وقال الشعبي: هو اليمين الغموس.
eş-Şa‘bî şöyle dedi: O, yemin-i gamûstur (yalan yere edilen ve günaha batıran yemin).
(وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * أَوَآبَاؤُنَا الأوَّلُونَ)؟ يعني: أنهم يقولون ذلك مكذبين به مستبعدين لوقوعه، قال الله تعالى: (قُلْ إِنَّ الأوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) أي: أخبرهم يا محمد أن الأولين والآخرين من بني آدم سيجمعون إلى عَرَصات القيامة، لا نغادر منهم أحدًا، كما قال: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ * وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ * يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٣ - ١٠٥]. ولهذا قال هاهنا: (لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) أي: هو موقت بوقت مُحَدَّد، لا يتقدم ولا يتأخر، ولا يزيد ولا ينقص.
(وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ * أَوَآبَاؤُنَا الأوَّلُونَ) Yani: Onlar bunu yalanlayarak ve gerçekleşmesini uzak görerek söylüyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (قُلْ إِنَّ الأوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) Yani: Onlara haber ver ey Muhammed! Âdemoğullarından öncekiler de sonrakiler de kıyamet meydanında toplanacaklardır, onlardan hiçbirini geride bırakmayacağız. Nitekim şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ * وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلا لأَجَلٍ مَعْدُودٍ * يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} [هود: ١٠٣ - ١٠٥] “İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, görülecek bir gündür. Biz onu ancak sayılı bir ecel için erteliyoruz. O gün geldiğinde O'nun izni olmadan hiç kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi şakî (bedbaht) kimi de saîddir (mutlu).” [Hûd: 103-105]. Bundan dolayı burada şöyle buyurmuştur: (لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ) Yani: O, belirlenmiş bir vakitle tayin edilmiştir; ne öne alınır ne ertelenir, ne artar ne de eksilir.
{ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦)}.
{ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦)} “Sonra siz, ey haktan sapan yalanlayıcılar! Muhakkak ki zakkum ağacından yiyeceksiniz. Karınlarınızı onunla dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Hem de susuzluktan içi yanan develerin içişi gibi içeceksiniz. İşte hesap günü onların ziyafeti budur!”
(ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ * فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ): وذلك أنهم يقبضون ويُسَجَرون حتى يأكلوا من شجر الزقوم، حتى يملؤوا منها بطونهم، (فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ) وهي الإبل العطاش، واحدها أهيم، والأنثى هيماء، ويقال: هائم وهائمة.
(ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ * لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ * فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ): Şöyle ki; onlar zakkum ağacından yiyene, karınlarını onunla doldurana kadar yakalanıp ateşe atılırlar. (فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ * فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ) Bunlar susamış develerdir; tekili "ehîm" (أَهْيَم), dişisi "heymâ" (هَيْماء)dır. "Hâim" (هَائِم) ve "hâime" (هَائِمَة) de denir.
قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جُبَيْر، وعكرمة: الهِيم: الإبل العطاش الظماء.
İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve İkrime: "el-Hîm: Aşırı susamış develerdir." dediler.
وعن عِكْرِمَة أنه قال: الهيم: الإبل المراض، تَمص الماء مَصًّا ولا تَرْوَى.
İkrime'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "el-Hîm: Suyu kana kana emen fakat suya kanmayan hasta develerdir."
وقال السدي: الهيم: داء يأخذ الإبل فلا تَرْوَى أبدًا حتى تموت، فكذلك أهل جهنم لا يروون من الحميم أبدًا.
es-Süddî şöyle dedi: "el-Hîm: Develere isabet eden bir hastalıktır ki ölene kadar asla suya kanmazlar; işte cehennem ehli de kaynar sudan asla kanmazlar."
وعن خالد بن معدان: أنه كان يكره أن يشرب شُرْبَ الهيم عَبَّة واحدة من غير أن يتنفس ثلاثًا.
Hâlid b. Ma‘dân'dan rivayet edildiğine göre o, üç defa nefes almaksızın tek bir dikişte susamış deve gibi içmeyi (şürbe'l-hîm) kerih görürdü.
ثم قال تعالى: (هَذَا نزلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ) أي: هذا الذي وصفنا هو ضيافتهم عند ربهم يوم حسابهم، كما قال في حق المؤمنين: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا} [الكهف: ١٠٧] أي: ضيافة وكرامة.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (هَذَا نزلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ) Yani: Nitelediğimiz bu şeyler, hesap gününde Rableri katındaki ziyafetleridir (ağırlanmalarıdır). Nitekim müminler hakkında şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلا} [الكهف: ١٠٧] “Şüphesiz iman edip salih amel işleyenler için konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır.” [Kehf: 107] Yani: Ziyafet ve ikram olarak.
{نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولَى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ (٦٢)}.
{نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولَى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ (٦٢)} “Sizi biz yarattık, hâlâ tasdik etmeyecek misiniz? Döküp akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz? Aranızda ölümü biz takdir ettik ve bizim önümüze geçilemez; yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir biçimde yeniden yaratmak konusunda. Andolsun ki ilk yaratılışı bildiniz, öyleyse düşünüp ibret almaz mısınız?”
يقول تعالى مُقررًا للمعاد ، وردًّا على المكذبين به من أهل الزيغ والإلحاد، من الذين قالوا: {أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} [الصافات: ١٦]، وقولهم ذلك صدر منهم على وجه التكذيب والاستبعاد، فقال: (نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ) أي: نحن ابتدأنا خلقكم بعد أن لم تكونوا شيئًا مذكورًا، أفليس الذي قدر على البداءة بقادر على الإعادة بطريق الأولى والأحرى؛ فلهذا قال: (فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ) أي: فهلا تصدقون بالبعث! ثم قال مستدلا عليهم بقوله: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ * أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ) أي: أنتم تقرونه في الأرحام وتخلقونه فيها، أم الله الخالق لذلك؟
Allah Teâlâ ahireti pekiştirmek ve {أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} [الصافات: ١٦] “Ölüp de bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, biz mi gerçekten diriltilecekmişiz?” [Sâffât: 16] diyen eğrilik ve inkâr ehlinden onu yalanlayanlara cevap vermek üzere buyurmaktadır. Onların bu sözü yalanlama ve uzak görme kabilinden sadır olmuştu. Buyurdu ki: (نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ) Yani: Siz anılmaya değer bir şey değilken yaratılışınızı biz başlattık; ilk yaratmaya güç yetiren, yeniden yaratmaya evleviyetle ve öncelikle güç yetiremez mi? Bundan dolayı: (فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ) Yani: Dirilişi tasdik etseniz ya! buyurdu. Sonra onlara karşı şu buyruğuyla delil getirerek şöyle dedi: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ * أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ) Yani: Onu rahimlere yerleştirip orada şekillendirip yaratan siz misiniz, yoksa bunu yaratan Allah mıdır?
ثم قال: (نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ) أي: صرفناه بينكم.
Sonra şöyle buyurdu: (نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ) Yani: Ölümü aranızda paylaştırdık.
وقال الضحاك: ساوى فيه بين أهل السماء والأرض.
Dahhâk: "Bu hususta gök ehli ile yer ehlini eşit kıldı." dedi.
(وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ) أي: وما نحن بعاجزين.
(وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ) Yani: Biz aciz de değiliz.
(عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ) أي: نغير خلقكم يوم القيامة، (وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لا تَعْلَمُونَ) أي: من الصفات والأحوال.
(عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ) Yani: Kıyamet günü suret ve yaratılışınızı değiştirmeye, (وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لا تَعْلَمُونَ) Yani: Bilmediğiniz nitelik ve hallerde sizi yeniden var etmeye [gücümüz yeter].
ثم قال: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأولَى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ) أي: قد علمتم أن الله أنشأكم بعد أن لم تكونوا شيئًا مذكورًا، فخلقكم وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة، فهلا تتذكرون وتعرفون أن الذي قدر على هذه النشأة -وهي البَداءة-قادر على النشأة الأخرى، وهي الإعادة بطريق الأولى والأحرى، وكما قال: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [الروم: ٢٧]، وقال: {أَوَلا يَذْكُرُ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} [مريم: ٦٧]، وقال: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} [يس: ٧٧ - ٧٩]، وقال تعالى: {أَيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى * أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى * ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى * فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالأُنْثَى * أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى}؟ [القيامة: ٣٦ - ٤٠].
Sonra şöyle buyurdu: (وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأولَى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ) “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz. O halde düşünüp öğüt almanız gerekmez mi?” Yani: Şüphesiz siz, anılmaya değer bir şey değilken Allah'ın sizi var ettiğini, sizi yaratıp size kulaklar, gözler ve gönüller verdiğini bildiniz. O halde düşünüp idrak etmez misiniz ki, bu yaratmaya -ki o ilk yaratılıştır- güç yetiren [Allah], diğer yaratmaya, yani yeniden diriltmeye evleviyetle (öncelikle ve haydi haydi) güç yetirir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Varlıkları ilkin yaratan, sonra bunu tekrarlayan O'dur ve bu O'na pek kolaydır.” [Rûm: 27]. Ve şöyle buyurmuştur: {أَوَلا يَذْكُرُ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “İnsan hiç düşünmez mi ki, daha önce o hiçbir şey değilken biz kendisini yarattık?” [Meryem: 67]. Ve şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَ الإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ * وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmez mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir? Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: 'Çürümüş gitmişken kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'” [Yâsîn: 77-79]. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى * أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى * ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى * فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالأُنْثَى * أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır? O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir alaka (embriyo) olmuş, derken [Allah onu] yaratıp şekil vermişti; ondan iki çifti, erkeği ve dişiyi var etmişti. [Bütün bunları yapan] O'nun, ölüleri diriltmeye gücü yetmez mi?” [Kıyâme: 36-40].
{أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧) أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)}
{أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧) أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)} “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitirip yetiştiriyorsunuz, yoksa yetiştiren biz miyiz? Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşıp kalırdınız: 'Doğrusu biz çok zarara uğradık! Hatta büsbütün mahrum bırakıldık!' (derdiniz). İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu ve acı yapardık; şükretmeniz gerekmez mi? Çakıp tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz? Biz onu bir ibret ve sahrada yolculuk edenler için bir fayda kıldık. Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et!”
يقول: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ)؟ وهو شق الأرض وإثارتها والبذر فيها، (أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ) أي: تنبتونه في الأرض (أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ) أي: بل نحن الذين نُقِرُّه قراره وننبته في الأرض.
Şöyle buyurmaktadır: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ) O, toprağı yarıp sürmek ve içine tohum atmaktır. (أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ) Yani: Onu toprakta siz mi bitiriyorsunuz, (أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ) Yani: Bilakis onu yerinde karar kıldıran ve toprakta bitiren biziz.
قال ابن جرير: وقد حدثني أحمد بن الوليد القرشي، حدثنا مسلم بن أبي مسلم الجَرْمي، حدثنا مخلد بن الحسين، عن هشام، عن محمد، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لا تقولن: زرعتُ، ولكن قل: حرثتُ" قال أبو هريرة: ألم تسمع إلى قوله: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ).
İbn Cerîr dedi ki: Bana Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî rivayet etti, bize Müslim b. Ebî Müslim el-Cermî rivayet etti, bize Mahled b. el-Huseyn, Hişâm'dan, o Muhammed'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Sakın 'Ziraat ettim (bitirdim)' demeyin, lâkin 'Ektim (tohumu attım)' deyin.” Ebû Hüreyre dedi ki: O'nun şu kavlini işitmediniz mi: (أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ).
ورواه البزار، عن محمد بن عبد الرحيم، عن مسلم، الجميع به .
Bunu el-Bezzâr, Muhammed b. Abdirrahîm'den, o da Müslim'den rivayet etmiştir; hepsi bu isnadladır .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، عن عطاء، عن أبي عبد الرحمن: لا تقولوا: زرعنا ولكن قولوا: حرثنا.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Hammâd, Atâ'dan, o da Ebû Abdirrahmân'dan rivayet etti: “Ziraat ettik (biz bitirdik) demeyiniz, lâkin ektik (tohumu attık) deyiniz.”
وروي عن حُجْر المدَرِيّ أنه كان إذا قرأ: (أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ) وأمثالها يقول: بل أنت يا رب.
Hucr el-Mederî'den rivayet edildiğine göre o, (أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ) ayetini ve benzerlerini okuduğu zaman: “Bilakis Sen [yetiştirirsin] ey Rabbim!” derdi.
وقوله: (لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا) أي: نحن أنبتناه بلطفنا ورحمتنا، وأبقيناه لكم رحمة بكم، ولو نشاء لجعلناه حطامًا، أي: لأيبسناه قبل استوائه واستحصاده، (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ). ثم فسر ذلك بقوله: (إِنَّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) أي: لو جعلناه حطاما لظَلْتُم تفكهون في المقالة، تنوعون كلامكم، فتقولون تارة: (إِنَّا لَمُغْرَمُونَ) أي: لَمُلْقَون.
Ve O'nun: (لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا) kavli; yani: Biz lütfumuz ve rahmetimizle onu bitirdik ve size bir merhamet olarak sizin için baki kıldık. Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık; yani olgunlaşıp hasat edilmeden önce onu kuruturduk. (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ). Sonra bunu şu kavliyle tefsir etti: (إِنَّا لَمُغْرَمُونَ * بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) Yani: Şayet onu kuru bir çöp yapsaydık, lafı çeşitlendirerek şaşkınlık ve teessüfle konuşup dururdunuz; bazen şöyle derdiniz: (إِنَّا لَمُغْرَمُونَ) Yani: Kesinlikle zarara uğratıldık.
وقال مجاهد، وعكرمة: إنا لمولع بنا، وقال قتادة: معذبون. وتاره تقولون: بل نحن محرومون.
Mücâhid ve İkrime: "Doğrusu biz felakete uğratıldık" manasını verdiler. Katâde ise: "Azap edildik" dedi. Bazen de şöyle dersiniz: 'Aksine biz büsbütün mahrum bırakıldık.'
وقال مجاهد أيضا: (إِنَّا لَمُغْرَمُونَ) ملقون للشر، أي: بل نحن مُحَارَفون، قاله قتادة، أي: لا يثبت لنا مال، ولا ينتج لنا ربح.
Mücâhid yine şöyle demiştir: { إِنَّا لَمُغْرَمُونَ } “Şüphesiz biz ziyana uğratıldık” [ifadesi], şerre maruz bırakıldık demektir. Katâde ise şöyle demiştir: "Yani: 'Aksine biz rızkı bağlanmış/talihsiz (muhâraf) kimseleriz.' Yani: 'Elimizde ne bir mal durur, ne de bize bir kâr hasıl olur.'"
وقال مجاهد: (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) أي: مجدودون، يعني: لا حظ لنا.
Mücâhid dedi ki: (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) Yani: Talihsiziz, demek ki hiçbir nasibimiz yok.
قال ابن عباس، ومجاهد: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ): تعجبون. وقال مجاهد أيضًا: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) تفجعون وتحزنون على ما فاتكم من زرعكم.
İbn Abbâs ve Mücâhid: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) Şaşırıp kalırdınız, dediler. Mücâhid ayrıca: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) Ekininizden elinizden çıkan şeylere yanıp üzülürdünüz, demiştir.
وهذا يرجع إلى الأول، وهو التعجب من السبب الذي من أجله أصيبوا في مالهم. وهذا اختيار ابن جرير .
Bu da ilk manaya döner ki o da mallarına gelen musibetin sebebine şaşırmaktır. İbn Cerîr'in tercihi de budur .
وقال عكرمة: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) تلاومون. وقال الحسن، وقتادة، والسدي: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) تندمون. ومعناه إما على ما أنفقتم، أو على ما أسلفتم من الذنوب.
İkrime dedi ki: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) Birbirinizi kınardınız. el-Hasan, Katâde ve es-Süddî ise: (فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ) Pişmanlık duyardınız, demişlerdir. Bunun manası; ya harcadığınız şeylere yahut daha önce işlediğiniz günahlara pişman olmaktır.
قال الكسائي : تفكه من الأضداد، تقول العرب: تفكهت بمعنى تنعمت، وتفكهت بمعنى حزنت.
el-Kisâî şöyle dedi: "Tefekkeh" (تَفَكَّهَ) zıt anlamlı kelimelerdendir. Araplar: Nimetlenip neşelendim manasında "تفكهت" dedikleri gibi, hüzünlendim manasında da "تفكهت" derler.
ثم قال تعالى: (أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ * أَأَنْتُمْ أَنزلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ) يعني: السحاب. قاله ابن عباس، ومجاهد وغير واحد. (أَمْ نَحْنُ الْمُنزلُونَ) يقول: بل نحن المنزلون.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ * أَأَنْتُمْ أَنزلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ) Yani: Buluttan. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve birden çok kişi söylemiştir. (أَمْ نَحْنُ الْمُنزلُونَ) Buyuruyor ki: Bilakis onu indiren biziz.
(لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا) أي: زُعاقًا مُرًّا لا يصلح لشرب ولا زرع، (فَلَوْلا تَشْكُرُونَ) أي: فهلا تشكرون نعمة الله عليكم في إنزاله المطر عليكم عذبًا زلالا! {لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ * يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} [النحل: ١٠، ١١].
(لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا) Yani: Ne içmeye ne de ekin sulamaya elverişli olmayan tuzlu ve acı yapardık. (فَلَوْلا تَشْكُرُونَ) Yani: Yağmuru üzerinize tatlı ve berrak bir su olarak indirmesi hususunda Allah'ın size olan nimetine şükretseniz ya! {لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ * يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} [النحل: ١٠، ١١] “İçecek su ondandır; hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler de onunla biter. O su ile sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar, üzümler ve her türlü meyvelerden bitirir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.” [Nahl: 10-11].
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عثمان بن سعيد بن مرة، حدثنا فُضَيل بن مرزوق، عن جابر، عن أبي جعفر، عن النبي ﷺ: أنه إذا شرب الماء قال: "الحمد لله الذي سقانا عذبًا فراتًا برحمته، ولم يجعله ملحًا أجاجًا بذنوبنا" .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Osmân b. Saîd b. Mürre rivayet etti, bize Fudayl b. Merzûk, Câbir'den, o Ebû Ca‘fer'den, o da Peygamber ﷺ'den rivayet etti ki: Kendisi su içtiğinde şöyle derdi: “Rahmetiyle bize tatlı ve tatlı su içiren, günahlarımız sebebiyle onu tuzlu ve acı kılmayan Allah'a hamdolsun.” .
ثم قال: (أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ) أي: تقدحون من الزناد وتستخرجونها من أصلها.
Sonra şöyle buyurdu: (أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ) Yani: Çakmak taşından çakıp çıkardığınız ve aslından çekip aldığınız [ateşi gördünüz mü?]
(أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ) أي: بل نحن الذين جعلناها مودعة في موضعها، وللعرب شجرتان: إحداهما: المرخ، والأخرى: العَفَار، إذا أخذ منهما غصنان أخضران فحُك أحدهما بالآخر، تناثر من بينهما شرر النار.
(أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ) Yani: Bilakis onu kendi yerinde emanet olarak koyan biziz. Arapların iki ağacı vardır; biri "el-Merh" (المَرْخ), diğeri "el-Afâr" (العَفَار)dır. Bunlardan iki yeşil dal alınıp biri diğerine sürtüldüğünde, aralarından ateş kıvılcımları saçılır.
وقوله: (نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً) قال مجاهد، وقتادة: أي تُذَكّر النارَ الكبرى.
Ve O'nun: (نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً) kavli hakkında Mücâhid ve Katâde şöyle dediler: Yani büyük ateşi (cehennemi) hatırlatıcı [kıldık].
قال قتادة: ذكر لنا رسول الله ﷺ قال: "يا قوم، ناركم هذه التي توقدون جزء من سبعين جزءًا من نار جهنم". قالوا: يا رسول الله إن كانت لكافية! قال: "قد ضُربت بالماء ضربتين -أو: مرتين-حتى يستنفع بها بنو آدم ويدنوا منها".
Katâde şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize zikredip şöyle buyurdu: «Ey kavmim! Yaktığınız şu ateşiniz, cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür.» Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! [Azap için] o bile elbette yeterliydi!" dediler. Şöyle buyurdu: «Âdemoğulları ondan faydalansın ve ona yaklaşabilsinler diye [o ateş] iki defa -yahut iki kez- suya vuruldu [su ile harareti dindirildi].»
وهذا الذي أرسله قتادة رواه الإمام أحمد في مسنده، فقال:
Katâde'nin bu mürsel olarak naklettiği rivayeti İmam Ahmed Müsned'inde rivayet edip şöyle demiştir:
حدثنا سفيان، عن أبي الزِّناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ: "إن ناركم هذه جزء من سبعين جزءًا من نار جهنم، وضربت بالبحر مرتين، ولولا ذلك ما جعل الله فيها منفعة لأحد" .
Bize Süfyân, Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A‘rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber ﷺ'den rivayet etti: “Şu ateşiniz cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür. Denizle iki defa yıkanıp söndürüldü; şayet böyle olmasaydı Allah onda hiç kimse için bir fayda kılmazdı.” .
وقال الإمام مالك، عن أبي الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "نار بني آدم التي يوقدون جزء من سبعين جزءًا من نار جهنم". فقالوا: يا رسول الله إن كانت لكافية فقال: "إنها فضلت عليها بتسعة وستين جزءًا".
İmam Mâlik, Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A‘rec'den, o Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Âdemoğlunun yaktığı ateş, cehennem ateşinin yetmiş cüzünden bir cüzdür.” Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, doğrusu o yeterliydi!' Buyurdu ki: “O, buna altmış dokuz cüz daha üstün kılındı.”
رواه البخاري من حديث مالك، ومسلم، من حديث أبي الزناد ، ورواه مسلم، من حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن همام، عن أبي هريرة، به . وفي لفظ: "والذي نفسي بيده، لقد فُضِّلَت عليها بتسعة وستين جزءًا كلهن مثل حرها".
Bunu Buhârî Mâlik'in hadisinden, Müslim ise Ebu'z-Zinâd'ın hadisinden rivayet etmiştir . Müslim ayrıca bunu Abdürrezzâk'ın hadisinden, Ma‘mer'den, Hemmâm'dan, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir . Bir lafızda şöyle geçmektedir: “Nefsim elinde olan Zât'a yemin ederim ki, o buna altmış dokuz cüz üstün kılındı; onların her biri bunun harareti gibidir.”
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن عمرو الخلال، حدثنا إبراهيم بن المنذر الحزامي، حدثنا مَعْن بن عيسى القزاز، عن مالك، عن عمه أبي السهيل، عن أبيه، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أتدرون ما مثل ناركم هذه من نار جهنم؟ لهي أشد سوادًا من [دخان] ناركم هذه بسبعين ضعفًا" .
Ebu'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Amr el-Hallâl rivayet etti, bize İbrâhîm b. el-Münzir el-Hizâmî rivayet etti, bize Ma‘n b. Îsâ el-Kazzâz, Mâlik'ten, o amcası Ebû Süheyl'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Şu ateşinizin cehennem ateşine nispetle misalini bilir misiniz? O, şu ateşinizin [dumanından] yetmiş kat daha siyahtır.” .
قال الضياء المقدسي: وقد رواه ابن مصعب عن مالك، ولم يرفعه، وهو عندي على شرط الصحيح.
ed-Dıyâ el-Makdisî dedi ki: Bunu İbn Mus‘ab da Mâlik'ten rivayet etmiş ve merfû kılmamıştır (mevkuf bırakmıştır); bana göre bu hadis Sahih'in şartı üzeredir.
وقوله: (وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ) قال ابن عباس، ومجاهد، وقتادة، والضحاك، والنضر بن عربي: معنى (لِلْمُقْوِينَ) المسافرين، واختاره ابن جرير، وقال: ومنه قولهم: "أقوت الدار إذا رحل أهلها".
Ve O'nun: (وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ) kavli hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk ve en-Nadr b. Arabî şöyle dediler: (لِلْمُقْوِينَ) ifadesinin manası; yolcular demektir. İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Arapların "Ev halkı göçüp gittiğinde ev ıssız ve boş kaldı" anlamındaki 'أقوت الدار' sözü de bundandır.
وقال غيره: القيّ والقَوَاء: القفر الخالي البعيد من العمران.
Başkası da şöyle demiştir: el-Kıyy (القِيّ) ve el-Kavâ (القَوَاء); yerleşim yerlerinden uzak, boş ve ıssız çöl demektir.
وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: المقوي هنا الجائع.
Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslen dedi ki: Buradaki "el-Mukvî" (المقوي) aç kimsedir.
وقال ليث ابن أبي سليم، عن مجاهد: (وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ) للحاضر والمسافر، لكل طعام لا يصلحه إلا النار. وكذا روى سفيان، عن جابر الجعفي، عن مجاهد.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den nakletti: (وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ) Yerleşik olan için de yolcu için de, ancak ateşle pişen her yemek için [fayda kıldık]. Süfyân da Câbir el-Cu‘fî'den, o da Mücâhid'den böyle rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد قوله: (لِلْمُقْوِينَ) المستمتعين، الناس أجمعين. وكذا ذكر عن عكرمة.
İbn Ebî Necîh'in Mücâhid'den naklettiğine göre, o: { لِلْمُقْوِينَ } “(Ateşten) faydalananlar, bütün insanlardır” demiştir. İkrime'den de bu şekilde nakledilmiştir.
وهذا التفسير أعم من غيره، فإن الحاضر والبادي من غني وفقير الكل محتاجون للطبخ والاصطلاء والإضاءة وغير ذلك من المنافع. ثم من لطف الله تعالى أن أودعها في الأحجار، وخالص الحديد بحيث يتمكن المسافر من حمل ذلك في متاعه وبين ثيابه، فإذا احتاج إلى ذلك في منزله أخرج زنده وأورى، وأوقد ناره فأطبخ بها واصطلى، واشتوى واستأنس بها، وانتفع بها سائر الانتفاعات. فلهذا أفرد المسافرون وإن كان ذلك عامًّا في حق الناس كلهم. وقد يستدل له بما رواه الإمام أحمد وأبو داود من حديث أبي خِدَاش حَبَّان بن زَيد الشَّرعَبي الشَّامي، عن رجل من المهاجرين من قَرَن، أن رسول الله ﷺ قال: "المسلمون شركاء في ثلاثة: النار والكلأ والماء" .
Bu tefsir diğerlerinden daha kapsamlıdır; zira yerleşik olan da çölde yaşayan da, zengin de fakir de hepsi yemek pişirmeye, ısınmaya, aydınlanmaya ve diğer faydalara muhtaçtır. Sonra Allah Teâlâ'nın bir lütfudur ki yolcunun bunu eşyaları arasında ve elbiselerinin içinde taşıyabileceği şekilde onu taşlara ve saf demire emanet etmiştir; böylece konakladığı yerde buna ihtiyaç duyduğunda çakmağını çıkarıp çakar, ateşini yakar, onunla yemek pişirir, ısınır, etini kızartır, onunla ünsiyet bulur ve diğer bütün faydalarından istifade eder. Bütün insanlar hakkında genel olmakla birlikte yolcuların ayrıca zikredilmesi bundandır. İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd'un Ebû Hıdâş Habbân b. Zeyd eş-Şer‘abî eş-Şâmî'den, onun da Karan kabilesinden muhacir bir adamdan naklettiği şu hadis buna delil getirilebilir; Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Müslümanlar üç şeyde ortaktırlar: Ateş, otlak ve su.” .
وروى ابن ماجه بإسناد جيد عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "ثلاثٌ لا يُمْنَعْنَ: الماء والكلأ والنار" .
İbn Mâce iyi bir isnadla Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Üç şey menedilmez (yasaklanamaz): Su, otlak ve ateş.” .
وله من حديث ابن عباس مرفوعًا مثل هذا وزيادة: "وثمنه حرام" . ولكن في إسناده "عبد الله بن خِرَاش بن حَوْشب" وهو ضعيف، والله أعلم.
Onun İbn Abbâs'tan merfû olarak naklettiği bir rivayette de bunun bir benzeri ve şu ilave vardır: "Onun ücreti/bedeli de haramdır." Fakat isnadında "Abdullah b. Hırâş b. Havşeb" vardır ki o zayıftır; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) أي: الذي بقدرته خلق هذه الأشياء المختلفة المتضادة الماء العذب الزلال البارد، ولو شاء لجعله ملحًا أجاجًا كالبحار المغرقة. وخلق النار المحرقة، وجعل ذلك مصلحة للعباد، وجعل هذه منفعة لهم في معاش دنياهم، وزاجرًا لهم في المعاد.
O'nun: (فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ) kavli; yani kudretiyle bu farklı ve zıt şeyleri yaratan [O yüce Rabbini tesbih et]. O tatlı, berrak ve soğuk suyu yarattı; dileseydi onu boğucu denizler gibi tuzlu ve acı kılardı. Ve yakıcı ateşi yarattı; bunu kullar için bir maslahat kıldı, dünyadaki geçimlerinde onlara bir fayda ve ahirette de onlar için bir caydırıcı yaptı.
{فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦)}.
{فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦)} “Yıldızların yerlerine (battıkları veya doğdukları yerlere) yemin ederim ki—ki bilseniz, bu gerçekten büyük bir yemindir—”
قال جُوَيبر، عن الضحاك: إن الله لا يقسم بشيء من خلقه، ولكنه استفتاح يستفتح به كلامه.
Cüveybir, ed-Dahhâk'tan rivayet etti: "Allah, yarattıklarından hiçbir şeye yemin etmez; fakat bu, kelamına kendisiyle başladığı bir istiftâhtır (söze başlama ifadesidir)."
وهذا القول ضعيف. والذي عليه الجمهور أنه قسم من الله ﷿، يقسم بما شاء من خلقه، وهو دليل على عظمته. ثم قال بعض المفسرين: "لا" هاهنا زائدة، وتقديره: أقسم بمواقع النجوم. ورواه ابن جرير، عن سعيد بن جُبَيْر. ويكون جوابه: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ}.
Bu görüş zayıftır. Cumhurun benimsediği görüş ise bunun Allah celle celâluhu'dan bir yemin olduğudur; O yarattıklarından dilediğine yemin eder ve bu da O'nun azametinin bir delilidir. Sonra bazı müfessirler dediler ki: Buradaki "lâ" (لا) zaidedir, takdiri ise: "Yıldızların yerlerine yemin ederim" şeklindedir. Bunu İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir. Yeminin cevabı ise: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ} “Şüphesiz o, çok şerefli bir Kur'an'dır” [ayetidir].
وقال آخرون: ليست "لا" زائدة لا معنى لها، بل يؤتى بها في أول القسم إذا كان مقسمًا به على منفي، كقول عائشة ﵂: "لا والله ما مست يد رسول الله ﷺ يد امرأة قط" وهكذا هاهنا تقدير الكلام: "لا أقسم بمواقع النجوم ليس الأمر كما زعمتم في القرآن أنه سحر أو كهانة، بل هو قرآن كريم".
Başkaları ise şöyle demiştir: 'Lâ' (لا), anlamsız bir zaid (fazlalık) değildir; aksine olumsuz kılınan bir durum üzerine yemin edildiğinde yeminin başında getirilir. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ'nın: « لا والله ما مست يد رسول الله ﷺ يد امرأة قط » «Hayır, vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eli hiçbir kadının eline asla değmemiştir» sözü böyledir. İşte burada da sözün takdiri şöyledir: 'Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki durum Kur'an hakkında iddia ettiğiniz gibi bir büyü veya kehânet değildir; bilakis o, pek şerefli bir Kur'an'dır.'
وقال ابن جرير: وقال بعض أهل العربية: معنى قوله: (فَلا أُقْسِمُ) فليس الأمر كما تقولون، ثم استأنف القسم بعد فقيل: أقسم.
İbn Cerîr dedi ki: Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: (فَلا أُقْسِمُ) sözünün manası; "İş sizin dediğiniz gibi değildir" demektir; sonra yemine yeniden başlanmış ve "Yemin ederim" denilmiştir.
واختلفوا في معنى قوله: (بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ)، فقال حكيم بن جُبَيْر، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس يعني: نجوم القرآن؛ فإنه نزل جملة ليلة القدر من السماء العليا إلى السماء الدنيا، ثم نزل مُفَرَّقًا في السنين بعد. ثم قرأ ابن عباس هذه الآية.
(بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) kavlinin manası hakkında ihtilaf ettiler. Hakîm b. Cübeyr, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Bununla Kur'an'ın parça parça indirilişi kastedilmektedir; zira o Kadir gecesinde en yüce semadan dünya semasına toptan indirildi, daha sonraki yıllarda ise kısım kısım indirildi. Sonra İbn Abbâs bu ayeti okudu.
وقال الضحاك عن ابن عباس: نزل القرآن جملة من عند الله من اللوح المحفوظ إلى السَّفَرة الكرام الكاتبين في السماء الدنيا، فنجَّمَته السَّفرة على جبريل عشرين ليلة، ونجمه جبريل على محمد ﷺ عشرين سنة، فهو قوله: (فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) نجوم القرآن.
ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: Kur'an Allah katından Levh-i Mahfuz'dan dünya semasındaki şerefli ve kâtip sefereye (meleklere) toptan indi; sefere onu Cebrâil'e yirmi gecede parça parça indirdi; Cebrâil de onu Muhammed ﷺ'e yirmi senede parça parça indirdi. İşte O'nun: (فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) kavli [budur ki] Kur'an'ın parça parça inişleridir.
وكذا قال عِكْرِمَة، ومجاهد، والسُّدِّيّ، وأبو حَزْرَة.
İkrime, Mücâhid, es-Süddî ve Ebû Hazre de böyle demiştir.
وقال مجاهد أيضًا: (بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) في السماء، ويقال: مطالعها ومشارقها. وكذا قال الحسن، وقتادة، وهو اختيار ابن جرير. وعن قتادة: مواقعها: منازلها. وعن الحسن أيضًا: أن المراد بذلك انتثارها يوم القيامة. وقال الضحاك: (فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) يعني بذلك: الأنواء التي كان أهل الجاهلية إذا مُطِروا، قالوا: مطرنا بنوء كذا وكذا.
Mücâhid ayrıca şöyle demiştir: (بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) Gökyüzündedir; doğuş yerleri ve doğdukları vakitler olduğu da söylenmiştir. el-Hasan ve Katâde de böyle demiştir ki bu İbn Cerîr'in tercihidir. Katâde'den: "Onların mevkileri menzilleridir" [dediği nakledilmiştir]. el-Hasan'dan da bununla kıyamet gününde yıldızların dökülüp saçılmasının kastedildiği rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk ise: (فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ) bununla Câhiliye ehlinin yağmur yağdığında "Bize falan ve filan yıldızın batışı/doğuşu (nev') sebebiyle yağmur yağdırıldı" dedikleri envâyı (yıldızların doğuş ve batış vakitlerini) kastetmiştir, demiştir.
وقوله: (وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ) أي: وإن هذا القسم الذي أقسمت به لقسم عظيم، لو تعلمون عظمته لعظمتم المقسم به عليه،
O'nun: (وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ) kavli; yani "Yemin ettiğim bu yemin şüphesiz büyük bir yemindir; şayet onun büyüklüğünü bilseydiniz , üzerine yemin edilen şeyi de yüceltirdiniz,"
{إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠) أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢)}.
{إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٠) أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢)} “Şüphesiz o, korunmuş bir kitapta bulunan çok şerefli bir Kur'an'dır. Ona ancak tertemiz olanlar dokunabilir. Âlemlerin Rabbinden indirilmiştir. Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz? Ve rızkınızı (şükrünüzü) yalanlamaktan ibaret mi kılıyorsunuz?”
(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ) أي: إن هذا القرآن الذي نزل على محمد لكتاب عظيم. (فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ) أي: معظّم في كتاب معظم محفوظ موقر.
(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ) Yani: Muhammed'e indirilen bu Kur'an, şüphesiz yüce bir kitaptır. (فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ) Yani: Yüceltilmiş, korunmuş ve hürmet gösterilen büyük bir kitaptadır.
قال ابن جرير: حدثني إسماعيل بن موسى ، أخبرنا شريك، عن حكيم -هو ابن جبير-عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) قال: الكتاب الذي في السماء.
İbn Cerîr dedi ki: Bana İsmâil b. Mûsâ rivayet etti, bize Şerîk, Hakîm'den -ki o İbn Cübeyr'dir-, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) "Gökteki kitaptır" dedi.
وقال العَوْفِيّ، عن ابن عباس: ([لا يَمَسُّهُ] إِلا الْمُطَهَّرُونَ) يعني: الملائكة. وكذا قال أنس، ومجاهد، وعِكْرِمَة، وسعيد بن جُبَيْر، والضحاك، وأبو الشعثاء جابر بن زيد، وأبو نَهِيك، والسُّدِّيّ، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغيرهم.
el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: ([لا يَمَسُّهُ] إِلا الْمُطَهَّرُونَ) Yani meleklerdir. Enes, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk, Ebû'ş-Şa‘sâ Câbir b. Zeyd, Ebû Nehîk, es-Süddî, Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem ve başkaları da böyle demiştir.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن عبد الأعلى، حدثنا ابن ثور، حدثنا معمر، عن قتادة: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) قال: لا يمسه عند الله إلا المطهرون، فأما في الدنيا فإنه يمسه المجوسي النجس، والمنافق الرجس. وقال: وهي في قراءة ابن مسعود: (مَا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ).
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Abdila‘lâ rivayet etti, bize İbn Sevr rivayet etti, bize Ma‘mer, Katâde'den rivayet etti: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) Şöyle dedi: "Allah katında ona ancak tertemiz kılınmış olanlar dokunur; dünyada ise ona necis Mecûsî de pislik münafık da dokunur." Dedi ki: Bu ayet İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: (مَا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) şeklindedir.
وقال أبو العالية: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) ليس أنتم أصحاب الذنوب.
Ebû'l-Âliye dedi ki: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) "Günahkârlar olan sizler değilsiniz."
وقال ابن زيد: زَعَمت كفار قريش أن هذا القرآن تنزلت به الشياطين، فأخبر الله تعالى أنه لا يمسه إلا المطهرون كما قال: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} [الشعراء: ٢١٠ - ٢١٢].
İbn Zeyd şöyle dedi: Kureyş kâfirleri bu Kur'an'ı şeytanların indirdiğini iddia ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, ona ancak tertemiz kılınmış olanların dokunacağını haber verdi; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır.” [Şuarâ: 210-212].
وهذا القول قول جيد، وهو لا يخرج عن الأقوال التي قبله.
Bu görüş güzel bir görüştür ve kendisinden önceki görüşlerin dışına çıkmaz.
وقال الفراء: لا يجد طعمه ونفعه إلا من آمن به.
el-Ferrâ dedi ki: "Onun tadını ve faydasını ancak ona iman eden kimse bulur."
وقال آخرون: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) أي: من الجنابة والحدث. قالوا: ولفظ الآية خبر ومعناها الطلب، قالوا: والمراد بالقرآن هاهنا المصحف، كما روى مسلم، عن ابن عمر: أن رسول الله ﷺ نهى أن يسافر بالقرآن إلى أرض العدو، مخافة أن يناله العدو . واحتجوا في ذلك بما رواه الإمام مالك في موطئه، عن عبد الله بن أبي بكر بن محمد بن عمرو بن حَزم: أن في الكتاب الذي كتبه رسول الله ﷺ لعمرو بن حزم: ألا يمس القرآن إلا طاهر . وروى أبو داود في المراسيل، من حديث الزهري قال: قرأت في صحيفة عند أبي بكر بن محمد بن عمرو بن حزم: أن رسول الله ﷺ قال: "ولا يمس القرآن إلا طاهر" .
Başkaları da şöyle demiştir: (لا يَمَسُّهُ إِلا الْمُطَهَّرُونَ) Yani: Cünüplükten ve abdestsizlikten [temizlenenler dokunur]. Dediler ki: Ayetin lafzı haber, manası ise taleptir (emirdir). Dediler ki: Buradaki Kur'an'dan murad mushaftır; nitekim Müslim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ, düşmanın eline geçmesi korkusuyla Kur'an ile düşman toprağına yolculuk edilmesini yasaklamıştır . Onlar bu hususta İmam Mâlik'in Muvatta'ında Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan naklettiği şu rivayeti delil getirdiler: Resûlullah ﷺ'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta "Kur'an'a ancak temiz olan dokunsun" [ifadesi] yer almaktaydı . Ebû Dâvûd da el-Merâsîl'de ez-Zührî hadisinden rivayet etti; dedi ki: Ebû Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'ın yanındaki bir sayfada Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu okudum: "Kur'an'a ancak temiz olan dokunsun." .
وهذه وِجَادةٌ جيدة. قد قرأها الزهري وغيره، ومثل هذا ينبغي الأخذ به. وقد أسنده الدارقطني عن عمرو بن حزم، وعبد الله بن عمر، وعثمان بن أبي العاص، وفي إسناد كل منها نظر ، والله أعلم.
Bu güzel bir vicâdedir (yazılı metin bulma yoluyla yapılan rivayettir). ez-Zührî ve başkaları bunu okumuştur ve böylesiyle amel edilmesi gerekir. Dârekutnî bunu Amr b. Hazm, Abdullah b. Ömer ve Osmân b. Ebi'l-Âs'tan müsned olarak rivayet etmiştir; ancak bunların her birinin isnadında tenkit vardır; en doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (تَنزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) أي: هذا القرآن منزل من [الله] رب العالمين، وليس هو كما يقولون: إنه سحر، أو كهانة، أو شِعر، بل هو الحق الذي لا مِرْية فيه، وليس وراءه حق نافع.
O'nun: (تَنزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) kavli; yani bu Kur'an, âlemlerin Rabbi [olan Allah] katından indirilmiştir. Onların dediği gibi büyü, kâhinlik veya şiir değildir; aksine kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan haktır ve onun ötesinde faydalı bir hak yoktur.
وقوله: (أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ) قال العَوْفِيّ، عن ابن عباس: أي مكذبون غير مصدقين. وكذا قال الضحاك، وأبو حَزْرَة، والسُّدِّيّ.
O'nun: (أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ) kavli hakkında el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: "Yani yalanlayanlar ve tasdik etmeyenlersiniz." ed-Dahhâk, Ebû Hazre ve es-Süddî de böyle demiştir.
وقال مجاهد: (مُدْهِنُونَ) أي: تريدون أن تمالئوهم فيه وتركنوا إليهم.
Mücâhid dedi ki: (مُدْهِنُونَ) "Yani bu hususta onlarla uzlaşmak ve onlara meyletmek mi istiyorsunuz?"
(وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) قال بعضهم: يعني: وتجعلون رزقكم بمعنى شكركم أنكم تكذبون، أي: تكذبون بدل الشكر.
(وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) Bazıları şöyle demiştir: Yani rızkınızı -şükrünüz manasında- yalanlamanız kılmaktasınız; yani şükrün yerine yalanlamaktasınız.
وقد روي عن علي، وابن عباس أنهما قرآها: "وتجعلون شكركم أنكم تكذبون" كما سيأتي.
Ali ve İbn Abbâs'tan bu ayeti, ileride geleceği üzere: "Ve şükrünüzü yalanlamanız kılıyorsunuz" şeklinde okudukları rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: وقد ذكر عن الهيثم بن عدي: أن من لغة أزد شَنوءةَ: ما رزق فلان بمعنى: ما شكر فلان.
İbn Cerîr dedi ki: Heysem b. Adî'den şöyle zikredilmiştir: Ezd Şenûe kabilesinin lehçesinde "Falan kimse rızıklandırdı" ifadesi, "Falan kimse şükretti" manasındadır.
وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين بن محمد، حدثنا إسرائيل، عن عبد الأعلى، عن أبي
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hüseyin b. Muhammed rivayet etti, bize İsrâîl, Abdülâlâ'dan, o da Ebû
عبد الرحمن، عن علي، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ)، يقول: "شكركم (أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ)، تقولون: مطرنا بِنَوء كذا وكذا، بنجم كذا وكذا" .
Abdirrahmân'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah ﷺ: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ) buyurarak: "Şükrünüzü, (أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) [kılıyorsunuz; şöyle ki] sizler: Bize falan ve filan nev' ile, falan ve filan yıldızla yağmur yağdırıldı diyorsunuz" dedi .
وهكذا رواه ابن أبي حاتم، عن أبيه، عن مُخَوَّل بن إبراهيم النهدي -وابن جرير، عن محمد بن المثنى، عن عبيد الله بن موسى، وعن يعقوب بن إبراهيم، عن يحيى بن أبي بُكَيْر، ثلاثتهم عن إسرائيل، به مرفوعًا . وكذا رواه الترمذي، عن أحمد بن مَنِيع، عن حسين بن محمد -وهو المروزي-به. وقال: "حسن غريب". وقد رواه سفيان، عن عبد الأعلى، ولم يرفعه .
İbn Ebî Hâtim babasından, o Muhavvel b. İbrâhîm en-Nehdî'den; İbn Cerîr de Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Ubeydullah b. Mûsâ'dan, ayrıca Ya‘kûb b. İbrâhîm'den, o Yahyâ b. Ebî Bükeyr'den olmak üzere her üçü İsrâil'den bu isnadla merfû olarak böyle rivayet etmişlerdir . Tirmizî de Ahmed b. Menî‘den, o Hüseyin b. Muhammed'den -ki o el-Mervezî'dir- bu isnadla böyle rivayet etmiş ve: "Hasen garibdir" demiştir. Süfyân ise bunu Abdüla‘lâ'dan rivayet etmiş ve merfû kılmamıştır (mevkuf bırakmıştır) .
وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن أبي بشر، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: ما مُطِرَ قوم قط إلا أصبح بعضهم كافرًا يقولون: مُطِرْنَا بنوء كذا وكذا. وقرأ ابن عباس: "وتجعلون شكركم أنكم تكذبون".
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti, bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "Bir kavme yağmur yağmayagörsün, mutlaka içlerinden bazıları kâfir olarak sabahlar da: 'Bize falan ve filan nev' ile yağmur yağdırıldı' derler." İbn Abbâs: "Ve şükrünüzü yalanlamanız kılıyorsunuz" şeklinde okudu.
وهذا إسناد صحيح إلى ابن عباس.
Bu, İbn Abbâs'a sahih bir isnaddır.
وقال مالك في الموطأ، عن صالح بن كيْسَان، عن عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، عن زيد بن خالد الجُهَنّي أنه قال: صلى بنا رسول الله ﷺ صلاة الصبح بالحديبية في أثر سماء كانت من الليل، فلما انصرف أقبل على الناس فقال: "هل تدرون ماذا قال ربكم؟ " قالوا: الله ورسوله أعلم. "قال: أصبح من عبادي مؤمن بي وكافر، فأما من قال: مطرنا بفضل الله ورحمته، فذلك مؤمن بي كافر بالكواكب. وأما من قال: مطرنا بنوء كذا وكذا. فذلك كافر بي مؤمن بالكواكب".
Mâlik Muvatta'da Sâlih b. Keysân'dan, o Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes‘ûd'dan, o da Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ Hudeybiye'de geceleyin yağan yağmurun peşinden bize sabah namazını kıldırdı. Namazı bitirince insanlara yöneldi ve: "Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?" dedi. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. "Buyurdu ki: Kullarımdan bana iman eden de oldu, kâfir olan da. 'Allah'ın lütfu ve rahmetiyle bize yağmur yağdırıldı' diyen kimse bana iman etmiş, yıldızları inkâr etmiştir. 'Bize falan ve filan yıldızın batışı/doğuşuyla yağmur yağdırıldı' diyen kimse ise beni inkâr etmiş, yıldızlara iman etmiştir" buyurdu.
أخرجاه في الصحيحين، وأبو داود، والنسائي، كلهم من حديث مالك، به .
Bu hadisi Sahîhayn'da [Buhârî ve Müslim], Ebû Dâvûd ve Nesâî; hepsi Mâlik'in hadisinden bu isnadla tahric etmişlerdir .
وقال مسلم: حدثنا محمد بن سلمة المرادي، وعَمْرو بن سَوّاد، حدثنا عبد الله بن وهب، عن عمرو بن الحارث؛ أن أبا يونس حَدَّثه، عن أبي هريرة، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "ما أنزل الله من السماء من بركة إلا أصبح فريق من الناس بها كافرين، ينزل الغيث، فيقولون: بكوكب كذا وكذا".
Müslim dedi ki: Bize Muhammed b. Seleme el-Murâdî ve Amr b. Sevvâd rivayet etti, bize Abdullah b. Vehb, Amr b. el-Hâris'ten rivayet etti; ona Ebû Yûnus rivayet etmiş, o Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah ﷺ'den nakletmiştir ki şöyle buyurmuştur: "Allah gökten ne zaman bir bereket indirse, mutlaka insanlardan bir grup onu inkâr ederek sabahlar. Yağmur iner de onlar: 'Falan ve filan yıldız sebebiyle [yağdı]' derler."
تَفَرَّد به مسلم من هذا الوجه .
Müslim bu vecihten [bu rivayetle] teferrüd etmiştir (tek kalmıştır) .
وقال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا سفيان، عن محمد بن إسحاق، عن محمد بن إبراهيم بن الحارث التيمي، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله لَيُصْبِحُ القومَ بالنعمة أو يُمسيهم بها فيصبح بها قوم كافرين يقولون: مُطِرنا بنوء كذا وكذا".
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus rivayet etti, bize Süfyân, Muhammed b. İshâk'tan, [o] Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî'den, [o] Ebû Seleme'den, [o da] Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bir topluluğu bir nimetle sabahlatır veya onu bir nimetle akşamlatır da bir topluluk bunu inkâr ederek sabahlar ve: “Bize falan ve filan nev’ (yıldızın batışı/doğuşu) sebebiyle yağmur yağdırıldı” derler.»
قال محمد -هو ابن إبراهيم-: فذكرت هذا الحديث لسعيد بن المسيب، فقال: ونحن قد سمعنا من أبي هُرَيرة، وقد أخبرني من شهد عمر بن الخطاب، ﵁، وهو يستسقي، فلما استسقى التفت إلى العباس فقال: يا عباس، يا عم رسول الله، كم بقى من نوء الثريا؟ فقال: العلماء يزعمون أنها تعترض في الأفق بعد سقوطها سبعًا. قال: فما مضت سابعة حتى مُطِروا .
Muhammed -ki o İbn İbrâhîm'dir- dedi ki: Ben bu hadisi Saîd b. el-Müseyyeb'e zikrettim, o da şöyle dedi: Biz de bunu Ebû Hüreyre'den işitmiştik. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh yağmur duası yaparken yanında hazır bulunan kimse bana haber verdi ki o, yağmur duası edince Abbâs'a dönüp: "Ey Abbâs! Ey Resûlullah'ın amcası! Süreyyâ yıldızının nev'inden ne kadar kaldı?" dedi. O da: "Âlimler, onun batışından sonra ufukta yedi [gün] boyunca enlemesine uzandığını iddia ederler" dedi. Dedi ki: Yedinci gün geçmeden onlara yağmur yağdırıldı .
وهذا مَحمول على السؤال عن الوقت الذي أجرى الله فيه العادة بإنزال المطر، لا أن ذلك النوء يؤثر بنفسه في نزول المطر؛ فإن هذا هو المنهي عن اعتقاده. وقد تقدم شيء من هذه الأحاديث عند قوله: {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا} [فاطر: ٢].
Bu [soru], Allah'ın yağmuru indirmeyi adet kıldığı vakti sormaya hamledilir; yoksa o nev'in (yıldız doğuş/batışının) yağmurun yağmasında bizzat etkili olduğu anlamına gelmez; zira inanılması yasaklanan husus budur. Bu hadislerden bir kısmı daha önce: {مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا} [فاطر: ٢] “Allah insanlar için her ne rahmet açarsa, artık onu tutacak yoktur” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وقال ابن جرير: حدثني يونس، أخبرنا سفيان، عن إسماعيل بن أمية -أحسبه أو غيره-أن رسول الله ﷺ سمع رجلا -ومطروا-يقول: مُطِرنا ببعض عَشَانين الأسد. فقال: "كذبت! بل هو رزق الله" .
İbn Cerîr dedi ki: Bana Yûnus rivayet etti, bize Süfyân, İsmâil b. Ümeyye'den -öyle sanıyorum veya başkasından- haber verdi ki: Resûlullah ﷺ -onlara yağmur yağdığında- bir adamın: "Bize Esed burcunun bazı aşânîni (yıldızları/yağmurları) ile yağmur yağdırıldı" dediğini işitti. Bunun üzerine: "Yalan söyledin! Bilakis o, Allah'ın rızkıdır" buyurdu .
ثم قال ابن جرير: حدثني أبو صالح الصراري، حدثنا أبو جابر محمد بن عبد الملك الأزدي ، حدثنا جعفر بن الزبير، عن القاسم، عن أبي أمامة، عن النبي ﷺ قال: "ما مُطِر قوم من ليلة إلا أصبح قوم بها كافرين" . ثم قال: " (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ)، يقول قائل: مُطِرنا بنجم كذا وكذا" .
Sonra İbn Cerîr dedi ki: Bana Ebû Sâlih es-Sırârî rivayet etti, bize Ebû Câbir Muhammed b. Abdilmelik el-Ezdî rivayet etti, bize Ca‘fer b. ez-Zübeyr, el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den, o da Peygamber ﷺ'den rivayet etti; şöyle buyurdu: "Bir kavme bir gece yağmur yağmayagörsün, mutlaka bir topluluk onunla kâfir olarak sabahlar." . Sonra: "(وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) [Yani] bir söyleyen: 'Bize falan ve filan yıldız ile yağmur yağdırıldı' der" buyurdu .
وفي حديث عن أبي سعيد مرفوعًا: "لو قُحِطَ الناس سبع سنين ثم مطروا لقالوا: مطرنا بنوء المِجْدَح" .
Ebû Saîd'den gelen merfû bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: "İnsanlar yedi yıl kuraklık çekseler, sonra kendilerine yağmur yağdırılsa mutlaka: 'Bize Micdah yıldızının nev'i ile yağmur yağdırıldı' derlerdi." .
وقال مجاهد: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) قال: قولهم في الأنواء: مُطِرنا بنوء كذا، وبنوء كذا، يقول: قولوا: هو من عند الله، وهو رزقه. وهكذا قال الضحاك وغير واحد.
Mücâhid: (وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ) kavli hakkında dedi ki: "Onların envâ hakkındaki: 'Bize falan nev' ile, filan nev' ile yağmur yağdırıldı' sözleridir. O şöyle buyuruyor: 'O Allah katındandır ve O'nun rızkıdır' deyiniz." ed-Dahhâk ve pek çok kimse de böyle demiştir.
وقال قتادة: أما الحسن فكان يقول: بئس ما أخذ قوم لأنفسهم، لم يرزقوا من كتاب الله إلا التكذيب. فمعنى قول الحسن هذا: وتجعلون حظكم من كتاب الله أنكم تكذبون به؛ ولهذا قال قبله: (أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ * وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ)
Katâde dedi ki: el-Hasan şöyle derdi: "Bir topluluğun kendisi için aldığı pay ne kötüdür; Allah'ın Kitabı'ndan yalanlamaktan başka bir şey nasiplenmediler!" el-Hasan'ın bu sözünün manası şudur: "Siz Allah'ın Kitabı'ndan nasibinizi onu yalanlamaktan ibaret kılıyorsunuz." Nitekim bundan önce şöyle buyurmuştur: (أَفَبِهَذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ * وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ)
{فَلَوْلا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لا تُبْصِرُونَ (٨٥) فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧)}.
{فَلَوْلا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لا تُبْصِرُونَ (٨٥) فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٨٧)} “Hele can boğaza dayandığı zaman—ki o vakit siz bakıp durursunuz. Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz. Eğer hesaba çekilmeyecek (ve cezalandırılmayacak) iseniz—eğer doğru sözlüler iseniz o canı geri çevirsenize!”
يقول تعالى: (فَلَوْلا إِذَا بَلَغَتِ) أي: الروح (الْحُلْقُومَ) أي: الحلق، وذلك حين الاحتضار
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ } “Hele [can] ulaştığı zaman” yani ruh; { الْحُلْقُومَ } “boğaza” yani boğaza [dayandığı zaman]. Bu da can çekişme vaktidir.
كما قال: {كَلا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ * وَقِيلَ مَنْ رَاقٍ * وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ * وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ} [القيامة: ٢٦، ٣٠]؛ ولهذا قال هاهنا: (وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ) أي: إلى المحتضر وما يُكابده من سكرات الموت.
Nitekim şöyle buyurmuştur: {كَلا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ * وَقِيلَ مَنْ رَاقٍ * وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ * وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ * إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ} [القيامة: ٢٦، ٣٠] “Hayır! Can köprücük kemiklerine dayandığı, 'Kim tedavi edip kurtaracak?' denildiği, (can çekişen de) bunun gerçekten ayrılık olduğunu anladığı ve bacak bacağa dolaştığı zaman; işte o gün sevk ediliş ancak Rabbinedir!”; bundan dolayı burada: (وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ) yani can çekişene ve onun ölüm sekeratından çektiği ızdıraba [bakıp durursunuz] buyurmuştur.
(وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ) أي: بملائكتنا (وَلَكِنْ لا تُبْصِرُونَ) أي: ولكن لا ترونهم. كما قال في الآية الأخرى: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ * ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} [الأنعام: ٦١، ٦٢].
(وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ) Yani meleklerimizle; (وَلَكِنْ لا تُبْصِرُونَ) yani fakat siz onları görmezsiniz. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ * ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ} [الأنعام: ٦١، ٦٢] “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir; üzerinize koruyucu melekler gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar (görevlerinde) hiçbir kusur yapmazlar. Sonra onlar gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir.”