وقد رواه ابن ماجة، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن عبد الصمد بن عبد الوارث، عن حماد ابن سلمة، به. وقد رواه ابن جرير عن بُنْدار، عن ابن مهدي، عن حماد بن زيد، عن عاصم -هو ابن بَهْدَلة-عن أبي صالح، عن أبي هريرة موقوفا، وهذا أصح. وهكذا رواه ابن جرير عن معاذ بن جبل وابن عمر. وحكاه ابن أبي حاتم، عن أبي هريرة وأبي الدرداء، أنهم قالوا: القنطار ألف ومائتا أوقية.
Bunu İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Abdüssamed b. Abdülvâris'ten, o Hammâd b. Seleme'den aynı senedle rivayet etmiştir. İbn Cerîr ise bunu Bündâr'dan, o İbn Mehdî'den, o Hammâd b. Zeyd'den, o Âsım'dan -ki o İbn Behdele'dir-, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den mevkûf olarak rivayet etmiştir; bu daha sahihtir. İbn Cerîr bunu Muâz b. Cebel ve İbn Ömer'den de böylece rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim bunu Ebû Hüreyre ve Ebü'd-Derdâ'dan nakletmiş olup onların şöyle dediklerini belirtmiştir: Kıntâr bin iki yüz ukıyyedir.
ثم قال ابن جرير: حدثني زكريا بن يحيى الضرير، حدثنا شبابة، حدثنا مَخْلَد بن عبد الواحد، عن علي بن زيد، عن عطاء بن أبي ميمونة، عن زِرّ بن حُبَيْش عن أبيّ بن كعب، قال: قال رسول الله ﷺ: "القِنْطَارُ ألْفُ أوقِيَّةٍ ومائَتَا أوقِيَّةٍ" .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ ed-Darîr anlattı, bize Şebâbe anlattı, bize Mahled b. Abdilvâhid, Alî b. Zeyd'den, o Atâ b. Ebî Meymûne'den, o Zirr b. Hubeyş'ten, o Übey b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Kıntâr, bin ukıyye ve iki yüz ukıyyedir [bin iki yüz ukıyyedir]” .
وهذا حديث منكر أيضًا، والأقربُ أن يكون موقوفا على أبي بن كعب، كغيره من الصحابة. وقد روى ابن مَرْدُويَه، من طريق موسى بن عُبَيْدة الرَبَذِي عن محمد بن إبراهيم عن يحنَّش أبي موسى، عن أم الدرداء، عن أبي الدرداء قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ قَرَأ مائة آيةٍ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ، ومَنْ قَرَأ مِائَةَ آيةٍ إِلَى ألْف أصْبَح لَهُ قِنْطار مِنْ أجْرٍ عندَ الله، القِنْطارُ مِنْهُ مِثلُ الجبَلِ العَظِيمِ". ورواه وَكِيع، عن موسى بن عُبَيدة، بمعناه وقال الحاكم في مستدركه: حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب، حدثنا أحمد بن عيسى بن زيد اللخمي بتنِّيس حدثنا عَمْرو بن أبي سلمة، حدثنا زهير بن محمد، حدثنا حُمَيد الطويل، ورجل آخر، عن أنس بن مالك قال: سئل رسول الله ﷺ عن قول الله، ﷿: (وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ) قال: "القِنْطَارُ ألفا أُوقِيَّةٍ". صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه، هكذا رواه الحاكم.
Bu da yine münker bir hadistir. Diğer sahâbîlerde olduğu gibi, bunun da Übey b. Ka'b'a mevkûf olması [gerçeğe] en yakın olanıdır. İbn Merdûye; Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî -> Muhammed b. İbrâhîm -> Yahnâş Ebû Mûsâ -> Ümmü'd-Derdâ -> Ebû'd-Derdâ tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim yüz ayet okursa gafillerden yazılmaz. Kim de yüz ayetten bin [ayete] kadar okursa, Allah katında kendisi için bir kıntâr ecir hâsıl olur; ondaki bir kıntâr ise yüce bir dağ gibidir.» Vekî' de bunu Mûsâ b. Ubeyde'den mana olarak rivayet etmiştir. Hâkim el-Müstedrek'inde şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb anlattı, bize Tinnîs'te Ahmed b. Îsâ b. Zeyd el-Lahmî anlattı, bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, bize Züheyr b. Muhammed anlattı, bize Humeyd et-Tavîl ve başka bir adam, Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ } “ve yığılmış kantar kantar [mallar]” kavli soruldu. O da: «Kıntâr, iki bin ukıyyedir.» buyurdu. [Hâkim]: «İki Şeyh'in (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir.» demiştir. Hâkim bunu böylece rivayet etmiştir.
وقد رواه ابن أبي حاتم بلفظ آخر فقال: حدثنا أحمد بن عبد الرحمن الرَّقِّي، حدثنا عمرو ابن أبي سلمة، حدثنا زهير -يعني ابن محمد-حدثنا حميد الطويل ورجل آخر قد سماه-يعني يزيد الرَّقَاشي-عن أنس، عن رسول الله ﷺ في قوله: قنطار، يعني: "ألف دينار". وهكذا [رواه] ابن مَرْدُويه، ورواه الطبراني، عن عبد الله بن محمد بن أبي مريم، عن عَمْرو بن أبي سلمة، فذكر بإسناده مثله سواء .
İbn Ebî Hâtim bunu başka bir lafızla rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdirrahmân er-Rakkî anlattı, bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, bize Züheyr -yani İbn Muhammed- anlattı, bize Humeyd et-Tavîl ve adını verdiği başka bir adam -yani Yezîd er-Rakkâşî-, Enes'ten, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Allah'ın] "Kıntâr" kavli hakkında: Yani “Bin dinar” [dediğini] nakletti. Bunu İbn Merdûye de böylece [rivayet etti] , Taberânî de Abdullah b. Muhammed b. Ebî Meryem'den, o Amr b. Ebî Seleme'den rivayet etti ve senediyle aynısını zikretti .
وروى ابن جرير عن الحسن البصري مرسلا عنه وموقوفا عليه: القنطار ألف ومائتا دينار. وكذا رواه العَوْفي عن ابن عباس.
İbn Cerîr, Hasan el-Basrî'den mürsel ve mevkûf olarak: "Kıntâr bin iki yüz dinardır" dediğini rivayet etmiştir. Avfî de İbn Abbâs'tan böylece rivayet etmiştir.
وقال الضحاك: من العرب من يقول: القنطار ألف دينار. ومنهم من يقول: اثنا عشر ألفا.
Dahhâk şöyle demiştir: Araplardan bir kısmı: "Kıntâr bin dinardır" der; bir kısmı da: "On iki bindir" der.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عارِم، عن حَمّاد، عن سعيد الجُرَيرِي عن أبي نضْرة، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، قال: [القنطار] ملء مَسْك الثور ذهبا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ârim anlattı, Hammâd'dan, o Saîd el-Cüreyrî'den, o Ebû Nadre'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) nakletti; o şöyle dedi: [Kıntâr] bir öküz derisi dolusu altındır.
قال أبو محمد: ورواه محمد بن موسى الحرشي، عن حماد بن زيد، مرفوعا. والموقوف أصح .
Ebû Muhammed dedi ki: Bunu Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî, Hammâd b. Zeyd'den merfû olarak rivayet etmiştir. Mevkûf olanı ise daha sahihtir .
وحب الخيل على ثلاثة أقسام، تارة يكون ربطَها أصحابُها معدَّة لسبيل الله تعالى، متى احتاجوا إليها غزَوا عليها، فهؤلاء يثابون. وتارة تربط فخرا ونواء لأهل الإسلام، فهذه على صاحبها وزْر. وتارة للتعفف واقتناء نسلها. ولم يَنْسَ حق الله في رقابها، فهذه لصاحبها ستْر، كما سيأتي الحديث بذلك [إن شاء الله تعالى] عند قوله تعالى: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ [تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ] } [الأنفال: ٦٠].
At sevgisi üç kısımdır: Bazen sahipleri onları Allah Teâlâ'nın yolu için hazır tutarak bağlarlar; ihtiyaç duyduklarında üzerlerinde gazaya çıkarlar, işte bunlar sevap kazanırlar. Bazen de İslam ehline karşı övünmek ve düşmanlık etmek için bağlanırlar ki bunlar sahibine vebaldir. Bazen de iffetini korumak ve neslini çoğaltmak için bağlanırlar ve boyunlarındaki Allah'ın hakkını da unutmazlar; bunlar da sahibine bir perdedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ [تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ] } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın, onunla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutursunuz” [el-Enfâl: 60] kavlinde buna dair hadis [inşâallâhu Teâlâ] gelecektir.
وأما (الْمُسَوَّمَةِ) فعن ابن عباس، ﵄: المسومة الراعية، والمُطَهَّمة الحسَان، وكذا روي عن مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وعبد الرحمن بن عبد الله بن أبْزَى، والسُّدِّي، والربيع بن أنس، وأبي سِنَان وغيرهم.
{الْمُسَوَّمَةِ} “salma / nişanlı” kelimesine gelince; İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ): El-Müsevvüme (الْمُسَوَّمَةِ), otlayan, semiz ve güzel demektir. Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Abdurrahmân b. Abdillâh b. Ebzâ, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes, Ebû Sinân ve başkalarından da böyle rivayet edilmiştir.
وقال مكحول: المسومة: الغُرَّة والتحجيل. وقيل غير ذلك.
Mekhûl şöyle demiştir: El-Müsevvüme; alnında sakıtı, ayaklarında sekisi olan [attır]. Başka açıklamalar da yapılmıştır.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن سعيد، عن عبد الحميد بن جعفر، عن يزيد بن أبي حبيب، عن سُوَيْد بن قيس، عن معاوية بن حُدَيج، عن أبي ذر، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "ليسَ مِنْ فَرَسٍ عَرَبِيّ إلا يُؤذَنُ لَهُ مَعَ كُلِّ فَجْر يَدْعُو بِدَعْوَتَيْنِ، يَقُولُ: اللَّهُمَّ إنَّكَ خَوَّلْتَنِي مَنْ خَوَّلْتَني [من]
Nitekim İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Saîd, Abdülhamîd b. Ca'fer'den, [o da] Yezîd b. Ebî Habîb'den, [o da] Süveyd b. Kays'tan, [o da] Muâviye b. Hudeyc'ten, [o da] Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Hiçbir Arap atı yoktur ki her fecir vakti iki duada bulunmasına izin verilmiş olmasın; o şöyle der: Allahım! Şüphesiz Sen beni mülkiyetine verdiğin kimseye verdin [ondan]...»
بَنِي آدَم، فاجْعَلنِي مِنْ أحَبِّ مَالِهِ وأهْلِهِ إليه، أوْ أحَبِّ أهْلِه ومالِهِ إليهِ" .
Âdemoğullarından [mülkiyetine verdiklerinden] beni, onun nezdinde malının ve ailesinin en sevgilisi —yahut ailesinin ve malının en sevgilisi— kıl.” .
وقوله: (وَالأنْعَامِ) يعني: الإبل والبقر والغنم (وَالْحَرْث) يعني: الأرض المتخذة للغِرَاس والزراعة .
O'nun: {وَالأنْعَامِ} “koyun, keçi, sığır ve develer” kavli; deve, sığır ve koyun demektir. {وَالْحَرْث} “ve ekinler” ise; dikim ve ziraat için edinilen arazi demektir .
قال الإمام أحمد: حدثنا رَوْح بن عبادة، حدثنا أبو نعامة العدوي، عن مسلم بن بُدَيل عن إياسِ بن زهير، عن سُويد بن هُبَيرة، عن النبي ﷺ قال: "خَيْرُ مَالِ امرئ لَهُ مُهْرة مَأمُورة، أو سِكَّة مَأبُورة" المأمورة الكثيرة النسل، والسّكَّة: النخل المصطف، والمأبورة: الملقحة.
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize Ebû Naâme el-Adevî anlattı, Müslim b. Büdeyl'den, o İyâs b. Züheyr'den, o Süveyd b. Hübeyre'den, o Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; O şöyle buyurdu: “Bir kimsenin malının en hayırlısı, çok doğuran bir kısrak yahut aşılanmış sıra sıra hurmalıktır” . El-Me'mûre (المأمورة), dölü çok olan demektir. Es-Sikke (السّكَّة) sıra sıra dizilmiş hurma ağaçlarıdır; el-me'bûre (المأبورة) ise aşılanmış olandır.
ثم قال تعالى: (ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) أي: إنما هذا زهرة الحياة الدنيا وزينتها الفانية الزائلة (وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ) أي: حسن المرجع والثواب.
Sonra Allah Teâlâ: {ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Bunlar dünya hayatının geçimliğidir” buyurdu; yani bu, dünya hayatının süsü ve onun fani, yok olup giden zinetidir. {وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} “Dönecek yerin güzeli ise Allah'ın yanındadır”; yani güzel dönüş yeri ve sevap O'nun katındadır.
وقد قال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا جرير، عن عطاء، عن أبي بكر بن حفص بن عُمَر بن سعد قال: قال عمر بن الخطاب، ﵁: لما أنزلت: (زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ) قلت: الآن يا رب حين زينتها لنا فنزلت: (قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا [عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ]) .
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Cerîr, Atâ'dan, o Ebû Bekr b. Hafs b. Ömer b. Sa'd'dan nakletti; o dedi ki: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle dedi: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ} “Nefsani arzulara sevgi insanlara süslü gösterildi” ayeti inince: "Madem ki onları bize süsledin, o halde şimdi ey Rabbim!" dedim. Bunun üzerine: {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا [عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ]} “De ki: 'Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan cennetler vardır'” ayeti indi.
ولهذا قال تعالى: (قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ) أي: قل يا محمد للناس: أأخبركم بخير مما زين للناس في هذه الحياة الدنيا من زهرتها ونعيمها، الذي هو زائل لا محالة. ثم أخبر عن ذلك، فقال: (لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ) أي: تنخرق بين جوانبها وأرجائها الأنهار، من أنواع الأشربة؛ من العسل واللبن والخمر والماء وغير ذلك، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.
Bu sebeple Allah Teâlâ: {قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ} “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi?” buyurdu; yani: Ey Muhammed, insanlara de ki: Bu dünya hayatında insanlara süslü gösterilen, mutlaka yok olup gidecek olan süs ve nimetlerden daha hayırlısını size haber vereyim mi? Sonra bunu bildirerek şöyle buyurdu: {لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ} “Takva sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan cennetler vardır”; yani etrafından ve dört bir yanından bal, süt, şarap, su ve benzeri içecek çeşitlerinden nehirler fışkırır ki bunları ne bir göz görmüş, ne bir kulak işitmiş, ne de bir beşerin kalbinden geçmiştir.
خَالِدِينَ فِيهَا) أي: ماكثين فيها أبد الآباد لا يبغون عنها حِوَلا.
{خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedi kalıcıdırlar”; yani orada sonsuza dek kalıcıdırlar , oradan ayrılmak istemezler .
وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ) أي: من الدَّنَس، والخَبَث، والأذى، والحيض، والنفاس، وغير ذلك مما يعتري نساء الدنيا.
{وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “ve tertemiz eşler vardır”; yani kirden, pastan, eziyetten, hayızdan, nifastan ve dünya kadınlarına arız olan diğer şeylerden arındırılmış.
وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ) أي: يحل عليهم رضوانه، فلا يَسْخَط عليهم بعده أبدا؛ ولهذا قال تعالى في الآية الأخرى التي في براءة: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} [التوبة: ٧٢] أي: أعظم مما أعطاهم من النعيم المقيم،
{وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ} “Ve Allah'tan bir hoşnutluk vardır”; yani hoşnutluğu onların üzerine iner ve bundan sonra onlara ebediyen gazap etmez. Bu sebeple Teâlâ, Berâe [Tevbe] Suresi'ndeki diğer ayette: {وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın rızası ise en büyüktür” [et-Tevbe: 72] buyurmuştur; yani onlara verdiği o bitimsiz nimetten daha büyüktür.
ثم قال [تعالى] (وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ) أي: يعطي كلا بحسب ما يستحقه من العطاء.
Sonra [Teâlâ]: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kulları hakkıyla görendir” buyurdu; yani herkese hak ettiği bağış nispetinde verir.
{الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأَسْحَارِ (١٧)}
{الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأَسْحَارِ (١٧)} “Onlar: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik, artık bizim günahlarımızı bağışla ve bizi ateşin azabından koru' diyenlerdir. (16) Sabredenler, doğru olanlar, boyun eğip itaat edenler, infak edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir. (17)”
يصف تعالى عباده المتقين الذين وعدهم الثواب الجزيل، فقال تعالى: (الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا) أي: بك وبكتابك وبرسولك (فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا) أي بإيماننا بك وبما شرعته لنا فاغفر لنا ذنوبنا وتقصيرنا من أمرنا بفضلك ورحمتك (وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ)
Allah Teâlâ kendilerine bol mükâfat vadettiği takva sahibi kullarını vasfederek şöyle buyurdu: {الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا} “Onlar: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik' diyenlerdir”; yani Sana, Kitabına ve Resûlüne iman ettik; {فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “artık bizim günahlarımızı bağışla”; yani Sana ve bize şeriat kıldığın şeylere olan imanımız sebebiyle günahlarımızı ve işimizdeki kusurlarımızı lütfun ve rahmetinle bağışla, {وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “ve bizi ateşin azabından koru”.
ثم قال: (الصَّابِرِين) أي: في قيامهم بالطاعات وتركهم المحرمات (وَالصَّادِقِينَ) فيما أخبروا به من إيمانهم بما يلتزمونه من الأعمال الشاقة (وَالقَانِتِينَ) والقنوت: الطاعة والخضوع (والْمُنفِقِينَ) أي: من أموالهم في جميع ما أمروا به من الطاعات، وصلة الأرحام والقرابات، وسد الخَلات، ومواساة ذوي الحاجات (وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأسْحَارِ) دل على فضيلة الاستغفار وقت الأسحار.
Sonra şöyle buyurdu: {الصَّابِرِين} “Sabredenler”; yani taatleri yerine getirmede ve haramları terk etmede [sabredenler]; {وَالصَّادِقِينَ} “doğru olanlar”; üstlendikleri meşakkatli amellerle imanlarını beyan edişlerinde [sadık olanlar]; {وَالقَانِتِينَ} “boyun eğip itaat edenler”; kunût (القنوت), itaat ve huşû demektir ; {والْمُنفِقِينَ} “ve infak edenler”; yani emrolundukları bütün taat yollarında mallarından harcayanlar, sıla-i rahimde bulunanlar, yakınları gözetenler, ihtiyaçları giderenler ve muhtaçları teselli edenler; {وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالأسْحَارِ} “ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler”; seher vakitlerinde istiğfar etmenin faziletine delalet etmiştir.
وقد قيل: إن يعقوب، ﵇، لما قال لبنيه: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} [يوسف: ٩٨] أنه أخرهم إلى وقت السحر. وثبت في الصحيحين وغيرهما من المساند والسنن، من غير وجه، عن جماعة من الصحابة، أن رسول الله ﷺ قال: "ينزلُ الله ﵎ في كُلِّ لَيْلَةٍ إلَى سمَِاءِ الدُّنيا حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِر فيقولُ: هَلْ مِنْ سَائل فأعْطِيَه؟ هَلْ مِنْ دَاع فَأسْتجيبَ له؟ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِر فأغْفِرَ لَهُ؟ " الحديث وقد أفرد الحافظ أبو الحسن الدارقطني في ذلك جزءًا على حدة فرواه من طرق متعددة.
Denilmiştir ki: Ya'kûb (aleyhisselâm) oğullarına: {سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [Yûsuf: 98] dediğinde, onları seher vaktine kadar ertelemiştir. Sahîhayn'da ve diğer müsned ve sünen kitaplarında muhtelif yollarla bir grup sahâbîden sabit olduğuna göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Gecenin son üçte biri kaldığında Allah Tebâreke ve Teâlâ her gece dünya semasına iner ve şöyle buyurur: Bir şey isteyen yok mu ona vereyim? Dua eden yok mu ona icabet edeyim? Bağışlanma dileyen yok mu onu bağışlayayım?” Hadis ... Hâfız Ebü'l-Hasen ed-Dârekutnî bu hususta müstakil bir cüz ayırmış ve onu muhtelif yollardan rivayet etmiştir.
وفي الصحيحين، عن عائشة، ﵂، قالت: مِنْ كُلِّ اللَّيلِ قَدْ أوْترَ رَسُولُ الله ﷺ، مِنْ أولِهِ وأوْسَطِهِ وآخِرِهِ، فَانْتَهَى وِتره إلَى السّحَرِ .
Sahîhayn'da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gecenin her vaktinde; başında, ortasında ve sonunda vitir kılmıştır; vitri seher vaktine kadar ulaşmıştır .
وكان عبد الله بن عمر يصلي من الليل، ثم يقول: يا نافع، هل جاء السَّحَر؟ فإذا قال: نعم، أقبل على الدعاء والاستغفار حتى يصبح. رواه ابن أبي حاتم.
Abdullah b. Ömer gece namaz kılar, sonra: "Ey Nâfi', seher vakti girdi mi?" derdi. O "Evet" deyince, sabaha kadar dua ve istiğfara yönelirdi. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن وَكِيع، حدثنا أبي، عن حُرَيْث بن أبي مطر، عن إبراهيم بن حاطب، عن أبيه قال: سمعت رجلا في السحر في ناحية المسجد وهو يقول: ربّ أمرتني فأطعتك،
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Vekî' anlattı, bize babam, Hureys b. Ebî Matar'dan, o İbrâhim b. Hâtıb'dan, o da babasından nakletti; babası şöyle demiştir: Seher vaktinde mescidin bir köşesinde bir adamın şöyle dediğini işittim: 'Rabbim! Bana emrettin, ben de Sana itaat ettim;
وهذا سحر، فاغفر لي. فنظرت فإذا ابن مسعود، ﵁ .
işte bu da seher vaktidir, beni bağışla.' Baktım ki o İbn Mes'ûd'dur (radıyallâhu anh) .
وروى ابن مَرْدُويه عن أنس بن مالك قال: كنا نؤمر إذا صلينا من الليل أنْ نستغفر في آخر السحر سبعين مرة.
İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Biz gece namaz kıldığımızda, seherin sonunda yetmiş defa istiğfar etmekle emrolunurduk.
{شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩) فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٢٠)}
{شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩) فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٢٠)} “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir. (18) Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra ancak aralarındaki haset ve azgınlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, bilsin ki Allah hesabı çabuk görendir. (19) Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana tabi olanlar da.' Kitap verilenlere ve ümmîlere de: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa hidayete ermiş olurlar. Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir. (20)”
شهد تعالى -وكفى به شهيدا، وهو أصدق الشاهدين وأعدلهم، وأصدق القائلين- (أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ) أي: المتفَرد بالإلهية لجميع الخلائق، وأن الجميع عبيده وخلقه، والفقراء إليه، وهو الغني عما سواه كما قال تعالى: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} الآية [النساء: ١٦٦].
Allah Teâlâ şahitlik etti -ki şahit olarak O yeter, şahitlerin en doğrusu, en adili ve söz söyleyenlerin en sadığıdır-: {أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “Kendisinden başka ilah olmadığına”; yani bütün mahlukatın ilahı olmakta tek olduğuna, hepsinin O'nun kulları, yaratıkları ve O'na muhtaç olduklarına, O'nun ise kendisinden başkasına muhtaç olmadığına [şahitlik etti]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا} “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter” [en-Nisâ: 166].
ثم قرن شهادة ملائكته وأولي العلم بشهادته فقال: (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ) وهذه خصوصية عظيمة للعلماء في هذا المقام.
Sonra meleklerinin ve ilim sahiplerinin şahitliğini kendi şahitliğine bağlayarak şöyle buyurdu: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ} “Allah, melekler ve ilim sahipleri, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti”. Bu, bu makamda âlimler için pek büyük bir hususiyettir.
(قَائِمًا بِالْقِسْطِ) منصوب على الحال، وهو في جميع الأحوال كذلك.
{قَائِمًا بِالْقِسْطِ} “adaleti ayakta tutarak” ifadesi hal olarak mansuptur ve O, her halükârda böyledir.
لا إِلَهَ إِلا هُوَ) تأكيد لما سبق (الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) العزيز: الذي لا يرام جنابه عظمةً وكبرياء، الحكيم في أقواله وأفعاله وشرعه وقدره.
{لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur”; önceki ifadenin tekididir. {الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Azîz'dir, Hakîm'dir”; el-Azîz: Büyüklüğü ve azameti sebebiyle hiçbir şekilde mağlup edilemeyendir; el-Hakîm: Sözlerinde, fiillerinde, şeriatında ve kaderinde hikmet sahibi olandır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن عبد ربه، حدثنا بَقِيَّة بن الوليد، حدثني جبير بن عَمْرو القرشي، حدثنا أبو سَعِيد الأنصاري، عن أبي يحيى مولى آل الزبير بن العوام، عن الزبير بن العوام، قال: سمعت رسول الله ﷺ وهو بعرفةَ يقرأ هذه الآية: (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) "وأَنَا عَلَى ذلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ يا رَبِّ" .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Abdirabbih anlattı, bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, bana Cübeyr b. Amr el-Kuraşî anlattı, bize Ebû Saîd el-Ensârî, Zübeyr b. el-Avvâm'ın azatlısı Ebû Yahyâ'dan, o Zübeyr b. el-Avvâm'dan nakletti; o dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Arafat'ta şu ayeti okurken işittim: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Allah, melekler ve ilim sahipleri adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir”. [Ardından da şöyle buyurdu]: “Ey Rabbim, ben de buna şahitlik edenlerdenim” .
وقد رواه ابن أبي حاتم من وجه آخر، فقال: حدثنا علي بن حسين، حدثنا محمد بن المتوكل العسقلاني، حدثنا عُمَر بن حفص بن ثابت أبو سعيد الأنصاري، حدثنا عبد الملك بن يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه، عن جده، عن الزبير قال: سمعت رسول الله ﷺ حين قرأ هذه الآية: (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ) قال: "وأَنَا أشْهَدُ أيْ رَبِّ".
İbn Ebî Hâtim bunu başka bir tarikten rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Ali b. el-Hüseyin anlattı, bize Muhammed b. el-Mütevekkil el-Askalânî anlattı, bize Ebû Saîd el-Ensârî Ömer b. Hafs b. Sâbit anlattı, bize Abdülmelik b. Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr babasından, o dedesinden, o da ez-Zübeyr'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem): {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ} “Allah, melekler (...) O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti” ayetini okuduğunda: «وأَنَا أشْهَدُ أيْ رَبِّ» «Ben de şahitlik ederim ey Rabbim!» derken işittim.
وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني في المعجم الكبير: حدثنا عبدان بن أحمد وعلي بن سعيد الرازي قالا حدثنا عَمَّار بن عمر بن المختار، حدثني أبي، حدثني غالب القطان قال: أتيت الكوفة في تجارة، فنزلت قريبا من الأعمش، فلما كانت ليلة أردتُ أن أنْحَدِرَ قام فتهجد من الليل، فمر بهذه الآية: (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ) ثم قال الأعمش: وأنا أشهد بما شهد الله به، وأستودع الله هذه الشهادة، وهي لي عند الله وديعة: (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ) قالها مرارا. قلت: لقد سمع فيها شيئا، فغدوت إليه فودعته، ثم قلت: يا أبا محمد، إني سمعتك تردد هذه الآية. قال: أو ما بلغك ما فيها؟ قلت: أنا عندك منذ شهر لم تحدثني. قال: والله لا أحدثك بها إلى سنة. فأقمت سنة فكنت على بابه، فلما مضت السنة قلت: يا أبا محمد، قد مضت السنة. قال: حدثني أبو وائل، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "يُجَاءُ بِصَاحِبِهَا يَوْمَ القِيامَةِ، فَيَقُولُ الله ﷿: عَبْدِي عَهِدَ إلَيَّ، وأنَا أحَقُّ مَن وَفَّى بالْعَهْدِ، أدْخِلُوا عَبْدِي الْجَنَّةَ" .
Hâfız Ebü'l-Kâsım et-Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'de dedi ki: Bize Abdân b. Ahmed ve Ali b. Saîd er-Râzî anlattılar; ikisi dediler ki: Bize Ammâr b. Ömer b. el-Muhtâr anlattı, bana babam anlattı, bana Gâlib el-Kattân anlattı; o dedi ki: Bir ticaret için Kûfe'ye geldim ve el-A'meş'in yakınına indim. Ayrılmak istediğim gece kalktı ve gece teheccüd namazı kıldı, bu ayete uğradı: {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir. Şüphesiz Allah katında din İslam'dır”. Sonra A'meş dedi ki: 'Ben de Allah'ın şahitlik ettiğine şahitlik ediyorum ve bu şahitliği Allah'a emanet ediyorum, bu benim için Allah katında bir emanettir: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır”'. Bunu defalarca söyledi. Kendi kendime: 'Muhakkak bunda bir şey işitmiştir' dedim. Sabahleyin yanına varıp onunla vedalaştım, sonra: 'Ey Ebû Muhammed, senin bu ayeti tekrarladığını işittim' dedim. O: 'Ondaki [fazileti] sana ulaşmadı mı?' dedi. Ben: 'Bir aydır senin yanındayım, bana bunu anlatmadın' dedim. O: 'Vallahi bir yıla kadar bunu sana anlatmayacağım' dedi. Bir yıl boyunca kaldım ve kapısında bekledim. Bir yıl geçince: 'Ey Ebû Muhammed, yıl bitti' dedim. Dedi ki: Bana Ebû Vâil, Abdullah'tan anlattı; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kıyamet gününde bunun sahibi getirilir ve Allah Azze ve Celle: 'Kulum Bana ahitte bulundu; ahdi yerine getirmeye en layık olan ise Benim. Kulumu cennete koyun' buyurur” .
وقوله: (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ) إخبار من الله تعالى بأنه لا دين عنده يقبله من أحد سوى الإسلام، وهو اتباع الرسل فيما بعثهم الله به في كل حين، حتى ختموا بمحمد ﷺ، الذي سد جميع الطرق إليه إلا من جهة محمد ﷺ، فمن لقي الله بعد بعثته محمدًا ﷺ بدِين على غير شريعته، فليس بمتقبل. كما قال تعالى: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ] } [آل عمران: ٨٥] وقال في هذه الآية مخبرًا بانحصار الدين المتقبل عنده في الإسلام: (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ)
O'nun: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” kavli, Allah Teâlâ'dan katında hiç kimseden İslam'dan başka bir dini kabul etmeyeceğine dair bir haberdir. Bu da, peygamberlerin her devirde Allah'ın kendileriyle gönderdiği şeylere tabi olmaktır; nihayet peygamberler, kendisine giden bütün yolları kapatıp sadece Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafını açık bırakan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile son bulmuştur. Artık kim Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderdikten sonra Allah'ın huzuruna onun şeriatından başka bir dinle varırsa, bu kabul edilmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ] } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul olunmaz ve o ahirette hüsrana uğrayanlardandır” [Âl-i İmrân: 85]. Katında makbul olan dinin İslam'a mahsus olduğunu bildirerek bu ayette de: {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyurmuştur.
وذكر ابن جرير أن ابن عباس قرأ: (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ) بكسر إنه وفتح (إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ) أي: شهد هو وملائكته وأولو العلم من البشر بأن الدين عند الله الإسلام. والجمهور قرأوها بالكسر على الخبر، وكلا المعنيين صحيح. ولكن هذا على قول الجمهور أظهر والله أعلم.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'ın {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ * إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir. Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” ayetini, birincisini kesre ile {إِنَّهُ}, ikincisini ise fetha ile {أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الإسْلامُ} şeklinde okuduğunu zikretmiştir; yani: O, melekleri ve insanlardan ilim sahipleri, Allah katında dinin İslam olduğuna şahitlik ettiler. Çoğunluk (cumhûr) ise bunu haber kalarak kesre ile okumuştur ve her iki mana da sahihtir. Fakat çoğunluğun görüşüne göre olan bu [kıraat] daha açıktır; en doğrusunu Allah bilir.
ثم أخبر تعالى بأن الذين أوتوا الكتاب الأول إنما اختلفوا بعد ما قامت عليهم الحجة، بإرسال الرسل إليهم، وإنزال الكتب عليهم، فقال: (وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ) أي: بغى بعضهم على بعض، فاختلفوا في الحق لتحاسدهم وتباغضهم وتدابرهم، فحمل بعضهم بُغْض البَعْض الآخر على مخالفته في جميع أقواله وأفعاله، وإن كانت حقا، ثم قال: (وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ) أي: من جحد بما أنزل الله في كتابه فإن الله
Sonra Allah Teâlâ, kendilerine daha önce kitap verilenlerin ancak kendilerine peygamberler gönderilerek ve kitaplar indirilerek aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra ihtilafa düştüklerini haber vererek şöyle buyurdu: {وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve taşkınlık yüzünden ayrılığa düştüler.” Yani birbirlerine taşkınlık ettiler; birbirlerini kıskanmaları, birbirlerine kin beslemeleri ve birbirlerine sırt çevirmeleri sebebiyle hak hususunda ihtilafa düştüler. Böylece bazılarının diğerlerine duyduğu kin, hak da olsa her sözünde ve fiilinde ona muhalefet etmeye sevk etti. Sonra şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse bilsin ki, Allah hesabı pek çabuk görendir.” Yani kim Allah'ın Kitabında indirdiğini inkâr ederse şüphesiz Allah
سيجازيه على ذلك، ويحاسبه على تكذيبه، ويعاقبه على مخالفته كتابه
bunun karşılığını ona verecek, yalanlamasından ötürü onu hesaba çekecek ve Kitabına muhalefetinden dolayı onu cezalandıracaktır .
ثم قال تعالى: (فَإِنْ حَاجُّوكَ) أي: جادلوك في التوحيد (فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ) أي: فقل أخلصت عبادتي لله وحده، لا شريك له ولا ند [له] ولا ولد ولا صاحبة له (وَمَنِ اتَّبَعَنِ) على ديني، يقول كمقالتي، كما قال تعالى: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ] } [يوسف: ١٠٨].
Sonra Allah Teâlâ: {فَإِنْ حَاجُّوكَ} “Eğer seninle tartışırlarsa”; yani tevhid konusunda seninle münakaşa ederlerse; {فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana tabi olanlar da'”; yani de ki: İbadetimi tek ve ortaksız, dengi [ve benzeri] olmayan, çocuğu ve eşi bulunmayan yalnızca Allah'a halis kıldım; {وَمَنِ اتَّبَعَنِ} dinimde “bana tabi olanlar da” benim sözüm gibi söyler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ] } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana tabi olanlar basiretle Allah'a çağırırız. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim'” [Yûsuf: 108].
ثم قال تعالى آمرًا لعبده ورسوله محمد ﷺ أن يدعو إلى طريقته ودينه، والدخول في شرعه وما بعثه الله به الكتابيين من الملتين والأميين من المشركين فقال: (وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ) أي: والله عليه حسابهم وإليه مرجعهم ومآبهم، وهو الذي يهدي من يشاء، ويضل من يشاء، وله الحكمة في ذلك، والحجة البالغة؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ) أي: هو عليم بمن يستحق الهداية ممن يستحق الضلالة، وهو الذي {لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} [الأنبياء: ٢٣] وما ذاك إلا لحكمته ورحمته.
Sonra Allah Teâlâ, kulu ve Resûlü Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki milletten ehl-i kitabı ve müşriklerden ümmîleri kendi yoluna, dinine, şeriatına girmeye ve Allah'ın kendisiyle gönderdiği şeylere davet etmesini emrederek şöyle buyurdu: {وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالأمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلاغُ} “Kitap verilenlere ve ümmîlere de: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa hidayete ermiş olurlar. Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen sadece tebliğdir”; yani onların hesabı Allah'a aittir, dönüşleri ve varacakları yer O'nadır. O dilediğini hidayete erdirir, dilediğini saptırır; bunda tam bir hikmet ve kesin bir hüccet O'nundur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kullarını hakkıyla görendir”; yani O, sapıklığı hak edenler ile hidayeti hak edenleri çok iyi bilendir. O, {لا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} “Yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekileceklerdir” [el-Enbiyâ: 23] olandır; bu da ancak O'nun hikmet ve rahmetindendir.
وهذه الآية وأمثالها من أصرح الدلالات على عموم بعثته، صَلوات الله وسلامه عليه، إلى جميع الخلق، كما هو معلوم من دينه ضرورة، وكما دل عليه الكتاب والسنة في غير ما آية وحديث، فمن ذلك قوله تعالى: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} [الأعراف: ١٥٨] وقال تعالى: {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} [الفرقان: ١] وفي الصحيحين وغيرهما، مما ثبت تواتره بالوقائع المتعددة، أنه بعث كتبه ﷺ يدعو إلى الله ملوك الآفاق، وطوائف بني آدم من عربهم وعجمهم، كتابِيِّهم وأمِّيِّهم، امتثالا لأمر الله له بذلك. وقد روى عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن هَمَّام، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال: "والَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لا يَسْمَعُ بِي أحَدٌ مِنْ هَذِهِ الأمَّةِ يَهُوديّ وَلا نَصْرَانِي، ومَاتَ وَلمَ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أرْسلتُ بِهِ، إلا كان مِنْ أَهْلِ النَّارِ" رواه مسلم .
Bu ve benzeri ayetler, dininden zaruri olarak bilindiği ve Kitap ve Sünnet'in pek çok ayet ve hadiste delalet ettiği üzere, O'nun -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- bütün mahlukata umumi olarak gönderildiğine en açık delillerdendir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bunlardandır: {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “De ki: 'Ey insanlar! Gerçekten ben, sizin hepinize gelen Allah'ın Resûlüyüm'” [el-A'râf: 158]. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا} “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] ne yücedir!” [el-Furkân: 1]. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda, müteaddit hadiselerle mütevatir olarak sabit olduğuna göre, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın emrine uyarak ufukların krallarını, Arap ve acem olsun, kitap ehli ve ümmî olsun insanoğlunun topluluklarını Allah'a davet eden mektuplar göndermiştir. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Hemmâm'dan, o Ebû Hüreyre'den, o Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre O şöyle buyurmuştur: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, bu ümmetten Yahudi veya Hristiyan olsun kim beni işitir de sonra benimle gönderilene iman etmeden ölürse, mutlaka cehennem ehlinden olur.” Bunu Müslim rivayet etmiştir .
وقال ﷺ: "بُعِثْتُ إلَى الأحْمَرِ والأسْودِ" وقال: "كَانَ النَّبيُّ يُبْعَثُ إلَى قَوْمِه خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إلَى النَّاسِ عَامَّةً". وقال الإمام أحمد: حدثنا مُؤَمِّل، حدثنا حَمَّاد، حدثنا ثابت عن أنس، ﵁: أن غلاما يهوديا كان يَضع للنبي ﷺ وَضُوءه ويناوله نعليه، فمرض، فأتاه النبي ﷺ فدخل عليه وأبوه قاعد عند رأسه فقال له النبي ﷺ: "يا فُلانُ، قُلْ: لا إله إلا الله" فَنَظَرَ إلَى أبيه، فَسَكَتَ أبوه، فأعَادَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ، فَنَظَرَ إلَى أَبيهِ، فَقَالَ أبُوهُ: أطِعْ أبا الْقَاسِم، فَقَالَ الْغُلامُ:: أشْهَدُ أن
Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «بُعِثْتُ إلَى الأحْمَرِ والأسْودِ» «Ben kırmızıya da siyaha da [bütün insanlığa] gönderildim» buyurmuştur. Bir başka hadisinde de: «كَانَ النَّبيُّ يُبْعَثُ إلَى قَوْمِه خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إلَى النَّاسِ عَامَّةً» «[Eski] peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirdi; ben ise bütün insanlara umumi olarak gönderildim» buyurmuştur. İmam Ahmed der ki: Bize Müemmel rivayet etti, bize Hammâd rivayet etti, bize Sâbit, Enes'ten (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Yahudi bir genç, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) abdest suyunu hazırlar ve ona ayakkabılarını uzatırdı. Bu genç hastalandı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu ziyarete geldi ve yanına girdi; babası da başucunda oturuyordu. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Ey falan! 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) de» buyurdu. Genç babasına baktı; babası ise sustu. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) [sözünü] ona tekrarladı. Genç tekrar babasına baktı. Bunun üzerine babası: "Ebu'l-Kâsım'a itaat et" dedi. Genç de: "Şahitlik ederim ki...
لا إلَهَ إلا الله وأَنَّكَ رَسُولُ اللهِ، فَخَرَجَ النَّبَيُّ ﷺ وَهُوَ يَقُولُ: "الْحَمْدُ للهِ الَّذِي أخْرَجَهُ بِي مِنِ النَّارِ" أخرجه البخاري في الصحيح إلى غير ذلك من الآيات والأحاديث.
Allah'tan başka ilah yoktur ve sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün' dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onu benim vesilemle ateşten kurtaran Allah'a hamdolsun” diyerek çıktı. Bunu Buhârî Sahîh'inde tahrîc etmiştir . Bunlara benzer daha nice ayet ve hadisler vardır.
{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٢)}
{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٢٢)} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri, haksız yere peygamberleri öldürenleri ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenleri acı bir azap ile müjdele! (21) İşte onlar, dünyada da ahirette de amelleri boşa gitmiş olanlardır. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (22)”
هذا ذم من الله تعالى لأهل الكتاب فيما ارتكبوه من المآثم والمحارم في تكذيبهم بآيات الله قديما وحديثا، التي بلغتهم إياها الرسل، استكبارًا عليهم وعنادًا لهم، وتعاظما على الحق واستنكافا عن اتباعه، ومع هذا قتلوا من قتلوا من النبيين حين بلغوهم عن الله شرعه، بغير سبب ولا جريمة منهم إليهم، إلا لكونهم دعوهم إلى الحقّ (وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ) وهذا هو غاية الكبر، كما قال النبي ﷺ: "الْكِبْرُ بَطَرُ الحَقِّ وَغَمْط النَّاسِ".
Bu, Allah Teâlâ'nın ehl-i kitaba, onlara karşı büyüklük taslayarak ve inat ederek, hakka karşı kibirlenip ona tabi olmaktan kaçınarak, geçmişte ve günümüzde peygamberlerin kendilerine tebliğ ettiği Allah'ın ayetlerini yalanlamak suretiyle işledikleri günahlar ve haramlar sebebiyle yaptığı bir yergidir. Bununla birlikte onlar, peygamberler kendilerine Allah'ın şeriatını tebliğ ettiklerinde, hakka çağırmalarından başka kendilerinden onlara yönelik hiçbir sebep ve suç olmadığı halde peygamberlerden öldürdüklerini öldürdüler; {وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler”. İşte bu kibrin son noktasıdır; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kibir, hakkı inkâr etmek ve insanları hor görmektir.”
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو الزُّبَيْر الحسن بن علي بن مسلم النيسابوري، نزيل مكة، حدثني أبو حفص عمر بن حفص -يعني ابن ثابت بن زرارة الأنصاري-حدثنا محمد بن حمزة، حدثني أبو الحسن مولى لبني أسد، عن مكحول، عن قبيصة بن ذؤيب الخزاعي، عن أبي عبيدة بن الجراح، ﵁ قال: قلت يا رسول الله، أي الناس أشد عذابا يوم القيامة؟ قال: "رَجلٌ قَتَلَ نَبِيا أوْ مَنْ أمر بِالمْعْرُوفِ ونَهَى عَنِ المُنْكَر". ثم قرأ رسول الله ﷺ: (إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) [إلى قوله: (وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ]) الآية. ثم قال رسول الله ﷺ: "يا أبَا عُبَيَدَةَ، قَتَلَتْ بَنُو إسْرَائِيلَ ثَلاثَةً وأَرْبَعين نَبيا، من أوَّلِ النّهَارِ في ساعةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَامَ مِائَة وسَبْعُونَ رَجُلا مِنْ بَني إسْرائيلَ، فأمَرُوا مَنْ قَتَلَهُم بالْمَعْرُوفِ ونَهَوْهُمْ عَنِ المنكرِ، فقتلوا جَمِيعًا مِنْ آخِرِ النَّهارِ مِنْ ذَلكَ اليَوْمِ، فَهُم الذِينَ ذَكَرَ اللهُ، ﷿".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Mekke'de ikamet eden Ebü'z-Zübeyr el-Hasen b. Alî b. Müslim en-Nîsâbûrî anlattı, bana Ebû Hafs Ömer b. Hafs -yani İbn Sâbit b. Zürâre el-Ensârî- anlattı, bize Muhammed b. Hamza anlattı, bana Benî Esed'in azatlısı Ebü'l-Hasen, Mekhûl'den, o Kabîsa b. Züeyb el-Huzâî'den, o da Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan (radıyallâhu anh) rivayetle anlattı; o şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet gününde insanların azap bakımından en şiddetlisi kimdir?" dedim. Resûlullah: “Bir peygamberi yahut iyiliği emredip kötülükten sakındıran kimseyi öldüren kişidir” buyurdu. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri, haksız yere peygamberleri öldürenleri ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenleri acı bir azap ile müjdele!” [ayetinden] {وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” [kavline kadar olan] ayeti okudu. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ey Ebû Ubeyde! İsrâiloğulları günün başlangıcında tek bir saat içinde kırk üç peygamber öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğullarından yüz yetmiş adam kalkıp onları öldürenlere iyiliği emrettiler ve onları kötülükten sakındırdılar; ancak o günün sonunda hepsi birden öldürüldüler. İşte Allah'ın (azze ve celle) zikrettiği kimseler bunlardır.”
وهكذا رواه ابن جرير عن أبي عبيد الوصّابي محمد بن حفص، عن ابن حُمَيْر، عن أبي الحسن مولى بني أسد، عن مكحول، به.
İbn Cerîr de bu [hadisi] Ebû Ubeyd el-Vessâbî Muhammed b. Hafs'tan, o İbn Humeyr'den, o Benî Esed'in azatlısı Ebü'l-Hasen'den, o da Mekhûl'den bu senedle rivayet etmiştir.
وعن عبد الله بن مسعود، ﵁، قال: قتلت بنو إسرائيل ثلاثمائة نبي من أول النهار، وأقاموا سوق بَقْلِهِمْ من آخره. رواه ابن أبي حاتم. ولهذا لما أن تكبروا عن الحق واستكبروا على الخلق، قابلهم الله على ذلك بالذلة والصغار في الدنيا والعذاب المهين في الآخرة، فقال: (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ) أي: موجع مهين. (أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ)
Abdullah b. Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “İsrâiloğulları günün başında üç yüz peygamber öldürdüler, günün sonunda da sebze pazarlarını kurdular.” Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Bundan dolayıdır ki onlar hakka karşı büyüklük taslayıp yaratılmışlara karşı kibirlendiklerinde Allah buna karşılık onlara dünyada zillet ve alçaklık, ahirette ise alçaltıcı bir azap vermiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “onları acı bir azap ile müjdele!” yani can yakıcı, alçaltıcı [bir azap ile]. {أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “İşte onlar, dünyada da ahirette de amelleri boşa gitmiş olanlardır. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٥)}
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٥)} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor. (23) Bu, onların: 'Ateş bize sayılı günlerden başka kesinlikle dokunmayacaktır' demelerindendir. Uydurageldikleri şeyler dinlerinde kendilerini aldatmıştır. (24) Peki, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir gün için onları topladığımız ve kimseye haksızlık edilmeksizin herkese kazandığı eksiksiz ödendiği zaman halleri nice olur? (25)”
يقول تعالى منكرًا على اليهود والنصارى، المتمسكين فيما يزعمون بكتابيهم اللَّذين بأيديهم، وهما التوراة والإنجيل، وإذا دعوا إلى التحاكم إلى ما فيهما من طاعة الله فيما أمرهم به فيهما، من اتباع محمد ﷺ، تولَّوا وهم معرضون عنهما، وهذا في غاية ما يكون من ذمهم، والتنويه بذكرهم بالمخالفة والعناد.
Allah Teâlâ, ellerinde bulunan Tevrat ve İncil adlı iki kitaba iddialarına göre sımsıkı sarılan Yahudi ve Hristiyanları kınayarak buyuruyor ki: Onlar, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olma hususunda kendilerine emrettiği şeylerde Allah'a itaat etmek üzere bu iki kitabın içeriğiyle hükmetmeye çağrıldıklarında, onlardan yüz çevirerek dönüp giderler. Bu, onları en üst seviyede yermek ve onların muhalefet ile inatlarını dile getirmektir.
ثم قال: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ) أي: إنما حملهم وجَرّأهم على مخالفة الحق افتراؤهم على الله فيما ادعوه لأنفسهم أنهم إنما يعذبون في النار سبعة أيام، عن كل ألف سنة في الدنيا يوما. وقد تقدم تفسير ذلك في سورة البقرة. ثم قال: (وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ) [أي غرهم في دينهم] أي: ثَبَّتهم على دينهم الباطل ما خدعوا به أنفسهم من زعمهم أن النار لا تمسهم بذنوبهم إلا أياما معدودات، وهم الذين افتروا هذا من تلقاء أنفسهم وافتعلوه، ولم ينزل الله به سلطانا قال الله تعالى متهددا لهم ومتوعدا: (فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ) أي: كيف يكون حالهم وقد افتروا على الله وكذبوا رسله وقتلوا أنبياءه والعلماء من قومهم، الآمرين بالمعروف والناهين عن المنكر، والله تعالى سائلهم عن ذلك كله، ومحاسبهم عليه، ومجازيهم به؛ ولهذا قال: (فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ) لا شك في وقوعه وكونه (وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ)
Sonra şöyle buyurdu: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Bu, onların 'Bize ateş sadece sayılı birkaç gün dokunacaktır' demelerindendir.” Yani onları hakka muhalefet etmeye sevk eden ve bu hususta cüretkâr kılan şey; dünyadaki her bin yıla karşılık bir gün olmak üzere cehennemde ancak yedi gün azap görecekleri şeklinde kendileri adına uydurdukları şeyler hakkında Allah'a iftira etmeleridir. Bunun tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Sonra şöyle buyurdu: {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurageldikleri şeyler dinleri konusunda kendilerini aldattı.” [Yani dinleri konusunda onları aldattı]; yani günahları sebebiyle ateşin kendilerine sadece sayılı birkaç gün dokunacağı yönündeki asılsız iddialarıyla kendilerini kandırmaları, onları batıl dinleri üzerinde sabit kıldı. Bunu bizzat kendi kafalarından uydurup uyduranlar kendileridir; oysa Allah bunun hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Allah Teâlâ onları tehdit edip uyararak şöyle buyurdu: {فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ} “Peki, hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir günde onları bir araya topladığımız zaman [halleri] nasıl olacak?” Yani Allah'a iftira etmiş, O'nun elçilerini yalanlamış, peygamberlerini ve kendi kavimlerinden olup iyiliği emredip kötülükten sakındıran âlimleri öldürmüş oldukları halde durumları nasıl olacaktır? Oysa Allah Teâlâ bütün bunların hesabını onlara soracak, onları bundan hesaba çekecek ve karşılığını verecektir. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ} “Peki, hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir günde onları bir araya topladığımız zaman...” yani gerçekleşmesinde ve vuku bulmasında hiçbir şüphe olmayan [günde], {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ} “...ve kendilerine asla haksızlık edilmeksizin herkese kazandığı eksiksiz ödendiğinde [halleri nice olur]?”
{قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢٧)}
{قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢٧)} “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın. Hayır Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin. (26) Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katarsın. Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin.' (27)”
يقول تعالى: (قُلِ) يا محمد، معظما لربك ومتوكلا عليه، وشاكرًا له ومفوضًا إليه: (اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ) أي: لك الملك كله (تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ) أي: أنت المعطي، وأنت المانع، وأنت الذي ما شئت كان وما لم تشأ لم يكن.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: {قُلِ} “De ki:” Ey Muhammed, Rabbini yücelterek, O'na tevekkül ederek, O'na şükrederek ve [işlerini] O'na havale ederek: {اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ} “Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!” yani bütün mülk Senindir; {تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ} “Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın.” Yani veren Sensin, engelleyen Sensin; dilediğin şey olan, dilemediğin şey ise asla olmayan Sensin.
وفي هذه الآية تنبيه وإرشاد إلى شكر نعمة الله تعالى على رسوله ﷺ وهذه الأمة؛ لأن الله حول النبوة من بني إسرائيل إلى النبي العربي القرشي المكي الأمي خاتم الأنبياء على الإطلاق، ورسول الله إلى جميع الثقلين الإنس والجن، الذي جمع الله فيه محاسن من كان قبله، وخصه بخصائص لم يُعْطهَا نبيًا من الأنبياء ولا رسولا من الرسل، في العلم بالله وشريعته وإطلاعه على الغيوب الماضية والآتية، وكشفه عن حقائق الآخرة ونشر أمته في الآفاق، في مشارق الأرض ومغاربها، وإظهار دينه وشرعه على سائر الأديان، والشرائع، فصلوات الله وسلامه عليه دائما إلى يوم الدين، ما تعاقب الليل والنهار. ولهذا قال تعالى: ([قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ]) أي: أنت المتصرف في خلقك، الفعال لما تريد، كما رد ﵎ على من يتحكم عليه في أمره، حيث قال: {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} [الزخرف: ٣١].
Bu ayette Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve bu ümmete olan nimetine şükretmeye bir uyarı ve yönlendirme vardır; çünkü Allah peygamberliği İsrâiloğullarından mutlak surette peygamberlerin sonuncusu olan, insanlar ve cinlerden oluşan iki ağırlıklı topluluğun tamamına gönderilen Allah'ın Resûlü, kendisinden öncekilerin güzelliklerini Allah'ın kendisinde topladığı; Allah'ı ve şeriatını bilme, geçmiş ve gelecek gayblara muttali olma, ahiret hakikatlerini açığa çıkarma, ümmetini yeryüzünün doğusunda ve batısında ufuklara yayma, dinini ve şeriatını diğer bütün dinlere ve şeriatlara üstün kılma hususunda peygamberlerden hiçbir peygambere ve resûllerden hiçbir resûle vermediği özellikleri kendisine tahsis ettiği Ümmî, Mekkî, Kureyşî Arap Peygamber'e nakletmiştir. Gece ile gündüz birbirini takip ettiği müddetçe, din gününe kadar daima Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {[قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ]} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın. Hayır Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin.” Yani Sen yarattıklarında tasarruf edensin, dilediğini yapansın; nitekim O'nun işi hususunda O'na hüküm vermeye kalkanlara Allah Teâlâ şöyle reddiye yapmıştır: {وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Ve dediler ki: 'Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” [Zuhruf: 31].
قال الله تعالى ردًا عليهم: {[أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ]} الآية [الزخرف: ٣٢] أي: نحن نتصرف في خلقنا كما نريد، بلا ممانع ولا مدافع، ولنا الحكمة والحجة في ذلك، وهكذا نعطي النبوة لمن نريد، كما قال تعالى: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} [الأنعام: ١٢٤] وقال تعالى: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ [وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا] } [الإسراء: ٢١] وقد روى الحافظ ابن عساكر في ترجمة "إسحاق بن أحمد" من تاريخه عن المأمون الخليفة: أنه رأى في قَصْرٍ ببلاد الروم مكتوبا بالحميرية، فعرب له، فإذا هو: باسم الله ما اختلف الليل والنهار، ولا دارت نجوم السماء في الفلك إلا بنقل النعيم عن مَلِك قد زال سلطانه إلى ملك. ومُلْكُ ذي العرش دائم أبدًا ليس بِفَانٍ ولا بمشترك .
Allah Teâlâ onlara reddiye olarak şöyle buyurdu: {[أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ]} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık ve birbirlerine derecelerle üstün kıldık...” [Zuhruf: 32] ayeti; yani Biz, engelleyen ve karşı koyan olmaksızın yarattıklarımızda dilediğimiz gibi tasarruf ederiz; bunda hikmet ve delil Bize aittir. İşte böylece peygamberliği de dilediğimize veririz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” [En'âm: 124] ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ [وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلا] } “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.” [İsrâ: 21]. Hâfız İbn Asâkir, Târîh'inde İshâk b. Ahmed'in tercüme-i hâlinde Halife Me'mûn'dan rivayet etmiştir ki: O, Rum diyarında bir sarayda Himyer diliyle yazılmış bir yazı gördü ve bu yazı onun için Arapçaya çevrildi. Meğer şöyleymiş: 'Allah'ın adıyla. Gece ve gündüz birbirini takip ettikçe, göğün yıldızları felekte döndükçe; nimetler ancak saltanatı zail olmuş bir hükümdardan diğer bir hükümdara intikal eder durur. Arş sahibinin mülkü ise ebediyen daimdir; ne yok olur ne de bir ortağı vardır' .
وقوله: (تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ) أي: تأخذ من طول هذا فتزيده في قصر هذا فيعتدلان، ثم تأخذ من هذا في هذا فيتفاوتان، ثم يعتدلان. وهكذا في فصول السنة: ربيعًا وصيفًا وخريفًا وشتاء.
O'nun: {تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katarsın” kavli; yani bunun uzunluğundan alır, şunun kısalığına eklersin ve ikisi eşitlenir; sonra bundan alıp şuna katarsın, farklılaşırlar; sonra yine eşitlenirler. Yılın mevsimlerinde de böyledir: ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış.
وقوله: (وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ) أي: تخرج الحبَّة من الزرع والزرع من الحبة، والنخلة من النواة والنواة من النخلة، والمؤمن من الكافر والكافر من المؤمن، والدجاجة من البيضة والبيضة من الدجاجة، وما جرى هذا المجرى من جميع الأشياء (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) أي: تعطي من شئت من المال ما لا يَعده ولا يقدر على إحصائه، وتقتر على آخرين، لما لك
O'nun: {وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli; yani ekinden taneyi, taneden ekini; hurma çekirdeğinden hurma ağacını, hurma ağacından hurma çekirdeğini; kâfirden mümini, müminden kâfiri; yumurtadan tavuğu, tavuktan yumurtayı ve bütün varlıklardan bu minval üzere cereyan eden şeyleri çıkarırsın demektir. {وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Dilediğine de hesapsız rızık verirsin” kavli ise; dilediğin kimseye sayamayacağı ve miktarını belirleyemeyeceği ölçüde mal verir, dilediğine de kısarsın; çünkü Senin...
في ذلك من الحكمة والإرادة والمشيئة والعدل. قال الطبراني: حدثنا محمد بن زكريا الغلابي، حدثنا جعفر بن جسْر بن فَرْقَد، حدثنا أبي، عن عَمْرو بن مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "اسْم اللهِ الأعْظَمَ الَّذي إذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ، " فِي هَذِهِ الآيةِ مِنْ آلِ عِمْرانَ: (قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنزعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) .
bunda Senin için hikmet, irade, meşîet ve adalet vardır. Taberânî dedi ki: Bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Galâbî anlattı, bize Ca'fer b. Cisr b. Farkad anlattı, bize babam, Amr b. Mâlik'ten, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle anlattı; buyurdu ki: “Allah'ın, kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği İsm-i Âzam'ı, Âl-i İmrân'daki şu ayettedir: {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنزعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini zelil kılarsın. Hayır Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin'”” .
{لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨)}
{لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨)} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah ile hiçbir ilişiği kalmamıştır. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah sizi kendisinden sakındırır. Dönüş ancak Allah'adır. (28)”
نهى الله، ﵎، عباده المؤمنين أن يوالوا الكافرين، وأن يتخذوهم أولياء يُسِرُّون إليهم بالمودة من دون المؤمنين، ثم توعد على ذلك فقال: (وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ) أي: من يرتكب نهى الله في هذا فقد برئ من الله كما قال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} [النساء: ١٤٤] وقال [تعالى] {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ] } [المائدة: ٥١].
Allah (celle celâluhu), mümin kullarına kâfirleri dost edinmelerini ve müminleri bırakıp onlara sevgi besleyerek onları veliler edinmelerini yasaklamış; sonra bunun üzerine tehditte bulunarak şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ} “Kim bunu yaparsa, artık onun Allah ile hiçbir ilişiği kalmamıştır”; yani kim Allah'ın bu husustaki yasağını çiğnerse Allah'tan beri olmuş olur; nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz?” [Nisâ: 144]. Ve [Teâlâ] şöyle buyurmuştur : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ] } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostudurlar. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” [Mâide: 51].
[وقال تعالى] {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ} إلى أن قال: {وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} [الممتحنة: ١] وقال تعالى -بعد ذكر موالاة المؤمنين للمؤمنين من المهاجرين والأنصار والأعراب-: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} [الأنفال: ٧٣].
[Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur] : {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ} “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin. Siz onlara sevgi gösteriyorsunuz...” kavlinden {وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ} “İçinizden kim bunu yaparsa muhakkak ki doğru yoldan sapmış olur” [Mümtehine: 1] kavline kadar. Allah Teâlâ -Muhacirler, Ensar ve bedevilerden müminlerin birbirlerini dost edinmelerini zikrettikten sonra- şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “İnkâr edenler de birbirlerinin dostlarıdır. Eğer siz bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” [Enfâl: 73].
وقوله: (إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً) أي: إلا من خاف في بعض البلدان أوالأوقات من شرهم، فله أن يتقيهم بظاهره لا بباطنه ونيته، كما حكاه البخاري عن أبي الدرداء أنه قال: "إنَّا لَنَكْشرُ فِي وُجُوهِ أقْوَامٍ وَقُلُوبُنَا تَلْعَنُهُمْ".
O'nun: {إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً} “Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır” kavli; yani bazı beldelerde veya zamanlarda onların şerrinden korkan kimse müstesnadır; onun, bâtınında ve niyetinde değil sadece zâhirinde onlardan sakınma hakkı vardır. Nitekim Buhârî'nin Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Biz birtakım kimselerin yüzlerine güleriz, kalplerimiz ise onlara lanet eder.”
وقال الثوري: قال ابن عباس، ﵄: ليس التقية بالعمل إنما التقية باللسان، وكذا رواه العوفي عن ابن عباس: إنما التقية باللسان، وكذا قال أبو العالية، وأبو الشعثاء والضحاك، والربيع بن أنس. ويؤيد ما قالوه قول الله تعالى: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} [النحل: ١٠٦].
Sevrî dedi ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Takiyye fiille değil, ancak dille olur.” Avfî de İbn Abbâs'tan aynı şekilde rivayet etmiştir: “Takiyye ancak dille olur.” Ebü'l-Âliye, Ebü'ş-Şa'sâ, Dahhâk ve Rebî' b. Enes de böyle söylemişlerdir. Onların bu söylediklerini Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da desteklemektedir: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Kalbi iman ile dopdolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, lakin küfre gönlünü açarsa, Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır.” [Nahl: 106].
وقال البخاري: قال الحسن: التقية إلى يوم القيامة.
Buhârî dedi ki: Hasan şöyle demiştir: 'Takiyye kıyamet gününe kadar geçerlidir.'
ثم قال تعالى: (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ) أي: يحذركم نقمته، أي مخالفته وسطوته في عذابه لمن والى أعداءه وعادى أولياءه.
Sonra Allah Teâlâ: {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah sizi kendisinden sakındırır” buyurmuştur; yani düşmanlarını dost edinip dostlarına düşmanlık besleyen kimseye yönelik cezasından, O'na muhalefetten ve O'nun azabındaki şiddetli yakalayışından sizi sakındırır.
ثم قال تعالى: (وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ) أي: إليه المرجع والمنقلب، فيجازي كل عامل بعمله.
Sonra Allah Teâlâ: {وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Dönüş ancak Allah'adır” buyurmuştur; yani dönüş ve varış O'nadır, böylece her amel edene ameliyle karşılık verecektir.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سويد بن سعيد، حدثنا مسلم بن خالد، عن ابن أبي حسين، عن عبد الرحمن بن سابط، عن عمرو بن ميمون [بن مِهْران] قال: قام فينا معاذ ابن جبل فقال: يا بني أود، إني رسول رسول الله إليكم، تعلمون أن المعاد [إلى الله] إلى الجنة أو إلى النار .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Süveyd b. Saîd anlattı, bize Müslim b. Hâlid, İbn Ebî Huseyn'den, o Abdurrahman b. Sâbit'ten, o da Amr b. Meymûn [b. Mihrân]'dan rivayetle anlattı; o dedi ki: Muâz b. Cebel aramızda ayağa kalkıp şöyle dedi: 'Ey Evdoğulları! Şüphesiz ben Allah Resûlü'nün size gönderdiği elçisiyim. Biliniz ki dönüş [Allah'adır] , cennete yahut cehennemeyedir' .
{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩)}
{قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩)} “De ki: 'Göğüslerinizde olanı gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.' (29)”
يخبر ﵎ عباده أنه يعلم السرائر والضمائر والظواهر، وأنه لا يخفى عليه منهم خافية، بل علمه محيط بهم في سائر الأحوال والآناث واللحظات وجميع الأوقات، وبجميع ما في السموات والأرض، لا يغيب عنه مثقال ذرة، ولا أصغر من ذلك في جميع أقطار الأرض والبحار والجبال، وهو (عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) أي: قدرته نافذة في جميع ذلك.
Allah (celle celâluhu) kullarına gizlileri, iç dünyaları ve açık olanları bildiğini, onlardan hiçbir gizlinin Kendisine gizli kalmayacağını, bilakis ilminin bütün hallerde, anlarda, lahzalarda ve her vakitte onları kuşattığını; göklerde ve yerde bulunan her şeyi bildiğini, yeryüzünün bütün kıtalarında, denizlerde ve dağlarda bir zerre ağırlığının ve bundan daha küçüğünün dahi O'ndan kaybolmayacağını haber vermektedir. O, {عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “her şeye hakkıyla güç yetirendir”; yani O'nun kudreti bütün bunlarda geçerlidir.
{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٣٠)}
{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٣٠)} “Herkesin yaptığı hayrı hazır bulacağı, yaptığı kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını arzu edeceği günü [hatırla!] Allah sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir. (30)”
وهذا تنبيه منه لعباده على خوفه وخشيته، وألا يرتكبوا ما نهى عنه وما يَبْغضه منهم، فإنه عالم بجميع أمورهم، وهو قادر على معاجلتهم بالعقوبة، وإنْ أنظر من أنظر منهم، فإنه يمهل ثم يأخذ أخذ عزيز مقتدر؛ ولهذا قال بعد هذا: (يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا) الآية، يعني: يوم القيامة يحضر للعبد جميع أعماله من خير وشر كما قال تعالى: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} [القيامة: ١٣] فما رأى من أعماله حسنا سره ذلك وأفرحه، وما رأى من قبيح ساءه وغاظه، وود لو أنه تبرأ منه، وأن يكون بينهما أمد بعيد، كما يقول لشيطانه الذي كان مقترنًا به في الدنيا، وهو الذي جرَّأه على فعل السوء: {يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ} [الزخرف: ٣٨].
Bu, kullarına Kendisinden korkmaları ve sakınmaları, yasakladığı ve hoşlanmadığı şeyleri irtikâp etmemeleri hususunda bir uyarıdır; çünkü O, onların bütün işlerini bilendir ve onları çarçabuk cezalandırmaya güç yetirendir. Onlardan mühlet verdiklerine mühlet verse bile, mühlet tanır sonra da azîz ve muktedir olanın yakalayışıyla yakalar. Bundan dolayı bunun ardından şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا} “Herkesin yaptığı hayrı hazır bulacağı, yaptığı kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını arzu edeceği günü [hatırla!]” ayeti; yani kıyamet gününde kulun hayır ve şerden yaptığı bütün amelleri önüne getirilir ; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُنَبَّأُ الإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ} “O gün insana, önden gönderdiği ve geride bıraktığı her şey haber verilir” [Kıyâme: 13]. Amellerinden güzel olanları gördüğünde bu onu sevindirir ve ferahlatır; çirkin olanları gördüğünde ise bu onu üzer ve öfkelendirir; ondan berî olmayı ve kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe bulunmasını arzu eder. Nitekim dünyada kendisiyle beraber olan ve kendisini kötülük yapmaya cüretlendiren şeytanına şöyle der: {يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ} “Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar uzaklık olsaydı! Ne kötü arkadaşmışsın!” [Zuhruf: 38].
ثم قال تعالى مؤكدا ومهددا ومتوعدا: (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ) أي: يخوفكم عقابه، ثم قال مرجيًا لعباده لئلا ييأسوا من رحمته ويقنطوا من لطفه: (وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)
Sonra Yüce [Allah] pekiştirerek, tehdit ederek ve uyararak şöyle buyurmuştur: {وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Allah sizi kendisinden sakındırır.” Yani: Sizi Kendi cezasından korkutmaktadır. Ardından rahmetinden ümit kesmesinler ve lütfundan yeise düşmesinler diye kullarına ümit vererek şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kullarına çok şefkatlidir.”
قال الحسن البصري: من رأفته بهم حذرهم نفسه. وقال غيره: أي: رحيم بخلقه، يحب لهم أن يستقيموا على صراطه المستقيم ودينه القويم، وأن يتبعوا رسوله الكريم.
Hasan-ı Basrî dedi ki: Onlara olan şefkatindendir ki onları Kendisinden sakındırmıştır. Başkası ise şöyle demiştir: Yani yaratılmışlarına merhametlidir, onların dosdoğru yolu ve dosdoğru dini üzere sebat etmelerini ve O'nun kerîm elçisine tabi olmalarını sever.
{قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٣٢)}
{قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ (٣٢)} “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (31) De ki: 'Allah'a ve Resûl'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirlerse, bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez. (32)”
هذه الآية الكريمة حاكمة على كل من ادعى محبة الله، وليس هو على الطريقة المحمدية فإنه كاذب في دعواه في نفس الأمر، حتى يتبع الشرع المحمدي والدين النبوي في جميع أقواله وأحواله، كما ثبت في الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: "مَنْ عَمِلَ عَمَلا لَيْسَ عليه أمْرُنَا فَهُوَ رَدُّ" ولهذا قال: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ) أي: يحصل لكم فوق ما طلبتم من محبتكم إياه، وهو محبته إياكم، وهو أعظم من الأول، كما قال بعض الحكماء العلماء: ليس الشأن أن تُحِبّ، إنما الشأن أن تُحَبّ وقال الحسن البصري وغيره من السلف: زعم قوم أنهم يحبون الله فابتلاهم الله بهذه الآية، فقال: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ).
Bu kerîm ayet, Muhammedî yol üzere olmadığı halde Allah'ı sevdiğini iddia eden herkes hakkında bir hakemdir; nitekim böyle bir kimse bütün sözlerinde ve hallerinde Muhammedî şeriata ve nebevî dine uymadıkça iddiasında gerçekte yalancıdır. Sahîh'te Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: “Kim bizim dinimizde olmayan bir amel işlerse o reddolunur.” Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin...'”; yani O'nu sevmenizden ötürü talep ettiğiniz şeyin de üzerinde bir şey elde edersiniz ki o da O'nun sizi sevmesidir. Bu ise birincisinden daha büyüktür. Nitekim bazı hikmet ehli âlimler şöyle demiştir: 'Mesele senin sevmen değil, asıl mesele sevilmendir.' Hasan-ı Basrî ve selef-i sâlihînden diğerleri de şöyle demiştir: Bir topluluk Allah'ı sevdiklerini iddia etti, bunun üzerine Allah onları bu ayetle imtihan etti ve: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin'” buyurdu.
وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا علي بن محمد الطَّنافِسي، حدثنا عبيد الله بن موسى عن عبد الأعلى بن أعين، عن يحيى بن أبي كثير، عن عروة، عن عائشة، ﵂، قالت: قال رسول الله ﷺ: "وَهَلِ الدِّينُ إلا الْحُبُّ والْبُغْضُ؟ " قَالَ الله تَعَالَى: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ) قال أبو زُرْعَة: عبد الأعلى هذا منكر الحديث .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ali b. Muhammed et-Tanâfisî anlattı, bize Ubeydullah b. Mûsâ, Abdülalâ b. A'yen'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Urve'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayetle anlattı; o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Din, sevgi ve nefretten başka bir şey midir?” Allah Teâlâ: {قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ} “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin'” buyurmuştur. Ebû Zür'a dedi ki: Bu Abdülalâ'nın hadisi münkerdir .
ثم قال: (وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أي: باتباعكم للرسول ﷺ يحصل لكم هذا كله ببركة سفارته.
Sonra: {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurdu; yani Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) uymanız sebebiyle, onun elçiliğinin bereketiyle bütün bunlar sizin için gerçekleşir.
ثم قال آمرًا لكل أحد من خاص وعام: (قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا) أي: خالفوا عن أمره (فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ) فدل على أن مخالفته في الطريقة كفر، والله لا يحب من اتصف بذلك، وإن ادعى وزعم في نفسه أنه يحب لله ويتقرب إليه، حتى يتابع الرسول النبي الأمي خاتم الرسل، ورسول الله إلى جميع الثقلين الجن والإنس الذي لو كان الأنبياء -بل المرسلون، بل أولو العزم منهم-في زمانه لما وسعهم إلا اتباعه، والدخول في طاعته، واتباع شريعته، كما سيأتي تقريره عند قوله: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} الآية [آل عمران: ٨١] [إن شاء الله تعالى].
Sonra hem havassa hem avama [yani herkese] emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} “De ki: 'Allah'a ve Resûl'e itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse...'” yani onun emrine muhalefet ederlerse; {فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “...şüphesiz Allah kâfirleri sevmez.” Bu durum, [Peygamber'in] yoluna muhalefet etmenin küfür olduğuna delalet eder. Kişi kendisinde Allah'ı sevdiğini ve O'na yakınlaştığını iddia edip zannetse bile; nebilerin ve resullerin sonuncusu olan ümmî Peygamber'e, bütün sekaleyne (insan ve cin topluluğuna) gönderilen Allah'ın Resûlü'ne —ki cinler ve insanlardan oluşan bu topluluğun peygamberleri, hatta resulleri, hatta onların içinden ülülazm olanları dahi onun zamanında bulunsalardı ona tâbi olmaktan, onun itaatine girmekten ve onun şeriatına uymaktan başka seçenekleri olmazdı— tâbi olmadıkça, Allah bu vasfı taşıyan kimseyi sevmez. Nitekim bu hususun açıklaması —[İnşâallâhu Teâlâ]—: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ} [Âl-i İmrân: 81] ayetinde gelecektir.
{إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)}
{إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)} “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti. (33) Birbirinden türeyen bir zürriyet olarak. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”
يخبر تعالى أنه اختار هذه البيوت على سائر أهل الأرض، فاصطفى آدم، ﵇، خلقه بيده، ونفخ فيه من روحه، وأسجد له ملائكته، وعلمه أسماء كل شيء، وأسكنه الجنة ثم أهبطه منها، لما له في ذلك من الحكمة.
Allah Teâlâ, bu hanedanları yeryüzü halkının tamamına üstün kılarak seçtiğini haber vermektedir. Âdem'i (aleyhisselâm) seçmiş, onu bizzat kendi eliyle yaratmış, ona kendi ruhundan üflemiş, meleklerini ona secde ettirmiş, ona her şeyin ismini öğretmiş ve onu cennete yerleştirmiş, sonra da bunda Kendisi için bulunan bir hikmet sebebiyle onu oradan indirmiştir.
واصطفى نوحا، ﵇، وجعله أول رسول [بعثه] إلى أهل الأرض، لما عبد الناس الأوثان، وأشركوا في دين الله ما لم ينزل به سلطانا، وانتقم له لما طالت مدته بين ظَهْرَاني قومه، يدعوهم إلى الله ليلا ونهارًا، سرا وجهارًا، فلم يزدهم ذلك إلا فرارًا، فدعا عليهم، فأغرقهم الله عن آخرهم، ولم يَنْجُ منهم إلا من اتبعه على دينه الذي بعثه الله به.
Nûh'u (aleyhisselâm) seçmiş ve insanlar putlara tapıp Allah'ın dinine hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri ortak koştuklarında onu yeryüzü halkına [gönderdiği] ilk elçi kılmıştır. Kavminin arasında uzun bir süre kalıp onları gece gündüz, gizli ve açık olarak Allah'a davet ettiği, bu davetin onlara kaçmaktan başka bir şey artırmadığı vakit onun intikamını almıştır; Nûh onların aleyhine dua etmiş, Allah da onların hepsini son ferdine kadar boğmuş ve onlardan yalnızca Allah'ın kendisiyle gönderdiği dini üzere ona tabi olanlar kurtulmuştur.
واصطفى آل إبراهيم، ومنهم: سيد البشر وخاتم الأنبياء على الإطلاق محمد ﷺ، وآل عمران، والمراد بعمران هذا: هو والد مريم بنت عمران، أم عيسى ابن مريم، ﵈. قال محمد بن إسحاق بن يَسار ﵀: هو عمران بن ياشم بن أمون بن ميشا بن حزقيا بن أحريق بن يوثم بن عزاريا ابن أمصيا بن ياوش بن أجريهو بن يازم بن يهفاشاط بن إنشا بن أبيان بن رخيعم بن سليمان بن داود، ﵉. فعيسى، ﵇، من ذرية إبراهيم، كما سيأتي بيانه في سورة الأنعام، إن شاء الله وبه الثقة.
İbrâhim ailesini seçmiştir; insanların efendisi ve mutlak surette peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardandır. İmrân ailesini de seçmiştir; bu İmrân'dan kasıt, Îsâ b. Meryem'in (aleyhimesselâm) annesi olan Meryem bint İmrân'ın babasıdır. Muhammed b. İshâk b. Yesâr (rahimehullâh) dedi ki: O, İmrân b. Yâşim b. Emûn b. Mîşâ b. Hızkıyâ b. Ehrîk b. Yûsem b. Azâryâ b. Emsıyâ b. Yâveş b. Ecrîhû b. Yâzim b. Yehfâşât b. İnşâ b. Ebyân b. Rehîam b. Süleyman b. Dâvûd'dur (aleyhimesselâm). Dolayısıyla Îsâ (aleyhisselâm), inşâallah güven O'nadır, En'âm Suresi'nde açıklaması geleceği üzere İbrâhim'in zürriyetindendir.
{إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦)}
{إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦)} “Hani İmrân'ın karısı: 'Rabbim! Karnımdakini hür bir kul olarak Sana adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz Sen, evet Sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin' demişti. (35) Onu doğurunca da -Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bildiği halde-: 'Rabbim! Ben onu kız doğurdum; erkek kız gibi değildir. Ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum' dedi. (36)”
امرأة عمران هذه أم مريم [بنت عمران] ﵍ وهي حَنَّة بنت فاقوذ، قال محمد بن إسحاق: وكانت امرأة لا تحمل، فرأت يوما طائرًا يَزُقُّ فرخه، فاشتهت الولد، فدعت الله، ﷿، أن يهبها ولدا، فاستجاب الله دعاءها، فواقعها زوجها، فحملت منه، فلما تحققت الحمل نذرته أن يكون (مُحَرَّرًا) أي: خالصا مفرغا للعبادة، ولخدمة بيت المقدس، فقالت: (رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) أي: السميع لدعائي، العليم بِنيتي، ولم تكن تعلم ما في بطنها أذكرا أم أنثى؟ (فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ) قرئ برفع التاء على أنها تاء المتكلم، وأن ذلك من تمام قولها، وقُرئ بتسكين التاء على أنه من قول الله ﷿ (وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالأنْثَى) أي: في القوة والجَلَد في العبادة وخدمة المسجد الأقصى (وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ) فيه دلالة على جواز التسمية يوم الولادة كما هو الظاهر من السياق؛ لأنه شرع من
Bu İmrân'ın hanımı, Meryem [bint İmrân'ın] (aleyhimesselâm) annesidir. O, Fâkûz'un kızı Hanne'dir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: O, hamile kalamayan bir kadındı. Bir gün yavrusunu besleyen bir kuş gördü ve çocuk arzuladı. Kendisine bir çocuk bağışlaması için Azîz ve Celîl olan Allah'a dua etti. Allah da onun duasını kabul etti. Bunun üzerine kocası kendisiyle birlikte oldu ve ondan hamile kaldı. Hamileliği kesinleşince onu (muharraran) yani ibadete ve Beytülmakdis'in hizmetine adanmış/tahsis edilmiş olması için adadı ve: {رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbim! Karnımdakini sırf Sana [ibadet etmesi için] hür olarak adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz Sen, hakkıyla işiten, hakkıyla bilensin” dedi. Yani: Duamı işiten, niyetimi bilensin. Karnındakinin erkek mi yoksa dişi mi olduğunu ise bilmiyordu. {فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} “Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Ben onu bir kız olarak doğurdum.' -Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir-” [ayeti], mütekellim [birinci tekil şahıs] zamiri olarak te harfinin ötresiyle [vada'tü] de okunmuştur ve bu, onun [Hanne'nin] sözünün tamamındandır. Te harfinin sükûnu ile [vada'at], Azîz ve Celîl olan Allah'ın bir sözü olarak da okunmuştur. {وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالأنْثَى} “Erkek, kız gibi değildir”; yani ibadetteki ve Mescid-i Aksâ'ya hizmetteki güç ve dayanıklılık bakımından. {وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} “Ve ben ona Meryem adını verdim”. Bunda, bağlamın zahirinden anlaşıldığı üzere doğduğu gün isim vermenin caiz olduğuna delalet vardır; çünkü bu, bizden
قبلنا، وقد حكي مقررًا، وبذلك ثبتت السنة عن رسول الله ﷺ حيث قال: "وُلِدَ لِي اللَّيْلَةَ وَلَد سَمَّيْتُهُ بِاسْمِ أبِي إبْرَاهِيمَ". أخرجاه وكذلك ثبت فيهما أن أنس بن مالك ذهب بأخيه، حين ولدته أمه، إلى رسول الله ﷺ، فَحَنَّكه وسماه عبد الله وفي صحيح البخاري: أن رجلا قال: يا رسول الله، وُلِدَ لي وَلَد، فما أُسمِّيه؟ قال: "اسْم وَلدِك عَبْد الرَّحْمَنِ" وثبت في الصحيح أيضًا: أنه لما جاءه أبو أسَيد بابنه ليُحنّكه، فذَهَل عنه، فأمر به أبوه فَرَدّه إلى منزلهم، فلما ذكرَ رسولُ الله ﷺ في المجلس سَمّاه المنذر .
öncekilerin şeriatıdır ve onaylanarak nakledilmiştir. Bununla birlikte Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnet de şöyle buyurmasıyla sabit olmuştur: “Bu gece bir oğlum doğdu, ona babam İbrâhim'in ismini verdim.” Bunu her ikisi de [Buhârî ve Müslim] tahric etmiştir . Yine her ikisinde sabit olduğuna göre, annesi kardeşini doğurduğunda Enes b. Mâlik onu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) götürmüş, o da çocuğun damağına tatlı sürmüş (tahnîk yapmış) ve ona Abdullah adını vermiştir . Sahîh-i Buhârî'de yer aldığına göre bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir oğlum doğdu, ona ne ad vereyim?' demiş; o da: “Oğlunun adı Abdurrahman olsun” buyurmuştur . Sahîh'te yine sabittir ki: Ebû Üseyd oğlunu tahnîk etmesi için Peygamber'e getirdiğinde, Peygamber bir an onunla meşgul olamamıştı; bunun üzerine babası emredip çocuğu evlerine geri götürdü. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) mecliste bunu hatırlayınca çocuğa el-Münzir adını verdi .
فأما حديث قتادة، عن الحسن البصري، عن سَمُرَة بن جُنْدُب؛ أن رسول الله ﷺ قال: "كُلُّ غُلامٍ رَهِين بِعقِيقتِهِ، يُذْبَحُ عَنْهُ يَوْمَ سَابِعِهِ، ويُسَمَّى وَيحْلَقُ رَأْسُهُ" فقد رواه أحمد وأهل السنن، وصححه الترمذي بهذا اللفظ، ويروي: "ويُدَمَّى"، وهو أثبت وأحفظ والله أعلم. وكذا ما رواه الزبير بن بكار في كتاب النسب: أن رسول الله ﷺ عقّ عن ولده إبراهيم يوم سابعه وسماه إبراهيم. فإسناده لا يثبت، وهو مخالف لما في الصحيح ولو صح لَحُمِل على أنه أشْهَرَ اسمَه بذلك يومئذ، والله أعلم.
Katâde'nin Hasan-ı Basrî'den, onun Semure b. Cündüb'den rivayet ettiği; Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Her çocuk akîkası karşılığında rehindir ; yedinci gününde onun adına kurban kesilir, ismi konur ve başı tıraş edilir” hadisine gelince, bunu Ahmed ve Sünen sahipleri rivayet etmiş, Tirmizî de bu lafızla sahih olduğunu belirtmiştir. “Ve kan akıtılır (yüdemmâ)” şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu daha sağlam ve daha iyi korunmuş olanıdır , Allah en iyisini bilir. Zübeyr b. Bekkâr'ın Kitâbü'n-Neseb'de rivayet ettiği: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) oğlu İbrâhim için yedinci gününde akîka kesti ve ona İbrâhim adını verdi' hadisine gelince, bunun isnadı sabit değildir ve Sahîh'te yer alana muhaliftir . Şayet sahih olsaydı, o gün onun bu isimle anılmasını meşhur kıldığına yorulurdu; Allah en iyisini bilir.
وقوله إخبارًا عن أم مريم أنها قالت: (وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) أي: عَوَّذتها بالله، ﷿، من شر الشيطان، وعوذت ذريتها، وهو ولدها عيسى، ﵇. فاستجاب الله لها ذلك كما قال عبد الرزَّاق: أنبأنا مَعْمَر، عن الزهري، عن ابن المسيب، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "مَا مِن مَوْلُودٍ يُولَدُ إلا مَسَّه الشَّيْطَانُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلّ صَارخًا مِنْ مَسِّهِ إيَّاهُ، إلا مَرْيَم َوابْنَهَا". ثم يقول أبو هريرة: اقرأوا إن شئتم: (وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) أخرجاه من حديث عبد الرزاق. ورواه ابن جرير، عن أحمد بن الفرج، عن بَقِيَّة، [عن
Allah Teâlâ'nın Meryem'in annesinden naklen bildirdiği: { وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } “Kovulmuş şeytandan onu ve soyunu sana sığındırıyorum” sözü; onu şeytanın şerrinden Azîz ve Celîl olan Allah'a sığındırdım, onun soyunu -ki o da oğlu Îsâ'dır (aleyhisselâm)- da [O'na] sığındırdım, demektir. Nitekim Abdürrezzâk'ın dediği gibi Allah Teâlâ onun bu duasını kabul buyurmuştur: Bize Ma'mer, Zührî'den, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) nakletti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: « مَا مِن مَوْلُودٍ يُولَدُ إلا مَسَّه الشَّيْطَانُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلّ صَارخًا مِنْ مَسِّهِ إيَّاهُ، إلا مَرْيَم َوابْنَهَا » «Doğan her bir çocuğa, doğduğu anda şeytan mutlaka dokunur da onun dokunması yüzünden çocuk ağlayarak feryat eder; Meryem ve oğlu müstesna.» Sonra Ebû Hüreyre şöyle der: Dilerseniz şu ayeti okuyun: { وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } “Kovulmuş şeytandan onu ve soyunu sana sığındırıyorum.” Bunu Abdürrezzâk'ın hadisinden her ikisi de [Buhârî ve Müslim] tahric etmiştir. İbn Cerîr de bunu Ahmed b. el-Ferec'den, o Bakıyye'den, [o
الزبيدي] عن الزهري، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، بنحوه. ورَوَى من حديث قيس، عن الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "مَا مِنْ مَوْلُود إلا وَقَدْ عَصَرَهُ الشَّيطانُ عَصْرَةً أو عَصْرَتَيْن إلا عِيسَى ابن مَرْيَمَ وَمَرْيمََ". ثم قرأ رسول الله ﷺ: (وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ) .
Zübeydî'den] , o Zührî'den, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzer şekilde rivayet etmiştir. Kays'ın A'meş'ten, onun Ebû Sâlih'ten, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Doğan hiçbir çocuk yoktur ki şeytan onu bir veya iki defa sıkmış olmasın; Meryem oğlu Îsâ ve Meryem müstesnadır.” Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum” ayetini okudu .
ومن حديث العلاء عن أبيه عن أبي هريرة. ورواه مسلم، عن أبي الطاهر، عن ابن وهب، عن عَمْرو بن الحارث، عن أبي يونس، عن أبي هريرة. ورواه وهب أيضًا، عن ابن أبي ذئب، عن عَجْلان مولى المِشْمَعَلِّ، عن أبي هريرة. ورواه محمد بن إسحاق، عن يزيد بن عبد الله بن قُسَيط، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بأصل الحديث. وهكذا رواه الليث بن سعد، عن جعفر بن ربيعة، عن عبد الرحمن بن هرمز، الأعرج قال: قال أبو هريرة: قال رسول الله ﷺ: "كُلُّ بني آدَمَ يَطْعنُ الشَّيْطَانُ فِي جَنْبِه حِينَ تَلِدهُ أمُّهُ، إلا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، ذَهَبَ يَطْعَنُ فَطَعَنَ فِي الحِجَاب" .
Ve el-Alâ'nın babasından, onun da Ebû Hüreyre'den rivayetiyle gelmiştir. Müslim bunu Ebü't-Tâhir'den, o İbn Vehb'den, o Amr b. el-Hâris'ten, o Ebû Yûnus'tan, o Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Bunu Vehb de İbn Ebî Zi'b'den, o el-Mişme'il'in azatlısı Aclân'dan, o Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Muhammed b. İshâk da bunu Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) hadisin aslı ile rivayet etmiştir. Leys b. Sa'd da Ca'fer b. Rebîa'dan, o Abdurrahman b. Hürmüz el-A'rec'den böylece rivayet etmiştir; o dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “Âdemoğlunun her bir ferdi doğduğunda annesi onu doğururken şeytan onun böğrüne dürter; ancak Meryem oğlu Îsâ müstesnadır, dürtmeye gittiğinde perdeye dürtmüştür” .
{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧)}
{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧)} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul buyurdu, onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı. Zekeriyyâ ne zaman mabede yanına girse onun yanında bir rızık bulurdu. 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' derdi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' derdi. (37)”
يخبر ربنا أنه تقبلها من أمها نذيرة، وأنه " أَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا " أي: جعلها شكلا مليحا ومنظرا بهيجا، ويَسر لها أسباب القبول، وقرنها بالصالحين من عباده تتعلم منهم الخير والعلم والدين. ولهذا قال: (وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا) وفي قراءة: (وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا) بتشديد الفاء ونصب زكريا على المفعولية، أي جعله كافلا لها.
Rabbimiz onu adak olarak annesinden kabul ettiğini ve {وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} “onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi” yani onu güzel bir suret ve hoş bir görünüş sahibi kıldığını, kabul sebeplerini ona kolaylaştırdığını, kendilerinden hayır, ilim ve din öğrenmesi için onu kullarından salih kimselerle bir araya getirdiğini haber vermektedir. Bundan dolayıdır ki şöyle buyurmuştur: {وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا} “ve Zekeriyyâ ona kefil oldu”. Bir kıraatte ise fâ harfinin şeddesi ve Zekeriyyâ'nın mef'ûl olarak nasbı ile {وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} “ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı” şeklindedir; yani onu ona kefil yaptı.
قال ابن إسحاق: وما ذاك إلا أنها كانت يتيمة. وذكر غيره أن بني إسرائيل أصابتهم سَنَةُ جَدْب، فكفل زكريا مريم لذلك. ولا منافاة بين القولين. والله أعلم.
İbn İshâk dedi ki: Bu ancak onun yetim olmasından ötürüydü. Başkası ise İsrâiloğullarına bir kuraklık yılının isabet ettiğini, bu sebeple Zekeriyyâ'nın Meryem'e kefil olduğunu zikretmiştir. Bu iki görüş arasında bir çelişki yoktur. Allah en iyisini bilir.
وإنما قدر الله كون زكريا كافلها لسعادتها، لتقتبس منه علما جما نافعًا وعملا صالحًا؛ ولأنه كان زَوْجَ خالتها، على ما ذكره ابن إسحاق وابن جرير [وغيرهما] وقيل: زوج أختها، كما ورد في الصحيح: "فإذا بِيحيى وعِيسَى، وَهُمَا ابْنَا الخَالَةِ"، وقد يُطْلق على ما ذكره ابن إسحاق ذلك أيضا تَوسُّعا، فعلى هذا كانت في حضانة خالتها. وقد ثبت في الصحيحين أن النبي ﷺ قضى في عمارة بنت حمَْزَةَ أن تكون في حضانة خالتها امرأة جعفر بن أبي طالب وقال: "الخَالَةُ بِمَنزلَةِ الأمِّ".
Allah'ın, Zekeriyyâ'yı onun bakımını üstlenen kılmayı takdir etmesi; [Meryem'in] mutluluğu, ondan pek çok faydalı ilim ve salih amel alması içindi. Bir de İbn İshâk, İbn Cerîr [ve başkalarının] zikrettiğine göre [Zekeriyyâ], onun teyzesinin kocasıydı. Sahîh'te: «فإذا بِيحيى وعِيسَى، وَهُمَا ابْنَا الخَالَةِ» «Bir de baktım ki Yahyâ ile Îsâ oradalar; ikisi teyze çocuklarıdır» şeklinde rivayet edildiği üzere kız kardeşinin kocası olduğu da söylenmiştir. İbn İshâk'ın zikrettiği görüşe de geniş anlamıyla bu [ifade] kullanılabilir. Buna göre [Meryem], teyzesinin himayesinde idi. Sahîhayn'da sâbit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hamza'nın kızı Umâre hakkında, Ca'fer b. Ebî Tâlib'in eşi olan teyzesinin himayesinde olmasına hükmetmiş ve: «الخَالَةُ بِمَنزلَةِ الأمِّ» «Teyze anne konumundadır» buyurmuştur.
ثم أخبر تعالى عن سيادتها وجلالتها في محل عبادتها، فقال: (كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا) قال مجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وأبو الشعثاء، وإبراهيم النخَعيّ، والضحاك، وقتادة، والربيع بن أنس، وعطية العَوْفي، والسُّدِّي [والشعبي] يعني وجد عندها فاكهة الصيف في الشتاء وفاكهة الشتاء في الصيف. وعن مجاهد (وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا) أي: علما، أو قال: صحفًا فيها علم. رواه ابن أبي حاتم، والأول أصح، وفيه دلالة على كرامات الأولياء. وفي السنة لهذا نظائر كثيرة. فإذا رأى زكريا هذا عندها (قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا) أي: يقول من أين لك هذا؟ (قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ).
Sonra Allah Teâlâ onun ibadetgâhındaki seyyidliğini ve yüceliğini haber vererek şöyle buyurdu: {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “Zekeriyyâ ne zaman mabede yanına girse onun yanında bir rızık bulurdu.” Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Ebü'ş-Şa'sâ, İbrâhim en-Nehaî, Dahhâk, Katâde, Rebî' b. Enes, Atıyye el-Avfî, Süddî [ve Şa'bî] dediler ki: Yani kışın onun yanında yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi bulurdu. Mücâhid'den gelen bir rivayete göre: {وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا} “onun yanında bir rızık bulurdu”; yani ilim veya içinde ilim bulunan sayfalar bulurdu, demiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir; ancak birinci görüş daha sahihtir ve bunda evliyanın kerametlerine delil vardır. Sünnette bunun pek çok benzeri bulunmaktadır. Zekeriyyâ onun yanında bunu gördüğünde: {قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا} “'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' derdi”; yani bu sana neredendir, derdi. {قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' derdi.”
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا سَهْل بن زنْجَلة، حدثنا عبد الله بن صالح، حدثنا عبد الله ابن لَهِيعَة، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر؛ أن رسول الله ﷺ أقام أيامًا لم يَطْعَمْ طعاما، حتى شَقّ ذلك عليه، فطاف في منازل أزواجه فلم يجد عند واحدة منهن شيئًا، فأتى فاطمة فقال: "يا بُنَيَّة، هَلْ عِنْدَكِ شَيْء آكُلُهُ، فَإِنَّي جَائِع؟ " فقالت: لا والله بأبي أنتَ وأمّي. فلما خَرَج من عندها بعثت إليها جارة لها برغيفين وقطعة لحم، فأخذته منها فوضعته في جَفْنَةٍ لها، وقالت: والله لأوثرن بهذا رسول الله [ﷺ] على نفسي ومن عندي. وكانوا جميعًا محتاجين إلى شبعة طعام، فبعثت حَسَنا أو حُسَينا إلى رسول الله [ﷺ] فرجع إليها فقالت له: بأبي وأمي قد أتى الله بشيء فخَبَّأتُه لك. قال: "هَلُمِّي يا بُنيَّة" قالت: فأتيته بالجفنة. فكشفت عن الجفنة فإذا هي مملوءة خبزًا ولحمًا، فلما نظرَتْ إليها بُهِتتْ وعرفَتْ أنها بركة من الله، فحمدَت الله وصلَّت على نَبِيِّهِ، وقدّمَتْه إلى رسولِ الله ﷺ. فلما رآه حمد الله وقال: "مِنْ أيْنَ لَكِ هَذَا يَا بُنَية؟ " فقالت يا أبت، (هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) فحمد الله وقال: "الحَمْدُ للهِ الَّذي جَعَلَكِ -يا بُنَيّة-شَبيهَةِ بسيدةِ نِساء بَنيِ إسْرَائيلَ، فَإنَّها كَانَتْ إذَا رَزَقَهَا اللهُ شَيْئًا فَسُئِلَتْ عَنْهُ قَالَتْ: (هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) فبعث رسول الله ﷺ إلى عَلِي ثم أكل رسولُ الله ﷺ وأكل علي، وفاطمة، وحسن، وحسين، وجميع أزواج النبيّ ﷺ وأهل بيته جميعًا حتى شبعوا. قالت: وبقيت الجفنة كما هي، فأوسعت ببقيتها على جميع الجيران، وجعل الله فيها بركة وخيرا كثيرا".
Hâfız Ebû Ya‘lâ şöyle demiştir: Bize Sehl b. Zencele anlattı, bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bize Abdullah b. Lehîa, Muhammed b. el-Münkedir’den, o da Câbir’den [şöyle rivayet etti]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem günlerce hiçbir yiyecek tatmadan kaldı, öyle ki bu durum ona pek ağır geldi. Bunun üzerine eşlerinin evlerini dolaştı, fakat hiçbirinin yanında yiyecek bir şey bulamadı. Sonra Fâtıma’ya gelip: «Kızcağızım! Yanında yiyeceğim bir şey var mı, zira ben açım?» buyurdu. Fâtıma: «Hayır, vallahi, anam babam sana feda olsun!» dedi. Resûlullah onun yanından çıkınca, kadın bir komşusu Fâtıma’ya iki somun ekmek ile bir parça et gönderdi. Fâtıma onu alıp çanağının içine koydu ve: «Vallahi bunu kendime ve yanımdakilere tercih edip Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] vereceğim» dedi. Oysa hepsi de karınlarını doyuracak bir lokma yiyeceğe muhtaç idiler. Fâtıma, Hasan’ı veya Hüseyin’i Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] gönderdi. Resûlullah onun yanına dönünce Fâtıma ona: «Anam babam [sana feda olsun], Allah bir şey lütfetti, ben de onu senin için sakladım» dedi. Resûlullah: «Getir kızcağızım» buyurdu. [Fâtıma] dedi ki: «Çanağı ona getirdim. Çanağın üzerini açtım, bir de baktım ki ekmek ve etle dopdolu!» Fâtıma ona bakınca hayrete düştü ve bunun Allah’tan bir bereket olduğunu anladı; Allah’a hamdetti, Peygamberine salât getirdi ve onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sundu. Resûlullah onu görünce Allah’a hamdetti ve: «Bu sana nereden geldi ey kızcağızım?» buyurdu. Fâtıma: «Babacığım! { هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir”» dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] Allah’a hamdetti ve şöyle buyurdu: «Seni -ey kızcağızım- İsrâiloğulları kadınlarının seyyidesine benzeten Allah’a hamdolsun! Zira ona Allah bir rızık verdiğinde ve bu kendisine sorulduğunda: { هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir” derdi.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali’ye haber gönderdi. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi; Ali, Fâtıma, Hasan, Hüseyin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in bütün eşleri ve bütün Ehl-i Beyt’i doyuncaya kadar yediler. [Fâtıma] dedi ki: «Çanak olduğu gibi kaldı. Kalanını bütün komşulara bolca dağıttım; Allah onda büyük bir bereket ve pek çok hayır var etti.»