Binûn

Fetih Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

خلّوا بني الكفار عن سبيله … إني شَهيدٌ أنه رَسُولُهُ

Ey inkârcıların çocukları, onun yolunu açın! Şüphesiz ben onun O'nun elçisi olduğuna şahidim.

خلوا فكل الخير في رسوله … يا رب إني مؤمن بقيله

Yol açın, zira bütün hayır O'nun Elçisi'ndedir... Ey Rabbim, şüphesiz ben O'nun sözüne inandım.

نحن قتلناكم على تأويله … كما قتلناكم على تنزيله

Biz onun tevili (gerçekleşmesi) üzerine sizinle savaştık... Tıpkı tenzili (inmesi) üzerine sizinle savaştığımız gibi.

ضربًا يُزيل الهام عن مقيله … ويذهل الخليل عن خليله

Öyle bir vuruşla ki başları yerinden koparır... Ve dostu dostundan habersiz kılar.

وقال عبد الرزاق: أخبرنا معمر، عن الزهري، عن أنس بن مالك قال: لما دخل رسول الله ﷺ مكة في عمرة القضاء، مشى عبد الله بن رواحة بين يديه، وفي رواية وابن رواحة آخذ بغرزه، وهو يقول:

Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma‘mer, Zührî’den, o da Enes b. Mâlik’ten [naklen] haber verdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kazâ Umresi’nde Mekke’ye girdiğinde, Abdullah b. Revâha onun önünde yürüyordu —bir rivayette ise İbn Revâha onun üzengisini tutmuş haldeydi— ve şöyle diyordu:

خلوا بني الكفار عن سبيله … قد نزل الرحمن في تنزيله

Ey inkârcıların çocukları, onun yolunu açın! Muhakkak ki Rahmân indirdiği Kitabı'nda bildirmiştir,

بأن خير القتل في سبيله … يا رب إني مؤمن بقيله

En hayırlı ölümün O'nun yolunda olduğunu! Ey Rabbim! Muhakkak ki ben O'nun sözüne inandım.

نحن قتلناكم على تأويله … كما قتلناكم على تنزيله

Biz onun tevili üzerine sizinle savaştık, tıpkı tenzili üzerine sizinle savaştığımız gibi.

ضربًا يزيل الهام عن مقيله … ويذهل الخليل عن خليله

Öyle bir vuruş ki başları yerinden koparır ve dostu dostundan habersiz kılar.

وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن الصباح، حدثنا إسماعيل -يعني: ابن زكريا-عن عبد الله -يعني: ابن عثمان-عن أبي الطُّفَيْل ، عن ابن عباس؛ أن رسول الله ﷺ لما نزل مرّ الظهران في عمرته، بلغ أصحاب رسول الله ﷺ أن قريشا [تقول] : ما يتباعثون من العَجَف. فقال أصحابه: لو انتحرنا من ظهرنا، فأكلنا من لحمه، وحَسَونا من مَرَقه، أصبحنا غدا حين ندخل على القوم وبنا جَمَامَة. قال: "لا تفعلوا، ولكن اجمعوا لي من أزوادكم". فجمعوا له وبسطوا الأنطاع، فأكلوا حتى تركوا وحثا كل واحد منهم في جرابه، ثم أقبل رسول الله ﷺ حتى دخل المسجد، وقعدت قريش نحو الحجر، فاضطبع بردائه، ثم قال: "لا يرى القوم فيكم غميرة" فاستلم الركن ثم رَمَل، حتى إذا تغيب بالركن اليماني مشى إلى الركن الأسود، فقالت قريش: ما ترضون بالمشي أما إنكم لتنقُزُون نَقْزَ الظباء، ففعل ذلك ثلاثة أشواط، فكانت سُنَّة. قال أبو الطفيل: فأخبرني ابن عباس: أن رسول الله ﷺ فعل ذلك في حجة الوداع .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize İsmâil -yani İbn Zekeriyyâ- Abdullah'tan -yani İbn Osman'dan-, o Ebu't-Tufeyl'den , o da İbn Abbâs'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umresinde Merrüzzahrân'a indiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına Kureyş'in [şöyle dediği] haberi ulaştı: "Açlık ve zayıflıktan yerlerinden bile kalkamıyorlar." Bunun üzerine ashâbı: "Bineklerimizden kurban edip etinden yesek ve suyundan içsek, yarın bu kavmin karşısına çıktığımızda üzerimizde bir dinçlik olur" dediler. [Resûlullah]: "Bunu yapmayın, fakat azıklarınızdan benim için toplayın" buyurdu. Hemen onun için topladılar ve deri yaygıları serdiler; artık bırakacak kadar yediler ve her biri dağarcığına avuç avuç doldurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yönelip Mescid'e girdi; Kureyş ise Hicr tarafında oturmuştu. Ridasını koltuğunun altına alıp omuzunu açıkta bıraktı (ıztıbâ yaptı), sonra: "Bu kavim sizde bir zaaf görmesin " buyurdu. Ardından Rükn'ü istilâm edip remel yaptı (çalımlı adımlarla hızlıca yürüdü); Rükn-i Yemânî'nin arkasında gizlenince Rükn-i Esved'e doğru [normal] yürüdü. Bunun üzerine Kureyş: "Normal yürümeye razı olmuyorsunuz, ceylanlar gibi sıçrıyorsunuz" dedi. Bunu üç şavtta yaptı ve bu bir sünnet oldu. Ebu't-Tufeyl dedi ki: İbn Abbâs bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu Vedâ Haccı'nda da yaptığını bildirdi.

وقال أحمد أيضا: حدثنا يونس؛ حدثنا حماد بن زيد، حدثنا أيوب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: قدم رسول الله ﷺ وأصحابه مكة، وقد وهنتهم حُمّى يثرب، ولقوا منها سوءا، فقال المشركون: إنه يقدم عليكم قوم قد وهنتهم حمى يثرب، ولقوا منها شرا، وجلس المشركون من الناحية التي تلي الحجر، فأطلع الله نبيه ﷺ على ما قالوا، فأمر رسول الله ﷺ [أصحابه] أن يرملوا الأشواط الثلاثة؛ ليرى المشركون جلدهم، قال: فرملوا ثلاثة أشواط، وأمرهم أن يمشوا بين الركنين حيث لا يراهم المشركون، ولم يمنع النبي ﷺ أن يرملوا الأشواط كلها إلا إبقاء عليهم، فقال المشركون: أهؤلاء الذين زعمتم أن الحمى قد وهنتهم؟ هؤلاء أجلد من كذا وكذا.

Ahmed yine şöyle dedi : Bize Yûnus anlattı, bize Hammâd b. Zeyd anlattı, bize Eyyûb, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Mekke'ye geldiler; Yesrib humması onları zayıf düşürmüş ve bundan sıkıntı çekmişlerdi. Müşrikler: "Size Yesrib hummasının zayıf düşürdüğü ve bundan kötülük görmüş bir topluluk geliyor" dediler ve müşrikler Hicr'e bitişik olan tarafta oturdular. Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların söylediklerini bildirdi; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin onların metanetini görmesi için [ashâbına] üç şavtta remel yapmalarını emretti. [İbn Abbâs] dedi ki: Üç şavtta remel yaptılar ve müşriklerin kendilerini görmediği iki rükün arasında yürümelerini emretti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şavtların hepsinde remel yapmalarını emretmesine engel olan şey, sadece onlara acıması ve güçlerini korumak istemesiydi. Bunun üzerine müşrikler: "Hummanın kendilerini zayıf düşürdüğünü iddia ettiğiniz kimseler bunlar mı? Bunlar falandan ve filandan daha dayanıklıdır" dediler.

أخرجاه في الصحيحين من حديث حماد بن زيد، به وفي لفظ: قدم النبي ﷺ وأصحابه صبيحة رابعة، أي من ذي القعدة، فقال المشركون: إنه يقدم عليكم وفد قد وهنتهم حمى يثرب، فأمرهم النبي ﷺ أن يرملوا الأشواط الثلاثة، ولم يمنعهم أن يرملوا الأشواط كلها إلا الإبقاء عليهم.

Her ikisi de (Buhârî ve Müslim) bu hadisi Hammâd b. Zeyd rivayetinden Sahîhayn'da tahric etmişlerdir. Bir rivayet lafzında da [şöyle geçer]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı dördüncü günün sabahında -yani Zilkade ayının dördünde- geldiler. Müşrikler: "Size Yesrib hummasının zayıf düşürdüğü bir topluluk geliyor" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [tavafın ilk] üç şavtında remel yapmalarını emretti. Onların şavtların tamamında remel yapmalarına engel olan şey ise sadece onlara acıması [ve takatlerini korumak istemesi] idi.

قال البخاري: وزاد ابن سلمة -يعني حماد بن سلمة-عن أيوب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما قدم النبي ﷺ لعامه الذي استأمن قال: "ارملوا". ليري المشركون قوتهم، والمشركون من قبل قعيقعان.

Buhârî dedi ki: İbn Seleme -yani Hammâd b. Seleme-, Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayetle şunu ekledi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem eman aldığı sene geldiğinde: "Müşrikler onların gücünü görsün diye remel yapın" buyurdu. Müşrikler ise Kuaykıân tarafındaydı.

وحدثنا محمد، حدثنا سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن عطاء، عن ابن عباس قال: إنما سعى النبي ﷺ بالبيت وبالصفا والمروة، ليرى المشركون قوته .

Bize Muhammed anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi sadece müşrikler onun gücünü görsün diye sa'y etti (hızlıca yürüdü) .

ورواه في مواضع أخر، ومسلم والنسائي، من طرق، عن سفيان بن عيينة، به .

Bunu başka yerlerde de rivayet etti; Müslim ve Nesâî de Süfyân b. Uyeyne'den farklı yollarla bu isnadla rivayet ettiler .

وقال أيضا: حدثنا علي بن عبد الله، حدثنا سفيان، حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، سمع ابن أبي أوفى يقول: لما اعتمر رسول الله ﷺ سترناه من غلمان المشركين ومنهم؛ أن يؤذوا رسول الله ﷺ. انفرد به البخاري دون مسلم .

Yine şöyle dedi: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, bize İsmâil b. Ebî Hâlid anlattı; İbn Ebî Evfâ'yı şöyle derken işitmiş: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umre yaptığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmesinler diye onu müşriklerin çocuklarından ve kendilerinden koruyup siper olduk. Bunu Müslim olmaksızın yalnızca Buhârî rivayet etti .

وقال البخاري أيضا: حدثنا محمد بن رافع، حدثنا سريج بن النعمان، حدثنا فليح، وحدثني محمد بن الحسين بن إبراهيم، حدثنا أبي حدثنا فليح بن سليمان، عن نافع، عن ابن عمر؛ أن رسول الله ﷺ خرج معتمرا، فحال كفار قريش بينه وبين البيت، فنحر هديه وحلق رأسه بالحديبية، وقاضاهم على أن يعتمر العام المقبل، ولا يحمل سلاحا عليهم إلا سيوفا، ولا يقيم بها إلا ما أحبوا. فاعتمر من العام المقبل، فدخلها كما كان صالحهم، فلما أن قام بها ثلاثا، أمروه أن يخرج فخرج.

Buhârî yine şöyle dedi : Bize Muhammed b. Râfi' anlattı, bize Süreyc b. en-Nu'mân anlattı, bize Fuleyh anlattı; bana Muhammed b. el-Hüseyn b. İbrâhîm anlattı, bize babam anlattı, bize Fuleyh b. Süleymân, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umre yapmak üzere yola çıktı; Kureyş kâfirleri onunla Beyt'in arasına engel oldular. Bunun üzerine Hudeybiye'de kurbanını kesti, başını tıraş etti ve onlarla gelecek yıl umre yapmak, üzerlerine kılıçtan başka silah taşımamak ve orada ancak onların istediği kadar kalmak şartıyla anlaştı. Ertesi yıl umre yaptı ve onlarla anlaştığı şekilde oraya girdi. Orada üç gün kalınca çıkmasını emrettiler, o da çıktı.

وهو في صحيح مسلم أيضا .

Bu rivayet Sahîh-i Müslim'de de yer almaktadır .

وقال البخاري أيضا: حدثنا عبيد الله بن موسى، عن إسرائيل، عن أبي إسحاق، عن البراء، قال: اعتمر النبي ﷺ في ذي القعدة، فأبى أهل مكة أن يَدَعوه يدخل مكة حتى قاضاهم على أن يقيم بها ثلاثة أيام، فلما كتبوا الكتاب كتبوا: "هذا ما قاضانا عليه محمد رسول الله". قالوا: لا نقر بهذا، ولو نعلم أنك رسول الله ما منعناك شيئًا، ولكن أنت محمد بن عبد الله. قال: "أنا رسول الله، وأنا محمد بن عبد الله". ثم قال لعلي بن أبي طالب: "امح رسول الله". قال: لا والله لا أمحوك أبدا. فأخذ رسول الله ﷺ الكتاب، وليس يحسن يكتب، فكتب: "هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله: لا يدخل مكة السلاح إلا السيف في القراب، وألا يخرج من أهلها بأحد أراد أن يتبعه، وألا يمنع من أصحابه أحدا إن أراد أن يقيم بها" فلما دخلها ومضى الأجل، أتوا عليا فقالوا: قل لصاحبك: اخرج عنا فقد مضى الأجل، فخرج النبي ﷺ فتبعته ابنة حمزة تنادي: يا عم، يا عم. فتناولها علي فأخذ بيدها، وقال لفاطمة: دونك ابنة عمك فحملتها، فاختصم فيها علي وزيد

Buhârî yine şöyle dedi: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o Ebû İshâk'tan, o da el-Berâ'dan nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilkade ayında umre yaptı. Mekkeliler, [Mekke'de] üç gün kalması şartıyla bir antlaşma yapıncaya kadar onun Mekke'ye girmesine izin vermediler. Antlaşma metnini yazarlarken: «Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır» diye yazdılar. [Müşrikler]: "Biz bunu kabul etmeyiz. Eğer senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydik seni hiçbir şeyden engellemezdik; fakat sen Abdullah oğlu Muhammed'sin" dediler. [Bunun üzerine] o: «Ben Allah'ın Resûlüyüm ve ben Abdullah oğlu Muhammed'im» buyurdu. Sonra Ali b. Ebî Tâlib'e: «"Allah'ın Resûlü" [ifadesini] sil» buyurdu. [Ali]: "Hayır, vallahi senin adını asla silmem!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem —yazı yazmayı iyi bilmediği hâlde— metni aldı ve şöyle yazdı: «Bu, Abdullah oğlu Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır: Kınındaki kılıç dışında Mekke'ye silah sokulmayacak, Mekke halkından peşine takılmak isteyen hiç kimse [beraberinde] çıkarılmayacak ve ashâbından Mekke'de kalmak isteyen hiç kimseye de engel olunmayacaktır.» [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] Mekke'ye girip belirlenen süre dolunca, Ali'ye gelip: "Arkadaşına söyle, aramızdan ayrılsın; çünkü süre doldu" dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem [Mekke'den] çıktı. O sırada Hamza'nın kızı: "Ey amca! Ey amca!" diye seslenerek peşine takıldı. Ali ona yönelip elinden tuttu ve Fâtıma'ya: "Amcanın kızını yanına al" dedi; o da çocuğu yanına aldı. [Bunun üzerine] Ali, Zeyd

وجعفر، فقال عليّ: أنا أخذتها وهي ابنة عمي، وقال جعفر: ابنة عمي وخالتها تحتي، وقال زيد: ابنة أخي، فقضى بها النبي ﷺ لخالتها، وقال: "الخالة بمنزلة الأم"، وقال لعلي: "أنت مني وأنا منك" وقال لجعفر: "أشبهت خلقي وخلقي" وقال لزيد: "أنت أخونا ومولانا" قال علي: ألا تتزوج ابنة حمزة؟ قال: "إنها ابنة أخي من الرضاعة" انفرد به من هذا الوجه .

ve Ca'fer davalaştılar. Ali: "Onu ben aldım ve o benim amcamın kızıdır" dedi. Ca'fer: "O benim amcamın kızıdır ve teyzesi benim nikâhım altındadır" dedi. Zeyd ise: "O benim kardeşimin kızıdır" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kızın teyzesine verilmesine hükmetti ve: "Teyze anne konumundadır" buyurdu. Ali'ye: "Sen bendensin, ben de sendenim" dedi. Ca'fer'e: "Yaratılışım ve ahlakım bakımından bana benzedin" dedi. Zeyd'e ise: "Sen bizim kardeşimiz ve mevlâmızsın (azatlımızsın)" dedi. Ali: "Hamza'nın kızıyla evlenmez misin?" dedi. [Resûlullah]: "O benim süt kardeşimin kızıdır" buyurdu. Bu vecihten yalnızca o rivayet etmiştir .

وقوله: (فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا) أي: فعلم الله تعالى من الخيرة والمصلحة في صرفكم عن مكة ودخولكم إليها عامكم ذلك ما لم تعلموا أنتم، (فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ) أي: قبل دخولكم الذي وعدتم به في رؤيا النبي ﷺ، (فَتْحًا قَرِيبًا): وهو الصلح الذي كان بينكم وبين أعدائكم من المشركين.

O'nun: (فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا) sözü; yani, Allah Teâlâ o yıl Mekke'den geri çevrilmenizde ve oraya girmemenizde sizin bilmediğiniz hayır ve maslahatı bildi de, (فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ) yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüyasında size vadedilen girişinizden önce, (فَتْحًا قَرِيبًا) kıldı; bu da sizinle müşrik düşmanlarınız arasında gerçekleşen barıştır.

ثم قال تعالى، مبشرا للمؤمنين بنصرة الرسول صلوات الله [وسلامه] عليه على عدوه وعلى سائر أهل الأرض: (هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ) أي: بالعلم النافع والعمل الصالح؛ فإن الشريعة تشتمل على شيئين: علم وعمل، فالعلم الشرعي صحيح، والعمل الشرعي مقبول، فإخباراتها حق وإنشاءاتها عدل، (لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ) أي: على أهل جميع الأديان من سائر أهل الأرض، من عرب وعجم ومليين ومشركين، (وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) أي: أنه رسوله، وهو ناصره.

Sonra Allah Teâlâ, Resûlü'ne -Allah'ın salât [ve selâmı] onun üzerine olsun- düşmanlarına ve yeryüzündeki diğer bütün insanlara karşı yardım edeceğini müjdeleyerek şöyle buyurdu: (هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ) yani faydalı ilim ve salih amel ile; zira şeriat iki şeyi içerir: ilim ve amel. Şer'î ilim sahihtir, şer'î amel makbuldür; haberleri hak, hükümleri adalettir. (لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ) yani Araplardan, acemlerden, din mensuplarından ve müşriklerden olmak üzere yeryüzündeki bütün dinlerin mensuplarına üstün kılmak için. (وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا) yani O'nun peygamberi olduğuna ve O'nun yardımcısı olduğuna şahit olarak Allah yeter.

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)}

{مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٢٩)} “Muhammed Allah'ın elçisidir. Onun yanında bulunanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükûya varırken, secde ederken, Allah'tan lütuf ve rıza isterken görürsün. Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir. Bu, onların Tevrat'taki vasıflarıdır. İncil'deki vasıfları da şöyledir: Onlar filizini çıkarmış, derken onu kuvvetlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerine dikilmiş bir ekine benzerler ki bu, ekicilerin hoşuna gider. Allah böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle kâfirleri öfkelendirir. Allah, onlardan inanıp salih ameller işleyenlere mağfiret ve büyük bir mükâfat vadetmiştir.”

يخبر تعالى عن محمد صلوات الله عليه، أنه رسوله حقا بلا شك ولا ريب، فقال: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ)، وهذا مبتدأ وخبر، وهو مشتمل على كل وصف جميل، ثم ثنى بالثناء على أصحابه فقال: (وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ)، كما قال تعالى: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} [المائدة: ٥٤] وهذه صفة المؤمنين أن يكون أحدهم شديدا عنيفًا على الكفار، رحيما برًا بالأخيار، غضوبًا عبوسًا في وجه الكافر، ضحوكا بشوشًا في وجه أخيه المؤمن، كما قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} [التوبة: ١٢٣]، وقال النبي ﷺ: "مثل المؤمنين في توادهم وتراحمهم كمثل الجسد الواحد، إذا اشتكى

Allah Teâlâ, Muhammed'in -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- şüphe ve tereddütsüz gerçekten O'nun elçisi olduğunu haber vererek şöyle buyurmaktadır: {مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ} “Muhammed, Allah'ın elçisidir.” Bu bir mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir); her güzel vasfı kapsamaktadır. Sonra ashabını övmeye geçerek şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ} “Onunla beraber olanlar da kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ} [el-Mâide: 54] “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise onurlu ve zorludurlar.” İşte bu, müminlerin sıfatıdır: Onlardan her biri kâfirlere karşı sert ve tavizsiz, hayırlı kimselere karşı merhametli ve iyilikseverdir; kâfirin yüzüne karşı öfkeli ve asık suratlı, mümin kardeşinin yüzüne karşı ise tebessüm eden ve güler yüzlüdür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} [et-Tevbe: 123] “Ey iman edenler! Kâfirlerden yakınınızda olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: « مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ الْوَاحِدِ، إِذَا اشْتَكَى » «Müminlerin birbirlerini sevmede ve birbirlerine merhamet etmedeki misali, tek bir beden misali gibidir; [ondan] rahatsızlanan...»

منه عضو تداعى له سائر الجسد بالحمَّى والسَّهر" ، وقال: "المؤمن للمؤمن كالبنيان يشد بعضه بعضا" وشبك بين أصابعه كلا الحديثين في الصحيح.

bir uzuv rahatsızlansa, cesedin diğer kısımları da uykusuzluk ve ateşle ona katılır" . Yine şöyle buyurmuştur: "Mümin mümin için parçaları birbirini kenetleyen bir bina gibidir" ve parmaklarını birbirine geçirdi . Her iki hadis de Sahîh'tedir.

وقوله: (تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا): وصفهم بكثرة العمل وكثرة الصلاة، وهي خير الأعمال، ووصفهم بالإخلاص فيها لله، ﷿، والاحتساب عند الله جزيل الثواب، وهو الجنة المشتملة على فضل الله، وهو سعة الرزق عليهم، ورضاه، تعالى، عنهم وهو أكبر من الأول، كما قال: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} [التوبة: ٧٢].

O'nun: (تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا) sözü; onları amelin ve amellerin en hayırlısı olan namazın çokluğuyla vasfetmiş, bunda Allah azze ve celle için ihlaslı olmakla ve Allah katında büyük mükâfatı ummakla nitelendirmiştir; bu [mükâfat] ise Allah'ın lütfunu -ki bu onlara rızkın bollaşmasıdır- ve Allah Teâlâ'nın onlardan razı olmasını içeren cennettir . [Allah'ın rızası] birincisinden daha büyüktür; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise en büyüktür.” [Tevbe: 72].

وقوله: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ): قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ) يعني: السمت الحسن.

O'nun: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ) sözü hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini aktarmıştır: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ); yani güzel hâl ve tavırdır.

وقال مجاهد وغير واحد: يعني: الخشوع والتواضع.

Mücâhid ve pek çok kişi: "Yani huşû ve tevazudur" demiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطُّنَافسي، حدثنا حسين الجَعْفي، عن زائدة ، عن منصور عن مجاهد: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ) قال: الخشوع قلت: ما كنت أراه إلا هذا الأثر في الوجه، فقال: ربما كان بين عيني من هو أقسى قلبا من فرعون.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tunâfisî anlattı, bize Hüseyn el-Cu'fî, Zâide'den , o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den anlattı: (سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ) ayeti hakkında: "Huşûdur" dedi. Ben: "Ben onu ancak yüzdeki şu [secde] izi sanıyordum" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Nice kimseler vardır ki iki gözünün arasında Firavun'dan daha katı kalpli olan bir [secde izi] bulunur."

وقال السدي: الصلاة تحسن وجوههم.

Süddî şöyle demiştir: "Namaz onların yüzlerini güzelleştirir."

وقال بعض السلف: من كثرت صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار.

Selef'ten bazıları şöyle demiştir: "Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur."

وقد أسنده ابن ماجه في سننه، عن إسماعيل بن محمد الطَّلْحي، عن ثابت بن موسى، عن شريك، عن الأعمش، عن أبي سفيان، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "من كَثُرَتْ صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار" والصحيح أنه موقوف .

İbn Mâce bunu Sünen'inde İsmâil b. Muhammed et-Talhî'den, o Sâbit b. Mûsâ'dan, o Şerîk'ten, o A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den isnad ederek rivayet etmiştir; Câbir şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur" buyurdu. Sahih olan ise bunun mevkuf olduğudur .

وقال بعضهم: إن للحسنة نورا في القلب، وضياء في الوجه، وسعة في الرزق، ومحبة في قلوب الناس.

Onlardan bazıları şöyle demiştir: "İyiliğin kalpte bir nuru, yüzde bir aydınlığı, rızıkta bir genişliği ve insanların kalbinde bir sevgisi vardır."

وقال أمير المؤمنين عثمان: ما أسر أحد سريرة إلا أبداها الله على صَفَحَات وجهه، وفَلتَات لسانه.

Müminlerin emîri Osman şöyle demiştir: "Hiç kimse bir sır gizlemez ki Allah onu yüzünün hatlarında ve dilinin sürçmelerinde açığa çıkarmasın."

والغرض أن الشيء الكامن في النفس يظهر على صفحات الوجه، فالمؤمن إذا كانت سريرته صحيحة مع الله أصلح الله ظاهره للناس، كما روي عن عمر بن الخطاب، ﵁، أنه قال: من أصلح سريرته أصلح الله علانيته.

Maksat şudur ki, nefiste gizli olan şey yüzün hatlarında belirir. Müminin Allah ile olan iç dünyası düzgün olursa, Allah onun dışını da insanlara düzeltir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Kim içini düzeltirse, Allah da onun dışını düzeltir."

وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا محمود بن محمد المروزي، حدثنا حامد بن آدم المروزي،

Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Mahmûd b. Muhammed el-Mervezî anlattı, bize Hâmid b. Âdem el-Mervezî anlattı,

حدثنا الفضل بن موسى، عن محمد بن عبيد الله العَرْزَمي، عن سلمة بن كُهَيْل ، عن جُنْدَب بن سفيان البَجَلي قال: قال النبي ﷺ: "ما أسر أحد سريرة إلا ألبسه الله رداءها، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر"، العرزمي متروك .

bize el-Fadl b. Mûsâ, Muhammed b. Ubeydullah el-Arzemî'den, o Seleme b. Kuheyl'den , o da Cündeb b. Süfyân el-Becelî'den anlattı; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hiç kimse bir sır gizlemez ki Allah ona onun elbisesini giydirmesin; hayırsa hayır, şerse şer." el-Arzemî metrûktur (terk edilmiştir) .

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن بن موسى، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا دراج، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد، عن رسول الله ﷺ، أنه قال: "لو أن أحدكم يعمل في صخرة صماء ليس لها باب ولا كوة، لخرج عمله للناس كائنا ما كان" .

İmam Ahmed dedi ki : Bize Hasan b. Mûsâ anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Derrâc, Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; O şöyle buyurmuştur: "Eğer sizden biri kapısı ve penceresi olmayan som bir kayanın içinde amel işleyecek olsa, ameli her ne ise mutlaka insanlara çıkardı" .

وقال الإمام أحمد [أيضا] : حدثنا حسن، حدثنا زُهَيْر، حدثنا قابوس بن أبي ظَبْيَان: أن أباه حدثه عن ابن عباس، عن النبي ﷺ، قال: "إن الهدي الصالح، والسمت الصالح، والاقتصاد جزء من خمسة وعشرين جزءا من النبوة" ورواه أبو داود عن عبد الله بن محمد النفيلي، عن زهير، به .

İmam Ahmed [yine] dedi ki : Bize Hasan anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Kābûs b. Ebî Zabyân anlattı; babası ona İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu anlatmış: "Güzel gidişat, güzel hâl ve tavır ve itidal (orta yollu olmak), peygamberliğin yirmi beş cüzünden bir cüzdür." Ebû Dâvûd da bunu Abdullah b. Muhammed en-Nüfeylî'den, o Züheyr'den bu isnadla rivayet etti .

فالصحابة [﵃] خلصت نياتهم وحسنت أعمالهم، فكل من نظر إليهم أعجبوه في سمتهم وهديهم.

Ashâbın [Allah onlardan razı olsun] niyetleri halis, amelleri güzel idi; bu sebeple onlara bakan herkes tavır ve gidişatlarına hayran kalırdı.

وقال مالك، ﵀: بلغني أن النصارى كانوا إذا رأوا الصحابة الذين فتحوا الشام يقولون: "والله لهؤلاء خير من الحواريين فيما بلغنا". وصدقوا في ذلك، فإن هذه الأمة معظمة في الكتب المتقدمة، وأعظمها وأفضلها أصحاب رسول الله ﷺ، وقد نوه الله بذكرهم في الكتب المنزلة والأخبار المتداولة ؛ ولهذا قال هاهنا: (ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ)، ثُمَّ قَالَ: (وَمَثَلُهُمْ فِي الإنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ [فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ): (أَخْرَجَ شَطْأَهُ]) أي: فراخه، (فَآزَرَهُ) أي: شده (فَاسْتَغْلَظَ) أي: شب وطال، (فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ) أي: فكذلك أصحاب محمد ﷺ آزروه وأيدوه ونصروه فهم معه كالشطء مع الزرع، (لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ).

Mâlik rahimehullâh şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Hristiyanlar, Şam'ı fetheden ashâbı gördüklerinde: "Vallahi bunlar, bize ulaşan haberlere göre Havârilerden daha hayırlıdır" derlerdi. Bunda da doğru söylemişlerdir; zira bu ümmet önceki kitaplarda yüceltilmiştir, onların en yücesi ve en faziletlisi ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbıdır. Allah, indirilmiş kitaplarda ve dilden dile dolaşan haberlerde onların zikrinden övgüyle bahsetmiştir. İşte bu sebeple burada: (ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ) buyurmuş, ardından şöyle buyurmuştur: (وَمَثَلُهُمْ فِي الإنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ [فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ): (أَخْرَجَ شَطْأَهُ]) yani filizlerini çıkardı, (فَآزَرَهُ) yani onu güçlendirdi, (فَاسْتَغْلَظَ) yani serpilip uzadı, (فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ) yani tıpkı bunun gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı da ona destek oldular, onu kuvvetlendirdiler ve ona yardım ettiler; onlar onunla birlikte, filizin ekinle beraber olması gibidirler, (لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ).

ومن هذه الآية انتزع الإمام مالك ﵀، في رواية عنه-بتكفير الروافض الذين يبغضون الصحابة، قال: لأنهم يغيظونهم، ومن غاظ الصحابة فهو كافر لهذه الآية. ووافقه طائفة من العلماء على ذلك. والأحاديث في فضائل الصحابة والنهي عن التعرض لهم بمساءة كثيرة، ويكفيهم ثناء الله عليهم، ورضاه عنهم.

İmam Mâlik rahimehullâh -kendisinden gelen bir rivayette- ashâba buğzeden Râfızîlerin tekfir edilmesi hükmünü bu ayetten çıkarmış ve şöyle demiştir: “Çünkü onlar ashâba öfkelenmektedirler; bu ayet gereğince ashâba öfke duyan kimse ise kâfirdir.” Âlimlerden bir topluluk da bu hususta ona muvafakat etmiştir. Ashâbın faziletleri ve onlara herhangi bir kötülükle ilişmenin yasaklandığına dair hadisler pek çoktur; Allah'ın onları övmesi ve onlardan razı olması onlara yeter.

ثم قال: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ) "من" هذه لبيان الجنس، (مَغْفِرَةً) أي: لذنوبهم. (وَأَجْرًا عَظِيمًا) أي: ثوابا جزيلا ورزقا كريما، ووعد الله حق وصدق، لا يخلف ولا يبدل، وكل من اقتفى أثر الصحابة فهو في حكمهم، ولهم الفضل والسبق والكمال الذي لا يلحقهم فيه أحد من هذه الأمة، ﵃ وأرضاهم، وجعل جنات الفردوس مأواهم ، وقد فعل.

Sonra: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ) buyurdu; buradaki "min" harfi cins bildirmek içindir, (مَغْفِرَةً) yani günahları için, (وَأَجْرًا عَظِيمًا) yani bol bir mükâfat ve cömertçe bir rızık vadetmiştir. Allah'ın vaadi haktır ve doğrudur, dönülmez ve değiştirilmez. Ashâbın izinden giden herkes onların hükmündedir; bununla birlikte bu ümmetten hiç kimsenin kendilerine yetişemeyeceği fazilet, öncelik ve kemâl onlara aittir; [Allah onlardan razı olsun] ve onları razı kılsın, Firdevs cennetlerini onların makamı yapsın ; nitekim öyle de yapmıştır.

قال مسلم في صحيحه: حدثنا يحيى بن يحيى، حدثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تسبوا أصحابي، فوالذي نفسي بيده لو أن أحدكم أنفق مثل أحدٍ ذهبا ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه" .

Müslim Sahîh'inde dedi ki: Bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ashâbıma sövmeyiniz! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, sizden biri Uhud dağı kadar altın infak etse, onların ne bir müddüne (ölçeğine) ne de yarısına ulaşabilir" .

آخر تفسير سورة الفتح، ولله الحمد والمنة.

Fetih sûresi tefsirinin sonudur. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.