Binûn

Vâkıa Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ * تَرْجِعُونَهَا): معناه: فهلا تَرجعُون هذه النفس التي قد بلغت الحلقوم إلى مكانها الأول ، ومقرها في الجسد إن كنتم غير مدينين.

O'nun: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ * تَرْجِعُونَهَا) buyruğunun manası şudur: Eğer hesaba çekilmeyecek [ve cezalandırılmayacak] iseniz, boğaza dayanmış olan bu canı ilk yerine ve bedendeki karargâhına geri döndürsenize!

قال ابن عباس: يعني محاسبين. ورُوي عن مجاهد، وعِكْرِمَة، والحسن، وقتادة، والضحاك، والسُّدِّيّ، وأبي حَزْرَة، مثله.

İbn Abbâs: "Yani hesaba çekilecek olanlar" demiştir. Mücâhid, İkrime, el-Hasan, Katâde, ed-Dahhâk, es-Süddî ve Ebû Hazre'den de benzeri rivayet edilmiştir.

وقال سعيد بن جُبَيْر، والحسن البَصْرِي: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ) غير مصدقين أنكم تُدانون وتبعثون وتجزون، فردوا هذه النفس.

Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan el-Basrî şöyle demişlerdir: (فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ) "Yani hesaba çekileceğinizi, diriltileceğinizi ve cezalandırılacağınızı tasdik etmiyorsanız, bu canı geri çevirin [bakalım]!"

وعن مجاهد: (غَيْرَ مَدِينِينَ) غير موقنين.

Mücâhid'den: (غَيْرَ مَدِينِينَ) "[Ahirete] kesin olarak inanmayanlar." [anlamındadır].

وقال ميمون بن مِهْران: غير معذبين مقهورين.

Meymûn b. Mihrân ise şöyle demiştir: "Azap edilmeyecek ve boyun eğdirilmeyecek [olanlar]."

{فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)}.

{فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)} “Fakat eğer o, (Allah'a) yakın kılınanlardan ise, artık (ona) rahatlık, güzel rızık ve Naîm cenneti vardır. Şayet o, amel defteri sağdan verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' (denir). Ama eğer yalanlayan sapıklardan ise, artık (ona) kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır. Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir. O halde ulu Rabbinin adını tesbih et!”

هذه الأحوال الثلاثة هي أحوال الناس عند احتضارهم: إما أن يكون من المقربين ، أو يكون ممن دونهم من أصحاب اليمين. وإما أن يكون من المكذبين الضالين عن الهدى، الجاهلين بأمر الله؛ ولهذا قال تعالى: (فَأَمَّا إِنْ كَانَ) أي: المحتضر، (مِنَ الْمُقَرَّبِينَ)، وهم الذين فعلوا الواجبات والمستحبات، وتركوا المحرمات والمكروهات وبعض المباحات، (فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ) أي: فلهم روح وريحان، وتبشرهم الملائكة بذلك عند الموت، كما تقدم في حديث البراء: أن ملائكة الرحمة تقول: "أيتها الروح الطيبة في الجسد الطيب كنت تعمرينه، اخرجي إلى روح وريحان، ورب غير غضبان".

Bu üç durum, insanların can çekişme anındaki halleridir: Kişi ya mukarreblerden (Allah'a yakın kılınanlardan) olur ya da onlardan daha alt derecede bulunan amel defteri sağdan verilenlerden (ashâb-ı yemîn) olur. Yahut da hidayetten sapan, Allah'ın emrinden habersiz olan yalanlayıcılardan olur. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (فَأَمَّا إِنْ كَانَ) Yani can çekişen kişi, (مِنَ الْمُقَرَّبِينَ) ki onlar farzları ve müstehapları yerine getiren, haramları, mekruhları ve bazı mubahları terk eden kimselerdir; (فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ) yani onlar için bir rahatlık, güzel bir rızık [ve nimet cenneti vardır]. Ölüm anında melekler onları bununla müjdeler; nitekim Berâ hadisinde geçtiği üzere rahmet melekleri şöyle der: "Ey imar ettiğin o güzel bedendeki güzel ruh! Bir rahatlığa, güzel rızka ve gazaplı olmayan bir Rabbe doğru çık!"

قال علي بن طلحة، عن ابن عباس: (فَرَوْحٌ) يقول: راحة وريحان، يقول: مستراحة.

Ali b. Talha, İbn Abbâs'tan [naklettiğine göre o]: "(فَرَوْحٌ) [ifadesi hakkında] 'Rahatlıktır', ve reyhân [ifadesi hakkında da] 'Dinlenme yeridir' demektedir" demiştir.

وكذا قال مجاهد: إن الروح: الاستراحة.

Mücâhid de aynı şekilde şöyle demiştir: "Şüphesiz revh (الرَّوْحُ), dinlenmektir (el-istirahadır)."

وقال أبو حَزْرَة: الراحة من الدنيا. وقال سعيد بن جُبَيْر، والسدي: الروح: الفرح. وعن مجاهد: (فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ): جنة ورخاء. وقال قتادة: فروح ورحمة . وقال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير: (وَرَيْحَانٌ): ورزق.

Ebû Hazre: "Dünyadan yana rahata ermektir" demiştir. Saîd b. Cübeyr ve es-Süddî: "Revh, sevinçtir" demişlerdir. Mücâhid'den: "(فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ): Cennet ve bolluktur." Katâde: "Revh ve rahmettir" demiştir . İbn Abbâs, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr: "(وَرَيْحَانٌ): Ve rızıktır" demişlerdir.

وكل هذه الأقوال متقاربة صحيحة، فإن من مات مقربًا حصل له جميعُ ذلك من الرحمة والراحة والاستراحة، والفرح والسرور والرزق الحسن، (وَجَنَّتُ نَعِيمٍ).

Bu görüşlerin hepsi birbirine yakın ve doğrudur; zira mukarreb olarak ölen bir kimse için rahmetten, rahatlıktan, dinlenmeden, sevinçten, neşeden, güzel rızıktan ve (وَجَنَّتُ نَعِيمٍ) [Naîm cennetinden] ibaret olan bütün bunlar hâsıl olur.

وقال أبو العالية: لا يفارق أحد من المقربين حتى يُؤْتَى بغصن من ريحان الجنة، فيقبض روحه فيه.

Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: "Mukarreblerden hiç kimse, kendisine cennet reyhanından bir dal getirilip de ruhu onun içinde kabzedilmedikçe [dünyadan] ayrılmaz."

وقال محمد بن كعب: لا يموت أحدٌ من الناس حتى يعلم: أمن أهل الجنة هو أم [من] أهل النار؟

Muhammed b. Kâ'b şöyle demiştir: "İnsanlardan hiç kimse cennetliklerden mi yoksa cehennemliklerden [mi] olduğunu bilmedikçe ölmez."

وقد قدمنا أحاديث الاحتضار عند قوله تعالى في سورة إبراهيم: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ]} [إبراهيم: ٢٧]، ، ولو كتبت هاهنا لكان حسنًا! ومن جملتها حديث تميم الداري، عن النبي ﷺ يقول: "يقول الله لملك الموت: انطلق إلى فلان فأتني به، فإنه قد جربته بالسراء والضراء فوجدته حيث أحب، ائتني به فلأريحنه. قال: فينطلق إليه ملك الموت ومعه خمسمائة من الملائكة، معهم أكفان وحَنُوط من الجنة، ومعهم ضَبَائر الريحان، أصل الريحانة واحد وفي رأسها عشرون لونًا، لكل لون منها ريح سوى ريح صاحبه، ومعهم الحرير الأبيض فيه المسك".

İbrâhîm Suresi'ndeki: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ]} [إبراهيم: ٢٧] “Allah, iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sağlam sözle sapasağlam tutar.” ayetinin tefsirinde can çekişmeyle ilgili hadisleri zikretmiştik; şayet burada da yazılsaydı güzel olurdu! Bunlardan biri de Temîm ed-Dârî'nin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: "Allah ölüm meleğine şöyle buyurur: 'Falan kimseye git ve onu bana getir; zira ben onu darlıkta ve genişlikte denedim de kendisini sevdiğim şekilde buldum. Onu bana getir ki kendisini rahata erdireyim.' Der ki: Bunun üzerine ölüm meleği yanında beş yüz melekle birlikte ona doğru gider; yanlarında cennetten kefenler ve kokular (hanût) ile reyhan demetleri vardır. Reyhanın kökü bir olup tepesinde yirmi ayrı renk bulunur, her bir rengin kokusu diğerinden farklıdır. Yanlarında içinde misk bulunan beyaz ipek de vardır."

وذكر تمام الحديث بطوله كما تقدم ، وقد وردت أحاديث تتعلق بهذه الآية: قال الإمام أحمد:

Hadisin tamamını daha önce geçtiği gibi uzunca zikretmiştir . Bu ayetle ilgili hadisler de varid olmuştur: İmam Ahmed demiştir ki:

حدثنا يونس بن محمد، حدثنا هارون، عن بُدَيل بن ميسرة ، عن عبد الله بن شَقِيق، عن عائشة أنها سمعت رسول الله ﷺ يقرأ: (فَرُوْحٌ وَرَيْحَانٌ) برفع الراء.

Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, bize Hârûn, Büdeyl b. Meysere'den , o Abdullah b. Şakîk'ten, o da Âişe'den anlattı ki kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ra harfini ötre ile: (فَرُوْحٌ وَرَيْحَانٌ) şeklinde okuduğunu işitmiştir.

وكذا رواه أبو داود، والترمذي، والنسائي، من حديث هارون -وهو ابن موسى الأعور-به ، وقال الترمذي: لا نعرفه إلا من حديثه.

Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî de Hârûn -ki o İbn Mûsâ el-A'ver'dir- hadisinden aynı şekilde rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Bunu ancak onun hadisinden biliyoruz" demiştir.

وهذه القراءة هي قراءة يعقوب وحده، وخالفه الباقون فقرؤوا: (فَرَوْحٌ) بفتح الراء.

Bu kıraat yalnızca Ya'kūb'un kıraatidir. Diğer [kıraat imamları] ise ona muhalefet etmiş ve ra harfini fetha (üstün) ile: (فَرَوْحٌ) şeklinde okumuşlardır.

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لَهِيعَة، حدثنا أبو الأسود محمد بن عبد الرحمن بن نوفل: أنه سمع درّة بنت معاذ تحدث عن أم هانئ: أنها سألت رسول الله ﷺ: أنتزاور إذا متنا ويرى بعضنا بعضًا؟ فقال رسول الله ﷺ: "تكون النَسمُ طيرًا يعلق بالشجر، حتى إذا كان يوم القيامة دخلت كل نفس في جسدها" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hasan anlattı, bize İbn Lehîa anlattı, bize Ebu'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel, Dürre bint Muâz'ın Ümmü Hânî'den şunu anlattığını işittiğini rivayet etti: Ümmü Hânî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Öldüğümüz zaman birbirimizi ziyaret edip birbirimizi görecek miyiz?" diye sordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ruhlar (en-nesem) , kıyamet günü oluncaya kadar ağaçlara konup beslenen kuşlar olurlar; [kıyamet günü gelince de] her nefis kendi bedenine girer."

هذا الحديث فيه بشارة لكل مؤمن، ومعنى "يعلق": يأكل، ويشهد له بالصحة أيضًا ما رواه الإمام أحمد، عن الإمام محمد بن إدريس الشافعي، عن الإمام مالك بن أنس، عن الزهري، عن عبد الرحمن بن كعب بن مالك، عن أبيه، عن رسول الله ﷺ قال: "إنما نَسَمة المؤمن طائر يعلق في شجر الجنة حتى يرجعه الله إلى جسده يوم يبعثه" . وهذا إسناد عظيم، ومتن قويم.

Bu hadiste her mümin için bir müjde vardır. "Ya'likü" (يعلق) ifadesinin anlamı "yer, beslenir" demektir. Bunun sahihliğine İmam Ahmed'in İmam Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî'den, onun İmam Mâlik b. Enes'ten, onun ez-Zührî'den, onun Abdurrahman b. Kâ'b b. Mâlik'ten, onun da babasından rivayet ettiği şu hadis de şahitlik etmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ruhu, Allah onu dirilteceği gün bedenine döndürünceye kadar cennet ağacında beslenen bir kuştur." Bu yüce bir isnad ve sağlam bir metindir.

وفي الصحيح: أن رسول الله ﷺ قال: "إن أرواح الشهداء في حواصل طير خضر تسرح في الجنة حيث شاءت، ثم تأوي إلى قناديل معلقة بالعرش" الحديث.

Sahih'te yer aldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şehitlerin ruhları cennette dilediği gibi dolaşan yeşil kuşların kursaklarındadır, sonra Arş'a asılı kandillere sığınırlar." hadisin devamı...

وقال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا همام، حدثنا عطاء بن السائب قال: كان أول يوم عرفت فيه عبد الرحمن بن أبي ليلى: رأيت شيخًا أبيض الرأس واللحية على حمار، وهو يتبع جنازة، فسمعته يقول: حدثني فلان بن فلان، سمع رسول الله ﷺ يقول: "من أحب لقاء الله أحب الله لقاءه، ومن كره لقاء الله كره الله لقاءه". قال: فأكب القوم يبكون فقال: "ما يُبكيكم؟ " فقالوا: إنا نكره الموت. قال: "ليس ذاك، ولكنه إذا حُضِر (فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ)، فإذا بُشِّر بذلك أحب لقاء الله ﷿، والله، ﷿، للقائه أحب (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنزلٌ مِنْ حَمِيمٍ * [وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ]) فإذا بُشِّر بذلك كره لقاء الله، والله للقاءه أكره.

İmam Ahmed dedi ki: Bize Affân anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Atâ b. es-Sâib anlatıp dedi ki: Abdurrahman b. Ebî Leylâ'yı tanıdığım ilk gün şöyleydi: Eşek üzerinde, saçı sakalı beyazlamış bir ihtiyar gördüm, bir cenazeyi takip ediyordu. Onun şöyle dediğini işittim: Bana falan oğlu falan anlattı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiş: "Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever; kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz." Dedi ki: Bunun üzerine cemaat kapanıp ağlamaya başladı. O: "Sizi ağlatan nedir?" diye sordu. "Biz ölümü sevmiyoruz" dediler. Dedi ki: "Mesele öyle değil; fakat can çekişme anı gelip çattığında (فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ) [durumu söz konusu olur]. Kişi bununla müjdelendiği zaman Azîz ve Celîl olan Allah'a kavuşmayı sever, Azîz ve Celîl olan Allah da ona kavuşmayı daha çok sever. (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنزلٌ مِنْ حَمِيمٍ * [وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ]) [durumunda ise], kişi bununla müjdelendiğinde Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan hiç hoşlanmaz."

هكذا رواه الإمام أحمد ، وفي الصحيح عن عائشة ﵂-شاهد لمعناه .

İmam Ahmed bunu bu şekilde rivayet etmiştir . Sahih'te Âişe radıyallâhu anhâ'dan bunun manasını destekleyen bir şahit bulunmaktadır .

وقوله: (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ) أي: وأما إن كان المحتضر من أصحاب اليمين، (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ) أي: تبشرهم الملائكة بذلك، تقول لأحدهم: سلام لك، أي: لا بأس عليك، أنت إلى سلامة، أنت من أصحاب اليمين.

O'nun: (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ) buyruğu yani can çekişen kimse amel defteri sağdan verilenlerden ise; (فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ) yani melekler onları bununla müjdeler, onlardan birine şöyle der: "Sana selâm olsun", yani sana bir korku ve zarar yoktur, sen esenliktesin, sen amel defteri sağdan verilenlerdensin.

وقال قتادة وابن زيد: سَلِمَ من عذاب الله، وسَلَّمت عليه ملائكة الله. كما قال عِكْرِمَة تسلم عليه الملائكة، وتخبره أنه من أصحاب اليمين.

Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: [O kimse] Allah'ın azabından kurtulup esenliğe kavuşmuş ve Allah'ın melekleri ona selâm vermiştir. Nitekim İkrime de şöyle demiştir: Melekler ona selâm verir ve kendisinin amel defteri sağdan verilenlerden olduğunu haber verirler.

وهذا معنى حسن ويكون ذلك كقوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ} [فصلت: ٣٠ - ٣٢].

Bu güzel bir manadır ve bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلا تَخَافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ} [فصلت: ٣٠ - ٣٢] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad edilen cennetle sevinin! Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir; çok bağışlayıcı ve çok merhametli olan (Allah) katından bir ikram olarak!'”

وقال البخاري: (فَسَلامٌ لَكَ) أي: مُسلم لك، أنك من أصحاب اليمين. وألغيت "إن" وهو: معناها، كما تقول: أنت مُصَدق مسافر عن قليل. إذا كان قد قال: إني مسافر عن قليل. وقد يكون كالدعاء له، كقولك: سقيًا لك من الرجال، إن رفعت "السلام" فهو من الدعاء .

Buhârî şöyle demiştir: (فَسَلامٌ لَكَ) "Yani senin amel defteri sağdan verilenlerden olduğun teslim ve teyit edilmiştir. 'İn' (إِنْ) lafzı düşürülmüştür ancak manası geçerlidir; nitekim bir kimse 'Ben az sonra yolcuyum' dediğinde senin: 'Sen az sonra yolcusun, doğru söyledin' demen gibidir. Bu ifade onun için bir dua kabilinden de olabilir; senin adamlardan birine: 'Sana su ve bereket olsun!' (sukyen leke) demen gibidir. Eğer 'es-Selâm' kelimesi merfu (ötreli) okunursa dua manasındadır ."

وقد حكاه ابن جرير هكذا عن بعض أهل العربية، ومال إليه، والله أعلم .

İbn Cerîr bunu Arap dili âlimlerinin bazısından böylece nakletmiş ve bu görüşe meyletmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir .

وقوله: (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنزلٌ مِنْ حَمِيمٍ * وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ) أي: وأما إن كان المحتضر من المكذبين بالحق، الضالين عن الهدى، (فَنزلٌ) أي: فضيافة (مِنْ حَمِيمٍ) وهو المذاب الذي يصهر به ما في بطونهم والجلود، (وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ) أي: وتقرير له في النار التي تغمره من جميع جهاته.

O'nun: (وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ * فَنزلٌ مِنْ حَمِيمٍ * وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ) buyruğu yani eğer can çekişen kimse hakkı yalanlayanlardan ve doğru yoldan sapanlardan ise; (فَنزلٌ) yani artık bir ikram ve ziyafet olarak; (مِنْ حَمِيمٍ) karınlarındakini ve derileri eriten kaynar sudan [verilir], (وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ) yani kendisini her yönden kuşatan ateşe atılıp yerleştirilir.

ثم قال تعالى: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ) أي: إن هذا الخبر لهو حق اليقين الذي لا مرية فيه، ولا محيد لأحد عنه.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ) Yani şüphesiz bu haber, içinde hiçbir şüphe bulunmayan ve hiç kimsenin kendisinden kaçıp kurtulamayacağı kesin gerçeğin (hakkü'l-yakîn) ta kendisidir.

(فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) قال أحمد:

(فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) Ahmed dedi ki:

حدثنا أبو عبد الرحمن، حدثنا موسى بن أيوب الغافقي، حدثني عمِّي إياس بن عامر، عن عقبة بن عامر الجهني قال: لما نزلت على رسول الله ﷺ: (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) قال: "اجعلوها في ركوعكم" ولما نزلت: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} [الأعلى: ١]، قال رسول الله ﷺ: "اجعلوها في سجودكم".

Bize Ebû Abdirrahmân anlattı, bize Mûsâ b. Eyyûb el-Gâfikî anlattı, bana amcam İyâs b. Âmir, Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) ayeti nazil olduğunda: "Bunu rükûlarınızda yapın (okuyun)" buyurdu. {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى} [الأعلى: ١] “En yüce Rabbinin adını tesbih et!” nazil olduğunda ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bunu secdelerinizde yapın (okuyun)" buyurdu.

وكذا رواه أبو داود، وابن ماجة من حديث عبد الله بن المبارك، عن موسى بن أيوب، به .

Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce de Abdullah b. el-Mübârek'in Mûsâ b. Eyyûb'dan yaptığı rivayetle aynı şekilde nakletmişlerdir .

وقال روح بن عبادة: حدثنا حَجَّاجُ الصَّوافُ، عن أبي الزبير، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "من قال: سبحان الله العظيم وبحمده، غُرِسَتْ له نخلة في الجنة".

Ravh b. Ubâde dedi ki: Bize Haccâc es-Savvâf, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim: 'Sübhânallâhi'l-azîmi ve bihamdihî' (Yüce Allah'ı hamdiyle tesbih ederim) derse, onun için cennette bir hurma ağacı dikilir."

هكذا رواه الترمذي من حديث روح، ورواه هو والنسائي أيضًا من حديث حماد بن سلمة، من حديث أبي الزبير، عن جابر، عن النبي ﷺ، وقال الترمذي: حسن غريب، لا نعرفه إلا من حديث أبي الزبير.

Tirmizî bunu Ravh'ın hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir. Yine o [Tirmizî] ve Nesâî, bunu Hammâd b. Seleme'nin hadisinden, [o da] Ebü'z-Zübeyr'in Câbir'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği hadisinden rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen-garîbdir; bunu sadece Ebü'z-Zübeyr'in hadisinden bilmekteyiz" demiştir.

وقال البخاري في آخر كتابه: حدثنا أحمد بن إشكاب، حدثنا محمد بن فضيل، حدثنا عُمارة بن القعقاع، عن أبي زُرْعَة، عن أبي هُريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "كلمتان خفيفتان على اللسان، ثقيلتان في الميزان، حبيبتان إلى الرحمن: سبحان الله وبحمده، سبحان الله العظيم".

Buhârî kitabının sonunda şöyle demiştir: Bize Ahmed b. İşkâb anlattı, bize Muhammed b. Fudayl anlattı, bize Umâre b. el-Ka'kâ', Ebû Zür'a'dan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dile hafif, mizanda ağır, Rahmân'a sevimli gelen iki kelime vardır: Sübhânallâhi ve bihamdihî, Sübhânallâhi'l-azîm (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, Yüce Allah'ı noksanlıklardan tenzih ederim)."

ورواه بقية الجماعة إلا أبا داود، من حديث محمد بن فضيل، بإسناده، مثله.

Bunu Ebû Dâvûd hariç [Kütüb-i Sitte] cemaatinin geri kalanı da Muhammed b. Fudayl hadisinden, onun isnadıyla benzer şekilde rivayet etmiştir.