للمؤمن فيها أهل يطوف عليهم المؤمن، فلا يرى بعضهم بعضا" .
müminin orada aile halkı/hanımları vardır; mümin onların yanına dolaşır da birbirlerini görmezler" .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن أبي الربيع، حدثنا عبد الرزَّاق، أخبرنا معمر، عن قتادة، أخبرني خُلَيْد العَصَري، عن أبي الدرداء قال: الخيمة لؤلؤة واحدة، فيها سبعون بابا من در.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Ebî'r-Rabî' anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi, bana Huleyd el-Asarî, Ebû'd-Derdâ'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Çadır tek bir incidir, içinde inciden yetmiş kapı vardır.
وحدثنا أبي حدثنا عيسى بن أبي فاطمة، حدثنا جرير، عن هشام، عن محمد بن المثنى، عن ابن عباس في قوله: (حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ)، وقال: [في] خيام اللؤلؤ، وفي الجنة خيمة واحدة من لؤلؤة، أربع فراسخ في أربعة فراسخ، عليها أربعة آلاف مصراع من الذهب.
Bize babam anlattı, bize Îsâ b. Ebî Fâtıma anlattı, bize Cerîr, Hişâm'dan, o Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: (حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ) sözü hakkında anlattı ve şöyle dedi: [İnci] çadırlardadır; cennette inciden tek bir çadır vardır ki dört fersah çarpı dört fersah [büyüklüğünde]dir, üzerinde altından dört bin kapı kanadı bulunur.
وقال عبد الله بن وهب: أخبرنا عمرو أن دَرَّاجا أبا السَّمح حدثه، عن أبي الهيثم، عن أبي سعيد، عن النبي ﷺ، قال: "أدنى أهل الجنة منزلة الذي له ثمانون ألف خادم، واثنتان وسبعون زوجة، وتنصب له قبة من لؤلؤ وزبرجد وياقوت، كما بين الجابية وصنعاء".
Abdullah b. Vehb dedi ki: Bize Amr haber verdi ki Derrâc Ebü's-Semh ona Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: "Cennet ehlinin derece bakımından en düşüğü, seksen bin hizmetçisi ve yetmiş iki zevcesi olan, kendisine Câbiye ile San'a arası kadar inci, zeberced ve yakuttan bir kubbe kurulan kimsedir."
ورواه الترمذي من حديث عمرو بن الحارث، به .
Tirmizî de bunu Amr b. el-Hâris tarikinden aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقوله: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ): [قد] تقدم مثله سواء، إلا أنه زاد في وصف الأوائل بقوله: {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ}.
O'nun: (لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ) sözünün benzeri daha önce geçmişti; ancak öncekilerin vasfında: {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ * فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ} “Sanki onlar yakut ve mercandırlar. Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” sözünü ziyade kılmıştır.
وقوله: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ): قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: الرفرف: المحابس. وكذا قال مجاهد، وعكرمة، والحسن، وقتادة، والضحاك، وغيرهما: هي المحابس. وقال العلاء بن بدر الرفرف على السرير، كهيئة المحابس المتدلي.
O'nun: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ) sözü hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan nakletti ki: Rafref (رَفْرَفٍ), mehabis (محابس; sedir/divan örtüleri ve süsleri) demektir. Mücâhid, İkrime, el-Hasen, Katâde, Dahhâk ve diğerleri de böyle söyleyip: Onlar mehabistir, demişlerdir. el-Alâ b. Bedr şöyle demiştir: Rafref, sedir üzerindeki sarkan örtüler gibidir.
وقال عاصم الجحدري: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) يعني: الوسائد. وهو قول الحسن البصري في رواية عنه.
Âsım el-Cahderî: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) yani: Yastıklar, demiştir. Bu, kendisinden gelen bir rivayette Hasen-i Basrî'nin de görüşüdür.
وقال أبو داود الطيالسي، عن شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جبير في قوله: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) قال: الرفرف: رياض الجنة.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Şu'be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: (مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ) sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Rafref, cennet bahçeleridir.
وقوله: (وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ): قال ابن عباس، وقتادة، والضحاك، والسدي: العبقري: الزرابي. وقال سعيد بن جبير: هي عتاق الزرابي، يعني: جيادها.
O'nun: (وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ) sözü hakkında İbn Abbâs, Katâde, Dahhâk ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Abkarî (عَبْقَرِيٍّ), zarâbî (halılar/kilimler) demektir. Saîd b. Cübeyr: Onlar değerli/nefis halılardır, yani onların iyileridir, demiştir.
وقال مجاهد: العبقري: الديباج.
Mücâhid şöyle demiştir: Abkarî, dîbâctır (ipekli kumaştır).
وسئل الحسن البصري عن قوله: (وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ) فقال: هي بسط أهل الجنة -لا أبا لكم-
Hasen el-Basrî'ye O'nun: { وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ } “...ve çok güzel abkarî (halılar/sergiler) vardır.” kavli sorulduğunda şöyle demiştir: “Onlar cennet ehlinin sergileridir -anlayasınız diye söylüyorum (lâ ebâ leküm)-
فاطلبوها. وعن الحسن [البصري] رواية: أنها المرافق. وقال زيد بن أسلم: العبقري: أحمر وأصفر وأخضر. وسئل العلاء بن زيد عن العبقري، فقال: البسط أسفل من ذلك. وقال أبو حَزْرَة يعقوب بن مجاهد: العبقري: من ثياب أهل الجنة، لا يعرفه أحد. وقال أبو العالية: العبقري: الطنافس المخْمَلة، إلى الرقة ما هي. وقال القتيبي: كل ثوب مُوَشى عند العرب عبقري. وقال أبو عبيدة: هو منسوب إلى أرض يعمل بها الوشي. وقال الخليل بن أحمد: كل شيء يسر من الرجال وغير ذلك يسمى عند العرب عبقريا. ومنه قول النبي ﷺ في عمر: "فلم أر عبقريا يفري فريه" .
onu isteyin, demiştir. Hasen [el-Basrî]'den gelen bir rivayette ise: Onların minderler olduğu [nakledilmiştir]. Zeyd b. Eslem: Abkarî; kırmızı, sarı ve yeşildir, demiştir. el-Alâ b. Zeyd'e abkarî sorulmuş, o da: Sergiler bundan daha aşağıdadır, demiştir. Ebû Hazre Ya'kûb b. Mücâhid: Abkarî, cennet ehlinin elbiselerindendir, onu kimse bilmez, demiştir. Ebü'l-Âliye: Abkarî, tüylü ve inceye yakın saçaklı yaygılardır/halılardır, demiştir. el-Kuteybî: Araplara göre nakışlı her elbiseye abkarî denir, demiştir. Ebû Ubeyde: O, nakışın yapıldığı bir beldeye nispet edilmiştir, demiştir. Halîl b. Ahmed: Erkeklerden veya başka şeylerden sevindiren/hayran bırakan her şeye Araplar nezdinde abkarî denir, demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ömer hakkındaki: "Onun gibi kuvvetli ve mahir iş yapan bir dâhiyi (abkarîyi) görmedim" sözü de bu kabildendir.
وعلى كل تقدير فصفة مرافق أهل الجنتين الأوليين أرفع وأعلى من هذه الصفة؛ فإنه قد قال هناك: {مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ}، فنعت بطائن فرشهم وسكت عن ظهائرها ، اكتفاءً بما مدح به البطائن بطريق الأولى والأحرى. وتمام الخاتمة أنه قال بعد الصفات المتقدمة: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} فوصف أهلها بالإحسان وهو أعلى المراتب والنهايات، كما في حديث جبريل لما سأل عن الإسلام، ثم الإيمان. فهذه وجوه عديدة في تفضيل الجنتين الأوليين على هاتين الأخيريين ، ونسأل الله الكريم الوهاب أن يجعلنا من أهل الأوليين.
Her hâlükârda ilk iki cennet ehlinin döşeklerinin niteliği bu nitelikten daha üstün ve daha yücedir; zira orada: {مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ} “Astarı kalın ipekten olan döşeklere yaslanarak...” buyurmuş, astarlarını övdüğü şeyle yetinerek -evleviyetle ve daha uygun bir yolla- döşeklerinin astarlarını zikretmiş ve dış yüzeylerinden bahsetmemiştir. Sonun tamamlanması ise; geçen vasıflardan sonra: {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” buyurmasıdır; nitekim Cibrîl hadisinde İslam'ı, sonra imanı sorduğunda olduğu gibi onların ehlini en yüksek mertebe ve gaye olan ihsan ile nitelemiştir. İşte bunlar ilk iki cennetin bu son iki cennete üstün tutulmasındaki pek çok yöndür. Kerîm ve Vehhâb olan Allah'tan bizi ilk iki [cennetin] ehlinden kılmasını dileriz.
ثم قال: (تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالإكْرَامِ) أي: هو أهل أن يجل فلا يعصى، وأن يكرم فيعبد، ويشكر فلا يكفر، وأن يذكر فلا ينسى.
Sonra şöyle buyurdu: (تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالإكْرَامِ) Yani: O, yüceltilmeye ve böylece kendisine isyan edilmemeye; ikram olunmaya ve böylece ibadet edilmeye, şükredilip nankörlük edilmemeye, anılıp unutulmamaya layıktır.
وقال ابن عباس: (ذِي الْجَلالِ وَالإكْرَامِ) ذي العظمة والكبرياء.
İbn Abbâs: (ذِي الْجَلالِ وَالإكْرَامِ) azamet ve büyüklük sahibi, demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا موسى بن داود، حدثنا عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان، عن عمير بن هانئ، عن أبي العذراء، عن أبي الدرداء، قال: قال رسول الله ﷺ: "أجِدّوا الله يغفر لكم" .
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Mûsâ b. Dâvûd anlattı, bize Abdurrahman b. Sâbit b. Sevbân, Umeyr b. Hâni'den, o Ebü'l-Azrâ'dan, o Ebü'd-Derdâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ı yüceltin ki sizi bağışlasın" buyurdu.
وفي الحديث الآخر: "إن من إجلال الله إكرام ذي الشيبة المسلم، وذي السلطان، وحامل القرآن غير الغالي فيه ولا الجافي عنه" .
Diğer bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Müslüman bir ihtiyara, adil devlet başkanına ve onda aşırıya gitmeyen ve ondan uzaklaşmayan Kur'an ehline ikram etmek, Allah'ı yüceltmektendir" .
وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو يوسف الجيزي ، حدثنا مؤمل بن إسماعيل، حدثنا حماد، حدثنا حميد الطويل، عن أنس أن رسول الله ﷺ قال: "ألظّوا بيا ذا الجلال والإكرام".
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Ebû Yûsuf el-Cîzî anlattı, bize Müemmel b. İsmâîl anlattı, bize Hammâd anlattı, bize Humeyd et-Tavîl, Enes'ten anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yâ Ze'l-Celâli ve'l-İkrâm [duasına] sımsıkı sarılın/devam edin."
وكذا رواه الترمذي، عن محمود بن غيلان، عن مؤمل بن إسماعيل، عن حماد بن سلمة، به.
Tirmizî de bunu bu şekilde Mahmûd b. Gaylân'dan, o Müemmel b. İsmâîl'den, o Hammâd b. Seleme'den aynı isnadla rivayet etmiştir.
ثم قال: غلط المؤمل فيه، وهو غريب وليس بمحفوظ، وإنما يروى هذا عن حماد بن سلمة، عن حميد، عن الحسن، عن النبي ﷺ.
Sonra şöyle dedi: Müemmel bunda hata etmiştir; bu gariptir ve mahfuz değildir. Bu ancak Hammâd b. Seleme'den, o Humeyd'den, o el-Hasen'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmektedir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا إبراهيم بن إسحاق، حدثنا عبد الله بن المبارك، عن يحيى بن حسان المقدسي، عن ربيعة بن عامر قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ألظوا بذي الجلال والإكرام".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize İbrâhîm b. İshâk anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek, Yahyâ b. Hassân el-Makdisî'den, o Rebîa b. Âmir'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: "Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm [sözüne] sımsıkı sarılın/devam edin" derken işittim.
ورواه النسائي من حديث عبد الله بن المبارك، به .
Nesâî de bunu Abdullah b. el-Mübârek tarikinden aynı şekilde rivayet etmiştir .
وقال الجوهري: ألظ فلان بفلان: إذا لزمه .
Cevherî şöyle dedi: Bir kimse bir kimseye 'elazza' (ألظ) ettiğinde, ona sımsıkı bağlandığı/ondan ayrılmadığı kastedilir.
وقول ابن مسعود: "ألظوا بيا ذا الجلال والإكرام" أي: الزموا. ويقال: الإلظاظ هو الإلحاح.
İbn Mes'ûd'un: "Yâ Ze'l-Celâli ve'l-İkrâm [duasına] sarılın/devam edin" sözü; yani: Sımsıkı bağlanın/ayrılmayın, demektir. İlzâzın ısrarla devam etmek olduğu da söylenir.
قلت: وكلاهما قريب من الآخر -والله أعلم-وهو المداومة واللزوم والإلحاح. وفي صحيح مسلم والسنن الأربعة من حديث عبد الله بن الحارث، عن عائشة قالت: كان رسول الله ﷺ إذا سلم لا يقعد -يعني: بعد الصلاة-إلا قدر ما يقول: "اللهم أنت السلام ومنك السلام، تباركت ذا الجلال والإكرام" .
Derim ki: Her ikisi de birbirine yakındır -en doğrusunu Allah bilir-; o da devam etmek, sımsıkı sarılmak ve ısrar etmektir. Sahîh-i Müslim ve Dört Sünen'de Abdullah b. el-Hâris'in Âişe'den rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem selam verdiğinde -yani: namazdan sonra- ancak şu kadar diyecek kadar otururdu: "Allahım! Selam Sensin ve selamet Sendendir; ey celal ve ikram sahibi, Sen ne yücesin!" .
آخر تفسير سورة الرحمن، ولله الحمد [والمنة]
Rahmân Suresi tefsirinin sonu. Hamd [ve minnet] Allah'adır.