وقال الضحاك، عن ابن عباس في قوله: (وَرْدَةً كَالدِّهَانِ)، قال: هو الأديم الأحمر. وقال أبو كُدَيْنة، عن قابوس، عن أبيه، عن ابن عباس: (فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ): كالفرس الورد. وقال العوفي، عن ابن عباس: تغير لونها. وقال أبو صالح: كالبِرْذَون الورد، ثم كانت بعد كالدهان.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan: (وَرْدَةً كَالدِّهَانِ) ayeti hakkında; "O, kırmızı deridir" dediğini rivayet etti. Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: (فَكَانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهَانِ) "Kızıl at gibidir." el-Avfî, İbn Abbâs'tan: "Rengi değişir" dediğini rivayet etti. Ebû Sâlih ise: "Kızıl bir iş atı gibi olur, daha sonra da yağ gibi olur" dedi.
وحكى البَغَوي وغيره: أن الفرس الورد تكون في الربيع صفراء، وفي الشتاء حمراء، فإذا اشتد البرد اغْبَرَّ لونها.
el-Begavî ve başkaları şöyle aktarmıştır: Kızıl at ilkbaharda sarı, kışın ise kırmızı olur. Soğuk şiddetlendiğinde ise rengi toza/boza çalar.
وقال الحسن البصري: تكون ألوانا. وقال السدي. تكون كلون البغلة الوردة، وتكون كالمهل كدردي الزيت. وقال مجاهد: (كَالدِّهَان): كألوان الدهان. وقال عطاء الخراساني: كلون دُهْن الوَرْد في الصفرة. وقال قتادة: هي اليوم خضراء، ويومئذ لونها إلى الحمرة يوم ذي ألوان. وقال أبو الجوزاء:
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "[Gök] türlü renklere bürünür." es-Süddî: "Kızıl bir katırın rengi gibi olur ve zeytinyağının tortusu gibi, erimiş maden gibi olur" demiştir. Mücâhid: (كَالدِّهَانِ) [ifadesi hakkında]; "Yağların renkleri gibi" demiştir. Atâ el-Horasânî: "Sarılıkta gül yağının rengi gibi" demiştir. Katâde: "O bugün yeşildir (mavidir), o gün ise çeşitli renklere büründüğü günde rengi kırmızıya çalar" demiştir. Ebü'l-Cevzâ ise şöyle demiştir:
في صفاء الدهن. وقال [أبو صالح] بن جريج: تصير السماء كالدهن الذائب، وذلك حين يُصيبها حر جهنم.
"Yağın berraklığında" dedi. [Ebû Sâlih] İbn Cüreyc ise şöyle dedi: "Cehennemin sıcağı kendisine ulaştığı zaman gökyüzü erimiş yağ gibi olur."
وقوله: (فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ)، وهذه كقوله: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} [المرسلات: ٣٥، ٣٦]، فهذا في حال، وثَمّ حال يسأل الخلائق فيها عن جميع أعمالهم، قال الله تعالى: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [الحجر: ٩٢، ٩٣]؛ ولهذه قال قتادة: (فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ)، قال: قد كانت مسألة، ثم ختم على أفواه القوم، وتكلمت أيديهم وأرجلهم بما كانوا يعملون.
(فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ) buyruğu; şu ayet gibidir: {هَذَا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ * وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} [el-Mürselât: 35, 36] “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler.” Bu durum belli bir hâldedir. Mahlûkâtın bütün amellerinden sorguya çekileceği başka bir hâl de vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [el-Hicr: 92, 93] “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız; yaptıklarından ötürü.” İşte bundan dolayı Katâde, (فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Önce bir sorgulama olmuştur, ardından o kavmin ağızları mühürlenmiş, elleri ve ayakları yapmış olduklarını söylemiştir."
قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: لا يسألهم: هل عملتم كذا وكذا؟ لأنه أعلم بذلك منهم، ولكن يقول: لم عملتم كذا وكذا؟ فهو قول ثان.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti: "Onlara 'Şunu şunu yaptınız mı?' diye sormaz. Çünkü O, bunu onlardan daha iyi bilmektedir. Fakat 'Şunu şunu niçin yaptınız?' der." Bu da ikinci bir görüştür.
وقال مجاهد في هذه الآية: لا يسأل الملائكة عن المجرم، يُعْرَفُون بسيماهم.
Mücâhid bu ayet hakkında şöyle dedi: "Meleklere suçlular hakkında sorulmaz, onlar simalarından tanınırlar."
وهذا قول ثالث. وكأن هذا بعد ما يؤمر بهم إلى النار، فذلك الوقت لا يسألون عن ذنوبهم، بل يقادون إليها ويلقون فيها.
Bu da üçüncü bir görüştür . Sanki bu durum, onların ateşe sevk edilmeleri emredildikten sonradır. İşte o vakit günahlarından sorulmazlar, aksine oraya sürüklenirler ve içine atılırlar.
{يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالأَقْدَامِ (٤١) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٢) هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٥)}.
{يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالأَقْدَامِ (٤١) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٢) هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ (٤٣) يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ (٤٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٥)} “(41) Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar. (42) O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (43) İşte suçluların yalanladığı cehennem budur! (44) Onlar, onunla kaynar sıcak su arasında dolaşıp dururlar. (45) O hâlde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”
كما قال تعالى: (يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ) أي: بعلامات تظهر عليهم.
Nitekim Allah Teâlâ: (يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ) buyurmuştur; yani üzerlerinde beliren işaretlerle [tanınırlar].
وقال الحسن وقتادة: يعرفونهم باسوداد الوجوه وزرقة العيون.
Hasan ve Katâde şöyle dediler: "Onları yüzlerinin karalığından ve gözlerinin gövermesinden tanırlar."
قلت: وهذا كما يعرف المؤمنون بالغرة والتحجيل من آثار الوضوء.
Ben derim ki: Bu durum, müminlerin abdest izlerinden dolayı alınlarının ve ayaklarının parıldamasından tanınmaları gibidir.
وقوله: (فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالأقْدَامِ) أي: تجمع الزبانية ناصيته مع قدميه، ويلقونه في النار كذلك.
(فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالأقْدَامِ) buyruğu; yani zebânîler onun perçemini ayaklarıyla bir araya getirir ve onu ateşe bu şekilde atarlar.
وقال الأعمش عن ابن عباس: يؤخذ بناصيته وقدمه ، فيكسر كما يكسر الحطب في التنور.
el-A'meş, İbn Abbâs'tan nakletti: "Perçeminden ve ayağından yakalanır da fırındaki odunun kırıldığı gibi kırılır."
وقال الضحاك: يجمع بين ناصيته وقدميه في سلسلة من وراء ظهره.
Dahhâk şöyle dedi: "Sırtının arkasından bir zincir içinde perçemi ile ayakları bir araya getirilir ."
وقال السدي: يجمع بين ناصية الكافر وقدميه، فتربط ناصيته بقدمه، ويُفتل ظهره.
es-Süddî şöyle dedi: "Kâfirin perçemi ile ayakları bir araya getirilir, perçemi ayağına bağlanır ve sırtı bükülür."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو توبة الربيع بن نافع، حدثنا معاوية بن سلام، عن أخيه زيد بن سلام أنه سمع أبا سلام -يعني جده-أخبرني عبد الرحمن، حدثني رجل من كندة قال: أتيت عائشة فدخلت عليها، وبيني وبينها حجاب، فقلت: حدثك رسول الله ﷺ أنه يأتي عليه ساعة لا يملك لأحد فيها شفاعة؟ قالت: نعم، لقد سألته عن هذا وأنا وهو في شِعَار واحد، قال: "نعم حين يوضع الصراط، ولا أملك لأحد فيها شفاعة، حتى أعلم أين يسلك بي؟ ويوم تبيض وجوه وتسود وجوه، حتى أنظر ماذا يفعل بي -أو قال: يوحى-وعند الجسر حين يستحد ويستحر" فقالت: وما يستحد وما يستحر؟ قال: "يستحد حتى يكون مثل شفرة السيف، ويستحر حتى يكون
İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam, ona Ebû Tevbe er-Rebî‘ b. Nâfi‘, ona Muâviye b. Sellâm, kardeşi Zeyd b. Sellâm’dan rivayet ettiğine göre o, Ebû Sellâm’dan -yani dedesinden- işitmiştir: Bana Abdurrahman haber verdi, bana Kinde kabilesinden bir adam rivayet edip dedi ki: Âişe’nin yanına varıp huzuruna girdim; benimle onun arasında bir perde vardı. Dedim ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana, üzerinden hiç kimseye şefaat etmeye mâlik olamayacağı bir anın geçeceğini anlattı mı?» Dedi ki: «Evet, ben ve o tek bir örtü içindeyken ona bunu sormuştum. Şöyle buyurdu:«Evet; Sırat kurulduğu vakit, nereye sevk edileceğimi öğreninceye kadar hiç kimseye şefaat etmeye güç yetiremem. [Bir de] birtakım yüzlerin ağarıp birtakım yüzlerin kararacağı gün, bana ne yapılacağına -yahut şöyle dedi: [ne] vahyolunacağına- bakıp görünceye kadar. Ve keskinleşip kızıştığı vakit köprünün başında.» [Âişe] dedi ki: «Keskinleşmesi ve kızışması ne demektir?» Şöyle buyurdu: «Kılıç ağzı gibi oluncaya kadar keskinleşir, [kor gibi] oluncaya kadar kızışır...»
مثل الجمرة، فأما المؤمن فيجيزه لا يضره، وأما المنافق فيتعلق حتى إذا بلغ أوسطه خر من قدمه فيهوي بيده إلى قدميه، فتضربه الزبانية بخطاف في ناصيته وقدمه، فتقذفه في جهنم، فيهوي فيها مقدار خمسين عاما". قلت: ما ثقل الرجل؟ قالت: ثقل عشر خلفات سمان، فيومئذ يعرف المجرمون بسيماهم فيؤخذ بالنواصي والأقدام.
"Mümine gelince; o oradan geçer ve ona zarar vermez. Münafık ise tutunmaya çalışır, nihayet ortasına ulaştığında ayağından kayar, elleriyle ayaklarına doğru yuvarlanır. Zebânîler perçemine ve ayağına bir çengelle vururlar, onu cehenneme fırlatırlar; o da orada elli yıllık bir mesafe boyunca aşağıya yuvarlanır ." Dedim ki: "Adamın ağırlığı ne kadardır?" Dedi ki: "On tane semiz gebe devenin ağırlığı kadardır. İşte o gün suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar."
هذا حديث غريب [جدا] ، وفيه ألفاظ منكر رفعها، وفي الإسناد من لم يُسَمّ، ومثله لا يحتج به ، والله أعلم.
Bu [oldukça] garib bir hadistir. İçinde merfû kılınması münker olan lafızlar vardır. İsnadında da ismi belirtilmeyen bir kimse bulunmaktadır. Bunun gibisiyle delil getirilmez . Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله: (هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ) أي: هذه النار التي كنتم تكذبون بوجودها ها هي حاضرة تشاهدونها عيانًا، يقال لهم ذلك تقريعا وتوبيخا وتصغيرا وتحقيرا.
(هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ) buyruğu; yani "Varlığını yalanladığınız ateş işte budur, işte karşınızda hazır duruyor, onu gözlerinizle görüyorsunuz" demektir. Onlara bu söz azar, kınama, küçümseme ve hakaret amacıyla söylenir.
وقوله: (يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ) أي: تارة يعذبون في الجحيم، وتارة يسقون من الحميم، وهو الشراب الذي هو كالنحاس المذاب، يقطع الأمعاء والأحشاء، وهذه كقوله تعالى: {إِذِ الأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} [غافر: ٧١، ٧٢].
(يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ) buyruğu; yani kâh cehennemde azap edilirler, kâh bağırsakları ve iç organları parçalayan erimiş bakır gibi bir içecek olan kaynar sudan içirilirler. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إِذِ الأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} [Gâfir: 71, 72] “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu hâlde sürükleneceklerdir; kaynar suda, sonra da ateşte yakılacaklardır.”
وقوله: (آن) أي: حار وقد بلغ الغاية في الحرارة، لا يستطاع من شدة ذلك.
(آن) buyruğu; sıcaktır, sıcaklıkta son noktaya ulaşmıştır ve şiddetinden ötürü buna dayanılamaz demektir.
قال ابن عباس في قوله: (يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ) قد انتهى غلْيه، واشتد حرّه. وكذا قال مجاهد، وسعيد بن جبير، والضحاك، والحسن، والثوري، والسدي.
İbn Abbâs: (يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ) buyruğu hakkında; "Kaynaması son noktaya ulaşmış, sıcağı şiddetlenmiştir" dedi. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk, Hasan, Sevrî ve es-Süddî de böyle demişlerdir.
وقال قتادة: قد أنَى طبخه منذ خلق الله السموات والأرض. وقال محمد بن كعب القرظي: يؤخذ العبد فيحرّكُ بناصيته في ذلك الحميم، حتى يذوب اللحم ويبقى العظم والعينان في الرأس. وهي كالتي يقول الله تعالى: {فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ}. والحميم الآن: يعني الحار. وعن القرظي رواية أخرى: (حَمِيمٍ آنٍ) أي: حاضر. وهو قول ابن زيد أيضا، والحاضر، لا ينافي ما روي عن القرظي أولا أنه الحار، كقوله تعالى: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ} [الغاشية: ٥] أي حارة شديدة الحر لا تستطاع. وكقوله: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} [الأحزاب: ٥٣] يعني: استواءه ونضجه. فقوله: (حَمِيمٍ آنٍ) أي: حميم حار جدا. ولما كان معاقبة العصاة المجرمين وتنعيم المتقين من فضله ورحمته وعدله ولطفه بخلقه، وكان إنذاره لهم عذابه وبأسه مما يزجرهم عما هم فيه من الشرك والمعاصي وغير ذلك، قال ممتنا بذلك على بريته: (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
Katâde: "Allah gökleri ve yeri yarattığından beri onun pişmesi kemale ermiştir" dedi. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ise şöyle dedi: "Kul yakalanır, perçeminden tutularak o kaynar suyun içinde çalkalanır; öyle ki etler erir , kemik ile baştaki iki göz kalır." Bu da Allah Teâlâ'nın: {فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} buyurduğu gibidir. el-Hamîmü'l-ân; yani pek sıcaktır. Kurazî'den gelen diğer bir rivayette: (حَمِيمٍ آنٍ) "Hazırdır" demektir. Bu, İbn Zeyd'in de görüşüdür. Hazır olması, Kurazî'den ilk olarak rivayet edilen sıcak olma manasına zıt değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ} [el-Gâşiye: 5] “Onlara son derece kaynar bir kaynaktan içirilir”; yani dayanılmaz derecede aşırı sıcak bir kaynaktan buyruğu ve: {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} [el-Ahzâb: 53] “Yemeğin pişmesini gözetmeksizin”; yani olgunlaşmasını ve pişmesini beklemeksizin buyruğu böyledir. Dolayısıyla: (حَمِيمٍ آنٍ) ifadesi, son derece sıcak kaynar su demektir. Suçlu günahkârların cezalandırılması ve takva sahiplerinin nimetlendirilmesi O'nun lütfundan, rahmetinden, adaletinden ve mahlukatına olan lütufkârlığından olduğu gibi, onları azabıyla ve şiddetli yakalayışıyla uyarması da içinde bulundukları şirk, günahlar ve benzeri şeylerden onları alıkoyan şeylerden olduğu için, mahlukatına bunu bir lütuf olarak hatırlatarak: (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) buyurmuştur.
{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٧) ذَوَاتَا أَفْنَانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٩) فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ (٥٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥١) فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ (٥٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٣)}.
{وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٧) ذَوَاتَا أَفْنَانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٤٩) فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ (٥٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥١) فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ (٥٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٣)} “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır. (46) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (47) İkisi de türlü türlü ağaçlara ve dallara sahiptir. (48) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (49) İkisinde de akıp giden iki pınar vardır. (50) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (51) İkisinde de her meyveden ikişer tür vardır. (52) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (53)”
قال ابن شَوْذب، وعطاء الخراساني: نزلت هذه الآية: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ) في أبي بكر الصديق.
İbn Şevzeb ve Atâ el-Horasânî: "Bu (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ) ayeti Ebû Bekir es-Sıddîk hakkında indi" dediler.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن مصفى، حدثنا بَقيَّة، عن أبي بكر بن أبي مريم، عن عطية بن قيس في قوله: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ): نزلت في الذي قال: أحرقوني بالنار، لعلي أضل الله، قال: تاب يوما وليلة بعد أن تكلم بهذا، فقبل الله منه وأدخله الجنة.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Musaffâ anlattı, bize Bakiyye, Ebû Bekir b. Ebî Meryem'den, o Atıyye b. Kays'tan (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ) buyruğu hakkında şöyle anlattı: "'Beni ateşte yakın, umulur ki Allah'ı şaşırtırım' diyen kimse hakkında indi. Dedi ki: Bu sözü söyledikten sonra bir gün bir gece tövbe etti, Allah da onun tövbesini kabul edip onu cennete koydu."
والصحيح أن هذه الآية عامة كما قاله ابن عباس وغيره، يقول تعالى: ولمن خاف مقامه بين يدي الله، ﷿، يوم القيامة، {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى} [النازعات: ٤٠]، ولم يطغ، ولا آثر الدنيا، وعلم أن الآخرة خير وأبقى، فأدى فرائض الله، واجتنب محارمه، فله يوم القيامة عند ربه جنتان، كما قال البخاري، ﵀.
Doğru olan ise İbn Abbâs ve başkalarının dediği gibi bu ayetin genel olduğudur. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü Allah Azze ve Celle'nin huzurunda durmaktan korkan, {وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى} [en-Nâziât: 40] “ve nefsini heva ve hevesinden alıkoyan”, azgınlaşmayan, dünyayı tercih etmeyen, ahiretin daha hayırlı ve daha kalıcı olduğunu bilip Allah'ın farzlarını yerine getiren ve haramlarından sakınan kimse için kıyamet gününde Rabbi katında iki cennet vardır. Nitekim Buhârî rahimehullâh şöyle demiştir:
حدثنا عبد الله بن أبي الأسود، حدثنا عبد العزيز بن عبد الصمد العَمّي، حدثنا أبو عِمْران الجَوْني، عن أبي بكر بن عبد الله بن قيس، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال: "جنتان من فضة، آنيتهما وما فيهما، وجنتان من ذهب آنيتهما وما فيهما، وما بين القوم وبين أن ينظروا إلى ربهم ﷿ إلا رداءُ الكبرياء على وجهه في جنة عدن".
Bize Abdullah b. Ebî'l-Esved anlattı, bize Abdülazîz b. Abdissamed el-Ammî anlattı, bize Ebû İmrân el-Cevnî, Ebû Bekir b. Abdillâh b. Kays'tan, o babasından rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kapları ve içindekileri gümüşten iki cennet, kapları ve içindekileri altından iki cennet vardır. Adn cennetinde topluluk ile Rableri Azze ve Celle'ye bakmaları arasında, O'nun yüzündeki büyüklük/kibriyâ örtüsünden başka bir şey yoktur."
وأخرجه بقية الجماعة إلا أبا داود، من حديث عبد العزيز، به .
Ebû Dâvûd hariç cemaatin geri kalanı bu hadisi Abdülazîz tarikinden aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقال حماد بن سلمة، عن ثابت، عن أبي بكر بن أبي موسى، عن أبيه -قال حماد: ولا أعلمه إلا قد رفعه-في قوله تعالى: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ)، وفي قوله: {وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} [قال]: جنتان من ذهب للمقربين، وجنتان من ورِق لأصحاب اليمين.
Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, o Ebû Bekir b. Ebî Mûsâ'dan, o babasından -Hammâd: 'Onun bunu merfû olarak rivayet ettiğinden başka bir şey bilmiyorum' dedi- Allah Teâlâ'nın: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ) ve: {وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ} [buyrukları hakkında]: "Mukarrebler için altından iki cennet, amel defteri sağından verilenler (Ashâb-ı Yemîn) için de gümüşten iki cennet vardır" dedi.
وقال ابن جرير: حدثنا زكريا بن يحيى بن أبان المصري ، حدثنا ابن أبي مريم، أخبرنا محمد بن جعفر، عن محمد بن أبي حَرْمَلَة، عن عطاء بن يَسَار، أخبرني أبو الدرداء؛ أن رسول الله ﷺ قرأ يوما هذه الآية: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ)، فقلت: وإن زنى أو سرق؟ فقال: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ)، فقلت: وإن زنى وإن سرق؟ فقال: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ). فقلت: وإن زنى وإن سرق يا رسول الله؟ فقال: "وإن رغم أنف أبي الدرداء".
İbn Cerîr dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebân el-Mısrî anlattı, bize İbn Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer, Muhammed b. Ebî Harmele'den, o Atâ b. Yesâr'dan haber verdi, bana Ebû'd-Derdâ haber verdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ) ayetini okudu. Ben: "Zina etse veya hırsızlık yapsa da mı?" dedim. Buyurdu ki: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ). Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. Buyurdu ki: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ). Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. Buyurdu ki: "Ebû'd-Derdâ'nın burnu sürtülse bile!"
ورواه النسائي من حديث محمد بن أبي حَرْمَلَة، به ورواه النسائي أيضا عن مؤمِّل بن هشام، عن إسماعيل، عن الجُرَيري، عن موسى، عن محمد بن سعد بن أبي وقاص، عن أبي الدرداء، به. وقد روي موقوفًا على أبي الدرداء. وروي عنه أنه قال: إن من خاف مقام ربه لم يزْنِ
Bunu Nesâî de Muhammed b. Ebî Harmele hadisinden bu [isnad] ile rivayet etmiştir. Nesâî bunu ayrıca Müemmel b. Hişâm'dan, o İsmâîl'den, o el-Cüreyrî'den, o Mûsâ'dan, o Muhammed b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan, o da Ebû'd-Derdâ'dan bu şekilde rivayet etmiştir. [Bu rivayet] Ebû'd-Derdâ'ya mevkûf olarak da rivayet edilmiştir. Ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Rabbinin makamından korkan kimse zina etmez
ولم يسرق.
ve hırsızlık yapmaz."
وهذه الآية عامة في الإنس والجن، فهي من أدل دليل على أن الجن يدخلون الجنة إذا آمنوا واتقوا؛ ولهذا امتن الله تعالى على الثقلين بهذا الجزاء فقال: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
Bu ayet insanlar ve cinler hakkında geneldir; bu da cinlerin iman edip takva sahibi olduklarında cennete gireceklerine dair en açık delillerdendir. İşte bu yüzden Allah Teâlâ bu mükâfatı iki topluluğa (insanlara ve cinlere) lütfederek şöyle buyurmuştur: (وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
ثم نعت هاتين الجنتين فقال: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) أي: أغصان نَضِرَة حسنة، تحمل من كل ثمرة نضيجة فائقة، (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ). هكذا قال عطاء الخراساني وجماعة: إن الأفنان أغصان الشجَر يمس بعضُها بعضا.
Sonra bu iki cenneti niteleyerek: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) yani her türlü olgun ve üstün meyveyi taşıyan taptaze, güzel dallara sahiptirler, (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) buyurmuştur. Nitekim Atâ el-Horasânî ve bir grup: "Efnân; ağaçların birbirine değen dallarıdır" demişlerdir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عمرو بن علي، حدثنا مسلم بن قتيبة، حدثنا عبد الله بن النعمان، سمعت عكرمة يقول: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ)، يقول: ظِل الأغصان على الحيطان، ألم تسمع قول الشاعر حيث يقول:
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Amr b. Alî anlattı, bize Müslim b. Kuteybe anlattı, bize Abdullah b. en-Nu'mân anlattı; İkrime'nin (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: "Duvarlar üzerine düşen ağaç dallarının gölgesidir. Şairin şöyle dediğini işitmedin mi:
ما هاجَ شَوقَكَ من هَديل حَمَامَةٍ … تَدْعُو على فَنَن الغُصُون حَمَاما
Ağaçların dalında güvercine seslenen bir güvercinin ötüşü mü özlemini depreştirdi?
تَدْعُو أبا فَرْخَين صادف طاويا … ذا مخلبين من الصقور قَطاما
Aç kalmış, yırtıcı iki pençeli bir doğanla karşılaşan iki yavru babasını çağırıp duruyor "
وحكى البغوي، عن مجاهد، وعكرمة، والضحاك، والكلبي: أنه الغصن المستقيم [طوالا] .
el-Begavî; Mücâhid, İkrime, Dahhâk ve el-Kelbî'den; bunun dosdoğru [uzun] dal olduğu görüşünü nakletmiştir.
قال: وحدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا عبد السلام بن حرب، حدثنا عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ): ذواتا ألوان.
Dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Abdüsselâm b. Harb anlattı, bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) "Çeşit çeşit renklere sahiptirler" dediğini anlattı.
قال: و [قد] روي عن سعيد بن جبير، والحسن، والسدي، وخُصَيف، والنضر بن عربي ، وأبي سِنَان مثل ذلك. ومعنى هذا القول أن فيهما فنونا من الملاذ، واختاره ابن جرير.
Dedi ki: Saîd b. Cübeyr, Hasan, es-Süddî, Huseyf, en-Nadr b. Arabî ve Ebû Sinân'dan da benzeri rivayet edilmiştir . Bu görüşün manası; o ikisinde lezzet türlerinden çeşitler vardır demektir. İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وقال عطاء: كل غصن يجمع فنونا من الفاكهة، وقال الربيع بن أنس: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ): واسعتا الفناء.
Atâ: "Her dal çeşit çeşit meyveleri kendinde toplar" dedi. er-Rebî' b. Enes ise: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) "Geniş avlulara/alanlara sahiptirler" dedi.
وكل هذه الأقوال صحيحة، ولا منافاة بينها، والله أعلم. وقال قتادة: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) ينبئ بسعتها وفضلها ومزيتها على ما سواها.
Bütün bu görüşler sahihtir ve aralarında bir çelişki yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Katâde: (ذَوَاتَا أَفْنَانٍ) ayeti; onun genişliğini, üstünlüğünü ve diğerlerine olan ayrıcalığını haber verir, demiştir.
وقال محمد بن إسحاق، عن يحيى بن عباد بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه، عن أسماء قالت: سمعت رسول الله ﷺ -وذكر سدرة المنتهى-فقال: "يسير في ظل الفَنَن منها الراكب مائة سنة-أو قال: يستظل في ظل الفَنَن منها مائة راكب-فيها فراش الذهب، كأن ثمرها القِلال".
Muhammed b. İshâk, Yahyâ b. Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den, o babasından, o da Esmâ'dan rivayet ettiğine göre Esmâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i -Sidretü'l-Müntehâ'dan bahsederken- şöyle buyururken işittim: «Bir süvari onun dallarından birinin gölgesinde yüz yıl yol alır -veya şöyle buyurdu: onun dallarından birinin gölgesinde yüz süvari gölgelenir- onda altından kelebekler/pervaneler vardır, sanki meyveleri de büyük testiler/küpler gibidir.»
رواه الترمذي من حديث يونس بن بكير، به .
Bunu Tirmizî, Yûnus b. Bükeyr tarikinden aynı şekilde rivayet etmiştir .
(فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ) أي: تسرحان لسقي تلك الأشجار والأغصان فتثمر من جميع الألوان، (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) قال الحسن البصري: إحداهما يقال لها: "تسنيم"، والأخرى "السلسبيل".
(فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ) Yani o ağaçları ve dalları sulamak için akıp dururlar ve böylece her türlü renkten meyve verirler. (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) Hasan-ı Basrî dedi ki: "Onlardan birine 'Tesnîm', diğerine ise 'Selsebîl' denir."
وقال عطية: إحداهما من ماء غير آسن، والأخرى من خمر لذة للشاربين.
Atıyye şöyle dedi: "Biri bozulmayan sudan, diğeri ise içenlere lezzet veren şaraptandır."
ولهذا قال بعد هذا: (فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ) أي: من جميع أنواع الثمار مما يعلمون وخير مما يعلمون، ومما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
İşte bu yüzden bundan sonra şöyle buyurmuştur: (فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ) Yani bildikleri ve bildiklerinden daha hayırlı olan, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbinden geçmemiş olan her türlü meyve çeşidinden [vardır]. (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
قال إبراهيم بن الحكم بن أبان، عن أبيه، عن عكرمة، عن ابن عباس: ما في الدنيا ثمرة حلوة ولا مرة إلا وهي في الجنة حتى الحنظلة .
İbrâhîm b. el-Hakem b. Ebân, babasından, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: "Dünyadaki tatlı ya da acı hiçbir meyve yoktur ki -ebucehil karpuzuna varıncaya kadar- cennette bulunmasın ."
وقال ابن عباس: ليس في الدنيا مما في الآخرة إلا الأسماء، يعني: أن بين ذلك بَونًا عظيما، وفرقًا بينا في التفاضل.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ahirette olan şeylerden dünyada sadece isimler vardır." Yani ikisi arasında büyük bir mesafe ve üstünlük bakımından apaçık bir fark bulunmaktadır.
{مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٥) فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٥٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٧) كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٩) هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦١)}.
{مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٥٥) فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٥٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّbَانِ (٥٧) كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّbَانِ (٥٩) هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّbَانِ (٦١)} “Astarları kalın ipekten yataklara yaslanırlar. İki cennetin de devşirilecek meyvesi yakındır. (54) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (55) Oralarda, gözlerini yalnız eşlerine çevirmiş, kendilerinden önce hiçbir insan ve cinnin dokunmadığı kadınlar vardır. (56) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (57) Sanki onlar yakut ve mercandırlar. (58) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (59) İyiliğin karşılığı, yalnız iyilik değil midir? (60) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (61)”
يقول تعالى: (مُتَّكِئِينَ) يعني: أهل الجنة. والمراد بالاتكاء هاهنا: الاضطجاع. ويقال: الجلوس على صفة التّربّع. (عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ) وهو: ما غلظ من الديباج. قاله عكرمة، والضحاك وقتادة.
Yüce Allah şöyle buyurur: (مُتَّكِئِينَ) Yani cennet halkı. Buradaki yaslanmaktan kasıt, yan yatarak uzanmaktır. Bağdaş kurup oturmak olduğu da söylenmiştir. (عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ) Bu ise kalın ipektir. Bunu İkrime, ed-Dahhâk ve Katâde söylemiştir.
وقال أبو عِمْران الجَوْني: هو الديباج المغَرّي بالذهب. فنبه على شرف الظهارة بشرف البطانة. وهذا من التنبيه بالأدنى على الأعلى.
Ebû İmrân el-Cevnî: "O, altınla dokunmuş/süslenmiş ipektir" demiştir. Böylece astarın şerefiyle, yüzünün şerefine dikkat çekilmiştir. Bu, alttakini zikrederek üsttekine dikkat çekme kabilindendir.
قال أبو إسحاق، عن هُبَيْرة بن يَرِيم ، عن عبد الله بن مسعود قال: هذه البطائن فكيف لو رأيتم الظواهر؟
Ebû İshâk, Hübeyre b. Yerîm'den , o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet etti ki o şöyle demiştir: "Bunlar astarlarıdır; bir de yüzlerini görseydiniz nasıl olurdu?"
وقال مالك بن دينار: بطائنها من إستبرق، وظواهرها من نور.
Mâlik b. Dînâr da şöyle demiştir: "Astarları kalın ipekten (istebrak), yüzleri ise nûrdandır."
وقال سفيان الثوري -أو شريك-: بطائنها من إستبرق وظواهرها من نور جامد.
Süfyân es-Sevrî -veya Şerîk- şöyle demiştir: "Astarları kalın ipekten, yüzleri ise katılaşmış nûrdandır."
وقال القاسم بن محمد : بطائنها من إستبرق، وظواهرها من الرحمة.
el-Kâsım b. Muhammed şöyle demiştir: "Astarları kalın ipekten, yüzleri ise rahmettendir."
وقال ابن شَوْذَب، عن أبي عبد الله الشامي: ذكر الله البطائن ولم يذكر الظواهر، وعلى الظواهر المحابس، ولا يعلم ما تحت المحابس إلا الله. ذكر ذلك كله الإمام ابن أبي حاتم.
İbn Şevzeb, Ebû Abdillâh eş-Şâmî'den nakletti: "Allah astarları zikretti, yüzleri ise zikretmedi. Yüzlerin üzerinde örtüler vardır; örtülerin altında ne olduğunu ise ancak Allah bilir." Bütün bunları İmam İbn Ebî Hâtim zikretmiştir.
(وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ) أي: ثمرها قريب إليهم، متى شاءوا تناولوه على أي صفة كانوا، كما قال: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} [الحاقة: ٢٣]، وقال: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا} [الإنسان: ١٤] أي: لا تمنع ممن تناولها، بل تنحط إليه من أغصانها، (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
(وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ) Yani meyvesi onlara yakındır, diledikleri zaman hangi vaziyette olurlarsa olsunlar onu koparırlar; nitekim şöyle buyurmuştur: {قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ} “Onun meyveleri yakındır” [el-Hâkka: 23] ve şöyle buyurmuştur: {وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا} “Onların gölgeleri üzerlerine sarkmış ve meyveleri devşirilmesi pek kolay hale getirilmiştir” [el-İnsân: 14]. Yani onu koparmak isteyene engel olunmaz, aksine dallarından ona doğru sarkar. (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
ولما ذكر الفرش وعظمتها قال بعد ذلك: (فِيهِنَّ) أي: في الفرش (قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ) أي غضيضات عن غير أزواجهن، فلا يرين شيئا أحسن في الجنة من أزواجهن. قاله ابن عباس، وقتادة، وعطاء الخراساني، وابن زيد.
Yatakları ve onların azametini zikredince bundan sonra şöyle buyurdu: (فِيهِنَّ) Yani o yataklarda (قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ) yani gözlerini eşlerinden başkasına çevirmeyen, cennette eşlerinden daha güzel bir şey görmeyen [kadınlar vardır]. Bunu İbn Abbâs, Katâde, Atâ el-Horasânî ve İbn Zeyd söylemiştir.
وقد ورد أن الواحدة منهن تقول لبعلها: والله ما أرى في الجنة شيئا أحسن منك، ولا في الجنة شيئ أحب إلي منك، فالحمد لله الذي جعلك لي وجعلني لك.
Rivayet edildiğine göre onlardan biri kocasına şöyle der: "Allah'a yemin ederim ki cennette senden daha güzel bir şey görmüyorum ve cennette bana senden daha sevimli hiçbir şey yoktur. Seni bana, beni de sana veren Allah'a hamdolsun."
(لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ) أي: بل هن أبكار عرب أتراب، لم يطأهن أحد قبل أزواجهن من الإنس والجن. وهذه أيضا من الأدلة على دخول مؤمني الجن الجنة.
(لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ) Yani aksine onlar eşlerine düşkün, yaşıt bakirelerdir; onlara kocalarından önce insanlardan ve cinlerden hiç kimse dokunmamıştır. Bu da cinlerin müminlerinin cennete gireceğine dair delillerdendir.
قال أرطاة بن المنذر: سئل ضَمْرَةُ بن حبيب: هل يدخل الجن الجنة؟ قال: نعم، وينكحون، للجن جنيات، وللإنس إنسيات. وذلك قوله: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
Artât b. el-Münzir dedi ki: Damra b. Habîb'e: "Cinler cennete girer mi?" diye soruldu. O da: "Evet, evlenirler de. Cinlere cin kadınlar, insanlara da insan kadınlar [verilir]. İşte bu O'nun şu sözüdür: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ)" dedi.
ثم قال ينعتهن للخطاب: (كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ)، قال مجاهد، والحسن، [والسدي] ، وابن زيد، وغيرهم: في صفاء الياقوت وبياض المرجان، فجعلوا المرجان هاهنا اللؤلؤ.
Sonra onları taliplere niteleyerek şöyle buyurdu: (كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ), Mücâhid, el-Hasan, [es-Süddî] , İbn Zeyd ve başkaları: "Yakutun saflığında ve mercanın beyazlığındadırlar" dediler ve buradaki mercanı inci olarak kabul ettiler.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا محمد بن حاتم، حدثنا عُبِيدة بن حُمَيْد، عن عطاء بن السائب، عن عمرو بن ميمون الأودي ، عن عبد الله بن مسعود، عن النبي ﷺ قال: "إن المرأة من نساء أهل الجنة ليُرى بياض ساقها من وراء سبعين حلة من الحرير ، حتى يرى مخها، وذلك أن الله تعالى يقول: (كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ)، فأما الياقوت فإنه حَجَرٌ لو أدخلت فيه سلكا ثم استصفيته لرأيته من ورائه".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Muhammed b. Hâtim anlattı, bize Ubeyde b. Humeyd, Atâ b. es-Sâib'den, o Amr b. Meymûn el-Evdî'den , o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Cennet ehli kadınlarından bir kadının, yetmiş kat ipek elbisenin arkasından bacağının beyazlığı, hatta iliği görünür. Bu da Allah Teâlâ'nın: (كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ) buyurmasındandır. Zira yakut öyle bir taştır ki içine bir iplik geçirip sonra ona dikkatle baksan, onu arkasından görürsün."
وهكذا رواه الترمذي من حديث عُبَيْدَة بن حميد وأبي الأحوص، عن عطاء بن السائب، به. ورواه موقوفا، ثم قال: وهو أصح.
Aynı şekilde bunu Tirmizî; Ubeyde b. Humeyd ve Ebü'l-Ahvas tarikinden, Atâ b. es-Sâib'den bu [isnad] ile rivayet etmiştir. Onu mevkûf olarak da rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: "Bu daha sahihtir."
وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا حماد بن سلمة، أخبرنا يونس، عن محمد بن سِيرِين، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "للرجل من أهل الجنة زوجتان من الحور العين، على كل واحدة سبعون حلة، يُرى مخ ساقها من وراء الثياب".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Yûnus, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "Cennetliklerden bir erkeğin hûr-i 'înden iki hanımı vardır, her birinin üzerinde yetmiş kat elbise bulunur, elbiselerin arkasından bacağının iliği görünür."
تفرد به الإمام أحمد من هذا الوجه . وقد رواه مسلم من حديث إسماعيل بن عُلَيَّة، عن أيوب، عن محمد بن سيرين قال: إما تفاخروا وإما تذكروا، الرجال أكثر في الجنة أم النساء؟ فقال أبو هريرة: أو لم يقل أبو القاسم ﷺ: "إن أول زمرة تدخل الجنة على صورة القمر ليلة البدر، والتي تليها على أضْوَأ كوكب دُرّي في السماء، لكل امرئ منهم زوجتان اثنتان، يُرَى مخ سوقهما من وراء اللحم، وما في الجنة أعزب" .
İmam Ahmed bu vecihten rivayette tek kalmıştır . Bunu Müslim, İsmâil b. Uleyye tarikinden, Eyyûb'dan, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Cennette erkekler mi çok kadınlar mı çok diye ya övündüler ya da müzakere ettiler. Bunun üzerine Ebû Hureyre dedi ki: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmadı mı: "Cennete girecek ilk zümre dolunay gecesindeki ay suretindedir, onların ardından gelenler ise gökteki en parlak inci gibi yıldız suretindedir. Onlardan her bir erkeğin ikişer hanımı vardır, etin arkasından bacaklarının iliği görünür ve cennette hiç bekâr yoktur" .
وهذا الحديث مُخَرّجٌ في الصحيحين، من حديث هَمّام بن مُنَبّه وأبي زُرْعَة، عن أبي هريرة ﵁ .
Bu hadis, Hemmâm b. Münebbih ve Ebû Zür'a tarikinden, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Sahîhayn'da tahric edilmiştir .
وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو النضر، حدثنا محمد بن طلحة، عن حميد عن أنس؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لَغَدْوَةٌ في سبيل الله أو روحة خير من الدنيا وما فيها، وَلَقَابُ قوس أحدكم -أو موضع قيده -يعني: سوطه-من الجنة خير من الدنيا وما فيها، ولو اطلعت امرأة من نساء أهل الجنة إلى الأرض لملأت ما بينهما ريحا، ولطاب ما بينهما، ولنَصِيفها على رأسها خير من الدنيا وما فيها".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr anlattı, bize Muhammed b. Talha, Humeyd'den, o Enes'ten anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah yolunda bir sabah veya bir akşam yürüyüşü dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Sizden birinizin cennetteki bir yay kadar -yahut kamçısı kadar -yani kamçısının yeri- dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Eğer cennet ehli kadınlarından bir kadın yeryüzüne bakacak olsa, ikisinin arasını güzel kokuyla doldurur ve ikisinin arasını güzelleştirirdi. Onun başındaki örtüsü ise dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır."
ورواه البخاري من حديث أبي إسحاق، عن حميد، عن أنس بنحوه .
Buhârî bunu Ebû İshâk tarikinden, Humeyd'den, Enes'ten benzer şekilde rivayet etmiştir .
وقوله: (هَلْ جَزَاءُ الإحْسَانِ إِلا الإحْسَانُ) أي: ما لمن أحسن في الدنيا العمل إلا الإحسان إليه في الدار الآخرة. كما قال تعالى: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} [يونس: ٢٦].
O'nun: (هَلْ جَزَاءُ الإحْسَانِ إِلا الإحْسَانُ) sözü; dünyada güzel amel işleyene , ahiret yurdunda iyilik yapılmasından başka bir karşılık yoktur, demektir. Nitekim Yüce Allah: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası vardır” [Yûnus: 26] buyurmuştur.
وقال البغوي: أخبرنا أبو سعيد الشَّريحِي، حدثنا أبو إسحاق الثعلبي، أخبرني ابن فَنجُوَيه، حدثنا ابن شيبة، حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن بَهْرَام، حدثنا الحجاج بن يوسف المُكْتَب، حدثنا بِشْر بن الحسين، عن الزبير بن عَدِيّ، عن أنس بن مالك قال: قرأ رسول الله ﷺ: (هَلْ جَزَاءُ الإحْسَانِ إِلا الإحْسَانُ)، قال: "هل تدرون ما قال ربكم؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "يقول هل جزاء ما أنعمت عليه بالتوحيد إلا الجنة" .
el-Begavî dedi ki: Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî anlattı, bana İbn Fencüveyh haber verdi, bize İbn Şeybe anlattı, bize İshâk b. İbrâhîm b. Behrâm anlattı, bize el-Haccâc b. Yûsuf el-Mükettib anlattı, bize Bişr b. el-Hüseyn, ez-Zübeyr b. Adiyy'den, o Enes b. Mâlik'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (هَلْ جَزَاءُ الإحْسَانِ إِلا الإحْسَانُ) ayetini okudu ve: "Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?" dedi. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: "O, 'Tevhid ile nimetime erdirdiğim kimsenin karşılığı cennetten başkası mıdır?' buyurmaktadır" .
ولما كان في الذي ذُكِرَ نعم عظيمة لا يقاومها عمل، بل مجرد تفضل وامتنان، قال بعد ذلك كله: (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
Zikredilen bu şeylerde, hiçbir amelin dengi olamayacağı, bilakis sırf [Allah'ın] bir lütfu ve ihsanı olan pek büyük nimetler bulunduğu için, bütün bunlardan sonra: (فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) buyurmuştur.
ومما يتعلق بقوله تعالى: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}، ما رواه الترمذي والبغوي، من حديث أبي النضر هاشم بن القاسم، عن أبي عقيل الثقفي، عن أبي فروة يزيد بن سِنان الرّهاوي، عن بُكَيْر ابن فيروز ، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله ﷺ: "من خاف أدلج، ومن أدلج بلغ المنزل، ألا إن سلعة الله غالية، ألا إن سلعة الله الجنة".
Yüce Allah'ın: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} sözüyle ilgili olarak, Tirmizî ve Begavî'nin, Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım tarikinden, Ebû Akîl es-Sekafî'den, Ebû Ferve Yezîd b. Sinân er-Rehâvî'den, Bükeyr b. Feyrûz'dan , Ebû Hureyre'den rivayet ettikleri hadis şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Korkan kimse geceleyin erkenden yola koyulur, erkenden yola koyulan da menziline ulaşır. Dikkat edin! Şüphesiz Allah'ın metaı pahalıdır. Dikkat edin! Şüphesiz Allah'ın metaı cennettir."
ثم قال الترمذي: غريب، لا نعرفه إلا من حديث أبي النضر .
Sonra Tirmizî: "Garibdir, bunu sadece Ebu'n-Nadr'ın hadisinden biliyoruz" dedi .
وروى البغوي من حديث علي بن حُجْر، عن إسماعيل بن جعفر، عن محمد بن أبي حَرْمَلَة -مولى حويطب بن عبد العزى-عن عطاء بن يَسَار، عن أبي الدرداء؛ أنه سمع رسول الله ﷺ يقص على المنبر وهو يقول: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}، قلت: وإن زنى وإن سرق يا رسول الله؟ فقال رسول الله ﷺ: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. فقلت الثانية: وإن زنى وإن سرق يا رسول الله؟ فقال [رسول الله ﷺ] {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. فقلت الثالثة: وإن زنى وإن سرق يا رسول الله؟ فقال: "وإن، رغم أنف أبي الدرداء" .
Begavî, Ali b. Hucr tarikinden, İsmâil b. Ca'fer'den, Muhammed b. Ebî Harmele'den -Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın azatlısı-, Atâ b. Yesâr'dan, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etti ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberde vaaz ederken işitmiş, şöyle buyuruyormuş: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ}. Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} buyurdu. İkinci defa: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?" dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] : {وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ} buyurdu. Üçüncü defa: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı ey Allah'ın Resûlü?" dedim. Şöyle buyurdu: "Ebü'd-Derdâ'nın burnu sürtülse de evet" .
{وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (٦٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٣) مُدْهَامَّتَانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٥) فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٧)}.
{وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ (٦٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٣) مُدْهَامَّتَانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٥) فِيهِمَا عَيْنَانِ نَضَّاخَتَانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٧)} “O ikisinden başka iki cennet daha vardır. (62) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (63) Koyu yeşildirler. (64) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (65) İçlerinde fışkıran iki pınar vardır. (66) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (67)”
هاتان الجنتان دون اللتين قبلهما في المرتبة والفضيلة والمنزلة بنص القرآن، قال الله تعالى: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ).
Bu iki cennet, Kur'an'ın açık nassıyla rütbe, fazilet ve mertebe bakımından kendilerinden önceki ikisinden daha aşağıdadır. Nitekim Allah Teâlâ: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ) buyurmuştur.
وقد تقدم في الحديث: "جنتان من ذهب آنيتهما وما فيهما، وجنتان من فضة آنيتهما وما فيهما، فالأوليان للمقربين، والأخريان لأصحاب اليمين".
Nitekim hadiste daha önce geçmişti: «جنتان من ذهب آنيتهما وما فيهما، وجنتان من فضة آنيتهما وما فيهما، فالأوليان للمقربين، والأخريان لأصحاب اليمين» «Kapları ve içindekiler altından olan iki cennet ve kapları ve içindekiler gümüşten olan iki cennet [vardır]; ilk ikisi mukarrebler (Allah'a en yakın olanlar) için, diğer ikisi de ashâb-ı yemîn (amel defteri sağından verilenler) içindir.»
وقال أبو موسى: جنتان من ذهب للمقربين، وجنتان من فضة لأصحاب اليمين.
Ebû Mûsâ şöyle demiştir: "Altından iki cennet mukarrebler için, gümüşten iki cennet ise amel defteri sağdan verilenler içindir."
وقال ابن عباس: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ) من دونهما في الدرج. وقال ابن زيد: من دونهما في الفضل.
İbn Abbâs: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ) yani dereceler bakımından o ikisinden daha aşağıda iki cennet, demiştir. İbn Zeyd ise: "Fazilet bakımından o ikisinden daha aşağıda" demiştir.
والدليل على شرف الأوليين على الأخريين وجوه: أحدها: أنه نعت الأولين قبل هاتين، والتقديم يدل على الاعتناء ثم قال: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ). وهذا ظاهر في شرف التقدم وعلوه على الثاني.
İlk ikisinin diğer ikisinden daha şerefli olduğunun delili birkaç yöndendir: Birincisi: İlk ikisini bu ikisinden önce nitelemiştir; öne alma ise ehemmiyete delalet eder. Sonra: (وَمِنْ دُونِهِمَا جَنَّتَانِ) buyurmuştur. Bu da önde olanın şerefi ve ikinciye olan üstünlüğü hususunda açıktır.
وقال هناك: {ذَوَاتَا أَفْنَانٍ}: وهي الأغصان أو الفنون في الملاذ، وقال هاهنا: (مُدْهَامَّتَان) أي سوداوان من شدة الري.
Orada: {ذَوَاتَا أَفْنَانٍ} buyurmuştur ki bunlar dallardır veya lezzetlerdeki çeşitlerdir. Burada ise: (مُدْهَامَّتَان) yani suya iyice kanmaktan ötürü siyahlaşmış, buyurmuştur.
قال ابن عباس في قوله: (مُدْهَامَّتَان) قد اسودتا من الخضرة، من شدة الري من الماء.
İbn Abbâs: (مُدْهَامَّتَان) sözü hakkında: "Yeşillikten ve suya iyice kanmaktan ötürü kararmışlardır" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا ابن فُضَيْل، حدثنا عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: (مُدْهَامَّتَان): قال: خضراوان. ورُوي عن أبي أيوب الأنصاري، وعبد الله بن الزبير، وعبد الله بن أبي أَوْفَى، وعكرمة، وسعيد بن جُبَير، ومجاهد -في إحدى الروايات-وعطاء، وعطية العَوْفي، والحسن البصري، ويحيى بن رافع، وسفيان الثوري، نحو ذلك.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İbn Fudayl anlattı, bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: (مُدْهَامَّتَان): "Yemyeşildirler" dedi. Ebû Eyyûb el-Ensârî, Abdullah b. ez-Zübeyr, Abdullah b. Ebî Evfâ, İkrime, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid'den -bir rivayette-, Atâ, Atıyye el-Avfî, el-Hasan el-Basrî, Yahyâ b. Râfi' ve Süfyân es-Sevrî'den de buna benzer rivayet edilmiştir.
وقال محمد بن كعب: (مُدْهَامَّتَان): ممتلئتان من الخضرة. وقال قتادة: خضراوان من الري ناعمتان. ولا شك في نضارة الأغصان على الأشجار المشبكة بعضها في بعض. وقال هناك: {فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ}، وقال هاهنا: (نَضَّاخَتَان)، وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: أي فياضتان. والجري أقوى من النضخ.
Muhammed b. Ka'b: (مُدْهَامَّتَان) "Yeşillikle dopdoludurlar" demiştir. Katâde ise: "Suya kanmaktan yemyeşil ve taptazedirler" demiştir. Birbirine girmiş ağaçlardaki dalların parlak ve taze olduğunda şüphe yoktur. Orada: {فِيهِمَا عَيْنَانِ تَجْرِيَانِ} buyurmuş, burada ise: (نَضَّاخَتَان) buyurmuştur. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: "Yani gürül gürül fışkıran" dediğini nakletmiştir. Akmak ise fışkırmaktan daha güçlüdür.
وقال الضحاك: (نَضَّاخَتَان) أي ممتلئتان لا تنقطعان.
ed-Dahhâk şöyle demiştir: (نَضَّاخَتَان) "Yani dopdoludurlar, kesilmezler."
{فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٩) فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ (٧٨)}.
{فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٦٩) فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (٧٧) تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالإِكْرَامِ (٧٨)} “İçlerinde meyve, hurma ve nar vardır. (68) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (69) İçlerinde huyu güzel, yüzü güzel kadınlar vardır. (70) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (71) Çadırlara kapanmış hûriler vardır. (72) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (73) Kendilerinden önce onlara hiçbir insan ve cin dokunmamıştır. (74) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (75) Yeşil yastıklara ve harikulade güzel döşeklere yaslanırlar. (76) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz? (77) Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı pek yücedir. (78)”
وقال هناك: {فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ}، وقال هاهنا: (فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ)، ولا شك أن الأولى أعم وأكثر في الأفراد والتنويع على فاكهة، وهي نكرة في سياق الإثبات لا تعم؛ ولهذا فسر قوله: (وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) من باب عطف الخاص على العام، كما قرره البخاري وغيره، وإنما أفرد النخل والرمان بالذكر لشرفهما على غيرهما.
Orada: {فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ} buyurmuş, burada ise: (فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) buyurmuştur. Şüphe yok ki birincisi meyve konusunda ferdler ve çeşitlilik bakımından daha kapsamlı ve daha çoktur. "Meyve" kelimesi ise olumlu cümlede belirsiz (nekre) olduğu için genel anlam ifade etmez. İşte bu yüzden O'nun: (وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ) sözü, Buhârî ve diğerlerinin tespit ettiği gibi, hususinin umumiye atfedilmesi kabilinden açıklanmıştır. Hurma ve narın ayrı olarak zikredilmesi ise diğerlerine olan üstünlüklerinden dolayıdır.
قال عبد بن حميد: حدثنا يحيى بن عبد الحميد، حدثنا حصين بن عمر، حدثنا مخارق، عن طارق بن شهاب، عن عمر بن الخطاب قال: جاء أناس من اليهود إلى رسول الله ﷺ فقالوا: يا محمد، أفي الجنة فاكهة؟ قال: "نعم، فيها فاكهة ونخل ورمان". قالوا: أفيأكلون كما يأكلون في الدنيا؟ قال: "نعم وأضعاف". قالوا: فيقضون الحوائج؟ قال: "لا ولكنهم يعرقون ويرشحون، فيذهب الله ما في بطونهم من أذى".
Abd b. Humeyd dedi ki: Bize Yahyâ b. Abdilhamîd anlattı, bize Husayn b. Ömer anlattı, bize Muhârık, Târık b. Şihâb'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan [şöyle rivayet etti]: Yahudilerden birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Cennette meyve var mıdır?" dediler. O: «Evet, orada meyve, hurma ve nar vardır» buyurdu. "Peki, dünyada yedikleri gibi mi yerler?" dediler. O: «Evet, hem de kat kat fazlasını [yerler]» buyurdu. "Peki, tuvalet ihtiyacı giderirler mi?" dediler. O: «Hayır, lâkin terlerler ve [derilerinden ter] sızar; böylece Allah karınlarındaki eziyet veren şeyleri giderir» buyurdu.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي حدثنا الفَضْل بن دُكَيْن، حدثنا سفيان، عن حماد، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: نخل الجنة سعفها كسوة لأهل الجنة، منها مُقَطَّعَاتهم، ومنها حُلَلهم، وكَرَبُها ذهب أحمر، وجذوعها زمرد أخضر، وثمرها أحلى من العسل، وألين من الزبد، وليس له عجم.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, bize Süfyân, Hammâd'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Cennet hurmasının yaprakları cennet halkı için elbisedir; kısa elbiseleri de süslü elbiseleri de ondandır. Dallarının dipleri kırmızı altındır, gövdeleri yeşil zümrüttür, meyvesi baldan tatlı, tereyağından yumuşaktır ve çekirdeği yoktur.
وحدثنا أبي: حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد -هو ابن سلمة-عن أبي هارون، عن أبي سعيد الخدري، أن رسول الله ﷺ قال: "نظرت إلى الجنة فإذا الرّمانة من رمانها كمثل البعير المُقْتَب" .
Bize babam anlattı: Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hammâd -yani İbn Seleme- Ebû Hârûn'dan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennete baktım, bir de gördüm ki oranın narlarından bir nar semerli deve gibidir" .
ثم قال: (فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ) قيل: المراد خيرات كثيرة حسنة في الجنة، قاله قتادة. وقيل: خيرات جمع خيرة، وهي المرأة الصالحة الحسنة الخُلُق الحسنة الوجه، قاله الجمهور. وروي مرفوعا عن أم سلمة . وفي الحديث الآخر الذي سنورده في سورة "الواقعة" : أن الحور العين يغنين: نحن الخيرات الحسان، خلقنا لأزواج كرام. ولهذا قرأ بعضهم: "فيهن خَيّرات"، بالتشديد (حِسَانٌ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ).
Sonra şöyle buyurdu: (فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ) Cennette çok ve güzel hayırlar kastedildiği söylenmiştir; bunu Katâde söylemiştir. Hayrât kelimesinin hayre'nin çoğulu olduğu ve bunun da huyu güzel, yüzü güzel saliha kadın anlamına geldiği söylenmiştir; bunu cumhur söylemiştir. Ümmü Seleme'den merfû olarak da rivayet edilmiştir . "Vâkıa" Suresi'nde zikredeceğimiz diğer hadiste de : Hûr-i 'înin şöyle şarkı söylediği geçmektedir: "Bizler seçkin ve güzel kadınlarız, değerli eşler için yaratıldık." Bu sebeple bazısı bu ayeti şeddeli olarak: "فِيهِنَّ خَيّرات" şeklinde (حِسَانٌ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) okumuştur.
ثم قال: (حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ)، وهناك قال: {فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}، ولا شك أن التي قد قَصَرَت طرفها بنفسها أفضل ممن قُصرت، وإن كان الجميع مخدرات.
Sonra şöyle buyurdu: (حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ), orada ise: {فِيهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} buyurmuştu. Şüphe yok ki gözünü bizzat kendisi sakındıran kimse -hepsi de örtülü ve perdeli olmakla birlikte- sakındırılan kimseden daha üstündür.
قال ابن أبي حاتم: حدثنا عمرو بن عبد الله الأودي، حدثنا وكيع، عن سفيان، عن جابر، عن القاسم بن أبي بزَّة، عن أبي عبيدة، عن مسروق، عن عبد الله قال: إن لكل مسلم خَيرة، ولكل خَيرة خيمة، ولكل خيمة أربعة أبواب، يدخل عليها كل يوم تحفة وكرامة وهدية لم تكن قبل ذلك، لا مَرّاحات ولا طَمّاحات، ولا بخرات ولا ذفرات، حور عين، كأنهن بيض مكنون.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Amr b. Abdillâh el-Evdî anlattı, bize Vekî', Süfyân'dan, o Câbir'den, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Ebû Ubeyde'den, o Mesrûk'tan, o Abdullah'tan anlattı; o şöyle dedi: Her Müslümanın seçkin bir hanımı, her seçkin hanımın da bir çadırı vardır. Her çadırın dört kapısı bulunur; onun yanına her gün daha önce benzeri olmayan bir hediye, bir ikram ve bir armağan girer. Onlar şımarık değillerdir, gözleri dışarıda değildir, ağızları ve bedenleri kokmaz; onlar saklı yumurtalar gibi hûr-i 'îndirler.
وقوله: (فِي الْخِيَامِ)، قال البخاري:
O'nun: (فِي الْخِيَامِ) sözü hakkında Buhârî şöyle demiştir:
حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عبد العزيز بن عبد الصمد، حدثنا أبو عمران الجوني، عن أبي بكر بن عبد الله بن قيس، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن في الجنة خيمة من لؤلؤة مجوفة، عرضها ستون ميلا في كل زاوية منها أهلٌ ما يَرون الآخرين، يطوف عليهم المؤمنون".
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Abdülazîz b. Abdissemad anlattı, bize Ebû İmrân el-Cevnî, Ebû Bekr b. Abdillâh b. Kays'tan, o babasından anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennette içi boşaltılmış tek bir inciden bir çadır vardır; eni altmış mildir. Onun her köşesinde diğerlerini görmeyen hanımlar/aile halkı vardır; müminler onların yanına dolaşır."
ورواه أيضا من حديث أبي عمران، به. وقال: "ثلاثون ميلا". وأخرجه مسلم من حديث أبي عمران، به. ولفظه: "إن للمؤمن في الجنة لخيمةً من لؤلؤة واحدة مجوفة، طولها ستون ميلا
[Buhârî] bunu aynı şekilde yine Ebû İmrân hadisinden aynı senedle rivayet etti ve: «Otuz mildir.» dedi. Müslim de bunu yine Ebû İmrân hadisinden aynı senedle tahric etmiştir; onun lafzı şöyledir: «Şüphesiz mümin için cennette içi boşaltılmış tek bir inciden bir çadır vardır; uzunluğu altmış mildir