Binûn

Fetih Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الرابع: هم أهل فارس. رواه علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس، وبه يقول عطاء، ومجاهد، وعكرمة -في إحدى الروايات عنه.

Dördüncüsü: Onların Fars ehli olduğudur. Bunu Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan rivâyet etmiştir; Atâ, Mücâhid ve kendisinden gelen bir rivâyette İkrime de bu görüştedir.

وقال كعب الأحبار: هم الروم. وعن ابن أبي ليلى، وعطاء، والحسن، وقتادة: هم فارس والروم. وعن مجاهد: هم أهل الأوثان. وعنه أيضا: هم رجال أولو بأس شديد، ولم يعين فرقة. وبه يقول ابن جريج، وهو اختيار ابن جرير.

Ka'b el-Ahbâr ise: "Onlar Rumlardır" demiştir. İbn Ebî Leylâ, Atâ, Hasan ve Katâde'den: "Onlar Fars ve Rumlardır" dediği nakledilmiştir. Mücâhid'den: "Onlar putperestlerdir" rivâyeti gelmiştir. Yine ondan: "Onlar çok güçlü ve zorlu adamlardır" dediği ve belirli bir fırkayı tayin etmediği rivâyet edilmiştir. İbn Cüreyc de bu görüştedir ve İbn Cerîr'in tercihi de budur.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الأشج، حدثنا عبد الرحمن بن الحسن القواريري، عن مَعْمَر، عن

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Eşecc anlattı, bize Abdurrahmân b. el-Hasan el-Kavârîrî anlattı, Ma'mer'den, o da

الزهري، في قوله: (سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) قال: لم يأت أولئك بعد.

Zührî'den (سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar henüz gelmedi."

وحدثنا أبي، حدثنا ابن أبي عمر، حدثنا سفيان، عن ابن أبي خالد، عن أبيه، عن أبي هريرة في قوله: (سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) قال: هم البارزون.

Bize babam anlattı, bize İbn Ebî Ömer anlattı, bize Süfyân, İbn Ebî Hâlid'den, o babasından, o Ebû Hureyre'den (سَتُدْعَوْنَ إِلَى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ) kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onlar Bârizîlerdir."

قال: وحدثنا سفيان، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "لا تقوم الساعة حتى تقاتلوا قوما صغار الأعين، ذلف الآنف، كأن وجوههم المجانّ المطرقة". قال سفيان: هم الترك .

[İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Bize Süfyân, Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu anlattı: "Gözleri küçük, burunları basık, yüzleri kat kat dövülmüş kalkanlar gibi olan bir kavimle savaşmadıkça kıyamet kopmaz." Süfyân: "Onlar Türklerdir" demiştir .

قال ابن أبي عمر: وجدت في مكان آخر: ابن أبي خالد عن أبيه قال: نزل علينا أبو هريرة ففسر قول رسول الله ﷺ: "تقاتلون قومًا نعالهم الشَّعْر" قال: هم البارزون، يعني الأكراد .

İbn Ebî Ömer dedi ki: Başka bir yerde şöyle buldum: İbn Ebî Hâlid babasından nakletti, o şöyle dedi: Ebû Hureyre bize misafir oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Ayakkabıları kıldan olan bir kavimle savaşacaksınız" hadisini açıklayarak: "Onlar Bârizîlerdir, yani Kürtlerdir" dedi .

وقوله: (تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ) يعني: يشرع لكم جهادهم وقتالهم، فلا يزال ذلك مستمرا عليهم، ولكم النصرة عليهم، أو يسلمون فيدخلون في دينكم بلا قتال بل باختيار.

(تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ) kavli ise şu demektir: Onlarla cihad etmeniz ve savaşmanız size meşru kılınacaktır; böylece bu durum onlara karşı sürekli devam edecek ve onlara karşı zafer sizin olacaktır yahut savaşsız, bilakis kendi tercihleriyle Müslüman olup dininize gireceklerdir.

ثم قال: (فَإِنْ تُطِيعُوا) أي: تستجيبوا وتنفروا في الجهاد وتؤدوا الذي عليكم فيه، (يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ) يعني: زمن الحديبية، حيث دعيتم فتخلفتم، (يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا).

Sonra şöyle buyurdu: (فَإِنْ تُطِيعُوا) Yani: [çağrıya] icabet eder, cihada çıkar ve bu hususta üzerinize düşeni yerine getirirseniz, (يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ) yani davet edildiğiniz halde geri kaldığınız Hudeybiye zamanında olduğu gibi yüz çevirirseniz, (يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) [sizi elem dolu bir azap ile cezalandırır].

ثم ذكر الأعذار في ترك الجهاد، فمنها لازم كالعمى والعرج المستمر، وعارض كالمرض الذي يطرأ أياما ثم يزول، فهو في حال مرضه ملحق بذوي الأعذار اللازمة حتى يبرأ.

Ardından cihadı terk etmedeki mazeretleri zikretti; bunlardan körlük ve kalıcı topallık gibi sürekli olanlar vardır, hastalık gibi birkaç gün ortaya çıkıp sonra geçen geçici olanlar da vardır. O kimse, iyileşinceye kadar hastalığı süresince sürekli mazeret sahiplerine dâhil edilir.

ثم قال تعالى مرغبا في الجهاد وطاعة الله ورسوله: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ) أي: ينكل عن الجهاد، ويقبل على المعاش (يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا) في الدنيا بالمذلة، وفي الآخرة بالنار.

Sonra Yüce Allah cihada ve Allah'a ve Resûlü'ne itaate teşvik ederek şöyle buyurdu: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ) Yani: Cihaddan geri durur ve geçim telaşına yönelirse, (يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا) dünyada zilletle, ahirette ise ateşle [onu elem dolu bir azap ile cezalandırır].

{لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (١٨) وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٩)}

{لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (١٨) وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا (١٩)} “Andolsun ki, o ağacın altında sana biat ederlerken Allah o müminlerden razı olmuştur; kalplerinde olanı bilmiş, üzerlerine sekînet (huzur ve güven) indirmiş ve onları yakın bir fetihle ödüllendirmiştir. (18) Ve elde edecekleri birçok ganimetlerle de. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (19)”

يخبر تعالى عن رضاه عن المؤمنين الذين بايعوا رسول الله ﷺ تحت الشجرة، وقد تقدم ذكر عدتهم، وأنهم كانوا ألفا وأربعمائة، وأن الشجرة كانت سمرة بأرض الحديبية.

Yüce Allah, ağacın altında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat eden müminlerden razı olduğunu haber vermektedir. Onların sayısı daha önce zikredilmişti; bin dört yüz kişi idiler. Ağaç ise Hudeybiye arazisinde bulunan bir semüre (dikenli akasya) ağacıydı.

قال البخاري: حدثنا محمود، حدثنا عبيد الله، عن إسرائيل، عن طارق بن عبد الرحمن قال: انطلقت حاجًا فمررت بقوم يصلون، فقلت ما هذا المسجد؟ قالوا: هذه الشجرة، حيث بايع رسول الله ﷺ بيعة الرضوان، فأتيت سعيد بن المسيب فأخبرته، فقال سعيد: حدثني أبي أنه كان فيمن بايع رسول الله ﷺ تحت الشجرة. قال: فلما خرجنا من العام المقبل نسيناها فلم نقدر عليها، فقال سعيد: إن أصحاب محمد ﷺ لم يعلموها وعلمتموها أنتم، فأنتم أعلم .

Buhârî dedi ki: Bize Mahmûd anlattı, bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o Târık b. Abdirrahman'dan anlattı, o şöyle dedi: Hac yapmak üzere yola çıktım, namaz kılan bir topluluğa rastladım ve: "Bu mescid nedir?" dedim . Onlar: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rıdvân Biatı'nı yaptığı ağaçtır" dediler. Bunun üzerine Saîd b. el-Müseyyeb'e gelip ona [durumu] haber verdim. Saîd dedi ki: Babam bana ağacın altında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenler arasında olduğunu anlattı ve şöyle dedi: "Ertesi yıl çıktığımızda o ağacı unuttuk ve yerini tespit edemedik." Saîd şöyle dedi: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri onu bilemedi de siz mi bildiniz? Demek siz daha iyi biliyorsunuz!" .

وقوله: (فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ) أي: من الصدق والوفاء، والسمع والطاعة، (فَأَنزلَ السَّكِينَةَ): وهي الطمأنينة، (عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا): وهو ما أجرى الله على أيديهم من الصلح بينهم وبين أعدائهم، وما حصل بذلك من الخير العام المستمر المتصل بفتح خيبر وفتح مكة، ثم فتح سائر البلاد والأقاليم عليهم، وما حصل لهم من العز والنصر والرفعة في الدنيا والآخرة؛ ولهذا قال: (وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا)

(فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ) kavli yani; doğruluk, vefa, işitip itaat etme [kararlılığını bilmiş], (فَأَنزلَ السَّكِينَةَ): o da iç huzuru ve güvendir, (عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا): bu da Allah'ın onların eliyle düşmanları arasında gerçekleştirdiği barış antlaşması ve bunun sonucunda Hayber'in ve Mekke'nin fethiyle bağlantılı olarak ortaya çıkan, ardından da diğer beldelerin ve diyarların onların fethine açılmasıyla devam eden umumi hayır ve dünyada ve ahirette elde ettikleri izzet, zafer ve yüceliktir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا)

قال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى بن سعيد القطان، حدثنا عبيد الله بن موسى، أخبرنا موسى، أخبرنا موسى -يعني ابن عبيدة-حدثني إياس بن سلمة، عن أبيه، قال: بينما نحن قائلون. إذ نادى منادي رسول الله ﷺ: أيها الناس، البيعة البيعة، نزل روح القدس. قال: فَثُرنا إلى رسول الله ﷺ وهو تحت شجرة سمرة فبايعناه، فذلك قول الله تعالى : (لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ) [قال] : فبايع لعثمان بإحد يديه على الأخرى، فقال الناس: هنيئا لابن عفان، طوف بالبيت ونحن هاهنا. فقال رسول الله ﷺ: "لو مكث كذا كذا سنة ما طاف حتى أطوف" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki : Bize Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ b. Saîd el-Kattân anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, bize Mûsâ haber verdi, bize Mûsâ -yani İbn Ubeyde- haber verdi, bana İyâs b. Seleme babasından anlattı, o şöyle dedi: Biz kaylûle (öğle uykusu) yaparken aniden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi şöyle seslendi: "Ey insanlar, biat edin, biat edin! Rûhu'l-Kudüs indi." Dedi ki: Hemen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına koştuk, o bir semure ağacının altındaydı ve ona biat ettik. İşte Yüce Allah'ın şu kavli budur: (لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ) [Râvi] dedi ki : [Resûlullah] bir elini diğerinin üzerine koyarak Osman adına da biat etti. Bunun üzerine insanlar: "İbn Affân'a helâl olsun, biz burada iken o Beyt'i tavaf etti" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: "Şu kadar şu kadar sene kalsa bile, ben tavaf etmedikçe o tavaf etmezdi" buyurdu .

{وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢٠) وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١) وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا (٢٣) وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤)}

{وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢٠) وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢١) وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا (٢٢) سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا (٢٣) وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٢٤)} “Allah size, elde edeceğiniz birçok ganimet vaadetti de bunu size hemen peşin verdi ve insanların ellerini sizden çekti; [bu,] müminlere bir delil olsun ve sizi dosdoğru bir yola iletsin diye. Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın [kudretiyle] kuşattığı başka [ganimetler] de vardır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. Şayet inkâr edenler sizinle savaşsalardı, arkalarını dönüp kaçarlardı; sonra da ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirlerdi. Allah'ın öteden beri süregelen sünneti (kanunu) budur. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın. O, Mekke vadisinde, sizi onlara karşı muzaffer kıldıktan sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

قال مجاهد في قوله: (وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا): هي جميع المغانم إلى اليوم، (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) يعني: فتح خيبر.

Mücâhid (وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا) kavli hakkında şöyle demiştir: Bu, bugüne kadar olan bütün ganimetlerdir; (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) ise Hayber'in fethidir.

وروى العوفي عن ابن عباس: (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) يعني: صلح الحديبية.

Avfî, İbn Abbâs'tan: (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) ifadesinin Hudeybiye Barışı anlamına geldiğini rivâyet etmiştir.

(وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ) أي: لم ينلكم سوء مما كان أعداؤكم أضمروه لكم من المحاربة والقتال. وكذلك كف أيدي الناس [عنكم] الذين خلفتموهم وراء أظهركم عن عيالكم وحريمكم، (وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) أي: يعتبرون بذلك، فإن الله حافظهم وناصرهم على سائر الأعداء، مع قلة عددهم، وليعلموا بصنيع الله هذا بهم أنه العليم بعواقب الأمور، وأن الخيرة فيما يختاره لعباده المؤمنين وإن كرهوه في الظاهر، كما قال: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} [البقرة: ٢١٦].

(وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ) Yani: Düşmanlarınızın sizinle savaşma ve çarpışma hususunda içlerinde gizledikleri kötülüklerden hiçbir şey size ulaşmadı. Aynı şekilde arkanızda bıraktığınız çoluk çocuğunuza ve ailenize karşı da [diğer] insanların ellerini [sizden] çekti. (وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ) Yani: Müminler bundan ibret alsınlar; çünkü sayıca az olmalarına rağmen Allah onları korumuş ve diğer tüm düşmanlara karşı kendilerine yardım etmiştir. Ayrıca Allah'ın kendilerine yaptığı bu muameleden bilsinler ki O, işlerin sonunu hakkıyla bilendir ve mümin kulları görünüşte hoşlanmasalar bile onlar için hayırlı olanı seçendir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} [Bakara: 216] “Olur ki bir şeyden hoşlanmazsınız, oysa o sizin için hayırlıdır.”

(وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا) أي: بسبب انقيادكم لأمره واتباعكم طاعته، وموافقتكم رسوله .

(وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا) Yani: O'nun emrine boyun eğmeniz, O'na itaate uymanız ve Resûlü'ne mutabakat göstermeniz (uyum sağlamanız) sebebiyle [sizi dosdoğru bir yola iletir] .

وقوله: (وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا) أي: وغنيمة أخرى وفتحا آخر معينا لم تكونوا تقدرون عليها، قد يَسَّرها الله عليكم، وأحاط بها لكم، فإنه تعالى يرزق عباده المتقين له من حيث لا يحتسبون.

(وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا) kavli yani; henüz güç yetiremediğiniz başka bir ganimet ve muayyen bir fethi de Allah sizin için kolaylaştırmış ve onu sizin adınıza kuşatmıştır. Şüphesiz Yüce Allah, kendisinden sakınan kullarını hiç ummadıkları yerden rızıklandırır.

وقد اختلف المفسرون في هذه الغنيمة، ما المراد بها؟ فقال العَوْفي عن ابن عباس: هي خيبر. وهذا على قوله في قوله تعالى: (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) إنها صلح الحديبية. وقاله الضحاك، وابن إسحاق، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم.

Müfessirler bu ganimetin ne anlama geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Avfî, İbn Abbâs'tan bunun Hayber olduğunu nakletmiştir; bu görüş, Yüce Allah'ın (فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ) kavlinin Hudeybiye Barışı olduğu yönündeki görüşüne dayanır. Dahhâk, İbn İshâk ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de böyle demiştir.

وقال قتادة: هي مكة. واختاره ابن جرير.

Katâde: "O Mekke'dir" demiştir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir.

وقال ابن أبي ليلى، والحسن البصري: هي فارس والروم.

İbn Ebî Leylâ ve Hasan-ı Basrî: "O Fars ve Rum'dur" demişlerdir.

وقال مجاهد: هي كل فتح وغنيمة إلى يوم القيامة.

Mücâhid ise: "O, kıyamet gününe kadar gerçekleşecek her fetih ve ganimettir" demiştir.

وقال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة، عن سماك الحنفي، عن ابن عباس: (وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا) قال: هذه الفتوح التي تفتح إلى اليوم .

Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Şu'be, Simâk el-Hanefî'den, o İbn Abbâs'tan (وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bunlar bugüne kadar fethedilen fetihlerdir" .

وقوله: (وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الأدْبَارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) يقول تعالى مبشرا لعباده المؤمنين: بأنه لو ناجزهم المشركون لنصر الله رسوله وعباده المؤمنين عليهم، ولانهزم جيش الكفار فارا مدبرا لا يجدون وليا ولا نصيرا؛ لأنهم محاربون لله ولرسوله ولحزبه المؤمنين.

(وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الأدْبَارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيرًا) kavliyle Yüce Allah mümin kullarını müjdeleyerek bildiriyor ki: Eğer müşrikler onlarla savaşsalardı, Allah Resûlü'ne ve mümin kullarına onlara karşı mutlaka yardım ederdi; kâfirler ordusu da kaçıp arkalarını dönerlerdi ve kendilerine ne bir koruyucu ne de bir yardımcı bulabilirlerdi. Çünkü onlar Allah'a, Resûlü'ne ve O'nun mümin fırkasına karşı savaşmaktadırlar.

ثم قال: (سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا) أي: هذه سنة الله وعادته في خلقه، ما تقابل الكفر والإيمان في موطن فيصل إلى نصر الله الإيمان على الكفر، فرفع الحق ووضع الباطل، كما فعل تعالى يوم بدر بأوليائه المؤمنين نصرهم على أعدائه من المشركين، مع قلة عدد المسلمين وعُدَدهم، وكثرة المشركين وعددهم.

Daha sonra şöyle buyurdu: { سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا } “Allah'ın önceden beri süregelen sünneti budur. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.” Yani: Bu, Allah'ın yaratıkları hakkındaki sünneti ve âdetidir; küfür ile iman belirleyici bir mevkide karşı karşıya geldiklerinde mutlaka Allah imanı küfre karşı muzaffer kılmış, hakkı yüceltip batılı alçaltmıştır. Nitekim Yüce Allah Bedir günü de mümin dostlarına böyle yapmış; Müslümanların sayılarının ve teçhizatlarının azlığına, müşriklerin ise çokluğuna ve sayıca üstünlüğüne rağmen onları müşrik düşmanlarına karşı muzaffer kılmıştır.

وقوله: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا): هذا امتنان من الله على عباده المؤمنين حين كف أيدي المشركين عنهم، فلم يصل إليهم منهم سوء، وكفّ أيدي المؤمنين من المشركين فلم يقاتلوهم عند المسجد الحرام، بل صان كلا من الفريقين، وأوجد بينهم صلحا فيه خيَرَةٌ للمؤمنين، وعاقبة لهم في الدنيا والآخرة. وقد تقدم في حديث سلمة بن الأكوع حين جاءوا بأولئك السبعين الأسارى فأوثقوهم بين يدي رسول الله ﷺ فنظر إليهم وقال: "أرسلوهم يكن لهم بدء الفجور وثنَاه". قال: وفي ذلك أنزل الله: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ) الآية.

(وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا) kavli: Bu, müşriklerin ellerini müminlerden çektiği zaman Allah'ın mümin kullarına bir lütfudur; zira onlardan müminlere hiçbir kötülük ulaşmamış , aynı şekilde müminlerin ellerini de müşriklerden çekmiş ve Mescid-i Harâm'ın yanında onlarla savaşmamışlardır. Bilakis her iki tarafı da korumuş ve aralarında müminler için dünyada ve ahirette hayır ve güzel akıbet barındıran bir barış sağlamıştır. Seleme b. el-Ekva'ın hadisinde, o yetmiş esiri getirip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bağladıklarında, Resûlullah'ın onlara bakıp: "Onları salıverin; kötülüğün başlangıcı da tekrarı da onlara ait olsun" dediği daha önce geçmişti. Seleme dedi ki: Bunun üzerine Allah: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ) ayetini indirdi.

وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا حماد، عن ثابت، عن أنس بن مالك قال: لما كان يوم الحديبية هبط على رسول الله ﷺ وأصحابه ثمانون رجلا من أهل مكة في السلاح، من قبل جبل التنعيم، يريدون غرة رسول الله ﷺ، فدعا عليهم فأخذوا -قال عفان: فعفا عنهم-ونزلت هذه الآية: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ)

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hammâd, Sâbit'ten, o Enes b. Mâlik'ten anlattı, o şöyle dedi: Hudeybiye günü olunca, Ten'îm Dağı tarafından Mekke ehlinden seksen silahlı adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gafil avlamak isteyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbının üzerine indi. Resûlullah onlara beddua etti ve yakalandılar -Affân dedi ki: Sonra onları affetti- ve şu ayet indi: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ)

ورواه مسلم وأبو داود في سننه، والترمذي والنسائي في التفسير من سننيهما، من طرق، عن حماد بن سلمة، به .

Bunu Müslim ve Sünen'inde Ebû Dâvûd; Tirmizî ve Nesâî de Sünen'lerinin Tefsîr bölümünde Hammâd b. Seleme yoluyla muhtelif tariklerden rivâyet etmişlerdir .

وقال أحمد -أيضا-: حدثنا زيد بن الحباب، حدثنا الحسين بن واقد، حدثنا ثابت البُنَاني، عن عبد الله بن مُغَفَّل المُزَنِي قال: كنا مع رسول الله ﷺ في أصل الشجرة التي قال الله تعالى في القرآن، وكان يقع من أغصان تلك الشجرة على ظهر رسول الله ﷺ، وعلي بن أبي طالب. وسهيلُ بن عمرو بين يديه، فقال رسول الله ﷺ لعلي: "اكتب: بسم الله الرحمن الرحيم"، فأخذ سهيل بيده وقال: ما نعرف الرحمن الرحيم. اكتب في قضيتنا ما نعرف. قال: "اكتب باسمك اللهم"، وكتب: "هذا ما صالح عليه محمد رسول الله أهل مكة". فأمسك سهيل بن عمرو بيده وقال: لقد ظلمناك إن كنت رسوله، اكتب في قضيتنا ما نعرف. فقال: "اكتب هذا ما صالح عليه محمد بن عبد الله". فبينا نحن كذلك إذ خرج علينا ثلاثون شابا عليهم السلاح، فثاروا في وجوهنا، فدعا عليهم رسول الله ﷺ، فأخذ الله بأسماعهم، فقمنا إليهم فأخذناهم، فقال رسول الله ﷺ: "هل جئتم في عهد أحد؟ أو: هل جعل لكم أحد أمانا؟ " فقالوا: لا. فخلى سبيلهم، فأنزل الله: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا). رواه النسائي من حديث حسين بن واقد، به .

Ahmed yine şöyle dedi: Bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bize el-Hüseyn b. Vâkıd anlattı, bize Sâbit el-Bünânî, Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî'den anlattı, o şöyle dedi: Biz Allah Teâlâ'nın Kur'an'da bahsettiği ağacın dibinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik; o ağacın dalları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Ali b. Ebî Tâlib'in sırtına sarkıyordu. Süheyl b. Amr da onun önündeydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: "Yaz: Bismillâhirrahmânirrahîm" buyurdu. Süheyl onun elini tuttu ve: "Biz Rahmân ve Rahîm'i tanımıyoruz. Bizim aramızdaki sözleşmeye bildiğimiz şeyi yaz" dedi. [Resûlullah]: "Bismikellâhumme (Allah'ım senin isminle) yaz" buyurdu. Sonra: "Bu, Resûlullah Muhammed'in Mekke ehliyle yaptığı barış antlaşmasıdır" diye yazdırdı. Süheyl b. Amr onun elini tuttu ve: "Eğer senin O'nun Resûlü olduğunu kabul etseydik sana haksızlık etmiş olurduk; bizim aramızdaki sözleşmeye bildiğimiz şeyi yaz" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın yaptığı barış antlaşmasıdır, diye yaz" buyurdu. Biz bu haldeyken aniden üzerimize silahlı otuz genç çıktı ve yüzümüze karşı hücum ettiler . Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara beddua etti, Allah da onların işitme [ve hareket] duyularını bağladı. Kalkıp onları yakaladık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Birinin ahdiyle mi geldiniz? Yoksa biri size güvence mi verdi?" diye sordu. Onlar: "Hayır" dediler. Bunun üzerine yollarını açtı [onları serbest bıraktı] ve Allah: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا) ayetini indirdi. Bunu Nesâî, Hüseyn b. Vâkıd hadisinden bu şekilde rivâyet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن حُمَيْد، حدثنا يعقوب القُمّي، حدثنا جعفر، عن ابن أبْزَى قال: لما

İbn Cerîr şöyle dedi: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Ya'kūb el-Kummî anlattı, bize Ca'fer, İbn Ebzâ'dan anlattı, o şöyle dedi: Ne zaman ki

خرج النبي ﷺ بالهدي وانتهى إلى ذي الحليفة، قال له عمر: يا نبي الله، تدخل على قوم لك حَرْب بغير سلاح ولا كُرَاع؟ قال: فبعث إلى المدينة، فلم يدع فيها كراعا ولا سلاحا إلا حمله، فلما دنا من مكة منعوه أن يدخل، فسار حتى أتى منى، فنزل بمنى، فأتاه عينه أن عكرمة بن أبي جهل قد خرج عليك في خمسمائة، فقال لخالد بن الوليد: "يا خالد، هذا ابن عمك أتاك في الخيل" ، فقال خالد: أنا سيف الله، وسيف رسوله -فيومئذ سمي سيف الله-يا رسول الله، ارم بي أين شئت. فبعثه على خيل، فلقي عكرمة في الشعب فهزمه حتى أدخله حيطان مكة، ثم عاد في الثانية فهزمه حتى أدخله حيطان مكة، ثم عاد في الثالثة فهزمه حتى أدخله حيطان مكة، فأنزل الله: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ [مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ]) إلى: {عَذَابًا أَلِيمًا}. قال: فكف الله النبي عنهم من بعد أن أظفره عليهم لبقايا من المسلمين كانوا بقوا فيها كراهية أن تطأهم الخيل .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanlıklarla çıkıp Zülhuleyfe'ye vardığında Ömer ona: "Ey Allah'ın Peygamberi! Seninle savaş halinde olan bir topluluğun yanına silahsız ve atsız mı giriyorsun?" dedi. [İbn Ebzâ] dedi ki: Medine'ye haber gönderdi, orada ne kadar at ve silah varsa hiçbirini bırakmayıp taşıttı. Mekke'ye yaklaştığında girmesini engellediler; o da yürüyüp Mina'ya vardı ve Mina'da konakladı. Bu sırada gözcüsü gelip İkrime b. Ebî Cehl'in beş yüz kişiyle onun üzerine çıktığını haber verdi. Bunun üzerine Hâlid b. Velîd'e: "Ey Hâlid! İşte amcanın oğlu süvarilerle sana doğru geldi" buyurdu . Hâlid: "Ben Allah'ın kılıcıyım ve O'nun Resûlü'nün kılıcıyım -işte o gün 'Seyfullah' (Allah'ın kılıcı) diye isimlendirildi- Ey Allah'ın Resûlü! Beni dilediğin yere sevk et" dedi. Onu bir süvari birliğinin başında gönderdi; [Hâlid] İkrime ile dağ geçidinde karşılaştı ve onu bozguna uğratıp Mekke surlarının içine sokuncaya kadar sürdü; sonra ikinci kez dönüp geldiğinde yine bozguna uğratıp Mekke surlarının içine sokuncaya kadar sürdü; sonra üçüncü kez dönüp geldiğinde yine bozguna uğratıp Mekke surlarının içine sokuncaya kadar sürdü. Bunun üzerine Allah: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ [مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ]) ayetinden {عَذَابًا أَلِيمًا} “elem dolu bir azap” kavline kadar indirdi. Dedi ki: Allah, Mekke'de kalan bazı Müslümanların atların ayakları altında çiğnenmesini hoş görmediği için , onlara karşı zafer verdikten sonra Peygamber'in elini onlardan çekti.

ورواه ابن أبي حاتم عن ابن أبزى بنحوه. وهذا السياق فيه نظر؛ فإنه لا يجوز أن يكون عام الحديبية؛ لأن خالدا لم يكن أسلم؛ بل قد كان طليعة المشركين يومئذ، كما ثبت في الصحيح. ولا يجوز أن يكون في عمرة القضاء، لأنهم قاضوه على أن يأتي من العام المقبل فيعتمر ويقيم بمكة ثلاثة أيام، فلما قدم لم يمانعوه، ولا حاربوه ولا قاتلوه. فإن قيل: فيكون يوم الفتح؟ فالجواب: ولا يجوز أن يكون يوم الفتح؛ لأنه لم يسق عام الفتح هَديًا، وإنما جاء محاربا مقاتلا في جيش عَرَمْرَم، فهذا السياق فيه خلل، قد وقع فيه شيء فليتأمل، والله أعلم.

İbn Ebî Hâtim bunu İbn Ebzâ'dan benzer şekilde rivâyet etmiştir. Ancak bu rivâyet zincirinde ve metninde tenkide açık yönler vardır; zira bunun Hudeybiye yılında olması mümkün değildir, çünkü Hâlid o zaman henüz Müslüman olmamıştı; aksine Sahih'te sabit olduğu üzere o gün müşriklerin öncü birliğinin komutanıydı . Kazâ Umresi'nde olması da mümkün değildir, çünkü ertesi yıl gelip umre yapması ve Mekke'de üç gün kalması hususunda onunla anlaşmışlardı; nitekim geldiğinde ona engel olmadılar, onunla savaşmadılar ve çarpışmadılar. Eğer "Fetih günü müydü?" denilirse, cevap şudur: Fetih günü olması da mümkün değildir; çünkü Fetih yılında kurbanlık sevk etmemişti, aksine çok büyük bir ordu ile savaşçı olarak gelmişti. Dolayısıyla bu bağlamda bir aksaklık vardır, içine bir karışıklık girmiştir, üzerinde düşünülmelidir. En doğrusunu Allah bilir.

وقال ابن إسحاق: حدثني من لا أتهم، عن عكرمة مولى ابن عباس: أن قريشا بعثوا أربعين رجلا منهم أو خمسين، وأمروهم أن يطيفوا بعسكر رسول الله ﷺ ليصيبوا من أصحابه أحدًا، فأُخذُوا أخذًا، فأُتي بهم رسول الله ﷺ، فعفا عنهم وخلى سبيلهم، وقد كانوا رموا إلى عسكر رسول الله ﷺ بالحجارة والنبل. قال ابن إسحاق: وفي ذلك أنزل الله: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ) الآية .

İbn İshâk dedi ki: Bana itham altında olmayan biri, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den anlattı: Kureyş, kendilerinden kırk veya elli kişiyi gönderip ashâbından birine zarar vermeleri için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusunun etrafında dolaşmalarını emretmişti. Onlar yakalanıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildiler; o da onları affetti ve serbest bıraktı. Halbuki onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusuna taş ve ok atmışlardı . İbn İshâk dedi ki: İşte bunun hakkında Allah: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ) ayetini indirdi .

وقال قتادة: ذكر لنا أن رجلا يقال له: "ابن زُنَيْم" اطلع على الثنية من الحديبية، فرماه المشركون بسهم فقتلوه، فبعث رسول الله ﷺ خيلا فأتوه باثني عشر فارسًا من الكفار، فقال لهم: "هل لكم علي عهد؟ هل لكم علي ذمة؟ ". قالوا: لا. فأرسلهم، وأنزل الله في ذلك: (وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ) الآية.

Katâde şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre kendisine "İbn Züneym" denilen bir adam Hudeybiye tepesine (seniyye) çıkmıştı. Müşrikler ona bir ok atıp onu öldürdüler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir süvari birliği gönderdi; onlar da kâfirlerden on iki atlıyı [yakalayıp] getirdiler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara: «Benim üzerimde bir ahdiniz var mı? Benim üzerimde bir zimmetiniz (güvenceniz) var mı?» buyurdu. Onlar: "Hayır" dediler. Bunun üzerine onları serbest bıraktı ve Allah bu hususta: { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ } “O, onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir...” ayetini indirdi.

{هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥) إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦)}

{هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (٢٥) إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٢٦)} “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Harâm'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır. Eğer kendilerini bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınları bilmeyerek çiğneyip de bu yüzden size bir vebal dokunacak olmasaydı [savaşa izin verilirdi]. Bu, Allah'ın dilediğini rahmetine girdirmesi içindir. Şayet onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri elem dolu bir azap ile cezalandırırdık. (25) Hani inkâr edenler kalplerine taassubu, Câhiliye taassubunu koymuşlardı. Bunun üzerine Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekînetini (huzur ve güvenini) indirdi ve onlara takvâ sözünü gerekli kıldı. Zaten onlar buna daha lâyık ve buna ehil idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (26)”

يقول تعالى مخبرا عن الكفار من مشركي العرب من قريش ومن مالأهم على نصرتهم على رسول الله ﷺ: (هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) أي: هم الكفار دون غيرهم، (وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) أي: وأنتم أحق به، وأنتم أهله في نفس الأمر، (وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ) أي: وصدوا الهدي أن يصل إلى محله، وهذا من بغيهم وعنادهم، وكان الهديُ سبعين بدنة، كما سيأتي بيانه.

Yüce Allah, Kureyş'ten olan Arap müşriklerinden ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı onlara yardım etmek için birlik olanlardan haber vererek şöyle buyurmaktadır: (هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا) Yani: Başkaları değil, asıl kâfirler onlardır; (وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) yani halbuki siz ona daha lâyıksınız ve gerçekte onun ehli sizlersiniz; (وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ) yani kurbanlıkların mahalline (kesileceği yere) ulaşmasını da engellediler. Bu da onların azgınlık ve inatçılıklarındandır; nitekim açıklanacağı üzere kurbanlıklar yetmiş deve idi.

وقوله: (وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ) أي: بين أظهرهم ممن يكتم إيمانه ويخفيه منهم خيفة على أنفسهم من قومهم، لكنا سَلَّطناكم عليهم فقتلتموهم وأبدتم خضراءهم، ولكن بين أفنائهم من المؤمنين والمؤمنات أقوام لا تعرفونهم حالة القتل؛ ولهذا قال: (لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ) أي: إثم وغرامة (بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ) أي: يؤخر عقوبتهم ليخلص من بين أظهرهم المؤمنين، وليرجع كثير منهم إلى الإسلام.

(وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ) kavli yani; kavimlerinden kendilerine gelebilecek zarardan korktukları için imanlarını gizleyen ve aralarında yaşayan müminler olmasaydı, sizi onların üzerine musallat ederdik de onları öldürür ve köklerini kazırdınız. Fakat aralarında savaş anında tanıyamayacağınız mümin erkek ve kadınlardan birtakım topluluklar vardı. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: (لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ) yani günah ve diyet cezası [dokunmasın diye], (بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ) yani aralarındaki müminleri kurtarmak ve onların birçoğunun da İslâm'a dönmesini sağlamak için onların cezalandırılmasını ertelemektedir.

ثم قال: (لَوْ تَزَيَّلُوا) أي: لو تميز الكفار من المؤمنين الذين بين أظهرهم (لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) أي: لسلطناكم عليهم فلقتلتموهم قتلا ذريعا.

Sonra şöyle buyurdu: (لَوْ تَزَيَّلُوا) Yani: Kâfirler aralarındaki müminlerden ayrılmış olsalardı, (لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) yani sizi onların üzerine musallat ederdik de onları amansızca öldürürdünüz.

قال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أبو الزِّنْباع -روح بن الفرج-حدثنا عبد الرحمن بن أبي عباد المكي، حدثنا عبد الرحمن بن عبد الله أبو سعيد -مولى بني هاشم-حدثنا حُجْر بن خلف: سمعت عبد الله بن عوف يقول : سمعت جنيد بن سبع يقول : قاتلت رسول الله ﷺ أول النهار كافرا، وقاتلت معه آخر النهار مسلما، وفينا نزلت: (وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ) قال: كنا تسعة نفر: سبعة رجال وامرأتين .

Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ebü'z-Zinbâ' -Ravh b. el-Ferec- anlattı, bize Abdurrahman b. Ebî Abbâd el-Mekkî anlattı, bize Abdurrahman b. Abdillâh Ebû Saîd -Benî Hâşim'in azatlısı- anlattı, bize Hucr b. Halef anlattı: Abdullah b. Avf'ı şöyle derken işittim: Cüneyd b. Sebu'u şöyle derken işittim : "Günün başında kâfir olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştım, günün sonunda ise Müslüman olarak onun safında savaştım. Bizim hakkımızda şu ayet indi: (وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ) Dedi ki: Biz dokuz kişiydik: Yedi erkek ve iki kadın ."

ثم رواه من طريق أخرى عن محمد بن عباد المكي به، وقال فيه: عن أبي جمعة جنيد بن سبيع، فذكره والصواب أبو جعفر: حبيب بن سباع. ورواه ابن أبي حاتم من حديث حجر بن خلف،

Sonra [et-Taberânî] bunu başka bir yoldan Muhammed b. Abbâd el-Mekkî'den aynı şekilde rivâyet etti ve bu rivayette: "Ebû Cuma Cüneyd b. Sebî'den" diyerek hadisi zikretti. Doğrusu ise Ebû Ca'fer Habîb b. Sibâ'dır. İbn Ebî Hâtim de bunu Hucr b. Halef'in hadisinden rivâyet etti,

به. وقال: كنا ثلاثة رجال وتسع نسوة، وفينا نزلت: (وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ).

aynı şekilde rivâyet etti ve: "Biz üç erkek ve dokuz kadındık; hakkımızda (وَلَوْلا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ) indi" dedi.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا علي بن الحسين، حدثنا محمد بن إسماعيل البخاري، حدثنا عبد الله بن عثمان بن جبلة، عن أبي حمزة ، عن عطاء عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس: (لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) يقول: لو تزيل الكفار من المؤمنين، لعذبهم الله عذابا أليما بقتلهم إياهم.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ali b. el-Hüseyn anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî anlattı, bize Abdullah b. Osmân b. Cebele, Ebû Hamza'dan , o Atâ'dan, o Saîd b. Cübeyr'den , o İbn Abbâs'tan (لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kâfirler müminlerden ayrılmış olsaydı, [müminlerin] onları öldürmesiyle Allah kâfirlere elem dolu bir azap tattırırdı."

وقوله: (إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ)، وذلك حين أبوا أن يكتبوا "بسم الله الرحمن الرحيم"، وأبوا أن يكتبوا: "هذا ما قاضى عليه محمد رسول الله"، (فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى)، وهي قول: "لا إله إلا الله"، كما قال ابن جرير، وعبد الله ابن الإمام أحمد: حدثنا الحسن بن قزعة أبو علي البصري، حدثنا سفيان بن حبيب، حدثنا شعبة، عن ثوير ، عن أبيه عن الطفيل -يعني: ابن أبي بن كعب [﵁] -عن أبيه [أنه] سمع رسول الله ﷺ يقول: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: "لا إله إلا الله".

(إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ) kavli: Bu durum, onların 'Bismillâhirrahmânirrahîm' yazmayı reddettikleri ve 'Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in barış antlaşması yaptığı hususlardır' şeklinde yazmayı kabul etmedikleri zamandır. (فَأَنزلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) Bu da 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür; nitekim İbn Cerîr ve İmâm Ahmed'in oğlu Abdullah şöyle demişlerdir: Bize el-Hasan b. Kazaa Ebû Ali el-Basrî anlattı, bize Süfyân b. Habîb anlattı, bize Şu'be, Süveyr'den , o babasından, o et-Tufeyl'den -yani Ubey b. Ka'b'ın oğlundan [radıyallâhu anh] - anlattı, o da babasından [rivâyet ettiğine göre babası] , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) ayeti hakkında: "O, 'Lâ ilâhe illallâh'tır" dediğini işitmiştir.

وكذا رواه الترمذي عن الحسن بن قزعة، وقال: غريب لا نعرفه إلا من حديثه، وسألت أبا زُرْعَة عنه فلم يعرفه إلا من هذا الوجه .

Bunu aynı şekilde Tirmizî, Hasan b. Kazaa'dan rivâyet etmiş ve: "Garibtir, bunu sadece onun hadisinden bilmekteyiz; Ebû Zür'a'ya bunu sordum, o da sadece bu vecihten bildi" demiştir .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن منصور الرمادي، حدثنا عبد الله بن صالح، حدثني الليث، حدثني عبد الرحمن بن خالد، عن ابن شهاب ، عن سعيد بن المسيب، أن أبا هريرة أخبره، أن رسول الله ﷺ قال: "أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا: لا إله إلا الله، فمن قال: لا إله إلا الله، فقد عصم مني ماله ونفسه إلا بحقه، وحسابه على الله"، وأنزل الله في كتابه، وذكر قوما فقال: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} [الصافات: ٣٥]، وقال الله جل ثناؤه: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا) وهي: "لا إله إلا الله، محمد رسول الله"، فاستكبروا عنها واستكبر عنها المشركون يوم الحديبية، وكاتبهم رسول الله ﷺ على قضية المدة ..

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bana Leys anlattı, bana Abdurrahman b. Hâlid, İbn Şihâb'dan , o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; Ebû Hureyre ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber vermiştir: "İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, [İslâm'ın] hakkı hariç benden malını ve canını korumuştur; hesabı ise Allah'a aittir." Allah Kitabı'nda [bu hususu] indirmiş ve bir kavmi zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} [Sâffât: 35] “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı.” Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا) O da: 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'tır. Müşrikler Hudeybiye günü bundan büyüklenip kaçındılar , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlarla belirli bir süre antlaşması üzerine yazıştı...

وكذا رواه بهذه الزيادات ابن جرير من حديث الزهري ، والظاهر أنها مدرجة من كلام الزهري، والله أعلم.

Bunu bu ziyadelerle İbn Cerîr de Zührî'nin hadisinden rivâyet etmiştir ; görünen o ki bu ziyadeler Zührî'nin sözünden müdrectir (hadise eklenmiştir). En doğrusunu Allah bilir.

وقال مجاهد: (كَلِمَةَ التَّقْوَى): الإخلاص. وقال عطاء بن أبي رباح: هي لا إله إلا الله وحده لا شريك، له له الملك وله الحمد، وهو على كل شيء قدير.

Mücâhid şöyle demiştir: (كَلِمَةَ التَّقْوَى) [Takva kelimesi]: İhlas [kelimesi]dir. Atâ b. Ebî Rebâh da şöyle demiştir: O, "Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr" [sözüdür].

وقال يونس بن بكير، عن ابن إسحاق، عن الزهري، عن عروة، عن المسور: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: لا إله إلا الله، وحده لا شريك له.

Yûnus b. Bükeyr, İbn İshâk'tan, o Zührî'den, o Urve'den, o el-Misver'den rivayet etti: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) hakkında: "Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh [sözüdür]" dedi.

وقال الثوري، عن سلمة بن كهيل، عن عَبَاية بن رِبْعِي، عن علي: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: لا إله إلا الله، والله أكبر. وكذا قال ابن عمر، ﵄.

es-Sevrî, Seleme b. Küheyl'den, o Abâye b. Rib'î'den, o da Ali'den rivayet etti: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) hakkında: "Lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber [sözüdür]" dedi. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ da böyle demiştir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: يقول: شهادة أن لا إله إلا الله، وهي رأس كل تقوى.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O; Allah'tan başka ilâh olmadığına şehâdet etmektir (Lâ ilâhe illallâh) ki bu da her takvânın başıdır" demektedir.

وقال سعيد بن جبير: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: لا إله إلا الله والجهاد في سبيله.

Saîd b. Cübeyr: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) hakkında: "Lâ ilâhe illallâh ve O'nun yolunda cihat etmektir" dedi.

وقال عطاء الخراساني: هي: لا إله إلا الله، محمد رسول الله.

Atâ el-Horasânî: "O; Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh'tır" dedi.

وقال عبد الله بن المبارك، عن مَعْمَر عن الزهري: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: بسم الله الرحمن الرحيم.

Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'den, o da Zührî'den rivayet etti: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) hakkında: "Bismillâhirrahmânirrahîm'dir" dedi.

وقال قتادة: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) قال: لا إله إلا الله.

Katâde: (وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى) hakkında: "Lâ ilâhe illallâh'tır" dedi.

(وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا): كان المسلمون أحق بها، وكانوا أهلها.

(وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا): Müslümanlar ona daha layık ve onun ehli idiler.

(وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا) أي: هو عليم بمن يستحق الخير من يستحق الشر.

(وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا) Yani: O, hayra kimin layık olduğunu, şerre kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir.

وقد قال النسائي: حدثنا إبراهيم بن سعيد، حدثنا شبابة بن سوار، عن أبي رزين، عن عبد الله بن العلاء بن زبر، عن بسر بن عبيد الله، عن أبي إدريس، عن أبي بن كعب أنه كان يقرأ: (إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ)، ولو حميتم كما حموا لفسد المسجد الحرام. فبلغ ذلك عمر فأغلظ له، فقال: إنك لتعلم أني كنت أدخل على رسول الله ﷺ فيعلمني مما علمه الله. فقال عمر: بل أنت رجل عندك علم وقرآن، فاقرأ وعلم مما علمك الله ورسوله .

Nesâî şöyle demiştir: Bize İbrâhîm b. Saîd anlattı, bize Şebâbe b. Sevvâr, Ebû Rezîn'den, o Abdullah b. el-Alâ b. Zibr'den, o Büsr b. Ubeydillâh'tan, o Ebû İdrîs'ten, o da Ubey b. Ka'b'dan anlattı ki o şöyle okurdu: (إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ), "Eğer siz de onların taassup gösterdiği gibi taassup gösterseydiniz Mescid-i Harâm bozulup helak olurdu." Bu durum Ömer'e ulaşınca ona sert çıktı; bunun üzerine [Ubey]: "Sen pekâlâ bilirsin ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girerdim, o da Allah'ın kendisine öğrettiklerinden bana öğretirdi" dedi. Ömer de: "Bilakis, sen yanında ilim ve Kur'an bulunan bir adamsın; oku ve Allah ile Resûlü'nün sana öğrettiklerinden öğret" dedi .

وهذا ذكر الأحاديث الواردة في قصة الحديبية وقصة الصلح:

Bu, Hudeybiye kıssası ve barış hadisesi hakkında varid olan hadislerin zikridir:

قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، أخبرنا محمد بن إسحاق بن يَسَار، عن الزهري، عن عُرْوَة بن الزبير، عن المسور بن مخرمة ومروان بن الحكم قالا خرج رسول الله ﷺ عام الحديبية يريد زيارة البيت، لا يريد قتالا وساق معه الهدي سبعين بدنة، وكان الناس سبعمائة رجل، فكانت كل بدنة عن عشرة، وخرج رسول الله ﷺ حتى إذا كان بعسفان لقيه بشر بن سفيان الكعبي، فقال: يا رسول الله، هذه قريش قد سمعت بمسيرك فخرجت معها العُوذ المطافيل، قد لبست جلود النمور، يعاهدون الله ألا تدخلها عليهم عنوة أبدًا، وهذا خالد بن الوليد في خيلهم قد قدموه إلى كراع الغميم، فقال رسول الله ﷺ: "يا ويح قريش! قد أكلتهم الحرب، ماذا عليهم لو خلوا بيني وبين سائر

İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. İshâk b. Yesâr haber verdi, Zührî'den, Urve b. ez-Zübeyr'den, o da el-Misver b. Mahrame ve Mervân b. el-Hakem'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye senesinde savaş kastı olmaksızın, [sadece] Beytullah'ı ziyaret etmek maksadıyla yola çıktı. Beraberinde kurbanlık olarak yetmiş deve sevk etti. İnsanlar [ashâb] ise yedi yüz kişiydi; her bir deve on kişiye tekabül ediyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yola devam etti, nihayet Usfân mevkiine vardığında Bişr b. Süfyân el-Ka'bî onunla karşılaştı ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! İşte Kureyş, senin yola çıktığını haber aldı ve yanlarında emzikli yavruları olan develeriyle birlikte [çoluk çocuk] çıktılar. Kaplan postları giyindiler; senin oraya zorla asla giremeyeceğinize dair Allah'a yemin ediyorlar. İşte Hâlid b. el-Velîd de süvarilerinin başında bulunuyor; onu Kürâü'l-Gamîm'e öncü olarak gönderdiler." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kureyş'in vay haline! Savaş onları yiyip tüketti. Ne olurdu benimle diğer...»

الناس؟ فإن أصابوني كان الذي أرادوا، وإن أظهرني الله [عليهم] دخلوا في الإسلام وهم وافرون، وإن لم يفعلوا قاتلوا وبهم قوة، فماذا تظن قريش؟ فوالله لا أزال أجاهدهم على الذي بعثني الله به حتى يظهرني الله أو تنفرد هذه السالفة". ثم أمر الناس فسلكوا ذات اليمين بين ظهري الحمض على طريق تخرجه على ثنية المرار والحديبية من أسفل مكة. قال: فسلك بالجيش تلك الطريق، فلما رأت خيل قريش قترة الجيش قد خالفوا عن طريقهم، ركضوا راجعين إلى قريش، فخرج رسول الله ﷺ، حتى إذا سلك ثنية المرار، بركت ناقته، فقال الناس: خلأت. فقال رسول الله ﷺ: "ما خلأت، وما ذلك لها بخلق، ولكن حبسها حابس الفيل عن مكة، والله لا تدعوني قريش اليوم إلى خطة يسألوني فيها صلة الرحم، إلا أعطيتهم إياها" [ثم] قال للناس: "انزلوا". قالوا: يا رسول الله، ما بالوادي من ماء ينزل عليه الناس. فأخرج رسول الله ﷺ سهمًا من كنانته فأعطاه رجلا من أصحابه، فنزل في قليب من تلك القلب، فغرزه فيه فجاش بالماء حتى ضرب الناس عنه بعطن. فلما اطمأن رسول الله ﷺ، إذا بُدَيل بن ورقاء في رجال من خزاعة، فقال لهم كقوله لبشر بن سفيان، فرجعوا إلى قريش فقالوا: يا معشر قريش، إنكم تعجلون على محمد، وإن محمدًا لم يأت لقتال، إنما جاء زائرًا لهذا البيت معظمًا لحقه، فاتهموهم.

insanların arasını serbest bıraksalar ne olurdu? Eğer onlar beni alt ederlerse zaten istedikleri gerçekleşmiş olur. Şayet Allah beni [onlara] üstün kılarsa, onlar da güçleri yerindeyken İslâm'a girerler. Eğer yapmazlarsa, güçleri varken savaşırlar. Kureyş ne zannediyor? Vallahi, Allah beni kendisiyle gönderdiği bu dinde üstün kılıncaya veya bu boyun tek başına kalıncaya (başım gövdemden ayrılıncaya) kadar onlarla cihat etmeye devam edeceğim." Sonra insanlara emretti, onlar da Seniyyetü'l-Merâr'a ve Mekke'nin alt tarafından Hudeybiye'ye çıkaran bir yol üzerinden Hamd ağaçlarının arasından sağ tarafa yöneldiler. Dedi ki: Orduyla o yola girdi. Kureyş süvarileri ordunun tozunu ve yollarını değiştirdiklerini görünce hemen Kureyş'e doğru dörtnala geri döndüler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ilerledi; nihayet Seniyyetü'l-Merâr'a girdiğinde devesi çöktü. İnsanlar: "Çöktü, inat etti" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: "O çöküp inat etmedi, bu onun huyu da değildir; fakat fili Mekke'den alıkoyan [kudret] onu da alıkoydu. Vallahi Kureyş bugün benden akrabalık bağını gözetecekleri herhangi bir plan istese, muhakkak onu kendilerine veririm" buyurdu. [Sonra] insanlara: "İnin" dedi. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, vadide insanların konaklayacağı su yoktur." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakından bir ok çıkardı ve onu ashâbından bir adama verdi. O da o kuyulardan bir kuyuya inip oku içine sapladı; derken su kaynayıp coştu, öyle ki insanlar develerini sulayıp oradan ayrıldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sakinleşip yerleşince, birden Huzâa'dan birtakım adamlar içinde Büdeyl b. Verkā geldi. Resûlullah onlara da Bişr b. Süfyân'a söylediklerinin benzerini söyledi. Onlar da Kureyş'e dönüp dediler ki: "Ey Kureyş topluluğu! Siz Muhammed'e karşı acele ediyorsunuz; Muhammed savaş için gelmedi, o sadece bu Beyt'i ziyaret etmek ve hakkına saygı göstermek için geldi." Fakat onlar [Büdeyl ve yanındakileri] itham ettiler.

قال محمد بن إسحاق: قال الزهري: [و] كانت خزاعة في عَيْبَة رسول الله ﷺ مشركها ومسلمها، لا يخفون على رسول الله ﷺ شيئًا كان بمكة، فقالوا: وإن كان إنما جاء لذلك فوالله لا يدخلها أبدًا علينا عَنْوة، ولا يتحدث بذلك العرب. ثم بعثوا إليه مِكْرَز بن حفص، أحد بني عامر بن لؤي، فلما رآه رسول الله ﷺ قال: "هذا رجل غادر". فلما انتهى إلى رسول الله ﷺ كلمه رسول الله ﷺ بنحو ما كَلَّم به أصحابه، ثم رجع إلى قريش فأخبرهم بما قال له رسول الله [ﷺ]؛ فبعثوا إليه الحليس بن علقمة الكناني، وهو يومئذ سيد الأحابيش، فلما رآه رسول الله ﷺ قال: "هذا من قوم يتألهون، فابعثوا الهَدْي" في وجهه، فبعثوا الهدي، فلما رأى الهدي يسيل عليه من عُرْض الوادي في قلائده قد أكل أوتاره من طول الحبس عن محله، رجع ولم يصل إلى رسول الله ﷺ إعظامًا لما رأى، فقال: يا معشر قريش، قد رأيت ما لا يحل صَده، الهدي في قلائده قد أكل أوتاره من طول الحبس عن محله. قالوا: اجلس، إنما أنت أعرابي لا علم لك. فبعثوا إليه عروة بن مسعود الثقفي، فقال: يا معشر قريش، إن قد رأيت ما يلقى منكم من تبعثون إلى محمد إذا جاءكم، من التعنيف وسوء اللفظ، وقد عرفتم أنكم والد وأنا ولد، وقد سمعت بالذي نابكم، فجمعت من أطاعني من قومي، ثم جئت حتى آسيتكم بنفسي. قالوا: صدقت ما أنت عندنا بمتهم. فخرج حتى أتى رسول الله ﷺ فجلس بين يديه، فقال: يا محمد جمعت أوباش الناس، ثم جئت بهم لبيضتك لتفضها، إنها قريش قد خرجت معها العوذ المطافيل، قد لبسوا جلود النمور، يعاهدون الله

Muhammed b. İshâk dedi ki: Zührî şöyle dedi: [Ve] Huzâa kabilesi, müşrikiyle müslümanıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırdaşıydı; Mekke'de meydana gelen hiçbir şeyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizlemezlerdi. [Kureyşliler] dediler ki: "Sırf bunun için (umre için) gelmiş olsa bile, vallahi buraya bize karşı asla zorla giremez ve Araplar bunu konuşamaz." Sonra ona Âmir b. Lüey oğullarından biri olan Mikrez b. Hafs'ı gönderdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Bu, vefasız (güvenilmez) bir adamdır» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla da arkadaşlarından [önce gelen elçilerle] konuştuğu gibi konuştu. Sonra Kureyş'e dönüp Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem'in] kendisine söylediklerini onlara haber verdi. Bunun üzerine ona el-Huleys b. Alkame el-Kinânî'yi gönderdiler; o gün Ehabîş'in (müttefik kabilelerin) lideri oydu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Bu, [kurbana ve ibadete] hürmet gösteren bir kavimdendir, kurbanlıkları (hedy) karşısına çıkarın» buyurdu. Kurbanlıkları [onun önüne] sevk ettiler. Boyunlarında gerdanlıkları takılmış, kesileceği yerden uzun süre alıkonulduğu için [boyunlarındaki] ipleri yemiş vaziyetteki kurbanlıkların vadinin genişliğinden akıp geldiğini görünce, gördüğü şeyin büyüklüğüne hürmeten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varmadan geri döndü ve: "Ey Kureyş topluluğu! Kesinlikle [Kâbe'ye gitmesi] engellenmesi helal olmayan bir şey gördüm; gerdanlıkları takılmış kurbanlıklar kesileceği yerden uzun süre alıkonulduğu için boyun bağlarını yemişler" dedi. Onlar: "Otur, sen ancak hiçbir şeyden anlamayan bir bedevîsin!" dediler. Bunun üzerine ona Urve b. Mes'ûd es-Sekafî'yi gönderdiler. [Urve] dedi ki: "Ey Kureyş topluluğu! Muhammed'e gönderdiğiniz kimselerin size döndüklerinde sizden gördükleri sert muameleyi ve kötü sözleri gördüm. Sizler bilirsiniz ki sizler anne-baba konumundasınız, ben ise evlat [konumundayım]. Başınıza gelen şeyi duydum; kavmimden bana itaat edenleri topladım, sonra da bizzat kendim size destek olmak için geldim." Onlar: "Doğru söyledin, sen bizim yanımızda töhmet altında değilsin" dediler. Bunun üzerine yola çıkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve önünde oturdu. Dedi ki: "Ey Muhammed! İnsanların ayak takımını topladın, sonra da kökünü/aslını yok etmek için onları kendi kavminin üzerine mi getirdin? İşte Kureyş! Yanlarında emzikli kadınları ve çocukları olduğu halde çıktılar, kaplan derileri giydiler; Allah'a ahdediyorlar

ألا تدخلها عليهم عنوة أبدا، وايم الله لكأني بهؤلاء قد انكشفوا عنك غدا. قال: وأبو بكر قاعد خلف رسول الله ﷺ، فقال: امصص بظر اللات! أنحن ننكشف عنه؟! قال: من هذا يا محمد؟ قال: "هذا ابن أبي قحافة". قال: أما والله لولا يد كانت لك عندي لكافأتك بها، ولكن هذه بها. ثم تناول لحية رسول الله ﷺ، والمغيرة بن شعبة واقف على رأس رسول الله ﷺ في الحديد ، قال: فقرع يده. ثم قال: أمسك يدك عن لحية رسول الله ﷺ قبل -والله-لا تصل إليك. قال: ويحك! ما أفظعك وأغلظك! فتبسم رسول الله ﷺ. قال: من هذا يا محمد؟ قال ﷺ: "هذا ابن أخيك المغيرة بن شعبة". قال: أغدر، وهل غسلت سوأتك إلا بالأمس؟! قال فكلمه رسول الله ﷺ بمثل ما كلم به أصحابه، وأخبره أنه لم يأت يريد حربا. قال: فقام من عند رسول الله [ﷺ] وقد رأى ما يصنع به أصحابه، لا يتوضأ وضوءا إلا ابتدروه، ولا يبصق بصاقا إلا ابتدروه، ولا يسقط من شعره شيء إلا أخذوه. فرجع إلى قريش فقال: يا معشر قريش، إنى جئت كسرى في ملكه، وجئت قيصر والنجاشي في ملكهما، والله ما رأيت مَلكا قط مثل محمد في أصحابه، ولقد رأيت قوما لا يسلمونه لشيء أبدا، فروا رأيكم. قال: وقد كان رسول الله ﷺ قبل ذلك قد بعث خراش بن أمية الخزاعي إلى مكة، وحمله على جمل له يقال له: "الثعلب" فلما دخل مكة عقرت به قريش، وأرادوا قتل خراش، فمنعتهم الأحابيش، حتى أتى رسول الله ﷺ، فدعا عمر ليبعثه إلى مكة، فقال: يا رسول الله، إنى أخاف قريشا على نفسي، وليس بها من بني عدي أحد يمنعني، وقد عرفت قريش عداوتي إياها وغلظتي عليها، ولكن أدلك على رجل هو أعز مني: عثمان بن عفان. قال: فدعاه رسول الله ﷺ، فبعثه إلى قريش يخبرهم أنه لم يأت لحرب أحد، وإنما جاء زائرا لهذا البيت، معظما لحرمته. فخرج عثمان حتى أتى مكة، فلقيه أبان بن سعيد بن العاص، فنزل عن دابته وحمله بين يديه وردف خلفه، وأجاره حتى بلغ رسالة رسول الله ﷺ، فانطلق عثمان حتى أتى أبا سفيان وعظماء قريش، فبلغهم عن رسول الله ﷺ ما أرسله به، فقالوا لعثمان: إن شئت أن تطوف بالبيت فطف به، فقال: ما كنت لأفعل حتى يطوف به رسول الله [ﷺ] قال: واحتبسته قريش عندها، قال: وبلغ رسول الله أن عثمان قد قتل.

kendilerine karşı zorla asla girmeyesin diye Allah'a ahdettiler. Allah'a yemin ederim ki yarın bunların seni terk edip kaçtıklarını görür gibiyim." Dedi ki: Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında oturuyordu; şöyle dedi: "Lât'ın fercini yala! Biz mi onu terk edip kaçacağız?!" [Urve]: "Ey Muhammed, bu kimdir?" dedi. "Bu, Ebû Kuhâfe'nin oğludur" buyurdu. [Urve]: "Allah'a yemin olsun ki şayet senin bana daha önce bir iyiliğin olup da benim karşılığını vermediğim bir durum olmasaydı, sana gereken cevabı verirdim; fakat bu söz o iyiliğe karşılık olsun" dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalına doğru uzandı; el-Mugîre b. Şu'be ise demir zırhlar içinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başucunda duruyordu. Dedi ki: Kılıcının kınıyla eline vurdu. Sonra: "Vallahi elin sana geri dönmeden önce onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalından çek!" dedi. [Urve]: "Yazıklar olsun sana! Ne kadar kaba ve ne kadar sertsin!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gülümsedi. [Urve]: "Ey Muhammed, bu kimdir?" dedi. O da: "Bu, senin kardeşinin oğlu Mugîre b. Şu'be'dir" buyurdu. [Urve]: "Ey hain! Ben daha dün senin işlediğin cinayetin diyetini ödemekle uğraşmıyor muydum?!" dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla da ashâbıyla konuştuğu gibi konuştu ve savaş istemek için gelmediğini ona haber verdi. Dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in yanından kalktı; ashâbının ona nasıl davrandığını görmüştü: O abdest alacak olsa abdest suyunu kapışıyorlardı, tükürse tükürüğünü kapışıyorlardı ve saçından bir tel düşse hemen onu alıyorlardı. Kureyş'e dönüp şöyle dedi: "Ey Kureyş topluluğu! Ben hükümdarlığında Kisrâ'ya gittim; hükümdarlıklarında Kayser'e ve Necâşî'ye gittim. Vallahi ashâbının Muhammed'e hürmet ettiği gibi ashâbı tarafından hürmet edilen hiçbir hükümdar görmedim. Öyle bir kavim gördüm ki onu hiçbir şeye asla teslim etmezler. Artık görüşünüzü belirleyin." Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan önce Hırâş b. Ümeyye el-Huzâî'yi Mekke'ye göndermiş ve onu "es-Sa'leb" denilen bir devesine bindirmişti. Mekke'ye girdiğinde Kureyş onun devesini kesti ve Hırâş'ı öldürmek istediler; fakat Ehâbîş onları engelledi. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Bunun üzerine Mekke'ye göndermek için Ömer'i çağırdı. Ömer: "Ey Allah'ın Resûlü, ben Kureyş'in bana zarar vermesinden korkuyorum; Mekke'de Benî Adiy'den beni koruyacak kimse yoktur. Kureyş ise benim kendilerine olan düşmanlığımı ve sertliğimi bilir. Fakat sana benden daha güçlü ve korunaklı bir adamı göstereyim: Osman b. Affân" dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ve kimseyle savaşmak için gelmediğini, sadece bu Beyt'i ziyaret etmek ve hürmetini yüceltmek için geldiğini kendilerine haber vermesi üzere onu Kureyş'e gönderdi. Osman yola çıkıp Mekke'ye geldi; ona Ebân b. Saîd b. el-Âs rastladı, biniti üzerinden inip onu önüne bindirdi ve kendisi de arkasına bindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçilik mesajını tebliğ edinceye kadar onu himayesine aldı. Osman gidip Ebû Süfyân ve Kureyş'in ileri gelenlerinin yanına vardı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle gönderdiği mesajı onlara tebliğ etti. Osman'a: "Eğer Beyt'i tavaf etmek istersen tavaf et" dediler. O da: "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] tavaf etmedikçe ben asla yapmam" dedi. Dedi ki: Kureyş onu yanında alıkoydu. Dedi ki: Resûlullah'a Osman'ın öldürüldüğü haberi ulaştı.

قال محمد: فحدثني الزهري: أن قريشًا بعثوا سهل بن عمرو، وقالوا: ائت محمدًا فصالحه ولا يكون في صلحه إلا أن يرجع عنا عامه هذا، فوالله لا تحدث العرب أنه دخلها علينا عنوة أبدًا. فأتاه سهل بن عمرو فلما رآه رسول الله ﷺ قال: "قد أراد القوم الصلح حين بعثوا هذا الرجل". فلما انتهى إلى رسول الله ﷺ تكلما وأطالا الكلام، وتراجعا حتى جرى بينهما الصلح، فلما التأم الأمر ولم يبق إلا الكتاب، وثب عمر بن الخطاب فأت أبا بكر فقال: يا أبا بكر، أو ليس برسول الله؟ أو لسنا بالمسلمين؟ أو ليسوا بالمشركين؟ قال: بلى. قال: فعلام نعطي الذلة في ديننا؟ فقال أبو بكر: يا عمر،

Muhammed [b. İshâk] dedi ki: Zührî bana şöyle rivayet etti: Kureyşliler Süheyl b. Amr'ı gönderip dediler ki: "Muhammed'e git ve onunla sulh yap; fakat bu sulh ancak bu yıl üzerimizden geri dönmesi şartıyla olsun. Zira Allah'a yemin olsun ki Araplar onun buraya bize karşı zorla girdiği dedikodusunu asla yapamazlar." Bunun üzerine Süheyl b. Amr onun yanına geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Bu adamı gönderdiklerine göre bu kavim sulh yapmak istemiştir» buyurdu. [Süheyl] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varınca konuştular ve konuşmayı uzattılar; aralarında sulh gerçekleşinceye kadar karşılıklı müzakere ettiler. İş netleşip geriye sadece [anlaşmayı] yazmak kalınca Ömer b. el-Hattâb sıçrayıp Ebû Bekir'in yanına gitti ve: "Ey Ebû Bekir! O, Allah'ın Resûlü değil mi? Biz Müslümanlar değil miyiz? Onlar da müşrikler değil mi?" dedi. [Ebû Bekir]: "Evet" dedi. [Ömer]: "O hâlde dinimiz hususunda bu zilleti niçin kabul ediyoruz?" dedi. Ebû Bekir: "Ey Ömer!" dedi,

الزم غرزه حيث كان، فإني أشهد أنه رسول الله. [ثم] قال عمر: وأنا أشهد. ثم أتى رسول الله فقال: يا رسول الله، أو لسنا بالمسلمين أو ليسوا بالمشركين؟ قال: "بلى" قال: فعلام نعطي الذلة في ديننا؟ فقال: "أنا عبد الله ورسوله، لن أخالف أمره ولن يضيعني". ثم قال عمر: ما زلت أصوم وأصلي وأتصدق وأعتق من الذي صنعت مخافة كلامي الذي تكلمت به يومئذ حتى رجوت أن يكون خيرا. قال: ثم دعا رسول الله ﷺ علي بن أبي طالب [﵁] فقال: اكتب: "بسم الله الرحمن الرحيم". فقال سهل بن عمرو: ولا أعرف هذا، ولكن اكتب: "باسمك اللهم، فقال رسول الله: "اكتب باسمك اللهم". هذا ما صلح عليه محمد رسول الله، سهل بن عمرو"، فقال سهل بن عمرو: ولو شهدت أنك رسول الله لم أقاتلك، ولكن اكتب هذا ما اصطلح عليه محمد بن عبد الله، وسهل بن عمرو، على وضع الحرب عشر سنين، يأمن فيها الناس، ويكف بعضهم عن بعض، على أنه من أتى رسول الله من أصحابه بغير إذن وليه، رده عليهم، ومن أتى قريشا ممن مع رسول الله ﷺ لم يردوه عليه وأن بيننا عيبة مكفوفة، وأنه لا أسلال ولا أغلال، وكان في شرطهم حين كتبوا الكتاب: أنه من أحب أن يدخل في عقد محمد وعهده، دخل فيه، ومن أحب أن يدخل في عقد قريش وعهدهم دخل فيه، فتواثبت خزاعة فقالوا: نحن في عقد رسول الله وعهده، وتواثبت بنو بكر فقالوا: نحن في عقد قريش وعهدهم، وأنك ترجع عنا عامنا هذا فلا تدخل علينا مكة، وأنه إذا كان عام قابل خرجنا عنك فتدخلها بأصحابك، وأقمت بها ثلاثًا معك سلاح الراكب لا تدخلها بغير السيوف في القرب، فبينا رسول الله ﷺ يكتب الكتاب، إذا جاءه أبو جندل بن سهل بن عمرو في الحديد قد انفلت إلى رسول الله ﷺ قال: وقد كان أصحاب رسول الله خرجوا وهم لا يشكون في الفتح، لرؤيا رآها رسول الله ﷺ فلما رأوا ما رأوا من الصلح والرجوع، وما تحمل رسول الله [ﷺ] على نفسه، دخل الناس من ذلك أمر عظيم، حتى كادوا أن يهلكوا. فلما رأى سهل أبا جندل قام إليه فضرب وجهه وقال: يا محمد، قد لجّت القضية بيني وبينك قبل أن يأتيك هذا. قال: "صدقت". فقام إليه فأخذ بتلابيبه. قال: وصرخ أبو جندل بأعلى صوته: يا معشر المسلمين، أتردونني إلى أهل الشرك فيفتنوني في ديني؟ قال: فزاد الناس شرا إلى ما بهم، فقال رسول الله ﷺ: "يا أبا جندل، اصبر واحتسب، فإن الله جاعل لك ولمن معك من المستضعفين فرجًا ومخرجًا، إنا قد عقدنا بيننا وبين القوم صلحا فأعطيناهم على ذلك وأعطونا عليه عهدا، وإنا لن نغدر بهم". قال: فوثب إليه عمر بن الخطاب فجعل يمشي مع [أبي] جندل إلى جنبه وهو يقول: اصبر أبا جندل، فإنما هم المشركون، وإنما دم أحدهم دم كلب، قال: ويدني قائم السيف منه، قال: يقول: رجوت أن يأخذ السيف فيضرب به أباه قال: فضن الرجل بأبيه. قال: ونفذت القضية، فلما فرغا من الكتاب،

Her nerede olursa olsun onun izinden ayrılma; zira ben onun Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ederim." [Sonra] Ömer: "Ben de şehadet ederim" dedi. Ardından Resûlullah'ın yanına gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz Müslümanlar değil miyiz, onlar da müşrikler değil mi?" dedi. Resûlullah: «Evet» buyurdu. [Ömer]: "Öyleyse dinimiz konusunda bu zilleti niçin kabul ediyoruz?" dedi. Resûlullah: «Ben Allah'ın kulu ve Resûlüyüm; O'nun emrine asla karşı gelmem ve O beni asla zayi etmeyecektir» buyurdu. Sonra Ömer şöyle dedi: "O gün söylediğim sözün korkusundan dolayı, [yaptığım bu hatayı telafi edip] hayra vesile olmasını umarak sürekli oruç tuttum, namaz kıldım, sadaka verdim ve köle azat ettim." Dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali b. Ebî Tâlib'i [radıyallâhu anh] çağırdı ve: «Yaz: Bismillâhirrahmânirrahîm» buyurdu. Sehl b. Amr: "Ben bunu tanımam; lâkin 'Bismikellâhümme' (Allah'ım, senin isminle) yaz" dedi. Resûlullah: «Bismikellâhümme yaz» buyurdu. [Sonra]: «Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed ile Sehl b. Amr'ın üzerinde uzlaştığı barış metnidir» [buyurdu]. Bunun üzerine Sehl b. Amr: "Şayet senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etseydim seninle savaşmazdım. Lâkin şöyle yaz: 'Bu, Muhammed b. Abdillâh ile Sehl b. Amr'ın; insanların güven içinde olacağı ve birbirlerine saldırmayacağı on yıl boyunca savaşı bırakmak üzere uzlaştıkları metindir. Resûlullah'a, onun ashâbından velisinin izni olmaksızın gelen kimse onlara geri verilecek; Kureyş'e Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olanlardan gelen kimse ise ona geri verilmeyecektir. Aramızdaki bu anlaşma samimiyet ve bağlılık esasına dayalıdır (kötülüklerden korunmuştur); gizli hıyanet ve kin tutma yoktur.'" Anlaşma metnini yazarlarken şartları arasında şu da vardı: "Kim Muhammed'in ahdine ve ittifakına girmeyi isterse ona girer; kim de Kureyş'in ahdine ve ittifakına girmeyi isterse ona girer." Bunun üzerine Huzâa kabilesi sıçrayıp: "Biz Resûlullah'ın ahdinde ve ittifakındayız" dediler. Benû Bekr kabilesi de sıçrayıp: "Biz Kureyş'in ahdinde ve ittifakındayız" dediler. [Sehl şartlara devam ederek şöyle dedi]: "Sen bu yılımızda bizden geri döneceksin ve üzerimize Mekke'ye girmeyeceksin. Gelecek yıl olduğunda ise biz senden çekilip çıkacağız, sen de ashâbınla beraber oraya gireceksin ve kınındaki kılıçlar dışında hiçbir silahın olmaksızın, sadece yolcu silahıyla orada üç gün kalacaksın." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem anlaşma metnini yazdırırken, birdenbire Sehl b. Amr'ın oğlu Ebû Cendel zincirler içerisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına kaçarak geldi. Dedi ki: Resûlullah'ın ashâbı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü bir rüyadan ötürü fethin gerçekleşeceğinden hiç şüphe etmeksizin çıkmışlardı. Bu barışı, geri dönmeyi ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in kendi aleyhine üstlendiği şeyleri görünce insanlara bundan ötürü büyük bir keder çöktü; öyle ki neredeyse helak olacaklardı. Sehl, Ebû Cendel'i görünce hemen onun üzerine yürüyüp yüzüne vurdu ve: "Ey Muhammed! Bu adam sana gelmeden önce aramızdaki mesele kesinleşmişti" dedi. Resûlullah: «Doğru söyledin» buyurdu. [Sehl] Ebû Cendel'e yönelip yakasından tuttu. Dedi ki: Ebû Cendel avazı çıktığı kadar: "Ey Müslümanlar topluluğu! Beni dinim konusunda işkence etsinler diye müşriklere mi geri veriyorsunuz?" diye bağırdı. Dedi ki: Bu durum insanların hüznüne ve kederine hüzün kattı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Cendel! Sabret ve mükâfatını Allah'tan bekle; şüphesiz ki Allah sana ve seninle beraber olan güçsüzlere bir genişlik ve bir çıkış yolu yaratacaktır. Biz bu kavimle aramızda bir barış yaptık; onlara bunun üzerine ahit verdik, onlar da bize bunun üzerine ahit verdiler. Biz onlara asla hıyanet etmeyiz» buyurdu. Dedi ki: Ömer b. el-Hattâb Ebû Cendel'in yanına fırladı ve onun yanı başında yürümeye başlayarak şöyle demeye başladı: "Sabret ey Ebû Cendel! Zira onlar ancak müşriktirler ve onlardan birinin kanı bir köpeğin kanı gibidir." Dedi ki: Kılıcın kabzasını ona yaklaştırıyordu. [Ömer] dedi ki: Kılıcı alıp onunla babasını vurmasını umuyordum. [Râvi] dedi ki: Fakat adam babasına kıyamadı. Dedi ki: Anlaşma kesinleşti. Anlaşma metnini tamamladıklarında,

وكان رسول الله ﷺ يصلي في الحرم، وهو مضطرب في الحل، قال: فقام رسول الله ﷺ فقال: "يا أيها الناس، انحروا واحلقوا". قال: فما قام أحد. قال: ثم عاد بمثلها، فما قام رجل حتى عاد ﷺ بمثلها، فما قام رجل.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Harem sınırında namaz kılıyor ve Harem dışındaki helal bölgede konaklıyordu. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp: "Ey insanlar! Kurbanlarınızı kesin ve tıraş olun" buyurdu. Dedi ki: Hiç kimse kalkmadı. Dedi ki: Sonra aynı sözü tekrarladı, yine hiçbir adam kalkmadı; nihayet sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü bir kez daha tekrarladı, yine hiçbir adam kalkmadı.

فرجع رسول الله ﷺ فدخل على أم سلمة فقال: "يا أم سلمة ما شأن الناس؟ " قالت: يا رسول الله، قد دخلهم ما رأيت، فلا تُكَلِّمن منهم إنسانًا، واعمد إلى هديك حيث كان فانحره واحلق، فلو قد فعلت ذلك فعل الناس ذلك. فخرج رسول الله ﷺ لا يكلم أحدًا حتى أتى هديه فنحره، ثم جلس فحلق، قال: فقام الناس ينحرون ويحلقون. قال: حتى إذا كان بين مكة والمدينة في وسط الطريق نزلت سورة الفتح.

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri dönüp Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve: "Ey Ümmü Seleme! İnsanlara ne oluyor?" dedi. Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Resûlü! Gördüğün durum onların içine girdi; bu sebeple onlardan hiçbir kimseyle konuşma , kurbanlığın neredeyse oraya git, onu kes ve tıraş ol. Eğer sen bunu yaparsan insanlar da yapacaktır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hiç kimseyle konuşmadan çıktı; nihayet kurbanlığının yanına varıp onu kesti, sonra oturup tıraş oldu. Dedi ki: İnsanlar kalkıp kurbanlarını kesmeye ve tıraş olmaya başladılar. Dedi ki: Nihayet Mekke ile Medine arasında yolun ortasındayken Fetih Sûresi nazil oldu.

هكذا ساقه أحمد من هذا الوجه، وهكذا رواه يونس بن بُكَيْر وزياد البكائي، عن ابن إسحاق، بنحوه ، وفيه إغراب، وقد رواه أيضا عن عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن الزهري، به نحوه وخالفه في أشياء وقد رواه البخاري، ﵀، في صحيحه، فساقه سياقة حسنة مطولة بزيادات جيدة، فقال في كتاب الشروط من صحيحه:

Ahmed bu rivayeti bu vecihten böylece sevk etmiştir; Yûnus b. Bükeyr ve Ziyâd el-Bekkâî de İbn İshâk'tan bu şekilde rivayet etmişlerdir ve içinde garip lafızlar bulunmaktadır. Bunu ayrıca Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Zührî'den olmak üzere aynı şekilde rivayet etmiş ve bazı hususlarda ona muhalefet etmiştir. Buhârî rahimehullâh da Sahîh'inde bunu rivayet etmiş ve güzel, uzun ve sağlam ilavelerle sevk etmiştir ; Sahîh'inin Şartlar Kitabı'nda şöyle demiştir:

حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر: أخبرني الزهري: أخبرني عُرْوة بن الزبير، عن المسور بن مخرمة ومروان بن الحكم، يصدق كل واحد منهما حديث صاحبه، قالا خرج رسول الله ﷺ زمن الحديبية في بضع عشرة مائة من أصحابه، فلما أتى ذا الحليفة قلد الهدي وأشعره، وأحرم منها بعمرة وبعث عينًا له من خزاعة، وسار حتى إذا كان بغير الأشطاط أتاه عينه، فقال: إن قريشًا قد جمعوا لك جموعًا، وقد جمعوا لك الأحابيش وهم مقاتلوك وصادوك ومانعوك. فقال: "أشيروا أيها الناس عليّ، أترون أن نميل عل عيالهم، وذراري هؤلاء الذين يريدون أن صدونا عن البيت؟ " وفي لفظ: "أترون أن نميل على ذراري هؤلاء الذين أعانوهم. فإن يأتونا كان الله قد قطع عُنُقا من المشركين وإلا تركناهم محزونين"، وفي لفظ: "فإن قعدوا قعدوا موتورين مجهودين محرُوبين وإن نجوا يكن عنقا قطعها الله، أم ترون أن نؤم البيت فمن صدنا عنه قاتلناه؟ ". فقال أبو بكر [﵁] : يا رسول الله خرجت عامدًا لهذا البيت، لا نريد قتل أحد ولا حربًا، فتوجه له، فمن صدنا عنه قاتلناه. وفي لفظ: فقال أبو بكر، ﵁: الله ورسوله علم إنما جئنا معتمرين، ولم نجئ لقتال أحد، ولكن من حال بيننا وبين البيت قاتلناه. فقال النبي ﷺ: "فروحوا إذن"، وفي لفظ: "فامضوا على اسم الله".

Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi: Bana Zührî haber verdi: Bana Urve b. ez-Zübeyr, el-Misver b. Mahrame ve Mervân b. el-Hakem'den haber verdi; her ikisi de diğerinin hadisini doğrulamaktadır. Dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye zamanında ashâbından bin küsur kişiyle yola çıktı. Zülhuleyfe'ye vardığında kurbanlıklara boyunluk taktı (tasmalarını bağladı), onları işaretledi (iş'âr yaptı) ve oradan umre için ihrama girdi. Huzâa'dan bir gözcüsünü gönderdi. Yoluna devam etti; nihayet Gadîrü'l-Eştât'a varınca gözcüsü gelip şöyle dedi: "Kureyş sana karşı topluluklar toplamış, senin için Ehâbîş'i bir araya getirmişler; onlar seninle savaşacak, seni Beyt'ten alıkoyacak ve engelleyeceklerdir." Resûlullah: "Ey insanlar, bana görüş bildirin! Bizi Beyt'ten alıkoymak isteyen bu kimselerin çoluk çocuklarına yönelip baskın yapmamızı uygun görür müsünüz?" buyurdu. Bir lafızda: "Onlara yardım eden şu kimselerin çoluk çocuklarına baskın yapmamızı uygun görür müsünüz? Eğer bize gelirlerse Allah müşriklerden bir kuvveti helak etmiş olur; yoksa onları hüzünlü halde bırakmış oluruz" buyurdu. Başka bir lafızda ise: "Eğer oturup kalırlarsa intikamı alınamamış, güçsüz ve soyulmuş halde oturup kalırlar; şayet kurtulurlarsa bu, Allah'ın kestiği bir kuvvet olur. Yoksa doğrudan Beyt'e yönelmemizi, bizi ondan alıkoyanla savaşmamızı mı uygun görürsünüz?" buyurdu. Ebû Bekir [radıyallâhu anh] : "Ey Allah'ın Resûlü! Sen doğrudan bu Beyt'e yönelerek çıktın; ne bir kimseyi öldürmek ne de savaşmak istiyoruz. Oraya yönel, bizi ondan kim engellerse onunla savaşırız" dedi. Bir lafızda: Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Allah ve Resûlü en iyi bilir; biz sadece umre yapmak için geldik, kimseyle savaşmak için gelmedik. Fakat kim bizimle Beyt'in arasına girerse onunla savaşırız" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Öyleyse yürüyün" buyurdu. Bir lafızda ise: "Allah'ın adıyla yürüyün" buyurdu.

حتى إذا كانوا ببعض الطريق، قال النبي ﷺ: "إن خالد بن الوليد في خيل لقريش طليعة،

Nihayet yolun bir kısmına geldiklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Hâlid b. el-Velîd, Kureyş'e ait bir süvari birliği içinde öncü olarak bulunmaktadır,

فخذوا ذات اليمين". فوالله ما شعر بهم خالد حتى إذا هم بقَتَرة الجيش، فانطلق يركض نذيرًا لقريش، وسار النبي ﷺ حتى إذا كان بالثنية التي يهبط عليهم منها، بركت به راحلته. فقال الناس: حل حل فألحت، فقالوا: خلأت القصواء، خلأت القصواء، فقال النبي ﷺ: "ما خلأت القصواء، وما ذاك لها بخلق، ولكن حبسها حابس الفيل". ثم قال: "والذي نفسي بيده، لا يسألوني خطة يعظمون فيها حرمات الله، إلا أعطيتهم إياها". ثم زجرها فوثبت، فعدل عنهم حتى نزل بأقصى الحديبية على ثمد قليل الماء، يتبرضه الناس تبرضًا، فلم يلبث الناس حتى نزحوه، وشكي إلى رسول الله ﷺ العطش، فانتزع من كنانته سهمًا ثم أمرهم أن يجعلوه فيه، فوالله ما زال يجيش لهم بالري حتى صدروا عنه، فبينما هم كذلك إذ جاء بديل بن ورقاء الخزاعي في نفر من قومه من خزاعة، وكانوا عيبة نصح رسول الله [ﷺ] من أهل تهامة، فقال: إني تركت كعب بن لؤي وعامر بن لؤي، نزلوا أعداد مياه الحديبية معهم العوذ المطافيل، وهم مقاتلوك وصادوك عن البيت. فقال النبي ﷺ: "إنا لم نجئ لقتال أحد، ولكن جئنا معتمرين، وإن قريشا قد نهكتهم الحرب فأضرت بهم، فإن شاؤوا ماددنهم مدة ويخلوا بيني وبين الناس، فإن أظهر فإن شاءوا أن يدخلوا فيما دخل فيه الناس فعلوا، وإلا فقد جموا، وإن هم أبوا فوالذي نفسي بيده لأقاتلنهم على أمري هذا حتى تنفرد سالفتي، ولينفذن الله أمره" قال بديل: سأبلغهم ما تقول، فانطلق حتى أتى قريشا فقال: إنا قد جئنا من عند هذا الرجل، وسمعناه يقول قولا فإن شئتم أن نعرضه عليكم فعلنا، فقال سفهاؤهم: لا حاجة لنا أن تخبرنا عنه بشيء. وقال: ذوو الرأي منهم: هات ما سمعته يقول: قال: سمعته يقول كذا وكذا، فحدثهم بما قال رسول الله ﷺ، فقام عروة بن مسعود فقال: أي قوم، ألستم بالوالد؟ قالوا: بلى. قال: أولست بالولد؟ قالوا: بلى. قال: فهل تتهموني؟ قالوا: لا. قال: ألستم تعلمون أني أستنفرت أهل عكاظ، فلما بلحوا علي جئتكم بأهلي وولدي ومن أطاعني؟ قالوا: بلى. قال: فإن هذا قد عرض عليكم خطة رشد فاقبلوها ودعوني آته. قالوا: ائته. فأتاه فجعل يكلم رسول الله ﷺ، فقال النبي ﷺ له نحوا من قوله لبديل بن ورقاء. فقال عروة عند ذلك: أي محمد، أرأيت إن استأصلت أمر قومك، هل سمعت بأحد من العرب اجتاح أصله قبلك؟ وإن تك الأخرى فإني والله لأرى وجوها، وإني لأرى أشوابا من الناس خليقا أن يفروا ويدعوك، فقال أبو بكر، ﵁: امصص بَظْر اللات! أنحن نفر وندعه؟! قال: من ذا؟ قالوا: أبو بكر. قال: أما والذي نفسي بيده لولا يد كانت لك عندي لم أجزك بها، لأجبتك. قال: وجعل يكلم النبي ﷺ فكلما كلمه أخذ بلحيته، والمغيرة بن شعبة، ﵁ قائم على رأس النبي ﷺ ومعه السيف وعليه المغفر، فكلما أهوى عروة بيده إلى لحية النبي ﷺ ضرب يده بنعل السيف، وقال له: أخر يدك من لحية النبي ﷺ. فرفع عروة رأسه وقال: من هذا؟ قال: المغيرة بن شعبة. فقال: أي غدر، ألست أسعى في غدرتك؟! وكان المغيرة بن شعبة صحب قوما في الجاهلية فقتلهم وأخذ أموالهم، ثم جاء فأسلم، فقال النبي ﷺ: "أما الإسلام فأقبل، وأما المال فلست منه في شي".

«Sağ tarafa yönelin.» [buyurdu]. Vallahi ordu toz kaldırıncaya kadar Hâlid onların farkına varmadı. [Fark edince de] hemen Kureyş'e bir uyarıcı olarak atını koşturup gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yola devam etti; nihayet onların üzerine inilebilecek tepeye vardığında devesi çöktü. İnsanlar: "Hal, hal!" (kalk kalk) dedilerse de deve direndi. Bunun üzerine: "Kasvâ çöktü, Kasvâ çöktü!" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kasvâ çöküp kalmadı; bu onun huyu da değildir. Lakin fili [Mekke'den] alıkoyan [Allah], onu da alıkoydu.» buyurdu. Sonra şöyle devam etti: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, Allah'ın hürmetlerini yüceltecekleri hiçbir teklifte bulunmasınlar ki, onu kendilerine vermiş (kabul etmiş) olmayayım.» Sonra deveyi azarladı; deve hemen sıçrayıp kalktı. Resûlullah onlardan [o istikametten] ayrılıp saptı ve nihayet Hudeybiye'nin en uzak noktasında, insanların azar azar çektiği suyu az bir kuyu başına indi. İnsanlar çok geçmeden onun suyunu çekip tükettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e susuzluk şikâyet edildi. Bunun üzerine sadağından bir ok çıkardı, sonra o oku kuyunun içine koymalarını emretti. Vallahi, onlar oradan ayrılıncaya kadar su kendilerine durmaksızın kaynayıp taştı. Onlar bu halde iken, Huzâa kabilesinden bir grup adamla birlikte Büdeyl b. Verkâ el-Huzâî geldi. Onlar Tihâme halkı içinde Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sırdaşı ve samimi dostları idiler. Büdeyl: "Ben Ka'b b. Lüeyy ile Âmir b. Lüeyy'i, yanlarında emzikli develeri ve çocuklarıyla birlikte Hudeybiye sularının başına konaklamış vaziyette bıraktım. Onlar seninle savaşacak ve seni Beyt'ten (Kâbe'den) menedecekler." dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biz kimseyle savaşmak için gelmedik, lakin umre yapmak için geldik. Şüphesiz harp Kureyş'i yıpratmış ve onlara zarar vermiştir. Eğer dilerlerse onlarla belirli bir süre için mütareke yaparım; onlar da benimle insanların arasından çekilirler. Şayet ben galip gelirsem, dilerlerse insanların girdiği dine girerler; dilerlerse dinlenmiş (güç toplamış) olurlar. Şayet kabul etmezlerse, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şu davam uğrunda boynumun bir yanı diğerinden ayrılıncaya kadar onlarla savaşırım. Muhakkak ki Allah emrini yerine getirecektir.» Büdeyl: "Söylediklerini onlara ileteceğim." dedi ve gidip Kureyş'e vardı. Dedi ki: "Biz şu adamın yanından geldik ve onun bir şeyler söylediğini işittik. Şayet size sunmamızı isterseniz yaparız." Onların akılsız olanları: "Bize ondan hiçbir şey haber vermene ihtiyacımız yok!" dediler. Görüş sahibi olanları ise: "İşittiğini anlat, söyle." dediler. Büdeyl: "Onun şöyle şöyle söylediğini işittim." diyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduklarını onlara anlattı. Bunun üzerine Urve b. Mes'ûd ayağa kalkıp: "Ey kavmim! Siz benim babam yerinde değil misiniz?" dedi. Onlar: "Evet." dediler. "Ben de sizin evladınız değil miyim?" dedi. "Evet." dediler. "Benden hiç şüphe eder misiniz?" dedi. "Hayır." dediler. "Ukaz ehlini yardıma çağırdığımı, onlar bana uymayınca da ailemi, çocuklarımı ve bana itaat edenleri toplayıp size geldiğimi bilmiyor musunuz?" dedi. Onlar: "Evet, biliyoruz." dediler. Urve: "Muhakkak ki bu zat size doğru ve makul bir yol teklif etmiştir; onu kabul edin ve beni bırakın ona gideyim." dedi. "Ona git." dediler. Urve gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona da Büdeyl b. Verkâ'ya söylediklerinin benzerini söyledi. O sırada Urve dedi ki: "Ey Muhammed! Diyelim ki kavminin kökünü kazıdın, senden önce Araplardan kendi kökünü yok eden birini hiç işittin mi? Şayet diğeri (senin aleyhine olan durum) gerçekleşirse; vallahi ben [burada] birtakım yüzler ve seni yalnız bırakıp kaçmaya son derece müsait derme çatma bir topluluk görüyorum." Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh: "Lât'ın fercini yala! Biz mi onu yalnız bırakıp kaçacakmışız?!" dedi. Urve: "Bu kimdir?" dedi. "Ebû Bekir'dir." dediler. Urve: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer üzerimde henüz karşılığını ödeyemediğim bir iyiliğin olmasaydı sana mutlaka karşılık verirdim." dedi. Urve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya devam etti; onunla her konuştuğunda sakalını tutuyordu. Elinde kılıcı ve başında miğferiyle Muğîre b. Şu'be radıyallâhu anh ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in başucunda dikiliyordu. Urve elini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalına her uzattığında, Muğîre kılıcının kabzasıyla onun eline vuruyor ve ona: "Elini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sakalından çek!" diyordu. Urve başını kaldırıp: "Bu kimdir?" dedi. "Muğîre b. Şu'be'dir." dediler. Bunun üzerine Urve: "Ey hain! Ben hâlâ senin hıyanetinin ceremesini temizlemeye çalışmıyor muyum?!" dedi. Zira Muğîre b. Şu'be Câhiliye devrinde bir toplulukla arkadaşlık etmiş, [sonra] onları öldürüp mallarını almış, ardından gelip Müslüman olmuştu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Müslüman olmanı kabul ederim; mala gelince, ben ondan hiçbir şeyde yokum.» buyurmuştu.

ثم إن عروة جعل يرمق أصحاب النبي ﷺ بعينيه ، قال: فوالله ما تنخم رسول الله [ﷺ] نخامة إلا وقعت في كف رجل منهم، فدلك بها وجهه وجلده، وإذا أمرهم ابتدروا أمره، وإذ توضأ كادوا يقتتلون على وضوئه، وإذا تكلم خفضوا أصواتهم عنده، وما يحدون النظر إليه، تعظيما له ﷺ، فرجع عروة إلى أصحابه فقال: أي قوم، والله لقد وفدت على الملوك، ووفدت على كسرى وقيصر والنجاشي، والله إن رأيت ملكا قط يعظمه أصحابه ما يعظم أصحاب محمد محمدًا، والله إن تنخم نخامة إلا وقعت في كف رجل منهم، فدلك بها وجهه وجلده، وإذا أمرهم ابتدروا أمره، وإذا توضأ كادوا يقتتلون على وضوئه، وإذا تكلم خفضوا أصواتهم عنده، وما يُحدون النظر إليه تعظيما له، وإنه قد عرض عليكم خطة رشْد فاقبلوها. فقال رجل منهم من بني كنانة: دعوني آته. فقالوا: ائته فلما أشرف على النبي ﷺ وأصحابه، قال النبي ﷺ: "هذا فلان، وهو من قوم يعظمون البُدْن، فابعثوها له" فبُعِثَتْ له، واستقبله الناس يُلَبُّون، فلما رأى ذلك قال: سبحان الله! ما ينبغي لهؤلاء أن يصدوا عن البيت. فلما رجع إلى أصحابه قال: رأيت البُدْن قد قُلِّدت وأشعرت، فما أرى أن يُصَدُّوا عن البيت. فقال رجل منهم يقال له: "مِكْرَز بن حفص"، فقال: دعوني آته. فقالوا: ائته. فلما أشرف عليهم قال النبي ﷺ: "هذا مكرز [بن حفص] وهو رجل فاجر"، فجعل يكلم النبي ﷺ، فبينما هو يكلمه إذ جاء سهل بن عمرو.

Sonra Urve gözleriyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbını süzmeye başladı . Dedi ki: Vallahi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ne zaman bir balgam tükürse muhakkak onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da onunla yüzünü ve cildini sıvazlıyordu; onlara bir şey emrettiğinde hemen emrini yerine getirmeye koşuyorlardı; abdest aldığında abdest suyu için neredeyse birbiriyle savaşıyorlardı; konuştuğunda onun yanında seslerini kısıyorlardı ve ona sallallâhu aleyhi ve sellem duydukları saygıdan dolayı gözlerini dikip bakamıyorlardı. Urve ashâbının yanına döndü ve şöyle dedi: "Ey kavmim! Vallahi ben hükümdarların huzuruna çıktım; Kisrâ'nın, Kayser'in ve Necâşî'nin huzuruna çıktım. Vallahi Muhammed'in ashâbının Muhammed'e tazim ettiği gibi ashâbı tarafından tazim edilen hiçbir hükümdar görmedim. Vallahi bir balgam tükürse muhakkak onlardan bir adamın avucuna düşüyor, o da onunla yüzünü ve cildini sıvazlıyor; onlara bir şey emretse hemen emrine koşuyorlar; abdest aldığında abdest suyu için neredeyse birbiriyle savaşıyorlar; konuştuğunda yanında seslerini kısıyorlar ve ona saygılarından dolayı gözlerini dikip bakamıyorlar. O size doğru ve olgun bir plan sunmuştur, onu kabul edin." Bunun üzerine Benî Kinâne'den bir adam: "Beni bırakın ona gideyim" dedi. "Ona git" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbına doğru yaklaşınca, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu falandır; kurbanlık develeri yücelten bir kavimdendir, kurbanlıkları onun karşısına çıkarın" buyurdu. Kurbanlıklar onun karşısına çıkarıldı ve insanlar telbiye getirerek onu karşıladılar. Bunu görünce: "Sübhânallâh! Bunların Beyt'ten engellenmesi asla yakışmaz" dedi. Ashâbına döndüğünde: "Kurbanlık develerin kolyelerinin takıldığını ve işaretlendiğini gördüm; onların Beyt'ten engellenmelerini doğru bulmuyorum" dedi. Onlardan "Mikrez b. Hafs" denilen bir adam : "Beni bırakın ona gideyim" dedi. "Ona git" dediler. Onlara yaklaştığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu Mikrez [b. Hafs'tır] ve o fâcir bir adamdır" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaya başladı; o konuşurken birden Sehl b. Amr çıkageldi.

وقال معمر: أخبرني أيوب، عن عِكْرِمَةَ أنه قال: لما جاء سهل بن عمرو قال النبي ﷺ: "قد سَهُل لكم من أمركم".

Ma'mer dedi ki: Bana Eyyûb, İkrime'den haber verdi; o şöyle demiştir: Sehl b. Amr geldiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşiniz sizin için kolaylaştı (Sehl geldi)" buyurdu.

قال معمر: قال الزهري في حديثه: فجاء سهل بن عمرو فقال: هات أكتب بيننا وبينك كتابا فدعا النبي ﷺ الكاتب، فقال النبي ﷺ: " [اكتب]: بسم الله الرحمن الرحيم"، فقال سهل [بن عمرو]: أما "الرحمن" فوالله ما أدري ما هو، ولكن اكتب: "باسمك اللهم"، كما كنت تكتب. فقال المسلمون: والله لا نكتبها إلا "بسم الله الرحمن الرحيم". فقال النبي ﷺ: "اكتب: باسمك اللهم". ثم قال: "هذا ما قاضى عليه محمد رسول الله". فقال سهل: والله لو كنا نعلم أنك رسول الله ما صددناك عن البيت ولا قاتلناك، ولكن اكتب: "محمد بن عبد الله"، فقال النبي ﷺ: "والله إني لرسول الله وإن كذبتموني. اكتب محمد بن عبد الله" قال الزهري: وذلك لقوله: "والله لا يسألوني خطة يعظمون فيها حرمات الله إلا أعطيتهم إياها". فقال له النبي ﷺ: "على أن تخلوا بيننا وبين البيت فنطوف به". فقال سهل: والله لا تتحدث العرب أنا أخذنا ضُغْطَةً، ولكن ذلك من العام المقبل، فكتب، فقال سهل: "وعلى أن لا يأتيك منا رجل وإن كان على دينك إلا رددته إلينا". فقال المسلمون: سبحان الله! كيف يُرَدُّ إلى المشركين وقد جاء مسلما؟! فبينما هم كذلك إذ جاء أبو جندل بن سهل

Ma'mer dedi ki: Zührî hadisinde şöyle anlattı: Bunun üzerine Sehl b. Amr geldi ve: "Gel, seninle aramızda bir antlaşma metni yazayım" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kâtibi çağırdı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Yaz]: Bismillâhirrahmânirrahîm» buyurdu. Sehl [b. Amr]: "'Rahmân'a gelince; vallahi O'nun ne olduğunu bilmiyorum. Lakin [daha önce] yazmakta olduğun gibi: 'Bismikellâhumme (Senin isminle Allahım)' diye yaz" dedi. Müslümanlar: "Vallahi biz onu ancak 'Bismillâhirrahmânirrahîm' olarak yazarız" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «'Bismikellâhumme' yaz» buyurdu. Sonra da: «Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde sulh yaptığı/anlaştığı metindir» buyurdu. Sehl: "Vallahi senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni Beytullah'tan alıkoymaz ve seninle savaşmazdık. Lakin: 'Muhammed b. Abdillâh' diye yaz" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vallahi siz beni yalanlasanız da şüphesiz ben Allah'ın Resûlüyüm. 'Muhammed b. Abdillâh' yaz» buyurdu. Zührî dedi ki: Bu, [Resûlullah'ın daha önce söylediği] şu sözünden dolayı idi: «Vallahi onlar benden, Allah'ın hürmetlerini yüceltecekleri hiçbir plan/talep istemezler ki, ben onu kendilerine vermiş olmayayım». Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bizimle Beytullah'ın arasını serbest bırakmanız ve onu tavaf etmemiz şartıyla» buyurdu. Sehl: "Vallahi Araplar bizim baskı altına girdiğimizi konuşamaz; ancak bu, gelecek yıldan itibaren geçerli olur" dedi ve bu yazıldı. Sehl: "Senin dinin üzere bulunsa bile, bizden sana gelen hiçbir erkeği [alıkoymayıp] mutlaka bize geri iade etmen şartıyla" dedi. Müslümanlar: "Sübhânallâh! Müslüman olarak gelmişken müşriklere nasıl geri çevrilir?!" dediler. Tam onlar bu haldeyken Sehl b. Amr'ın oğlu Ebû Cendel

بن عمرو يرسُفُ في قيوده قد خرج من أسفل مكة حتى رمى بنفسه بين أظهر المسلمين، فقال سهل: هذا يا محمد أول من أقاضيك عليه أن تَرُدّه إلي، فقال النبي ﷺ: "إنا لم نَقْضِ الكتاب بعد". قال: فوالله إذًا لا أصالحك على شيء أبدا. فقال النبي ﷺ: "فأجزه لي" فقال: ما أنا بمجيز ذلك لك، قال: "بلى فافعل". قال: ما أنا بفاعل. قال مكرز: بلى قد أجزناه لك. قال أبو جندل: أي معشر المسلمين، أرَدّ إلى المشركين وقد جئت مسلما؟ ألا ترون ما قد لقيت؟! وكان قد عُذِّبَ عذابا شديدا في الله ﷿. قال عمر [بن الخطاب] ﵁: فأتيت نبي الله ﷺ، فقلت: ألست نبي الله حقا؟ قال ﷺ: "بلى". قلت: ألسنا على الحق وعدونا على الباطل؟ قال: "بلى". قلت: فلم نعطي الدنية في ديننا إذا؟ قال: "إني رسول الله، ولستُ أعصيه، وهو ناصري"، قلت: أو لست كنت تحدثنا أنا سنأتي البيت ونطوف به؟ قال: "بلى، أفأخبرتك أنا نأتيه العام؟ " قلت: لا قال: "فإنك آتيه ومُطوِّف به". قال: فأتيت أبا بكر فقلت: يا أبا بكر أليس هذا نبي الله حقا؟ قال: بلى. قلت: ألسنا على الحق وعدونا على الباطل؟ قال: بلى. قلت: فلم نعطي الدنية في ديننا إذا؟ قال: أيها الرجل، إنه رسول الله، وليس يعصي ربه، وهو ناصره، فاستمسك بغَرْزه، فوالله إنه على الحق. قلت: أو ليس كان يحدثنا أنا سنأتي البيت ونطوف به؟ قال: بلى قال: أفأخبرك أنك تأتيه العام؟ قلت: لا. قال: فإنك تأتيه وتطوف به.

prangaları içinde ayaklarını sürüyerek geldi; Mekke'nin alt tarafından çıkmış ve nihayet kendisini Müslümanların arasına atmıştı. Sehl: "Ey Muhammed, bana geri vermeni şart koştuğum ilk kişi budur" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biz antlaşmayı henüz tamamlamadık" buyurdu. Sehl: "O halde vallahi seninle hiçbir şey üzerine ebediyen barış yapmam" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onu benim hatırım için bağışla" buyurdu. Sehl: "Ben onu senin için bağışlayacak değilim" dedi. [Peygamber]: "Hayır, yap" buyurdu. [Sehl]: "Yapmam" dedi. Mikrez: "Evet, onu senin hatırın için bağışladık" dedi. Ebû Cendel: "Ey Müslümanlar topluluğu! Ben Müslüman olarak geldiğim halde müşriklere mi geri verileceğim? Başıma gelenleri görmüyor musunuz?!" dedi. O, Allah Azze ve Celle uğrunda şiddetli bir şekilde işkence görmüştü. Ömer [b. el-Hattâb] radıyallâhu anh dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım ve: "Sen gerçekten Allah'ın Peygamberi değil misin?" dedim. sallallâhu aleyhi ve sellem: "Evet" buyurdu. "Biz hak üzerinde, düşmanımız da batıl üzerinde değil mi?" dedim. "Evet" buyurdu. "Öyleyse dinimiz hususunda bu alçalmayı niçin kabul ediyoruz?" dedim. "Ben Allah'ın Resûlü'yüm, O'na asla isyan etmem ve O benim yardımcımdır" buyurdu. "Sen bize Beyt'e geleceğimizi ve onu tavaf edeceğimizi anlatmıyor muydun?" dedim. "Evet, fakat sana oraya bu yıl geleceğimizi haber verdim mi?" buyurdu. "Hayır" dedim. "Muhakkak sen oraya geleceksin ve onu tavaf edeceksin" buyurdu. Dedi ki: Ebû Bekir'in yanına vardım ve: "Ey Ebû Bekir! Bu zat gerçekten Allah'ın Peygamberi değil midir?" dedim. "Evet" dedi. "Biz hak üzerinde, düşmanımız da batıl üzerinde değil midir?" dedim. "Evet" dedi. "Öyleyse dinimiz hususunda bu alçalmayı niçin kabul ediyoruz?" dedim. Ebû Bekir: "Ey adam! O Allah'ın Resûlü'dür, Rabbine asla isyan etmez ve O onun yardımcısıdır; sen onun izine sımsıkı sarıl! Vallahi o hak üzeredir" dedi. "O bize Beyt'e geleceğimizi ve onu tavaf edeceğimizi anlatmıyor muydu?" dedim. "Evet, peki sana bu yıl geleceğini haber verdi mi?" dedi. "Hayır" dedim. "Muhakkak sen oraya geleceksin ve onu tavaf edeceksin" dedi.

قال الزهري: قال عمر: فعملت لذلك أعمالا. قال: فلما فرغ من قضية الكتاب قال رسول الله ﷺ لأصحابه: "قوموا فانحروا ثم احلقوا". قال: فوالله ما قام منهم رجل حتى قال ذلك ثلاث مرات!! فلما لم يقم منهم أحد دخل على أم سلمة، فذكر لها ما لقي من الناس، قالت له أم سلمة: يا نبي الله، أتحب ذلك؟ اخرج ثم لا تكلم أحدا منهم كلمة حتى تنحر بدنك وتدعو حالقك فيحلقك، فخرج فلم يكلم أحدا منهم حتى فعل ذلك، نحر بدنه، ودعا حالقه فحلقه، فلما رأوا ذلك قاموا فنحروا وجعل بعضهم يحلق بعضا، حتى كاد بعضهم يقتل بعضا غما، ثم جاءه نسوة مؤمنات، فأنزل الله، ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ} حتى بلغ: {بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ} [الممتحنة: ١٠]. فطلق عمر يومئذ امرأتين كانتا له في الشرك، فتزوج إحداهما معاوية بن أبي سفيان، والأخرى صفوان بن أمية. ثم رجع النبي ﷺ إلى المدينة فجاءه أبو بصير -رجل من قريش-وهو مسلم، فأرسلوا في طلبه رجلين، فقالوا: العهد الذي جعلت لنا، فدفعه إلى الرجلين فخرجا به حتى بلغا ذا الحليفة، فنزلوا يأكلون من تمر لهم، فقال أبو بصير لأحد الرجلين: والله إني لأرى سيفك هذا يا فلان جيدًا، فاستله الآخر، فقال: أجل! والله إنه لجيد، لقد جربت منه ثم جربت، فقال أبو بصير: أرني أنظر إليه، فأمكنه منه فضربه حتى بَرَد، وفَرّ الآخر حتى أتى المدينة، فدخل المسجد يعدو، فقال رسول الله ﷺ حين رآه: "لقد رأى هذا ذُعرًا"، فلما انتهى إلى النبي ﷺ قال:

Zührî dedi ki: Ömer şöyle dedi: "Bunun için birtakım [hayırlı] ameller yaptım." [Râvî] dedi ki: Antlaşmanın yazımı bitince Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbına: «Kalkın, kurbanlarınızı kesin, sonra da tıraş olun» buyurdu. [Râvî] dedi ki: Vallahi bunu üç defa söylediği halde onlardan bir tek kişi bile kalkmadı! Onlardan hiç kimse kalkmayınca Ümmü Seleme'nin yanına girdi ve insanların bu tutumunu ona anlattı. Ümmü Seleme ona: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bunu [yapmalarını] ister misin? Dışarı çık, sonra kurbanlık develerini kesinceye ve berberini çağırıp seni tıraş edinceye kadar onlardan hiçbirine tek kelime söyleme" dedi. Bunun üzerine [Resûlullâh] çıktı ve bunu yapıncaya kadar onlardan hiç kimseyle tek kelime konuşmadı; kurbanlık devesini kesti, berberini çağırdı, o da kendisini tıraş etti. Sahâbîler bunu görünce kalkıp kurbanlarını kestiler ve kederden neredeyse birbirlerini öldürecek derecede [hırs ve aceleyle] birbirlerini tıraş etmeye başladılar. Sonra O'na mümin kadınlar geldi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ } “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldikleri zaman...” ayetini { بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ } “...kâfir kadınların nikâh bağlarına tutunmayın” [el-Mümtehine: 10] kısmına kadar indirdi. Bunun üzerine Ömer, o gün şirk üzere [Mekke'de] kalmış olan iki hanımını boşadı. Onlardan biriyle Muâviye b. Ebî Süfyân, diğeriyle de Safvân b. Ümeyye evlendi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü. Kureyş'ten Müslüman olan Ebû Basîr adında bir adam O'na geldi. Bunun üzerine [Kureyşliler] onu geri istemek üzere iki adam gönderip: "Bize verdiğin ahit gereğince [onu bize teslim et]" dediler. [Resûlullâh] da onu o iki adama teslim etti. İki adam onunla birlikte yola çıkıp Zülhuleyfe'ye vardılar. Yanlarındaki hurmalardan yemek üzere konakladılar. Ebû Basîr o iki adamdan birine: "Vallahi ey filan, şu kılıcını gerçekten çok iyi görüyorum" dedi. Diğeri kılıcını kınından çekerek: "Evet! Vallahi o çok iyidir, onu defalarca tecrübe ettim" dedi. Ebû Basîr: "Ver de ona bir bakayım" dedi. Adam kılıcı ona uzatınca, Ebû Basîr onunla adamı cansız yere serilinceye kadar vurdu. Diğeri ise kaçıp Medine'ye geldi ve koşarak mescide girdi. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce: «Bu adam kesinlikle büyük bir korku görmüş» buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardığında:

قتل والله صاحبي، وإني لمقتول. فجاء أبو بصير فقال: يا رسول الله، قد -والله-أوفى الله ذمتك، قد رددتني إليهم ثم نجاني الله منهم، فقال النبي ﷺ: "ويل أمّه مِسْعَرُ حرب! لو كان له أحد". فلما سمع ذلك عرف أنه سيرده إليهم، فخرج حتى أتى سيف البحر، قال: وتفلت منهم أبو جندل بن سهل، فلحق بأبي بصير، فجعل لا يخرج من قريش رجل قد أسلم إلا لحق بأبي بصير، حتى اجتمعت منهم عصابة، فوالله ما يسمعون بعير خرجت لقريش إلى الشام إلا اعترضوا لها فقتلوهم، وأخذوا أموالهم. فأرسلت قريش إلى النبي ﷺ، تناشده الله والرحم لما أرسل إليهم: "فمن أتاه منهم فهو آمن". فأرسل النبي ﷺ إليهم، وأنزل الله ﷿: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ} حتى بلغ: (حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ)، وكانت حميتهم أنهم لم يقروا أنه رسول الله ولم يقروا ببسم الله الرحمن الرحيم، وحالوا بينهم وبين البيت.

"Vallahi arkadaşım öldürüldü, ben de öldürüleceğim!" dedi. Ebû Basîr gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Vallahi Allah senin zimmetini ifa etti (borcunu ödetti); sen beni onlara teslim ettin, sonra Allah beni onlardan kurtardı" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Anası canına yanasıca, bir savaş kışkırtıcısı! Keşke yanında adamları olsaydı" buyurdu. Ebû Basîr bunu işitince onu tekrar onlara geri vereceğini anladı ve çıkıp deniz sahiline vardı. Dedi ki: Sehl'in oğlu Ebû Cendel de onlardan kaçıp kurtuldu ve Ebû Basîr'e katıldı. Kureyş'ten Müslüman olan hangi adam çıktıysa Ebû Basîr'e katılmaya başladı; nihayet onlardan bir çete toplandı. Vallahi Kureyş'in Şam'a doğru bir kervanının çıktığını işittiklerinde muhakkak onun önünü kesiyor, onları öldürüyor ve mallarını alıyorlardı. Bunun üzerine Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber gönderip] onlara: "Kendilerine onlardan kim gelirse o güvendedir" şeklinde haber göndermesi için Allah ve akrabalık adına yalvardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara haber gönderdi ve Allah Azze ve Celle şu ayeti indirdi: {وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ} “O, Mekke'nin karnında (içinde) onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çekendir...” ayetinden (حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ) "cahiliye taassubunu" kısmına kadar indirdi. Onların taassubu; onun Allah'ın Resûlü olduğunu kabul etmemeleri, Bismillâhirrahmânirrahîm'i kabul etmemeleri ve onların Beyt'e ulaşmalarına engel olmalarıydı.

هكذا ساقه البخاري هاهنا ، وقد أخرجه في التفسير، وفي عمرة الحديبية، وفي الحج، وغير ذلك من حديث معمر وسفيان بن عيينة، كلاهما عن الزهري، به ووقع في بعض الأماكن عن الزهري، عن عروة، عن مروان والمِسْوَر بن [مَخْرَمة] ، عن رجال من أصحاب النبي ﷺ بذلك . وهذا أشبه والله أعلم، ولم يسقه أبسط من هاهنا، وبينه وبين سياق ابن إسحاق تباين في مواضع، وهناك فوائد ينبغي إضافتها إلى ما هاهنا، ولذلك سقنا تلك الرواية وهذه، والله المستعان وعليه التكلان، ولا حول ولا قوة إلا بالله العزيز الحكيم.

Buhârî bu rivayeti burada böylece sevk etmiştir ; onu Tefsir'de, Hudeybiye Umresi'nde, Hac'da ve başka yerlerde Ma'mer ve Süfyân b. Uyeyne'nin hadisinden, her ikisi Zührî'den olmak üzere bu şekilde tahric etmiştir . Bazı yerlerde Zührî'den, o Urve'den, o Mervân ve el-Misver b. [Mahrame'den] , onlar da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım adamlardan şeklinde vaki olmuştur . En doğrusunu Allah bilir ya, bu rivayet daha uygundur; bunu buradakinden daha geniş olarak sevk etmemiştir. Bununla İbn İshâk'ın sevki arasında bazı yerlerde farklılıklar vardır ve buradaki metne eklenmesi gereken faydalar mevcuttur. Bu sebeple o rivayeti de bu rivayeti de sevk ettik. Yardım istenilecek olan Allah'tır ve dayanak O'dur; Azîz ve Hakîm olan Allah'tan başka güç ve kuvvet sahibi yoktur.

وقال البخاري في التفسير: حدثنا أحمد بن إسحاق السُّلَمِي، حدثنا يعلى، حدثنا عبد العزيز بن سياه، عن حبيب بن أبي ثابت، قال: أتيت أبا وائل أسأله فقال: كنا بصفين فقال رجل: ألم تر إلى الذين يدعون إلى كتاب الله؟ فقال علي بن أبي طالب: نعم. فقال سهل بن حُنَيْف: اتهمُوا أنفسكم، فلقد رأيتنا يوم الحديبية -يعني: الصلح الذي كان بين النبي ﷺ والمشركين-ولو نرى قتالا لقاتلنا، فجاء عمر فقال: ألسنا على الحق وهم على الباطل؟ أليس قتلانا في الجنة وقتلاهم في النار؟ فقال: "بلى" قال: ففيم نعطي الدنية في ديننا، ونرجع ولما يحكم الله بيننا؟ فقال: "يا ابن الخطاب، إني رسول الله، ولن يضيعني الله أبدا"، فرجع متغيظا، فلم يصبر حتى جاء أبا بكر فقال: يا أبا بكر، ألسنا على الحق وهم على الباطل، فقال: يا ابن الخطاب، إنه رسول الله، ولن يضيعه الله أبدا، فنزلت سورة الفتح .

Buhârî Tefsir bölümünde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. İshâk es-Sülemî anlattı, bize Ya'lâ anlattı, bize Abdülazîz b. Siyâh, Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı; o dedi ki: Soru sormak için Ebû Vâil'e geldim. Şöyle dedi: Sıffîn'de idik, bir adam: "Allah'ın Kitabı'na çağrılanları görmedin mi?" dedi. Ali b. Ebî Tâlib: "Evet" dedi. Sehl b. Huneyf şöyle dedi: "Görüşlerinizi itham edin (kendi aklınıza güvenmeyin)! Hudeybiye günü -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasındaki barış gününü kastediyor- halimizi gördüm; eğer savaşmayı uygun görseydik savaşırdık. Ömer geldi ve: 'Biz hak üzerinde, onlar da batıl üzerinde değil mi? Bizim ölülerimiz cennette, onların ölüleri ise cehennemde değil mi?' dedi. [Peygamber]: 'Evet' buyurdu. [Ömer]: 'Öyleyse dinimiz hususunda bu alçalmayı niçin kabul ediyoruz ve Allah aramızda henüz hüküm vermemişken geri dönüyoruz?' dedi. 'Ey İbnü'l-Hattâb! Ben Allah'ın Resûlü'yüm ve Allah beni asla zayi etmeyecektir' buyurdu. Ömer öfkeli bir halde geri döndü, sabredemeyip Ebû Bekir'e geldi ve: 'Ey Ebû Bekir! Biz hak üzerinde, onlar da batıl üzerinde değil mi?' dedi. Ebû Bekir: 'Ey İbnü'l-Hattâb! O Allah'ın Resûlü'dür ve Allah onu asla zayi etmeyecektir' dedi. Bunun üzerine Fetih Sûresi nazil oldu" .

وقد رواه البخاري أيضا في مواضع أخر ومسلم والنسائي من طرق أخر عن أبي وائل سفيان

Buhârî bunu başka yerlerde de rivayet etmiş; Müslim ve Nesâî de başka tarîklerle Ebû Vâil Süfyân

ابن سلمة، عن سهل بن حنيف به ، وفي بعض ألفاظه: "يا أيها الناس، اتهموا الرأي، فلقد رأيتني يوم أبي جندل ولو أقدر على أن أرد على رسول الله ﷺ أمره لرددته" وفي رواية: فنزلت سورة الفتح، فدعا رسول الله ﷺ عمر بن الخطاب فقرأها عليه.

b. Seleme'den, o Sehl b. Huneyf'ten olmak üzere rivayet etmişlerdir . Bazı lafızlarında: "Ey insanlar! Kendi şahsi görüşünüzü itham edin; Ebû Cendel gününde kendimi gördüm, eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini geri çevirmeye gücüm yetseydi muhakkak onu geri çevirirdim" şeklindedir. Bir rivayette ise: "Bunun üzerine Fetih Sûresi nazil oldu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer b. el-Hattâb'ı çağırdı ve sûreyi ona okudu" denilmektedir.

قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد، عن ثابت، عن أنس، أن قريشا صالحوا النبي ﷺ، فيهم سهل بن عمرو، فقال النبي ﷺ لعلي: "اكتب: بسم الله الرحمن الرحيم"، فقال سهل: لا ندري ما بسم الله الرحمن الرحيم، ولكن اكتب ما نعرف: "باسمك اللهم". فقال: "اكتب من محمد رسول الله". قال: لو نعلم أنك رسول الله لاتبعناك، ولكن اكتب: اسمك واسم أبيك. فقال النبي ﷺ: "اكتب: من محمد بن عبد الله". واشترطوا على النبي ﷺ أن من جاء منكم لم نرده عليكم، ومن جاءكم منا رددتموه علينا، فقال: يا رسول الله أتكتب هذا؟ قال: "نعم، إنه من ذهب منا إليهم فأبعده الله". رواه مسلم من حديث حماد بن سلمة، به .

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd, Sâbit'ten, o Enes'ten anlattı ki: Aralarında Sehl b. Amr'ın da bulunduğu Kureyşliler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile barış yaptılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: "Yaz: Bismillâhirrahmânirrahîm" buyurdu. Sehl: "Bismillâhirrahmânirrahîm nedir bilmiyoruz; fakat bildiğimiz 'Bismikellâhümme'yi yaz" dedi. [Peygamber]: "Allah'ın Resûlü Muhammed'den diye yaz" buyurdu. [Sehl]: "Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik sana uyardık; fakat kendi adını ve babanın adını yaz" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Muhammed b. Abdillâh'tan diye yaz" buyurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şart koştular ki: "Sizden bize gelen kimseyi size geri vermeyeceğiz; fakat bizden size gelen kimseyi bize geri vereceksiniz." [Ali]: "Ey Allah'ın Resûlü, bunu yazacak mısın?" dedi. "Evet, bizden onlara giden kimseyi Allah uzaklaştırsın!" buyurdu. Müslim bunu Hammâd b. Seleme'nin hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir .

وقال أحمد أيضا: حدثنا عبد الرحمن بن مهدي، حدثنا عكرمة بن عمار قال: حدثني سماك، عن عبد الله بن عباس قال: لما خرجت الحرورية اعتزلوا، فقلت لهم: إن رسول الله ﷺ يوم الحديبية صالح المشركين، فقال لعلي: "اكتب يا علي: هذا ما صالح عليه محمد رسول الله" قالوا: لو نعلم أنك رسول الله ما قاتلناك، فقال رسول الله: "امح يا علي، اللهم إنك تعلم أني رسولك، امح يا علي، واكتب: هذا ما صالح عليه محمد بن عبد الله". والله لرسول الله خير من علي، وقد محا نفسه، ولم يكن محوه ذلك يمحاه من النبوة، أخرجت من هذه؟ قالوا: نعم.

Ahmed ayrıca şöyle dedi: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, dedi ki: Bana Simâk, Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Harûriyye (Hâricîler) isyan edip ayrıldıklarında onlara dedim ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye günü müşriklerle barış yaptı ve Ali'ye: 'Ey Ali yaz: Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde barış yaptığı metindir' buyurdu. Müşrikler: 'Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seninle savaşmazdık' dediler. Resûlullah: 'Ey Ali, sil! Allah'ım, Sen benim Senin Resûlün olduğumu pekâlâ bilirsin. Ey Ali, sil ve şunu yaz: Bu, Muhammed b. Abdillâh'ın üzerinde barış yaptığı metindir' buyurdu. Vallahi Resûlullah Ali'den daha hayırlıdır; o kendi sıfatını sildi, fakat onun bu silmesi kendisini peygamberlikten silmiş olmadı. Bu itirazınızdan çıktınız mı (ikna oldunuz mu)?" Dediler ki: "Evet."

ورواه أبو داود من حديث عكرمة بن عمار اليمامي، بنحوه .

Bunu Ebû Dâvûd, İkrime b. Ammâr el-Yemâmî'nin hadisinden benzer şekilde rivayet etmiştir .

وروى الإمام أحمد، عن يحيى بن آدم: حدثنا زهير، عن محمد بن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن الحكم، عن مِقْسَم، عن ابن عباس، ﵄، قال: نحر رسول الله ﷺ يوم الحديبية سبعين بدنة فيها جمل لأبي جهل، فلما صُدَّت عن البيت حَنَّتْ كما تَحِنُّ إلى أولادها .

İmâm Ahmed, Yahyâ b. Âdem'den rivayet etti: Bize Züheyr, Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o Miksem'den, o İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye günü aralarında Ebû Cehil'e ait bir devenin de bulunduğu yetmiş deveyi hedy olarak kurban etti. Kurbanlıklar Beyt'ten alıkonulunca, yavrularına özlem duydukları gibi [Beyt'e] özlemle inlediler .

{لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨)}.

{لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا (٢٧) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٢٨)} “Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğruladı. Allah dilerse güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkmaksızın Mescid-i Harâm'a muhakkak gireceksiniz. Fakat [Allah], sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih nasip etti. (27) Bütün dinlerin üzerine çıkarsın diye Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. Şahit olarak Allah yeter. (28)”

كان رسول الله ﷺ قد أُرِىَ في المنام أنه دخل مكة وطاف بالبيت فأخبر أصحابه بذلك وهو بالمدينة، فلما ساروا عام الحديبية لم يشك جماعة منهم أن هذه الرؤيا تتفسر هذا العام، فلما وقع ما وقع من قضية الصلح ورجعوا عامهم ذلك على أن يعودوا من قابل، وقع في نفوس بعض الصحابة من ذلك شيء، حتى سأل عمر بن الخطاب، ﵁، في ذلك، فقال له فيما قال: أفلم تكن تخبرنا أنا سنأتي البيت ونطوف به؟ قال: "بلى، أفأخبرتك أنك تأتيه عامك هذا" قال: لا قال: "فإنك آتيه ومطوف به". وبهذا أجاب الصديق، ﵁، أيضا حَذْو القُذَّة بالقُذَّة؛ ولهذا قال تعالى: (لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ): [و] هذا لتحقيق الخبر وتوكيده، وليس هذا من الاستثناء في شيء، [وقوله] : (آمِنِينَ) أي: في حال دخولكم. وقوله: (مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ)، حال مقدرة؛ لأنهم في حال حرمهم لم يكونوا محلقين ومقصرين، وإنما كان هذا في ثاني الحال، كان منهم من حلق رأسه ومنهم من قصره، وثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "رحم الله المحلقين"، قالوا: والمقصرين يا رسول الله؟ قال: "رحم الله المحلقين". قالوا: والمقصرين يا رسول الله؟ قال: "رحم الله المحلقين". قالوا: والمقصرين يا رسول الله؟ قال: "والمقصرين" في الثالثة أو الرابعة .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında Mekke'ye girdiğini ve Beyt'i tavaf ettiğini görmüştü. Kendisi Medine'deyken ashâbına bunu haber verdi. Hudeybiye senesinde yola çıktıklarında, onlardan bir topluluk bu rüyanın bu yıl gerçekleşeceği hususunda hiç şüphe etmedi. Barış hadisesinde olanlar olup da bir sonraki yıl geri dönmek üzere o yıllarında geri dönünce, ashâbın bazısının içinde bundan dolayı bir şüphe ve sıkıntı belirdi; hatta Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bu hususta soru sordu. Ona söyledikleri arasında: "Sen bize Beyt'e geleceğimizi ve onu tavaf edeceğimizi haber vermiyor muydun?" dedi. "Evet, peki sana bu yıl geleceğini haber verdim mi?" buyurdu. "Hayır" dedi. "Muhakkak sen oraya geleceksin ve onu tavaf edeceksin" buyurdu. es-Sıddîk radıyallâhu anh da tıpatıp aynı cevabı verdi. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ): Bu [ifade], haberi kesinleştirmek ve pekiştirmek içindir; [buradaki meşiet] istisna türünden bir şey değildir. [Ve O'nun]: (آمِنِينَ) [sözü] yani: Girişiniz halinde [güvendesiniz demektir]. (مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ) sözü ise mukadder bir haldir; zira onlar ihramları halindeyken tıraş olmuş ve saçlarını kısaltmış değillerdi, bu ancak ikinci durumda vaki olmuştur; onlardan kimi başını tıraş etmiş, kimi de saçını kısaltmıştır. Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah başını tıraş edenlere merhamet etsin" buyurdu. "Saçını kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Allah başını tıraş edenlere merhamet etsin" buyurdu. "Saçını kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Allah başını tıraş edenlere merhamet etsin" buyurdu. "Saçını kısaltanlara da ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Üçüncüsünde veya dördüncüsünde: "Ve saçını kısaltanlara da" buyurdu .

وقوله: (لا تَخَافُونَ): حال مؤكدة في المعنى، فأثبت لهم الأمن حال الدخول، ونفى عنهم الخوف حال استقرارهم في البلد لا يخافون من أحد. وهذا كان في عمرة القضاء في ذي القعدة سنة سبع، فإن النبي ﷺ لما رجع من الحديبية في ذي القعدة رجع إلى المدينة فأقام بها ذا الحجة والمحرم، وخرج في صفر إلى خيبر ففتحها الله عليه بعضها عنوة وبعضها صلحا، وهي إقليم عظيم كثير النخل والزروع، فاستخدم من فيها من اليهود عليها على الشطر، وقسمها بين أهل الحديبية وحدهم، ولم يشهدها أحد غيرهم إلا الذين قدموا من الحبشة، جعفر بن أبي طالب وأصحابه، وأبو موسى الأشعري وأصحابه، ولم يغب منهم أحد، قال ابن زيد: إلا أبا دجانة سِمَاك بن خَرَشَة، كما هو مقرر في موضعه ثم رجع إلى المدينة، فلما كان في ذي القعدة [في] سنة سبع خرج إلى مكة معتمرا هو وأهل الحديبية، فأحرم من ذي الحليفة، وساق معه الهدي، قيل: كان ستين بدنة، فلبى وسار أصحابه يلبون. فلما كان قريبا من مر الظهران بعث محمد بن مسلمة بالخيل والسلاح أمامه، فلما رآه المشركون رعبوا رعبا شديدا، وظنوا أن رسول الله ﷺ يغزوهم، وأنه قد نكث العهد الذي بينه بينهم من وضع القتال عشر سنين، وذهبوا فأخبروا أهل مكة، فلما جاء رسول الله ﷺ فنزل بمر الظهران حيث ينظر إلى أنصاب الحرم، بعث السلاح من القسي والنبل والرماح إلى بطن يأجج، وسار إلى مكة بالسيف مغمدة في قربها، كما شارطهم عليه. فلما كان في أثناء الطريق بعثت قريش مِكْرَز

Allah Teâlâ'nın: {لا تَخَافُونَ} “[hiçbir şeyden] korkmaksızın” buyruğu, anlamı pekiştiren bir hâldir (durum bildiren ifadedir). [Allah] onlara [Mekke'ye] giriş anında güvenliği sabit kılmış, beldede yerleştikleri sırada da kimseden korkmayacakları şekilde korkuyu onlardan nefyetmiştir (gidermiştir). Bu durum, hicrî yedinci yılın Zilkade ayında Umretü'l-Kazâ'da vuku bulmuştur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında Hudeybiye'den döndüğünde Medine'ye gelmiş; Zilhicce ve Muharrem aylarında orada ikamet etmiş, Safer ayında ise Hayber'e çıkmıştır. Allah Teâlâ da Hayber'in bir kısmını zorla (savaşla), bir kısmını da sulh yoluyla ona fethetmeyi nasip etmiştir. Hayber; bol hurmalığı ve ekinleri olan büyük bir bölgeydi. [Resûlullah] orada bulunan Yahudileri [mahsulün] yarısı karşılığında bu topraklarda çalıştırdı ve orayı yalnızca Hudeybiye ehline paylaştırdı. Habeşistan'dan gelen Ca'fer b. Ebî Tâlib ve arkadaşları ile Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve arkadaşları müstesna, onlardan başkası bu fetihte hazır bulunmadı. Onlardan [Hudeybiye ehlinden] hiç kimse de geride kalmadı; İbn Zeyd: "Ebû Dücâne Simâk b. Haraşe müstesna" demiştir; nitekim bu husus kendi yerinde sabittir. Sonra [Resûlullah] Medine'ye döndü. Yedinci yılın Zilkade ayına [girildiğinde], o ve Hudeybiye ehli umre yapmak üzere Mekke'ye çıktılar. Zülhuleyfe'den ihrama girdi ve beraberinde kurbanlık develeri sevk etti. [Kurbanlığın] altmış deve olduğu söylenmiştir. Telbiye getirdi; ashâbı da telbiye getirerek yola devam ettiler. Marrü'z-Zahrân'a yaklaştığında, Muhammed b. Mesleme'yi atlılar ve silahlarla önünden gönderdi. Müşrikler onu görünce şiddetli bir korkuya kapıldılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileriyle savaşacağını, aralarında on yıl boyunca savaşı bırakma üzerine yapılan ahdi bozduğunu zannettiler. Hemen gidip Mekke ehline haber verdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Harem sınır taşlarının göründüğü yer olan Marrü'z-Zahrân'a konaklayınca; yaylar, oklar ve mızraklardan oluşan silahları Batn-ı Ye'cec'e gönderdi ve kendileriyle şartlaştığı üzere Mekke'ye kınlarında kınlanmış kılıçlarla yürüdü. Yol esnasında iken Kureyş, Mikrez

بن حفص فقال: يا محمد، ما عرفناك تنقض العهد. قال: "وما ذاك؟ " قال : دخلت: علينا بالسلاح والقسي والرماح. فقال: "لم يكن ذلك، وقد بعثنا به إلى يأجج"، فقال: بهذا عرفناك، بالبر والوفاء. وخرجت رؤوس الكفار من مكة لئلا ينظروا إلى رسول الله ﷺ و [لا] إلى أصحابه غيظا وحنقا، وأما بقية أهل مكة من الرجال والنساء والولدان فجلسوا في الطرق وعلى البيوت ينظرون إلى رسول الله ﷺ وأصحابه، فدخلها ﵊، وبين يديه أصحابه يلبون، والهدي قد بعثه إلى ذي طوى، وهو راكب ناقته القصواء التي كان راكبها يوم الحديبية، وعبد الله بن رواحة الأنصاري آخذ بزمام ناقة رسول الله ﷺ يقودها، وهو يقول:

b. Hafs'ı gönderdi. Mikrez: "Ey Muhammed! Biz seni ahdi bozan biri olarak bilmezdik" dedi. "Bu da nedir?" buyurdu. Mikrez: "Üzerimize silahlar, yaylar ve mızraklarla girdin" dedi. Resûlullah: "Öyle bir şey olmadı, biz onları Ye'cec'e gönderdik" buyurdu. Mikrez: "İşte biz seni böyle, iyilik ve vefa sahibi olarak bilirdik" dedi. Kâfirlerin ileri gelenleri, öfke ve hırslarından dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve [ashâbına] bakmamak için Mekke'den çıktılar. Mekke halkının geri kalan erkekleri, kadınları ve çocukları ise yollarda ve evlerin üzerinde oturup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbına bakıyorlardı. Resûlullah aleyhisselâm oraya girdi; önünde ashâbı telbiye getiriyor, hedy kurbanlıklarını Zû Tuvâ'ya göndermişti, kendisi de Hudeybiye günü bindiği devesi Kasvâ'nın üzerindeydi. Ensâr'dan Abdullah b. Revâha ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesinin yularını tutmuş çekiyor ve şöyle diyordu:

باسم الذي لا دين إلا دينُه … باسم الذي محمدٌ رسوله

Dini dışında hiçbir din olmayan [Allah]'ın adıyla... Muhammed'in elçisi olduğu [Allah]'ın adıyla!

خَلُّوا بني الكُفَّار عَنْ سَبِيله … اليوم نضربكم على تَأْويله

Ey inkârcıların çocukları, onun yolunu açın! Bugün onun tevili (gerçekleşmesi) üzerine sizinle vuruşuruz,

كما ضربناكم على تنزيله … ضربًا يزيلُ الهام عَن مَقِيله

Tıpkı nüzulü üzerine sizinle vuruştuğumuz gibi. Öyle bir vuruş ki başları yerinden koparır,

ويُذْهِل الخليل عن خليله … قد أنزل الرحمن في تنزيله

Ve dostu dostundan habersiz kılar. Muhakkak ki Rahmân indirdiği Kitabı'nda bildirmiştir,

في صُحف تتلى على رسُوله … بأن خير القَتْل في سبيله

Elçisine okunan sahifelerde: En hayırlı ölümün O'nun yolunda olduğunu!

يا رب إني مؤمن بقيله

Ey Rabbim! Muhakkak ki ben O'nun sözüne inandım.

فهذا مجموع من روايات متفرقة.

Bu, ayrı ayrı rivayetlerin bir araya getirilmiş halidir.

قال يونس بن بكير، عن محمد بن إسحاق: حدثني عبد الله بن أبي بكر بن حزم قال: لما دخل رسول الله ﷺ مكة في عمرة القضاء، دخلها وعبد الله بن رواحة آخذ بخطام ناقته ﷺ ، وهو يقول:

Yûnus b. Bükeyr, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etti: Bize Abdullah b. Ebî Bekr b. Hazm anlattı ve şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kaza Umresi'nde Mekke'ye girdiğinde, Abdullah b. Revâha onun sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin yularını tutmuş şöyle diyerek girmişti: