ) “Şefaate” yani: Onlara şefaat etmeye güç yetiremezler, (إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) “Ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır.” Bu munkatı bir istisnadır; yani: Ancak basiret ve ilim üzere hakka şahitlik eden kimse müstesnadır; çünkü O'nun kendisine izin vermesiyle O'nun katında onun şefaati fayda verir.
ثم قال: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ) أي: ولئن سألت هؤلاء المشركين بالله العابدين معه غيره (مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) أي: هم يعترفون أنه الخالق للأشياء جميعها، وحده لا شريك له في ذلك، ومع هذا يعبدون معه غيره، ممن لا يملك شيئا ولا يقدر على شيء، فهم في
Sonra şöyle buyurdu: (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ) “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka «Allah» derler. Öyleyse nasıl döndürülüyorlar?” Yani: Allah'a şirk koşan ve O'nunla birlikte başkasına ibadet eden bu kimselere (مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) “kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka «Allah» derler”; yani onlar, bu hususta hiçbir ortağı olmaksızın tek başına bütün varlıkların yaratıcısının O olduğunu itiraf ederler. Bununla beraber O'nunla birlikte hiçbir şeye malik olmayan ve hiçbir şeye güç yetiremeyen başkasına taparlar. Onlar bu hususta
ذلك في غاية الجهل والسفاهة وسخافة العقل؛ ولهذا قال: (فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ)
son derece cehalet, sefahat ve akıl kıtlığı içindedirler; işte bu yüzden şöyle buyurmuştur: (فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ) “Öyleyse nasıl döndürülüyorlar?”
وقوله: (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ) أي: وقال: محمد: قيله، أي: شكا إلى ربه شكواه من قومه الذين كذبوه، فقال: يا رب، إن هؤلاء قوم لا يؤمنون، كما أخبر تعالى في الآية الأخرى: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} [الفرقان: ٣٠] وهذا الذي قلناه هو [معنى] قول ابن مسعود، ومجاهد، وقتادة، وعليه فسر ابن جرير .
O'nun: (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ) “Ve onun 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesi [hakkı için]” kavli; yani Muhammed sözünü söyledi, yani: Kendisini yalanlayan kavminden ötürü Rabbine şikayette bulundu ve: “Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir” dedi; nitekim Teâlâ diğer ayette şöyle haber vermiştir: {وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا} [el-Furkân: 30] “Peygamber dedi ki: Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı.” Bizim bu söylediğimiz, İbn Mes'ûd, Mücâhid ve Katâde'nin sözünün [anlamıdır] ve İbn Cerîr de buna göre tefsir etmiştir .
قال البخاري: وقرأ عبد الله -يعني ابن مسعود-: "وقال الرسول يا رب".
Buhârî dedi ki: Abdullah -yani İbn Mes'ûd- şöyle okumuştur: "Ve kāle'r-resûlü yâ Rabb".
وقال مجاهد في قوله: (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ)، قال: فأبر الله قول محمد.
Mücâhid (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ) “Ve onun 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesi [hakkı için]” kavli hakkında: "Allah, Muhammed'in sözünü doğruladı" demiştir.
وقال قتادة: هو قول نبيكم ﷺ يشكو قومه إلى ربه ﷿.
Katâde dedi ki: O, Nebiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmini aziz ve celil olan Rabbine şikayet eden sözüdür.
ثم حكى ابن جرير في قوله: (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ) قراءتين، إحداهما النصب، ولها توجيهان: أحدهما أنه معطوف على قوله: {نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} [الزخرف: ٨٠] والثاني: أن يقدر فعل، وقال: قيلَه. والثانية: الخفض، وقيلِهِ، عطفا على قوله: (وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ) تقديره: وعِلم قيله.
Sonra İbn Cerîr (وَقِيلِهِ يَا رَبِّ) kavlinde iki kıraat nakletmiştir: Birincisi nasb (üstün) iledir ve bunun iki yönü vardır: Biri, O'nun {نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} [ez-Zuhruf: 80] “Onların sırlarını ve fısıltılarını işitiriz” kavline matuf olmasıdır. İkincisi: Bir fiilin takdir edilmesidir: “Ve kāle: kîlehû” (Ve sözünü söyledi). İkincisi: Hafz (esre) iledir; "Ve kîlihî", O'nun (وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ) “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır” kavline atıfla takdiri: "Ve 'ılmu kîlihî" (Ve onun sözünün bilgisi de O'nun katındadır) şeklindedir.
وقوله: (فَاصْفَحْ عَنْهُمْ) أي: المشركين، (وَقُلْ سَلامٌ) أي: لا تجاوبهم بمثل ما يخاطبونك به من الكلام السيئ، ولكن تألفهم واصفح عنهم فعلا وقولا (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ )، هذا تهديد منه تعالى لهم، ولهذا أحل بهم بأسه الذي لا يرد، وأعلى دينه وكلمته، وشرع بعد ذلك الجهاد والجلاد، حتى دخل الناس في دين الله أفواجا، وانتشر الإسلام في المشارق والمغارب.
O'nun: (فَاصْفَحْ عَنْهُمْ) “Şimdilik sen onlardan yüz çevir” yani: Müşriklerden [yüz çevir], (وَقُلْ سَلامٌ) “Ve 'Selam' de” yani: Sana söyledikleri kötü sözün benzeriyle onlara karşılık verme; bilakis fiilen ve kavlen onlara müsamaha göster ve onları affet. (فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ) “Yakında bileceklerdir” ; bu, Teâlâ'dan onlara yönelik bir tehdittir. İşte bu yüzden geri çevrilmez azabını onların üzerine indirmiş, dinini ve kelimesini yüceltmiş, bundan sonra insanlar Allah'ın dinine dalga dalga girinceye ve İslam doğulara ve batılara yayılıncaya kadar cihadı ve savaşmayı meşru kılmıştır.
آخر تفسير سورة الزخرف
Zuhruf Suresi tefsirinin sonu.