وقد قال الحافظ البيهقي: حدثنا الإمام أبو الطيب سهل بن محمد بن سليمان، أخبرنا أبو الحسن محمد بن عبد الله الدقاق، حدثنا محمد بن إبراهيم البُوشَنْجي، حدثنا هِشام بن عمار الدمشقي، حدثنا الوليد بن مسلم، عن زهير بن محمد، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله قال: قرأ رسول الله ﷺ سورة "الرحمن" حتى ختمها، ثم قال: "ما لي أراكم سكوتا، لَلْجِنّ كانوا أحسن منكم ردًا، ما قرأت عليهم هذه الآية من مرة: {فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} إلا قالوا: ولا بشيء من آلائك -أو نعمك-ربنا نكذب، فلك الحمد".
Hâfız el-Beyhakī şöyle demiştir: Bize İmam Ebû't-Tayyib Sehl b. Muhammed b. Süleyman anlattı, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Abdillâh ed-Dakkāk haber verdi, bize Muhammed b. İbrâhîm el-Bûşencî anlattı, bize Hişâm b. Ammâr ed-Dımaşkī anlattı, bize el-Velîd b. Müslim, Züheyr b. Muhammed'den, o Muhammed b. el-Münk Cloud'den, o Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rahmân sûresini sonuna kadar okudu, sonra şöyle buyurdu: “Ne oluyor ki sizi suskun görüyorum? Cinler sizden daha güzel karşılık veriyorlardı. Onlara her ne zaman bu: { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” ayetini okusam muhakkak: 'Ey Rabbimiz, senin nimetlerinden hiçbirini yalanlamıyoruz; hamd sana mahsustur' derlerdi.”
ورواه الترمذي في التفسير، عن أبي مسلم عبد الرحمن بن واقد، عن الوليد بن مسلم به . قال: خرج رسول الله ﷺ على أصحابه، فقرأ عليهم سورة الرحمن، فذكره، ثم قال الترمذي: "غريب لا نعرفه إلا من حديث الوليد، عن زهير" كذا قال. وقد رواه البيهقي من حديث مروان بن محمد الطاطري، عن زهير بن محمد، به مثله .
Bunu Tirmizî de tefsir bölümünde Ebû Müslim Abdurrahmân b. Vâkıd'dan, o da el-Velîd b. Müslim'den aynı senedle rivayet etmiştir . Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbının yanına çıktı ve onlara Rahmân sûresini okudu... deyip hadisi zikretti. Sonra Tirmizî: “Bu garip bir hadistir, bunu sadece Velîd'in Züheyr'den olan hadisi olarak biliyoruz” demiştir. O böyle demiştir; oysa el-Beyhakī bunu Mervân b. Muhammed et-Tâtırî hadisinden, o da Züheyr b. Muhammed'den benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقوله: (فَلَمَّا قُضِيَ) أي: فرغ. كقوله: {فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ} [الجمعة: ١٠]، {فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ} [فصلت: ١٢]، {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ} [البقرة: ٢٠٠] (وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ) أي: رجعوا إلى قومهم فأنذروهم ما سمعوه من رسول الله ﷺ، كقوله: {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} [التوبة: ١٢٢].
Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا قُضِيَ } “[Okuma] bitirilince” buyruğu, yani: sona erince [demektir]. Nitekim: { فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ } “Namaz kılınınca” [el-Cum'a: 10], { فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı” [Fussilet: 12], { فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “İbadetlerinizi bitirdiğinizde” [el-Bakara: 200] buyruklarında da bu anlamdadır. { وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “Uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” buyruğu ise; yani kavimlerine dönüp Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittikleri şeylerle onları uyardılar; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “...dinde derinleşsinler ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarsınlar ki sakınsınlar” [et-Tevbe: 122] buyruğu gibidir.
وقد استدل بهذه الآية على أنه في الجن نُذُرٌ، وليس فيهم رسل: ولا شك أن الجن لم يبعث الله منهم رسولا؛ لقوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩]، وقال {وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ} [الفرقان: ٢٠]، وقال عن إبراهيم الخليل: {وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ} [العنكبوت: ٢٧].
Bu ayetten, cinler arasında uyarıcılar (nüzür) bulunduğu, fakat onlardan resuller bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Şüphe yok ki Allah Teâlâ cinlerden bir resul göndermemiştir; zira şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلا رِجَالا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik” [Yûsuf: 109]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الأَسْوَاقِ } “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı” [el-Furkān: 20]. Halil İbrâhim hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Onun soyuna peygamberliği ve kitabı verdik” [el-Ankebût: 27].
فكل نبي بعثه الله بعد إبراهيم فمن ذريته وسلالته، فأما قوله تعالى في [سورة] الأنعام: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} [الأنعام: ١٣٠]، فالمراد من مجموع الجنسين، فيصدق على أحدهما وهو الإنس، كقوله: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٢٢] أي: أحدهما. ثم إنه تعالى فسر إنذار الجن لقومهم فقال مخبرًا عنهم: (قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنزلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى [مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ])، ولم يذكروا عيسى؛ لأن عيسى، ﵇، أنزل عليه الإنجيل فيه مواعظ وترقيقات وقليل من التحليل والتحريم، وهو في الحقيقة كالمتمم لشريعة التوراة، فالعمدة هو التوراة؛ فلهذا قالوا: أنزل من بعد موسى. وهكذا قال ورقة بن نوفل، حين أخبره النبي
Dolayısıyla İbrâhim'den sonra Allah'ın gönderdiği her peygamber, onun zürriyetinden ve neslindendir. Allah Teâlâ'nın el-En‘âm [Suresi'nde] geçen: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size resuller gelmedi mi?” [el-En'âm: 130] buyruğuna gelince; buradaki maksat iki cinsin toplamıdır ve bu [ifade] ikisinden biri olan insanlara hamledilir. Nitekim: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [er-Rahmân: 22] ayetinde olduğu gibi; yani: ikisinden birinden [çıkar]. Sonra Allah Teâlâ, cinlerin kavimlerini uyarmalarını açıklayarak onlardan haber verip şöyle buyurmuştur: { قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنزلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “Dediler ki: Ey kavmimiz! Şüphesiz biz Mûsâ'dan sonra indirilen, [kendinden öncekileri doğrulayan ve hakka ileten] bir kitap dinledik”. Onlar Îsâ'yı zikretmediler; çünkü Îsâ'ya -aleyhisselâm- indirilen İncil'de vaazlar, kalbi inceltici öğütler ile helal ve harama dair az [sayıda] hüküm bulunmaktaydı. O, gerçekte Tevrat şeriatını tamamlayıcı gibiydi; dolayısıyla asıl dayanak Tevrat'tı. İşte bu yüzden: “Mûsâ'dan sonra indirilen” dediler. Nitekim Peygamber
ﷺ بقصة نزول جبريل [﵇] عليه أول مرة، فقال: بَخ بَخ، هذا الناموس الذي كان يأتي موسى، يا ليتني أكون فيها جَذَعًا.
kendisine Cebrâîl'in [aleyhisselâm] ilk iniş kıssasını haber verdiğinde Varaka b. Nevfel de şöyle demişti: “Bravo, bravo! Bu, Mûsâ'ya gelen Nâmûs'tur (Cebrail'dir). Keşke o [davet günlerinde] genç bir yiğit olsaydım!”
(مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ) أي: من الكتب المنزلة قبله على الأنبياء. وقولهم: (يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ) أي: في الاعتقاد والإخبار، (وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ) في الأعمال، فإن القرآن يشتمل على شيئين خبر وطلب ، فخبره صدق، وطلبه عدل، كما قال: {وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} [الأنعام: ١١٥]، وقال {هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ} [التوبة: ٣٣]، فالهدى هو: العلم النافع، ودين الحق: هو العمل الصالح. وهكذا قالت الجن: (يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ) في الاعتقادات، (وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: في العمليات.
{ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayan”, yani: kendisinden önce peygamberlere indirilen kitapları [doğrulayan]. Onların: { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “hakka ileten” sözleri, yani: inançta ve haberlerde [hakka ileten]; { وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru bir yola [ileten]” sözleri de amellerde [dosdoğru yola ileten demektir]. Zira Kur'an iki şeyi kapsar : Haber ve talep (emir-yasak) . Onun haberi doğru, talebi ise adalettir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا } “Rabbinin sözü, doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” [el-En'âm: 115]. Yine şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ } “O, Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderendir” [et-Tevbe: 33]. Hidayet, faydalı ilimdir; hak din ise salih ameldir. Nitekim cinler de: { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } “hakka ileten”, yani inançlarda [hakka]; { وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru bir yola [ileten]”, yani amellerde [dosdoğru yola ileten] demişlerdir.
(يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ) فيه دلالة على أنه تعالى أرسل محمدًا صلوات الله وسلامه عليه إلى الثقلين الإنس والجن حيث دعاهم إلى الله، وقرأ عليهم السورة التي فيها خطاب الفريقين، وتكليفهم ووعدهم ووعيدهم، وهي سورة الرحمن؛ ولهذا قال (أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ)
{ يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun” buyruğunda, Allah Teâlâ'nın Muhammed'i -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- iki topluluğa, yani insanlara ve cinlere gönderdiğine delil vardır; nitekim o, onları Allah'a davet etmiş ve onlara her iki fırkaya hitabı, onların yükümlülüklerini, vaad ve tehditlerini içeren sûreyi, yani Rahmân sûresini okumuştur. İşte bu yüzden [cinler] şöyle demiştir : { أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ } “Allah'ın davetçisine uyun ve ona iman edin”.
وقوله: (يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ) قيل: إن "من" هاهنا زائدة وفيه نظر؛ لأن زيادتها في الإثبات قليل، وقيل: إنها على بابها للتبغيض، (وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ) أي: ويقيكم من عذابه الأليم.
Allah Teâlâ'nın: { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “[Böyle yapın ki Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” buyruğu hakkında: Buradaki "min" (مِنْ) harf-i cerinin zâid olduğu söylenmiştir; fakat bunda tutarsızlık vardır, zira olumlu cümlede onun zâid olması azdır. Kendi asıl anlamında olup teb'îz (bazılık/kısmilik) bildirdiği de söylenmiştir. { وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “ve sizi elem dolu bir azaptan korusun” buyruğu ise, yani sizi O'nun elem verici azabından korusun [demektir].
وقد استدل بهذه الآية من ذهب من العلماء إلى أن الجن المؤمنين لا يدخلون الجنة، وإنما جزاء صالحيهم أن يجاروا من عذاب النار يوم القيامة؛ ولهذا قالوا هذا في هذا المقام، وهو مقام تبجح ومبالغة فلو كان لهم جزاء على الإيمان أعلى من هذا لأوشك أن يذكروه.
Âlimlerden, mümin cinlerin cennete girmeyeceğini, sâlih olanlarının mükâfatının kıyamet gününde sadece cehennem azabından kurtarılmak olduğunu savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Zira onlar bunu sevinçle övünme ve teşvik makamında söylemişlerdir; şayet iman karşılığında bundan daha üstün bir mükâfatları olsaydı onu mutlaka zikrederlerdi.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي قال: حدثت عن جرير، عن ليث، عن مجاهد، عن ابن عباس قال: لا يدخل مؤمنو الجن الجنة؛ لأنهم من ذرية إبليس، ولا تدخل ذرية إبليس الجنة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Cerîr'den rivayetle bana anlatıldı, o Leys'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Mümin cinler cennete girmez; çünkü onlar İblîs'in soyundandır, İblîs'in soyu ise cennete girmez.”
والحق أن مُؤمِنَهم كمؤمني الإنس يدخلون الجنة، كما هو مذهب جماعة من السلف، وقد استدل بعضهم لهذا بقوله: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ} [الرحمن: ٧٤]، وفي هذا الاستدلال نظر، وأحسن منه قوله تعالى: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} [الرحمن: ٤٦، ٤٧]، فقد امتن تعالى على الثقلين بأن جعل جزاء محسنهم الجنة، وقد قابلت الجِنّ هذه الآية بالشكر القولي أبلغ من الإنس، فقالوا: "ولا بِشَيء من آلائك ربنا نكذب، فلك الحمد" فلم يكن تعالى ليمتنّ عليهم بجزاء لا يحصل لهم، وأيضا فإنه إذا كان يجازي كافرهم بالنار -وهو مقام عدل-فَلأنْ يجازي مؤمنهم بالجنة -وهو مقام فَضْل-بطريق الأولى والأحرى. ومما يدل أيضا على ذلك عمومُ قوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا} [الكهف: ١٠٧]، وما
Hak olan şudur ki, Selef'ten bir topluluğun benimsediği görüş üzere, onların (cinlerin) müminleri de insanların müminleri gibi cennete girecektir. Bazıları buna [Allah Teâlâ'nın]: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } [Rahmân: 74] “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur” kavlini delil getirmiştir; ancak bu delil getirmede eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır. Bundan daha güzeli ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } [Rahmân: 46, 47] “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır. O halde Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalanlayabilirsiniz?” Zira Allah Teâlâ, iyilik yapanlarının mükâfatını cennet kılarak her iki zümreye (insanlara ve cinlere) lütufta bulunmuştur. Cinler bu ayeti, insanlardan daha beliğ bir şekilde sözlü şükürle karşılayıp: «Ey Rabbimiz, Senin hiçbir nimetini yalanlamıyoruz; hamd Sana mahsustur» demişlerdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ, kendilerine nasip olmayacak bir mükâfatla onlara lütufta bulunacak değildir. Ayrıca, eğer onların kâfirlerini cehennemle cezalandırıyorsa -ki bu bir adalet makamıdır-, müminlerini cennetle mükâfatlandırması -ki bu bir lütuf makamıdır- evleviyetle ve öncelikle geçerlidir. Yine buna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu ayetinin umumî (kapsayıcı) oluşudur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا } [Kehf: 107] “Şüphesiz iman edip sâlih ameller işleyenler için bir konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır” ve
أشبه ذلك من الآيات. وقد أفردت هذه المسألة في جزء على حدة، ولله الحمد والمنة. وهذه الجنة لا يزال فيها فضل حتى ينشئ الله لها خلقا، أفلا يسكنها من آمن به وعمل له صالحا؟ وما ذكروه هاهنا من الجزاء على الإيمان من تكفير الذنوب والإجارة من العذاب الأليم، هو يستلزم دخول الجنة؛ لأنه ليس في الآخرة إلا الجنة أو النار، فمن أجير من النار دخل الجنة لا محالة. ولم يرد معنا نص صريح ولا ظاهر عن الشارع أن مؤمني الجن لا يدخلون الجنة وإن أجيروا من النار، ولو صح لقلنا به، والله أعلم. وهذا نوح، ﵇، يقول لقومه: {يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [نوح: ٤]، ولا خلاف أن مؤمني قومه في الجنة، فكذلك هؤلاء. وقد حكي فيهم أقوال غريبة فعن عُمَر بن عبد العزيز: أنهم لا يدخلون بُحْبُوحَةَ الجنة، وإنما يكونون في رَبَضها وحولها وفي أرجائها. ومن الناس من زعم أنهم في الجنة يراهم بنو آدم ولا يرون هم بني آدم عكس ما كانوا عليه في الدار الدنيا. ومن الناس من قال: لا يأكلون في الجنة ولا يشربون، وإنما يلهمون التسبيح والتحميد والتقديس، عِوَضا عن الطعام والشراب كالملائكة، لأنهم من جنسهم. وكل هذه الأقوال فيها نظر، ولا دليل عليها.
bunun benzeri ayetlerin genel anlamı da buna delalet etmektedir. Bu meseleyi müstakil bir cüzde ele almıştım; hamd ve lütuf Allah'a mahsustur. Kaldı ki cennette, Allah onun için yeni bir yaratılış var edinceye kadar fazlalık (boş yer) kalacaktır; hal böyleyken O'na iman edip O'nun rızası için salih amel işleyen kimse oraya yerleşmez mi? Burada iman karşılığı mükâfat olarak zikrettikleri günahların bağışlanması ve elem verici azaptan kurtarılma, cennete girmeyi gerektirir; çünkü ahirette cennet veya cehennemden başka bir yer yoktur. Dolayısıyla ateşten kurtarılan kimse muhakkak cennete girer. Şâri'den (Allah ve Resûlü'nden), ateşten kurtarılsalar bile mümin cinlerin cennete girmeyeceğine dair elimize ulaşan sarih veya zâhir hiçbir nass bulunmamaktadır ; şayet sahih bir nass olsaydı biz de onu söylerdik, en doğrusunu Allah bilir. Nitekim Nûh aleyhisselâm da kavmine: { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “[Böylece O,] sizin günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelesin” [Nûh: 4] demektedir . Onun kavminin müminlerinin cennette olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur; dolayısıyla bunlar da öyledir. Onlar hakkında garip görüşler de nakledilmiştir: Ömer b. Abdülazîz'den, onların cennetin tam ortasına (en güzel yerine) girmeyecekleri, bilakis çevresinde, etrafında ve kenarlarında olacakları rivayet edilmiştir. İnsanlardan bazıları, dünyadaki durumun aksine cennette Âdemoğullarının onları göreceğini, fakat onların Âdemoğullarını göremeyeceğini iddia etmiştir. Bazı insanlar da: “Cennette yemez ve içmezler; melekler gibi yeme ve içme yerine tesbih, tahmid ve takdis ile ilham olunurlar, çünkü onlar meleklerin cinsindendir” demişlerdir. Bütün bu görüşlerde tutarsızlık vardır ve bunlara dair hiçbir delil yoktur.
ثم قال مخبرا عنه: (وَمَنْ لا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأرْضِ) أي: بل قدرة الله شاملة له ومحيطة به، (وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَولِيَاءُ) أي: لا يجيرهم منه أحدٌ (أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ) وهذا مقامُ تهديد وترهيب، فَدَعَوا قومهم بالترغيب والترهيب؛ ولهذا نجع في كثير منهم، وجاؤوا إلى رسول الله ﷺ وفودا وفودا، كما تقدم بيانه.
Sonra ondan haber vererek şöyle buyurdu: { وَمَنْ لا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الأرْضِ } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa, yeryüzünde [Allah'ı] âciz bırakamaz”, yani: bilakis Allah'ın kudreti onu kuşatıcı ve içine alıcıdır. { وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَولِيَاءُ } “Ve onun O'ndan başka dostları da yoktur”, yani: onları O'ndan hiç kimse kurtaramaz. { أُولَئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler”. Bu bir tehdit ve sakındırma makamıdır. Böylece onlar kavimlerini hem teşvik (rağbet) hem de korkutma (terhib) yoluyla davet etmişlerdir. Bu sebeple davetleri birçoğunda etkili olmuş ve daha önce açıklandığı üzere akın akın heyetler halinde Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelmişlerdir.
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥)}.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥) } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet! Şüphesiz O, her şeye kadirdir. (33) İnkâr edenlerin ateşe sunulacakları gün [onlara]: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]. Onlar: 'Evet, Rabbimize andolsun ki [gerçekmiş]!' derler. [Allah da]: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!' buyurur. (34) O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret; onlar için acele etme. Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu] bir tebliğdir. Hiç yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası helak edilir mi? (35)”
يقول تعالى: (أَوَلَمْ يَرَوْا) أي: هؤلاء المنكرون للبعث يوم القيامة، المستبعدون لقيام الأجساد يوم المعاد (أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ) أي: ولم يَكْرثهُ خَلْقُهن، بل قال لها: "كوني" فكانت، بلا ممانعة ولا مخالفة، بل طائعة مجيبة خائفة وجلة، أفليس ذلك بقادر على أن يحيي الموتى؟ كما قال في الآية الأخرى: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} [غافر: ٥٧]، ولهذا قال: (بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ).
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Görmediler mi?” Yani: Kıyamet günü dirilmeyi inkâr eden, dönüş gününde bedenlerin [yeniden] ayağa kalkmasını uzak gören şu kimseler, { أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ } “gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın” -yani onları yaratmak Kendisine ağır gelmeyen, bilakis onlara: "Ol" deyince hiçbir direnç ve muhalefet olmaksızın, boyun eğerek, icabet ederek, korkup ürpererek var oluveren [Allah'ın]- ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu [görmediler mi]? Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } [Gâfir: 57] “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür. Fakat insanların çoğu bilmezler.” İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: { بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Evet, şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir.”
ثم قال متهددا ومتوعدا لمن كفر به: (وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ) أي: يقال لهم: أما هذا حق؟ أفسحر هذا؟ أم أنتم لا تبصرون؟ (قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا) أي: لا يسعهم إلا الاعتراف، (قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ) ثم قال تعالى آمرا رسوله ﷺ بالصبر على تكذيب من كذبه من قومه، (فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ) أي: على تكذيب قومهم لهم. وقد اختلفوا في تعداد أولي العزم على أقوال، وأشهرها أنهم: نوح، وإبراهيم، وموسى، وعيسى، وخاتم الأنبياء كلهم محمد ﷺ، قد نص الله على أسمائهم من بين الأنبياء في آيتين من سُورَتَي "الأحزاب" و "الشورى"، وقد يحتمل أن يكون المراد بأولي العزم جميع الرّسُل، وتكون (مِنَ) في قوله: (مِنَ الرُّسُلِ) لبيان الجنس، والله أعلم. وقد قال ابن أبي حاتم:
Sonra Kendisini inkâr edenleri tehdit ve ikaz ederek şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacakları gün: 'Bu gerçek değil miymiş?' [denir]”, yani onlara: “Bu hak değil miymiş? Bu bir büyü müdür, yoksa siz görmüyor musunuz?” denir. { قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا } “Onlar: 'Evet, Rabbimize andolsun ki [gerçekmiş]!' derler”, yani itiraf etmekten başka çare bulamazlar. { قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “[Allah da]: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!' buyurur”. Sonra Allah Teâlâ, kavminden kendisini yalanlayanların bu yalanlamalarına karşı sabretmesini Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem emrederek şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret”, yani kavimlerinin kendilerini yalanlamalarına karşı [sabret]. Ulü'l-azm (azim sahibi) peygamberlerin kimler olduğu hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür; bunların en meşhuru şunlardır: Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ ve bütün peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem. Allah Teâlâ, peygamberler arasından bu isimleri el-Ahzâb ve eş-Şûrâ sûrelerindeki iki ayette açıkça belirtmiştir . Ulü'l-azm ile bütün peygamberlerin kastedilmiş olması ve { مِنَ الرُّسُلِ } “peygamberlerden” ifadesindeki “min” (مِنْ) edatının beyân-ı cins (türü açıklama) için olması da muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن الحجاج الحضرمي، حدثنا السري بن حَيَّان، حدثنا عباد بن عباد، حدثنا مجالد بن سعيد، عن الشعبي، عن مسروق قال: قالت لي عائشة [﵂] : ظل رسول الله ﷺ صائما ثم طواه، ثم ظل صائما ثم طواه، ثم ظل صائما، [ثم] قال: "يا عائشة، إن الدنيا لا تنبغي لمحمد ولا لآل محمد. يا عائشة، إن الله لم يرض من أولي العزم من الرسل إلا بالصبر على مكروهها والصبر عن محبوبها، ثم لم يرض مني إلا أن يكلفني ما كلفهم، فقال: (فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ) وإني -والله-لأصبرن كما صبروا جَهدي، ولا قوة إلا بالله"
Bize Muhammed b. el-Haccâc el-Hadramî anlattı, bize es-Serî b. Hayyân anlattı, bize Abbâd b. Abbâd anlattı, bize Mücâlid b. Saîd, Şa'bî'den, o Mesrûk'tan anlattı; dedi ki: Âişe [radıyallâhu anhâ] bana şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oruç tuttu, sonra iftar etmeden peş peşe oruca devam etti (visâl yaptı); sonra yine oruca devam etti ve iftar etmedi; sonra yine oruç tuttu [sonra] şöyle buyurdu: “Ey Âişe! Dünya ne Muhammed'e ne de Muhammed'in âline yakışır. Ey Âişe! Allah, azim sahibi peygamberlerden sadece dünyanın sıkıntılarına sabretmelerine ve sevimli şeylerinden uzak durmaya sabretmelerine razı oldu. Sonra benden de ancak onları mükellef tuttuğu şeyle beni mükellef kılmaya razı oldu ve: { فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” buyurdu. Vallahi ben de gücüm yettiğince onların sabrettiği gibi sabredeceğim; güç ve kuvvet ancak Allah'tandır” .
(وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ) أي: لا تستعجل لهم حلول العقوبة بهم، كقوله: {وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلا} [المزمل: ١١]، وكقوله {فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا} [الطارق: ١٧].
{ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “onlar için acele etme”, yani üzerlerine azabın inmesi konusunda acele etme; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلا } “Nimet içinde yüzen o yalanlayıcıları bana bırak ve onlara biraz mühlet ver” [el-Müzzemmil: 11] ve: { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا } “Kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” [et-Târık: 17] buyrukları gibidir.
(كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ)، كقوله {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا} [النازعات: ٤٦]، وكقوله {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} [يونس: ٤٥]، [وحاصل ذلك أنهم استقصروا مدة لبثهم في الدنيا وفي البرزخ حين عاينوا يوم القيامة وشدائدها وطولها] .
{ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ } “Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar”; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا } “Onu gördükleri gün sanki [dünyada] bir akşam veya bir kuşluk vaktinden fazla kalmamış gibi olurlar” [en-Nâziât: 46]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Onları bir araya toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yola girmeyenler gerçekten hüsrana uğramışlardır” [Yûnus: 45]. [Bunun özeti şudur: Kıyamet gününü, onun şiddetini ve uzunluğunu bizzat gördüklerinde dünyada ve berzah aleminde kaldıkları süreyi pek kısa bulurlar] .
وقوله: (بَلاغٌ) قال ابن جرير: يحتمل معنيين، أحدهما: أن يكون تقديره: وذلك لَبثَ بلاغ. والآخر: أن يكون تقديره: هذا القرآن بلاغ.
Allah Teâlâ'nın: { بَلاغٌ } “[Bu] bir tebliğdir / yetecek kadardır” buyruğu hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu iki anlama muhtemeldir: Birincisi, takdiri: “İşte bu kalış, [maksada ulaştıracak] bir yetinmedir” şeklinde olmasıdır. Diğeri ise takdirinin: “Bu Kur'an bir tebliğdir (duyurudur)” şeklinde olmasıdır.
وقوله: (فَهَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ) أي: لا يهلك على الله إلا هالك، وهذا من عدله تعالى أنه لا يعذب إلا من يستحق العذاب.
{ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ } “Hiç yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası helak edilir mi?” buyruğu, yani: helak olmayı hak edenden başkası Allah'ın katında helak olmaz. Bu da Allah Teâlâ'nın adaletindendir; zira O, yalnızca azabı hak eden kimseye azap eder.
آخر تفسير سورة الأحقاف
Ahkâf Suresi tefsirinin sonu.