Binûn

Nisâ Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال ابن جرير: حدثنا الحسن بن يحيى، أخبرنا عبد الرزاق، أخبرنا الثوري، عن يحيى بن سعيد، عن القاسم بن محمد قال: جاء أعرابي إلى ابن عباس فقال: إن في حجري أيتاما، وإن لهم إبلا ولي إبل، وأنا أمنح في إبلي وأفْقر فماذا يحل لي من ألبانها؟ فقال: إن كنت تبغي ضالتها وتهْنَأ جرباها، وتلوط حوضها، وتسقى عليها، فاشرب غير مُضر بنسل، ولا ناهك في الحلب.

İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize es-Sevrî, Yahyâ b. Saîd'den, o el-Kâsım b. Muhammed'den haber verdi; o şöyle dedi: Bir bedevi İbn Abbâs'a gelip dedi ki: Himayemde yetimler var; onların da develeri var, benim de develerim var. Ben kendi develerimden [başkalarına sütünü] bağışlıyor ve [binek olarak] ödünç veriyorum. Onların develerinin sütünden bana ne kadarı helaldir? [İbn Abbâs] dedi ki: Şayet onların kaybolanını arıyor, uyuz olanlarını katranlıyor, su havuzlarını sıvayıp onarıyor ve başında durup suluyorsan; yavrularına zarar vermeden ve sütlerini köküne kadar kurutmadan iç.

ورواه مالك في موطئه، عن يحيى بن سعيد به.

Bunu Mâlik el-Muvatta'ında Yahyâ b. Saîd'den aynı isnadla rivayet etmiştir.

وبهذا القول -وهو عدمُ أداء البدل -يقول عطاء بن أبي رباح، وعكرمة، وإبراهيم النخعيّ، وعطية العوْفي، والحسن البصري.

Bu görüşü -yani bedelin ödenmeyeceği görüşünü- Atâ b. Ebî Rebâh, İkrime, İbrâhîm en-Nehaî, Atıyye el-Avfî ve el-Hasen el-Basrî söylemektedir.

والثاني: نعم؛ لأن مال اليتيم على الحظْر، وإنما أبيح للحاجة، فيرد بدله كأكل مال الغير للمضطر عند الحاجة. وقد قال أبو بكر ابن أبي الدنيا: حدثنا ابن خيثمة، حدثنا وَكِيع، عن سفيان وإسرائيل، عن أبي إسحاق، عن حارثة بن مُضرَب قال: قال عمر [بن الخطاب] ﵁: إنى أنزلت نفسي من هذا المال بمنزلة والي اليتيم، إن استغنيت استعففت، وإن احتجت استقرضت،

İkinci [görüş]: Evet [ödenir]. Çünkü yetimin malı [aslen başkasına] haramdır; ancak ihtiyaç sebebiyle [ondan yemek] mubah kılınmıştır. Dolayısıyla tıpkı darda kalan birinin ihtiyaç anında başkasının malından yemesinde olduğu gibi onun bedeli geri verilir. Nitekim Ebû Bekr İbn Ebi'd-Dünyâ şöyle demiştir: Bize İbn Hayseme anlattı, bize Vekî‘, Süfyân ve İsrâîl'den, onlar Ebû İshâk'tan, o da Hârise b. Mudarrib'den anlattı; o şöyle dedi: Ömer [b. el-Hattâb] radıyallâhu anh şöyle dedi: 'Ben bu mal karşısında kendimi yetim velisinin konumunda tuttum; şayet zengin olursam iffetli davranır [almam], şayet muhtaç olursam borç olarak alırım,'

فإذا أيسرتُ قضيت .

zenginleştiğim zaman da geri öderim .

طريق أخرى: قال سعيد بن منصور: حدثنا أبو الأحوص، عن أبي إسحاق، عن البراء قال: قال لي عمر، ﵁: إني أنزلْتُ نفسي من مال الله بمنزلة والي اليتيم، إن احْتَجْتُ أخذت منه، فإذا أيسَرت رَدَدْتُه، وإن اسْتَغْنَيْتُ اسْتَعْفَفْتُ.

Başka bir rivayet yolu: Saîd b. Mansûr dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Ebû İshâk'tan, o el-Berâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Ömer radıyallâhu anh bana şöyle dedi: Ben Allah'ın malındaki konumumu yetim velisinin konumunda tuttum; şayet muhtaç olursam ondan alırım, zenginleştiğim zaman onu geri iade ederim, zenginsem de iffetli davranır [almam].

إسناد صحيح وروَى البيهقي عن ابن عباس نحوَ ذلك. وهكذا رواه ابنُ أبي حاتم من طريق علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) يعني: القرض. قال: ورُوي عن عُبَيدة، وأبي العالية، وأبي وائل، وسعيد بن جُبَير -في إحدى الروايات -ومجاهد، والضحاك، والسّدي نحو ذلك. وروي من طريق السدي، عن عكرمة، عن ابن عباس في قوله: (فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) قال: يأكل بثلاث أصابع.

İsnadı sahihtir . Beyhakî de İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Nitekim İbn Ebî Hâtim de Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan: {(وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “Kim de fakir ise, örfe uygun olarak yesin.” buyruğu hakkında; "Borç [olarak] demektir." dediğini rivayet etmiştir. [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Ubeyde, Ebu'l-Âliye, Ebû Vâil, -rivayetlerden birinde- Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Dahhâk ve es-Süddî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. es-Süddî yoluyla İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {(فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “örfe uygun olarak yesin.” buyruğu hakkında: "Üç parmağıyla yesin [yani az bir miktarla yetinsin]" dediği rivayet edilmiştir.

ثم قال: حدثنا أحمد بن سنان، حدثنا ابن مَهْديّ، حدثنا سفيانُ، عن الحكم، عن مقْسم، عن ابن عباس: (وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) قال: يأكل من ماله، يقوت على يتيمه حتى لا يحتاج إلى مال اليتيم. قال: ورُوي عن مجاهد وميمون بن مِهْران في إحدى الروايات والحكم نحو ذلك.

Sonra şöyle dedi: Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize İbn Mehdî anlattı, bize Süfyân, el-Hakem'den, o Mıksem'den, o İbn Abbâs'tan anlattı: {(وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “Kim de fakir ise, örfe uygun olarak yesin.” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Yetimin velisi] kendi malından yer, yetimin malına muhtaç olmasın diye yetimine yedirir . [İbn Ebî Hâtim] dedi ki: Mücâhid'den, -rivayetlerden birinde- Meymûn b. Mihrân'dan ve el-Hakem'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir.

وقال عامر الشَّعْبِيّ: لا يأكل منه إلا أن يضطر إليه، كما يضطر إلى [أكل] الميتة، فإن أكل منه قضاه. رواه ابن أبي حاتم.

Âmir eş-Şa'bî ise şöyle dedi: Murdar hayvan eti [yemeye] mecbur kaldığı gibi mecbur kalmadıkça o [yetim malından] yiyemez; şayet yerse onu geri öder. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال ابن وهب: حدثني نافع بن أبي نُعَيْم القَارئ قال: سألت يحيى بن سعيد الأنصاري وربيعة عن قول الله: (فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) فقالا ذلك في اليتيم، إن كان فقيرا أنفق عليه بقدر فقره، ولم يكن للولي منه شيء.

İbn Vehb dedi ki: Bana Kurra Nâfi' b. Ebî Nuaym anlattı; o şöyle dedi: Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'ye ve Rebîa'ya Allah'ın: {(فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “örfe uygun olarak yesin.” kavlini sordum, ikisi şöyle dediler : Bu yetim hakkındadır; şayet o fakir ise, fakirliği nispetinde ona harcanır , veliye ise ondan hiçbir şey yoktur.

وهذا بعيد من السياق؛ لأنه قال: (وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ) يعني: من الأولياء (وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) أي: منهم (فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ) أي: بالتي هي أحسن، كما قال في الآية الأخرى: {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} [الإسراء: ٣٤] أي: لا تقربوه إلا مصلحين له، وإن احتجتم إليه أكلتم منه بالمعروف.

Bu görüş bağlamdan uzaktır; çünkü [Allah Teâlâ]: {(وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ)} “Kim zengin ise iffetli davransın” yani velilerden; {(وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “Kim de fakir ise, örfe uygun olarak yesin.” yani yine onlardan; {(فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ)} “örfe uygun olarak yesin” yani en güzel şekilde, nitekim diğer ayette: {وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} [el-İsrâ: 34] “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar ancak en güzel olan şekliyle yaklaşın.” buyurmuştur. Yani onu ıslah edici olmaktan başka bir amaçla yaklaşmayın; şayet ona muhtaç olursanız, örfe uygun olarak ondan yersiniz.

وقوله: (فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ) يعني: بعد بلوغهم الحلم وإيناس الرشد [منهم] فحينئذ سلموهم أموالهم، فإذا دفعتم إليهم أموالهم (فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ) وهذا أمر الله تعالى للأولياء أن يشهدوا على الأيتام إذا بلغوا الحلم وسلموا إليهم أموالهم؛ لئلا يقع من بعضهم جُحُود وإنكار لما قبضه وتسلمه.

[Allah Teâlâ'nın]: {(فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ)} “Mallarını kendilerine verdiğiniz zaman” kavli; yani onlar ergenlik çağına ulaştıktan ve [kendilerinde] bir olgunluk hissettikten sonra demektir. İşte o vakit mallarını kendilerine teslim ediniz. Onlara mallarını verdiğiniz vakit {(فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ)} “onlara karşı şahit tutun.” Bu, Allah Teâlâ'nın velilere, yetimler ergenlik çağına ulaşıp da mallarını kendilerine teslim ettiklerinde, içlerinden birinin kabzedip teslim aldığı şeyi inkâr ve reddetmesi vuku bulmasın diye onlara karşı şahit tutmalarına yönelik bir emridir.

ثم قال: (وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا) أي: وكفى بالله محاسبا وشهيدًا ورقيبا على الأولياء في حال نظرهم للأيتام، وحال تسليمهم للأموال: هل هي كاملة موفرة، أو منقوصة مَبْخوسة مدخلة مروج حسابها مدلس أمورها؟ الله عالم بذلك كله. ولهذا ثبت في صحيح مسلم أن رسول الله ﷺ قال: "يا أبا ذر، إني أراك ضعيفا، وإني أحب لك ما أحب لنفسي، لا تَأَمَّرَن على اثنين، ولا تَلِيَنَّ مال يتيم" .

Sonra: {(وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا)} “Hesap sorucu olarak Allah yeter.” buyurmuştur. Yani velilerin yetimleri gözetip baktıkları andaki ve mallarını teslim ettikleri andaki durumlarına hesap sorucu, şahit ve gözetleyici olarak Allah yeter: Acaba o mallar tam ve eksiksiz midir, yoksa eksiltilmiş, kırpılmış, hile karıştırılmış, hesabı kaydırılmış ve işleri hileli midir? Allah bunların hepsini bilendir. Bundan dolayı Sahîh-i Müslim'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Ey Ebû Zer, ben seni zayıf görüyorum ve kendim için sevdiğimi senin için de seviyorum; sakın iki kişi üzerine bile yönetici olma ve sakın yetim malına velilik etme!"

{لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (٧) وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلا مَعْرُوفًا (٨) وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا (٩) إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)}

{لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا (٧) وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلا مَعْرُوفًا (٨) وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلا سَدِيدًا (٩) إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (١٠)} “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından -az olsun çok olsun- kadınlara da farz kılınmış bir pay olarak bir pay vardır. (7) [Miras] taksiminde [varis olmayan] akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onlara da rızık verin ve onlara güzel söz söyleyin. (8) Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe duyanlar, [yetimler hakkında da] korkup çekinsinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler. (9) Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir. (10)”

قال سعيد بن جبير وقتادة: كان المشركون يجعلون المال للرجال الكبار، ولا يورثون النساء ولا الأطفال شيئا، فأنزل الله: (لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ [وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا] ) أي: الجميع فيه سواء في حكم الله تعالى، يستوون في أصل الوراثة وإن تفاوتوا بحسب ما فرض الله [تعالى] لكل منهم، بما يدلي به إلى الميت من قرابة، أو زوجية، أو ولاء. فإنه لُحْمَة كَلُحمة النسب. وقد روى ابن مردويه من طريق ابن هَرَاسة عن سفيان الثوري، عن عبد الله بن محمد بن عقيل، عن جابر قال: جاءت أم كُجَّة إلى رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله، إن لي ابنتين، وقد مات أبوهما، وليس لهما شيء، فأنزل الله تعالى: (لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ) الآية، وسيأتي هذا الحديثُ عند آيتي الميراث بسياق آخر، والله أعلم.

Saîd b. Cübeyr ve Katâde şöyle demiştir: Müşrikler malı yetişkin erkeklere verir, kadınlara ve çocuklara hiçbir şey miras bırakmazlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {(لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ [وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا] )} “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından -az olsun çok olsun- kadınlara da farz kılınmış bir pay olarak bir pay vardır.” ayetini indirdi. Yani Allah Teâlâ'nın hükmünde herkes bu hususta eşittir; akrabalık, evlilik yahut velâ yoluyla ölene olan bağlarına göre Allah [Teâlâ]'nın kendilerinden her birine farz kıldığı miktar nispetinde farklılaşsalar da mirasın aslı konusunda eşittirler. Zira bu [velâ bağı], soy bağı gibi bir bağdır. İbn Merdûye, İbn Herâse yoluyla Süfyân es-Sevrî'den, o Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: Ümmü Kucce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Ey Allah'ın Resûlü, benim iki kızım var, babaları vefat etti ve kendilerinin hiçbir şeyi yok, dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {(لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأقْرَبُونَ)} “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” ayetini indirdi. Bu hadis miras ayetlerinin yanında başka bir rivayet metniyle gelecektir, en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ [أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلا مَعْرُوفًا] ) قيل: المراد: وإذا حضر قسمة الميراث ذوو القربى ممن ليس بوارث واليتامى والمساكين فَلْيَرْضَخْ لهم من التركة نصيب، وأن ذلك كان واجبا في ابتداء الإسلام. وقيل: يستحب واختلفوا: هل هو منسوخ أم لا؟ على قولين، فقال البخاري: حدثنا أحمد بن حُمَيد أخبرنا عُبَيدُ الله الأشجعي، عن سُفْيان، عن الشَّيْباني، عن عكرمة، عن ابن عباس: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ) قال: هي مُحْكَمَة، وليست بمنسوخة. تابعه سَعيد عن ابن عباس.

Âyetteki: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ [أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلا مَعْرُوفًا] )} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, ondan onlara da rızık verin ve onlara güzel söz söyleyin.” buyruğu hakkında şöyle denildi: Kastedilen şudur: Mirasın taksiminde mirasçı olmayan akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa tereleden onlara bir pay verilsin. Bu, İslâm'ın başlangıcında farz idi. Müstehaptır da denildi . Bunun mensuh olup olmadığı hususunda iki görüş üzere ihtilaf ettiler. Buhârî dedi ki: Bize Ahmed b. Humeyd anlattı, bize Ubeydullah el-Eşcaî haber verdi, es-Sevrî'den, o eş-Şeybânî'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ)} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” âyeti hakkında: Bu muhkemdir, mensuh değildir, dedi. Saîd de İbn Abbâs'tan rivayetle bu görüşte ona tabi olmuştur.

وقال ابن جرير: حدثنا القاسم، حدثنا الحسين، حدثنا عَبَّاد بن العَوَّام، عن الحجاج، عن الحَكَم، عن مِقْسم، عن ابن عباس قال: هي قائمة يعمل بها.

İbn Cerîr şöyle dedi: Bize el-Kâsım anlattı, bize el-Huseyn anlattı, bize Abbâd b. el-Avvâm, el-Haccâc'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: O [hüküm] yürürlüktedir, kendisiyle amel edilir.

وقال الثوري، عن ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد في هذه الآية، قال: هي واجبة على أهل الميراث، ما طابت به أنفسهم. وهكذا روي عن ابن مسعود، وأبي موسى، وعبد الرحمن بن أبي بكر، وأبي العالية، والشعبي، والحسن، وابن سيرين، وسعيد بن جُبَير، ومكحول، وإبراهيم النَّخَعي، وعطاء بن أبي رباح، والزهري، ويحيى بن يَعْمَرَ: إنها واجبة.

es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bu âyet hakkında: "Gönüllerinden ne koparsa miras ehli üzerine bir vecibedir." dediğini aktarmıştır. İbn Mes'ûd, Ebû Mûsâ, Abdurrahman b. Ebî Bekr, Ebu'l-Âliye, eş-Şa'bî, el-Hasen, İbn Sîrîn, Saîd b. Cübeyr, Mekhûl, İbrâhîm en-Nehaî, Atâ b. Ebî Rebâh, ez-Zührî ve Yahyâ b. Ya'mer'den de bunun farz olduğu şeklinde rivayet edilmiştir.

وروى ابن أبي حاتم عن أبي سعيد الأشج، عن إسماعيل بن عُلَيَّةَ، عن يونس بن عُبَيد، عن محمد بن سيرين قال: ولي عبيدة وصية، فأمر بشاة فذبحت، فأطعم أصحاب هذه الآية، وقال: لولا هذه الآية لكان هذا من مالي.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Eşecc'den, o İsmâîl b. Uleyye'den, o Yûnus b. Ubeyd'den, o Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ubeyde bir vasiyetin velisi oldu, bir koyun emredip kestirdi ve bu âyetin muhataplarına yedirdi ve şöyle dedi: Şayet bu âyet olmasaydı bu [harcama] benim malımdan olurdu.

وقال مالك، فيما يروى عنه من التفسير في جزء مجموع، عن الزهري: أن عروة أعْطى من مال مصعب حين قسم ماله. وقال الزهري: وهي محكمة.

Mâlik, derlenmiş bir cüzde kendisinden rivayet edilen tefsirde ez-Zührî'den şöyle nakletmiştir: Urve, Mus'ab'ın malı taksim edilirken onun malından [bu kimselere] pay verdi. ez-Zührî dedi ki: Bu âyet muhkemdir.

وقال مالك، عن عبد الكريم، عن مجاهد قال: هو حق واجب ما طابت به الأنفس.

Mâlik, Abdülkerîm'den, o Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Bu, gönüllerin hoşnut olduğu kadarıyla vacip bir haktır.

ذكر من ذهب إلى أن ذلك أمر بالوصية لهم:

Bunun onlar lehine vasiyette bulunma emri olduğu görüşüne varanların zikri:

قال عبد الرزاق: أخبرنا ابن جُرَيج أخبرني ابن أبي مُلَيكة: أن أسماء بنت عبد الرحمن بن أبي بكر الصديق، والقاسم بن محمد أخبراه: أن عبد الله بن عبد الرحمن بن أبي بكر قسم ميراث أبيه عبد الرحمن وعائشة حَية قالا فلم يدع في الدار مسكينا ولا ذا قرابة إلا أعطاه من ميراث أبيه. قالا وتلا (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى) قال القاسم: فذكرت ذلك لابن عباس فقال: ما أصاب، ليس ذلك له، إنما ذلك إلى الوصية، وإنما هذه الآية في الوصية يزيد الميت [أن] يوصي لهم. رواه ابن أبي حاتم .

Abdürrezzâk dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, bana İbn Ebî Müleyke haber verdi: Esmâ bint Abdirrahmân b. Ebî Bekr es-Sıddîk ve el-Kâsım b. Muhammed ona şöyle haber vermişlerdir: Âişe hayatta iken Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Bekr, babası Abdurrahman'ın mirasını taksim etti. İkisi dedi ki: Evde bulunan hiçbir yoksul ve hiçbir akrabayı bırakmayıp hepsine babasının mirasından pay verdi. İkisi dedi ki: Ve o: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى)} “[Miras] taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” ayetini okudu. el-Kâsım dedi ki: Bunu İbn Abbâs'a anlattım, o şöyle dedi: İsabet etmemiş, buna hakkı yoktur; bu ancak vasiyete aittir. Bu âyet ancak ölen kimsenin onlara vasiyet [etmesini] istemesi durumundaki vasiyet hakkındadır. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir .

ذكر من قال: إن هذه الآية منسوخة بالكلية:

Bu ayetin bütünüyle mensuh olduğunu söyleyenlerin zikri:

قال سفيان الثوري، عن محمد بن السائب الكلبي، عن أبي صالح، عن ابن عباس: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ) قال: منسوخة.

Süfyân es-Sevrî, Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ)} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” buyruğu hakkında: "Mensuhtur." dediğini aktardı.

وقال إسماعيل بن مسلم المكي، عن قتادة، عن عكرمة، عن ابن عباس، قال في هذه الآية: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى) نسختها الآية التي بعدها: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ}

İsmâîl b. Müslim el-Mekkî, Katâde'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında şöyle dediğini nakletti: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى)} “[Miras] taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” buyruğunu, bundan sonra gelen: {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ}

وقال العَوْفي، عن ابن عَبَّاس في هذه الآية: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى) كان ذلك قبل أن تَنزل الفرائض، فأنزل الله بعد ذلك الفرائض، فأعطى كل ذي حق حقه، فجعلت الصدقة فيما سَمى المتوفى. رواهن ابن مَرْدُويه.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan bu âyet hakkında şöyle nakletti: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى)} “[Miras] taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” buyruğu miras payları inmeden önce idi; Allah bundan sonra feraiz [ayetlerini] indirdi ve her hak sahibine hakkını verdi. Sadaka da vefat edenin belirlediği şeylerde kılındı. Bu rivayetleri İbn Merdûye nakletmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا الحسن بن محمد بن الصبَّاح، حدثنا حَجَّاج، عن ابن جُرَيج وعثمان بن عطاء عن عَطاء، عن ابن عباس قوله: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ)

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc ve Osmân b. Atâ'dan, [onlar da] Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şu sözünü anlattı: {وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...”

نسختها آية الميراث، فجعل لكل إنسان نصيبه مما تَرك الوالدان والأقربون -مما قل منه أو كثر -[نصيبا مفروضا]

bunu miras âyeti neshetti ve ana babanın ile yakın akrabanın geride bıraktığı şeyden -az olsun çok olsun- her insana payını [farz kılınmış bir pay olarak] belirledi [dediğini rivayet etti].

وحدثنا أسيد بن عاصم، حدثنا سعيد بن عامر، عن همام، حدثنا قتادة، عن سعيد بن المسيب أنه قال: إنها منسوخة، كانت قبل الفرائض، كان ما ترك الرجل من مال أعطى منه اليتيم والفقير والمسكين وذوي القربى إذا حَضروا القسمة، ثم نسخ بعد ذلك، نسختها المواريث، فألحق الله بكل ذي حَق حقه، وصارت الوصية من ماله، يوصي بها لذوي قرابته حيث يشاء.

Bize Üseyd b. Âsım anlattı, bize Saîd b. Âmir, Hemmâm'dan anlattı, bize Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den onun şöyle dediğini anlattı: O mensuhtur; feraizden önceydi. Taksimde hazır bulundukları takdirde kişinin bıraktığı maldan yetime, fakire, yoksula ve akrabalara verilirdi; daha sonra bu neshedildi. Bunu miras âyetleri neshetti ve Allah her hak sahibine hakkını ulaştırdı. Vasiyet ise kişinin kendi malından dilediği akrabalarına vasiyet ettiği bir hal aldı.

وقال مالك، عن الزهري، عن سعيد بن المسيب: هي منسوخة، نسختها المواريث والوصية.

Mâlik, ez-Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: O mensuhtur; onu miras âyetleri ve vasiyet neshetmiştir.

وهكذا روي عن عكرمة، وأبي الشعثاء، والقاسم بن محمد، وأبي صالح، وأبي مالك، وزيد ابن أسلم، والضحاك، وعطاء الخراساني، ومقاتل بن حَيَّان، وربيعة بن أبي عبد الرحمن: أنهم قالوا: إنها منسوخة. وهذا مذهب جُمْهور الفقهاء والأئمة الأربعة وأصحابهم.

İkrime, Ebu'ş-Şa'sâ, el-Kâsım b. Muhammed, Ebû Sâlih, Ebû Mâlik, Zeyd b. Eslem, Dahhâk, Atâ el-Horasânî, Mukâtil b. Hayyân ve Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan da bu âyetin mensuh olduğunu söyledikleri rivayet edilmiştir. Fakihlerin çoğunluğunun, dört mezhep imamının ve ashabının benimsediği görüş de budur.

وقد اختار ابن جرير هاهنا قولا غريبا جدًا، وحاصله: أن معنى الآية عنده (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ) أي: وإذا حضر قسمة مال الوصية أولو قرابة الميت (فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ) لليتامى والمساكين إذا حضروا (قَوْلا مَعْرُوفًا) هذا مضمون ما حاوله بعد طُول العبارة والتكرار، وفيه نظر، والله أعلم.

İbn Cerîr burada oldukça garip bir görüş tercih etmiştir ki özeti şudur: Ona göre âyetin anlamı; {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ)} yani vasiyet malının taksiminde ölenin akrabaları hazır bulunursa {(فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ)} “ondan onlara da rızık verin ve onlara” yani hazır bulunan yetimlere ve yoksullara {(قَوْلا مَعْرُوفًا)} “güzel söz söyleyin.” şeklindedir. Uzun uzadıya ifadeler ve tekrarlardan sonra varmak istediği mana budur; fakat bu görüş tartışmalıdır, en doğrusunu Allah bilir.

وقد قال العَوْفي عن ابن عباس: (وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ) وهي قسمة الميراث. وهكذا قال غير واحد، والمعنى على هذا لا على ما سلكه أبو جعفر بن جرير، ﵀، بل المعنى: أنه إذا حضر هؤلاء الفقراء من القرابة الذين لا يَرثون، واليتامى والمساكين قسمة مال جزيل، فإن أنفسهم تتوق إلى شيء منه، إذا رأوا هذا يأخذ وهذا يأخذ وهذا يأخذ، وهم يائسون لا شيء يعطون، فأمر الله تعالى -وهو الرءوف الرحيم -أن يُرضَخ لهم شيء من الوسَط يكون برا بهم وصدقة عليهم، وإحسانا إليهم، وجبرا لكسرهم. كما قال الله تعالى: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} [الأنعام: ١٤١] وذم الذين ينقلون المال خفية؛ خشية أن يطلع عليهم المحاويج وذوو الفاقة، كما أخبر عن أصحاب الجنة {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ} [القلم: ١٧] أي: بليل. وقال: {فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} [القلم: ٢٣، ٢٤] {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} [محمد: ١٠] فمن جَحَد حق الله عليه عاقبه في أعز ما يملكه؛ ولهذا جاء في الحديث: "ما خالطت الصَّدَقَةُ مالا إلا أفسدته" أي: منعها يكون سبب محاق ذلك المال بالكلية

el-Avfî, İbn Abbâs'ın: {(وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ)} buyruğu hakkında: "Bu, miras taksimidir." dediğini rivayet etmiştir. Pek çok âlim de böyle demiştir. [Âyetin] anlamı Ebû Ca'fer b. Cerîr'in -rahimehullâh- benimsediği şekliyle değil, bu doğrultudadır. Aksine anlam şudur: Varis olmayan akraba fukarası, yetimler ve yoksullar bol bir malın taksiminde hazır bulunduklarında; şunun aldığını, bunun aldığını ve ötekinin aldığını görüp kendileri hiçbir şey verilmeden ümitsizce [beklediklerinde], nefisleri o maldan bir şeye meyledip arzular. Bunun üzerine -Rauf ve Rahîm olan- Yüce Allah, onlara bir iyilik, bir sadaka, bir ihsan ve kırık gönüllerini tamir olmak üzere o maldan kendilerine az da olsa bir pay verilmesini emretmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “Ürün verdiğinde ürününden yiyin ve hasat günü de hakkını verin.” [En'âm: 141]. İhtiyaç sahipleri ve yoksul kimseler görmesin korkusuyla malı gizlice kaçıranları/nakledenleri da yermiştir; nitekim bahçe sahipleri hakkında: {إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ} “Hani onlar sabah erkenden onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi.” [Kalem: 17] yani gece vakti [devşireceklerine yemin etmişlerdi] diye haber vermiş ve şöyle buyurmuştur: {فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ} “Aralarında fısıldaşarak çıkıp gittiler: 'Bugün sakın hiçbir yoksul yanınıza [bahçeye] girmesin!' [diyorlardı.]” [Kalem: 23-24]. {دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا} “Allah onları yerle bir etti; kâfirlere de bunun benzerleri vardır.” [Muhammed: 10]. Kim Allah'ın kendi üzerindeki hakkını inkâr eder [ve vermezse, Allah] onu sahip olduğu en değerli şeyinde cezalandırır. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «مَا خَالَطَتِ الصَّدَقَةُ مَالًا إِلَّا أَفْسَدَتْهُ» «Sadaka [ödenmemiş zekât hakkı] bir mala karışmaya görsün, mutlaka onu ifsat eder/helak eder.» Yani onu vermekten kaçınmak, o malın tamamen helak olup gitmesine sebep olur.

وقوله: (وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ [ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ]) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: هذا في الرجل يَحْضُره الموت، فيسمعه الرجل يوصي بوصية تَضر بورثته، فأمر الله تعالى الذي يسمعه أن يتقي الله، ويوفقه ويسدده للصواب، ولينظر لورثته كما كان يحب أن يصنع بورثته إذا خشي عليهم الضَّيْعَةَ.

Âyetteki: {(وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ [ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ])} “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe duyanlar, korkup çekinsinler; Allah'tan sakınsınlar...” buyruğu hakkında Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: Bu, kendisine ölüm yaklaşan bir kimse hakkındadır; bir adam onun mirasçılarına zarar verecek bir vasiyette bulunduğunu işitir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, bunu işiten kimseye Allah'tan korkmasını, onu doğruya yönlendirip doğrultmasını ve kendisi zayi olmalarından korktuğu çocuklarına nasıl davranılmasını istiyorsa onun mirasçılarını da öyle gözetmesini emretmiştir.

وهكذا قال مجاهد وغير واحد، وثبت في الصحيحين: أن رسول الله ﷺ لما دخل على سَعْد بن أبي وقاص يعوده قال: يا رسول الله، إني ذو مال ولا يرثني إلا ابنة، أفأتصدق بثلثي مالي؟ قال: "لا". قال: فالشَّطْر؟ قال: "لا". قال: فالثلث؟ قال: "الثلث، والثلث كثير". ثم قال رسول الله ﷺ: "إنك إن تَذر وَرَثَتَك أغنياء خَيْر من أن تَذَرَهم عَالةً يتكَفَّفُون الناس" .

Mücâhid ve birden çok âlim de böyle demiştir. Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hasta ziyaretinde bulunmak üzere Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın yanına girdiğinde Sa'd: Ey Allah'ın Resûlü, benim malım var ve bana yalnız bir kızım vâris oluyor; malımın üçte ikisini sadaka olarak vereyim mi? dedi. Resûlullah: "Hayır" buyurdu. Sa'd: Yarısını? dedi. Resûlullah: "Hayır" buyurdu. Sa'd: Üçte birini? dedi. Resûlullah: "Üçte birini [ver], üçte bir de çoktur." buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mirasçılarını zengin olarak bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır." buyurdu .

وفي الصحيح أن ابن عباس قال: لو أن الناس غَضّوا من الثلث إلى الربع فإن رسول الله ﷺ قال: "الثلث، والثلث كثير" .

Sahîh'te İbn Abbâs'ın şöyle dediği yer almaktadır: Keşke insanlar [vasiyette] üçte birden dörtte bire inselerdi; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Üçte bir, üçte bir de çoktur." buyurmuştur .

قال الفقهاء: إن كان ورثة الميت أغنياء استُحب للميت أن يَسْتَوفي الثلث في وصيته وإن كانوا فقراء استُحب أن يَنْقُص الثلث.

Fakihler şöyle demiştir: Eğer ölenin mirasçıları zengin iseler, ölen kimsenin vasiyetinde üçte biri tam yapması müstehaptır ; şayet fakir iseler, üçte birden eksiltmesi müstehaptır.

وقيل: المراد بقوله: (وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ) [أي] في مباشرة أموال اليتامى (وَلا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا)

Âyetteki: {(وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ)} “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe duyanlar, korkup çekinsinler; Allah'tan sakınsınlar...” buyruğu ile yetimlerin mallarıyla muamelede bulunurken [sakınmaları] ve: {(وَلا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا)} “onlar büyüyecek diye israf ederek ve tez elden onları yemeyin.” [hükmü] kastedildiği de söylenmiştir.

حكاه ابن جرير من طريق العَوْفي، عن ابن عباس: وهو قول حسن، يتأيد بما بعده من التهديد في أكل مال اليتامى ظلما، أي: كما تحب أن تعامل ذريتك من بعدك، فعامل الناس في ذرياتهم إذا وليتهم.

Bunu İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bu, kendisinden sonra gelen yetimlerin mallarını haksız yere yeme hususundaki tehdit ile de desteklenen güzel bir görüştür; yani: Kendinden sonraki çocuklarına nasıl muamele edilmesini istiyorsan, başlarına veli olduğun zaman insanların çocuklarına da öyle muamele et .

ثم أعلمهم أن من أكل مال يتيم ظلما فإنما يأكل في بطنه نارًا؛ ولهذا قال: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا) أي: إذا أكلوا أموال اليتامى بلا سبب، فإنما يأكلون نارًا تَأجَّج في بطونهم يوم القيامة. وثبت في الصحيحين من حديث سليمان ابن بلال، عن ثَوْر بن زيد عن سالم أبي الغَيْث، عن أبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: "اجْتَنبوا السَّبْعَ الموبقات" قيل: يا رسول الله، وما هن؟ قال: "الشِّرْكُ بالله، والسِّحْر، وقتل النفس التي حرم الله إلا بالحق وأكل الربا، وأكل مال اليتيم، والتولِّي يوم الزَّحْفِ، وقَذْفُ المحصنات المؤمنات الغافلات".

Sonra onlara, yetim malını haksız yere yiyen kimsenin karnında ancak ateş yediğini bildirdi; bundan dolayı: {(إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا)} “Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir.” buyurmuştur. Yani yetimlerin mallarını meşru bir sebep olmaksızın yediklerinde, kıyamet gününde karınlarında alev alev tutuşan bir ateşi yemiş olurlar. Sahîhayn'da Süleymân b. Bilâl'in Sevvr b. Zeyd'den , onun Sâlim Ebü'l-Gays'tan, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği hadisle sabittir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Helak edici yedi şeyden sakının!" buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, onlar nelerdir?" denildi. Resûlullah: "Allah'a ortak koşmak, sihir yapmak, haklı bir sebep olmaksızın Allah'ın haram kıldığı cana kıymak, faiz yemek, yetim malı yemek, savaş meydanından kaçmak ve hiçbir şeyden habersiz iffetli mümin kadınlara iftira atmaktır." buyurdu.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبيدة أخبرنا أبو عبد الصمد عبد العزيز بن عبد الصمد العمِّى، حدثنا أبو هاروي العَبْدي عن أبي سعيد الخدري قال: قلنا: يا رسول الله، ما رأيت

İbn Ebî Hâtim şöyle dedi: Bize babam anlattı, bize Ubeyde anlattı, bize Ebü's-Samed Abdülazîz b. Abdis-Samed el-Ammî bildirdi, bize Ebû Hârun el-Abdî, Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Biz, "Ey Allah'ın Resûlü! Ne gördün..." dedik.

ليلة أسري بك؟ قال: "انطَلَق بي إلى خَلْقٍ من خَلْقِ الله كثير، رِجَال، كل رجل له مِشْفَران كمشفري البعير، وهو موَكَّل بهم رجال يفكون لحاء أحدهم، ثم يُجَاءُ بِصَخْرَةٍ من نار فَتُقْذَف في فِي أحدهم حتى يخرج من أسفله ولهم خُوار وصُرَاخ. قلت يا جبريل، من هؤلاء؟ قال: هؤلاء الذين يأكلون أموال اليتامى ظُلْمًا إنما يأكلون في بطونهم نارا وسَيَصْلَوْن سَعِيرًا" .

İsrâ'ya götürüldüğün gece ne gördün? Resûlullah şöyle buyurdu: "Allah'ın yaratıklarından pek çok yaratığa götürüldüm; adamlardı ve her adamın devenin dudakları gibi iki dudağı vardı. Başlarına birtakım adamlar görevlendirilmişti, onlardan birinin çene kemiklerini ayırıyorlar , sonra ateşten bir kaya getirilip ağzına atılıyor, nihayet altından çıkıyordu ve onların feryatları ve çığlıkları vardı . Ey Cibrîl, bunlar kimlerdir? dedim . Şöyle dedi: Bunlar yetimlerin mallarını haksız yere yiyenlerdir; karınlarına ancak ateş doldururlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir ."

وقال السدي: يبعث آكل مال اليتيم يوم القيامة ولهب النار يخرج من فِيهِ ومن مسامعه وأنفه وعينيه، يعرفه من رآه بأكل مال اليتيم.

es-Süddî dedi ki: Yetim malı yiyen kimse, kıyamet gününde ağzından, kulaklarından, burnundan ve gözlerinden ateş alevleri saçarak diriltilir; onu gören herkes yetim malı yediğini anlar.

وقال أبو بكر ابن مردويه: حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن زيد، حدثنا أحمد بن عمرو، حدثنا عقبة بن مكرم، حدثنا يونس بن بُكَير، حدثنا زياد بن المنذر، عن نافع بن الحارث عن أبي برزة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "يبعث يوم القيامة القوم من قبورهم تَأَجَّج أفواههم نارا" قيل: يا رسول الله، من هم؟ قال: "ألم تر أن الله قال: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا [إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا] ) " الآية.

Ebû Bekr İbn Merdûye dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm b. Zeyd anlattı, bize Ahmed b. Amr anlattı, bize Ukbe b. Mükrem anlattı, bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, bize Ziyâd b. el-Münzir, Nâfi' b. el-Hâris'ten, o Ebû Berze'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde bir topluluk ağızları alev alev ateş saçarak kabirlerinden diriltilir." Denildi ki: Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir? Resûlullah: "Allah'ın: {(إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا [إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا] )} “Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar...” buyurduğunu görmedin mi?" dedi.

رواه ابن أبي حاتم، عن أبي زُرْعة، عن عُقْبة بن مكرم وأخرجه أبو حاتم بن حبّان في صحيحه، عن أحمد بن علي بن المثنى، عن عقبة بن مكرم .

Bunu İbn Ebî Hâtim, Ebû Zür'a'dan, o Ukbe b. Mükrem'den rivayet etmiştir. Ebû Hâtim İbn Hibbân da Sahîh'inde Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ'dan, o Ukbe b. Mükrem'den tahrîc etmiştir.

وقال ابن مَردويه: حدثنا عبد الله بن جعفر، أحمد بن عصام حدثنا أبو عامر العبدي، حدثنا عبد الله بن جعفر الزهري، عن عثمان بن محمد، عن المقبرِيّ، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "أُحَرِّجُ مال الضَّعِيفيْن: المرأة واليتيم" أي أوصيكم باجتناب مالهما.

İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, [bize] Ahmed b. İsâm anlattı, bize Ebû Âmir el-Abdî anlattı, bize Abdullah b. Ca'fer ez-Zührî, Osmân b. Muhammed'den, o el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İki zayıfın; kadının ve yetimin malı hususunda [size haksızlığı] haram kılıyorum" . Yani ikisinin malından sakınmanızı size vasiyet ediyorum.

وتقدم في سورة البقرة من طريق عطاء بن السائب، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال: لما أنزل الله: (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا [إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا] ) انطلق من كان عنده يتيم، فَعَزَل طعامه من طعامه، وشرابه من شرابه، فجعل يفضل الشيء فَيُحْبَس له حتى يأكله أو يفسد فاشتد ذلك عليهم، فذكروا ذلك لرسول الله ﷺ، فأنزل الله: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ] } [البقرة: ٢٢٠].

Bakara Sûresi'nde Atâ b. es-Sâib yoluyla Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayetle geçmişti; o şöyle demiştir: Allah Teâlâ: {(إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا [إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا] )} “Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldururlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir.” ayetini indirince yanında yetim bulunan kimseler gidip yetimin yemeğini kendi yemeğinden, içeceğini kendi içeceğinden ayırdılar. Bir şey arttığında yetim onu yiyinceye veya bozuluncaya kadar onun için saklanırdı. Bu durum onlara çok ağır geldi ve durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar; bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ] } [el-Bakara: 220] “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onların durumlarını düzeltmek en hayırlı olandır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir.” ayetini indirdi.

{يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا (١١)}

{يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah size, çocuklarınız [ın miras payı] hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder (emreder). Eğer [ölenin çocukları] ikiden fazla kadın iseler, geride bıraktığı [malın] üçte ikisi onlarındır. Şayet [çocuk] tek bir kadın ise o zaman [malın] yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa, anne babasından her biri için geride bıraktığı maldan altıda bir hisse vardır. Şayet çocuğu yok da anne babası ona vâris oluyorsa, bu durumda annesine üçte bir düşer. Eğer ölenin kardeşleri varsa, annesinin payı altıda birdir. [Bütün bu taksimat ölenin] yapacağı vasiyetten veya borcundan sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. [Bunlar] Allah tarafından [belirlenmiş] birer farzdır. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Hakîm'dir (her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir).”

هذه الآية الكريمة والتي بعدها والآية التي هي خاتمة هذه السورة هن آيات علم الفرائض، وهو مستنبط من هذه الآيات الثلاث، ومن الأحاديث الواردة في ذلك مما هي كالتفسير لذلك وَلنذْكُرْ منها ما هو متعلق بتفسير ذلك، وأما تقرير المسائل ونصب الخلاف والأدلة، والحجاج بين الأئمة، فموضعه كتاب "الأحكام" فالله المستعان .

Bu yüce ayet, bundan sonraki ayet ve bu sûrenin sonundaki ayet feraiz (miras) ilminin ayetleridir. Bu ilim, bu üç ayetten ve bu konuda adeta bunların tefsiri mahiyetinde varid olan hadislerden çıkarılmıştır. Biz burada bu ayetlerin tefsiriyle ilgili olan hususları zikredelim. Meselelerin tespiti, ihtilafların ve delillerin serdedilmesi ile mezhep imamları arasındaki münazaralara gelince, bunların yeri "el-Ahkâm" kitabıdır. Yardımına sığınılacak olan yalnızca Allah'tır .

وقد ورد الترغيب في تعلم الفرائض، وهذه الفرائض الخاصة من أهم ذلك. وقد روى أبو داود وابن ماجة، من حديث عبد الرحمن بن زياد بن أنعم الإفريقي، عن عبد الرحمن بن رافع التنوخي، عن عبد الله بن عمرو، ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: "العِلْمُ ثلاثة، وما سِوَى ذلك فهو فَضْلٌ: آية مُحْكَمَةٌ، أو سُنَّةٌ قائمةٌ، أو فَريضةٌ عَادَلةٌ" .

Feraiz ilmini öğrenmeye teşvik eden rivayetler gelmiştir; bu özel feraiz konusu da bunun en önemlilerindendir. Nitekim Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Abdurrahman b. Ziyâd b. En'um el-İfrîkî yoluyla, Abdurrahman b. Râfi' et-Tenûhî'den, o da Abdullah b. Amr radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "İlim üçtür, bunların dışındakiler ise fazlalıktır: Muhkem bir ayet, ayakta tutulan bir sünnet veya adaletli bir farz (farîza-i âdile)."

وعن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "يا أبا هريرة، تَعلَّمُوا الفرائِضَ وعلِّموهُ فإنه نصْف العلم، وهو يُنْسَى، وهو أول شيء يُنْتزَع من أمتي".

Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ey Ebû Hüreyre! Feraizi öğrenin ve onu [insanlara] öğretin. Zira o, ilmin yarısıdır; o unutulur ve ümmetimden çekilip alınacak ilk şeydir ."

رواه ابن ماجة، وفي إسناده ضعف .

Bunu İbn Mâce rivayet etmiştir; ancak senedinde zayıflık vardır .

وقد رُوي من حديث عبد الله بن مسعود وأبي سعيد وفي كل منهما نظر. قال [سفيان] ابن عيينة: إنما سَمَّى الفرائض نصفَ العلم؛ لأنه يبتلى به الناس كلهم.

Bu hadis Abdullah b. Mes'ûd ve Ebû Saîd'den de rivayet edilmiştir; fakat her ikisinin [senedinde] de tenkit edilecek yönler vardır. [Süfyân] b. Uyeyne şöyle demiştir: Feraiz ilmine, insanların tamamı onunla imtihan edildiği [veya muhatap olduğu] için "ilmin yarısı" denilmiştir.

وقال البخاري عند تفسير هذه الآية: حدثنا إبراهيم بن موسى، حدثنا هشام: أن ابن جُرَيج

Buhârî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. Mûsâ rivayet etti, bize Hişâm rivayet etti: İbn Cüreyc

أخبرهم قال: أخبرني ابن المُنْكدِر، عن جابر بن عبد الله قال: عادني رسولُ الله ﷺ وأبو بكر في بني سَلمَةَ ماشيين، فوجَدَني النبي ﷺ لا أعقل شيئا، فدعا بماء فتوضأ منه، ثم رَش عَلَيَّ، فأفقت، فقلت: ما تأمرني أن أصنع في مالي يا رسول الله؟ فنزلت: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ).

onlara haber verip şöyle demiştir: Bana İbnü'l-Münkedir, Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Ben Selemeoğulları yurdunda iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir yürüyerek beni ziyarete geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni kendimde değilken [baygın halde] buldu. Su istedi, abdest aldı ve o sudan üzerime serpti. Kendime geldim ve: "Malım hakkında ne yapmamı emredersiniz ey Allah'ın Resûlü?" dedim. Bunun üzerine: {(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ)} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder.” ayeti indi.

وكذا رواه مسلم والنسائي، من حديث حجاج بن محمد الأعور، عن ابن جريج به، ورواه الجماعةُ كُلّهم من حديث سفيان بن عُيَينة، عن محمد بن المنكدر، عن جابر .

Müslim ve Nesâî de bu hadisi Haccâc b. Muhammed el-A'ver yoluyla İbn Cüreyc'den aynı şekilde rivayet etmişlerdir. Cemaatin (kütüb-i sitte müelliflerinin) tamamı ise Süfyân b. Uyeyne yoluyla Muhammed b. el-Münkedir'den, o da Câbir'den rivayet etmiştir.

حديث آخر عن جابر في سبب نزول الآية: قال الإمام أحمد: حَدّثنا زكريا بن عدي، حدثنا عبيد الله -هو ابن عَمْرو الرقيّ -عن عبد الله بن محمد بن عَقيل، عن جابر قال: جاءت امرأة سعد بن الرَّبيع إلى رسول الله ﷺ فقالت: يا رسول الله، هاتان ابنتا سعد بن الربيع، قُتل أبوهما معك في أحُد شهيدا، وإن عمهما أخذ مالهما، فلم يَدَعْ لهما مالا ولا يُنْكَحَان إلا ولهما مال. قال: فقال: "يَقْضِي اللَّهُ في ذلك". قال: فنزلت آية الميراث، فأرسل رسولُ الله ﷺ إلى عمهما فقال: "أعْطِ ابْنَتي سعد الثلثين، وأُمُّهُمَا الثُّمُنَ، وما بقي فهو لك".

Ayetin nüzul sebebi hakkında Câbir'den gelen başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Adiy rivayet etti, bize Ubeydullâh -ki o İbn Amr er-Rakî'dir- Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o da Câbir'den rivayet etti; Câbir şöyle dedi: Sa'd b. er-Rebî'in hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa'd b. er-Rebî'in iki kızıdır. Babaları Uhud'da seninle birlikte şehit edildi. Amcaları ise onların malını aldı ve onlara hiçbir mal bırakmadı. Malları olmadıkça da onlar evlendirilemezler" dedi. Resûlullah: "Allah bu konuda hükmünü verecektir" buyurdu. Câbir dedi ki: Bunun üzerine miras ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların amcasına haber gönderip: "Sa'd'ın iki kızına üçte iki, annelerine sekizde bir ver; geriye kalan da senindir" buyurdu.

وقد رواه أبو داود والترمذي وابن ماجة، من طرق، عن عبد الله بن محمد بن عُقَيل، به. قال الترمذي: ولا يعرف إلا من حديثه .

Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce çeşitli yollardan Abdullah b. Muhammed b. Ukîl'den aynı şekilde rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Bu hadis ancak onun rivayetiyle bilinmektedir" demiştir .

والظاهر أن حديث جابر الأول إنما نزل بسببه الآية الأخيرة من هذه السورة كما سيأتي، فإنه إنما كان له إذ ذاك أخوات، ولم يكن له بنات، وإنما كان يورث كلالة، ولكن ذكرنا الحديث هاهنا تبعا للبخاري، ﵀، فإنه ذكره هاهنا. والحديث الثاني عن جابر أشبه بنزول هذه الآية، والله أعلم.

Görünen o ki Câbir'in birinci hadisi, ileride geleceği üzere bu sûrenin son ayetinin nüzul sebebi olmuştur; zira o vakit onun kız kardeşleri vardı, kız çocukları yoktu ve kendisi kelâle olarak miras bırakıyordu. Fakat biz bu hadisi burada Buhârî'ye -rahimehullâh- uyarak zikrettik; çünkü o bunu burada zikretmiştir. Câbir'den gelen ikinci hadis ise bu ayetin inişine daha uygundur; en doğrusunu Allah bilir.

فقوله تعالى: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ) أي: يأمركم بالعدل فيهم، فإن أهل الجاهلية كانوا يجعلون جميع الميراث للذكور دون الإناث، فأمر الله تعالى بالتسوية بينهم في أصل الميراث، وفاوت بين الصنفين، فجعل للذكر مثل حظ الأنثيين؛ وذلك لاحتياج الرجل إلى مؤنة النفقة والكلفة ومعاناة التجارة والتكسب وتجشُّم المشقة، فناسب أن يُعْطَى ضعْفَيْ ما تأخذه الأنثى.

Allah Teâlâ'nın: {(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ)} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder.” buyruğu; yani onlar hakkında adaleti gözetmenizi emretmektedir. Çünkü Câhiliye halkı mirasın tamamını kadınlara değil sadece erkeklere verirlerdi. Allah Teâlâ mirasın aslında onların eşit kılınmasını emretti, fakat iki cins arasında farklılık gözeterek erkeğe iki kadının payı kadar pay verdi. Bu da erkeğin nafaka külfetine, harcama yükümlülüğüne, ticaret ve kazanç sağlama meşakkati ile zorluklara katlanmaya olan ihtiyacından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla kadının aldığının iki katının ona verilmesi uygun düşmüştür.

وقد استنبط بعض الأذكياء من قوله تعالى: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ) أنه تعالى أرحم بخلقه من الوالد بولده، حيث أوصى الوالدين بأولادهم، فعلم أنه أرحم بهم منهم، كما جاء في الحديث الصحيح.

Bazı zeki ilim ehli, Allah Teâlâ'nın: {(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ)} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder.” buyruğundan, Allah Teâlâ'nın yarattıklarına karşı anne babanın evladına olan merhametinden daha merhametli olduğu hükmünü çıkarmışlardır; zira O, anne babaya evlatlarını tavsiye etmiştir [onların haklarını gözetmelerini emretmiştir]. Böylece anlaşılmıştır ki O, onlara anne babalarından daha merhametlidir; nitekim sahih hadiste de böyle gelmiştir.

وقد رأى امرأة من السَّبْي تدور على ولدها، فلما وجدته أخذته فألْصَقَتْه بصَدْرها وأرضعته. فقال رسول الله ﷺ لأصحابه: "أتَروْن هذهِ طارحةَ ولدها في النار وهي تَقْدِرُ على ذلك؟ " قالوا: لا يا رسول الله: قال: "فَوَاللهِ للَّهُ أًرْحَمُ بعبادِهِ من هذه بِوَلَدِهَا".

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem], esirler arasında çocuğunu arayan bir kadın gördü. Kadın çocuğunu bulunca hemen onu alıp göğsüne bastırdı ve emzirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Bu kadının, gücü yettiği halde çocuğunu ateşe atacağını düşünür müsünüz?" diye sordu. "Hayır, ey Allah'ın Resûlü!" dediler. Buyurdu ki: "Allah'a yemin olsun ki Allah'ın kullarına olan merhameti, bu kadının çocuğuna olan merhametinden daha fazladır."

وقال البخاري هاهنا: حدثنا محمد بن يوسف، عن ورقاء، عن ابن أبي نَجِيح، عن عَطاء، عن ابن عباس قال: كان المال للولد، وكانت الوصية للوالدين، فنَسَخ الله من ذلك ما أحب، فجعل للذكر مثل حظ الأنثيين، وجعل للأبوين لكل واحد منهما السدس والثلث، وجعل للزوجة الثمن والربع، وللزوج الشطر والربع .

Buhârî burada şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yûsuf, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: Mal çocuğa aitti, vasiyet ise anne-baba içindi. Allah Teâlâ bundan dilediği hükmü neshetti (kaldırdı); erkeğe iki dişinin payı kadar pay verdi, anne-babadan her birine altıda bir ve üçte bir pay belirledi, eşe (kadına) sekizde bir ve dörtte bir, kocaya da yarı ve dörtte bir pay tayin etti .

وقال العَوفي، عن ابن عباس قوله: (يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ) وذلك أنه لما نزلت الفرائض التي فَرَضَ الله فيها ما فرض، للولد الذكر والأنثى والأبوين، كرهها الناس أو بعضهم وقالوا: تُعطَى المرأة الربع أو الثمن وتعطى البنت النصف. ويعطى الغلام الصغير. وليس أحد من هؤلاء يقاتل القوم، ولا يحوز الغنيمة .. اسكتوا عن هذا الحديث لعل رسول الله ﷺ ينساه، أو نقول له فيغير، فقال بعضهم: يا رسول الله، نعطي الجارية نصف ما ترك أبوها، وليست تركب الفَرَس، ولا تقاتل القوم ونُعطِي الصبي الميراث وليس يُغني شيئا .. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهلية، لا يعطون الميراث إلا لمن قاتل القوم، ويعطونه الأكبر فالأكبر. رواه ابن أبي حاتم وابن جرير أيضا.

el-Avfî, İbn Abbâs'ın: {(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأنْثَيَيْنِ)} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder.” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Allah Teâlâ'nın erkek ve kız çocuk ile anne-baba için belirlediği miras payları indiğinde, insanlar veya bazısı bundan hoşlanmadılar ve: "Kadına dörtte bir veya sekizde bir veriliyor , kız çocuğuna yarım veriliyor, küçük erkek çocuğuna da pay veriliyor; oysa bunlardan hiçbiri düşmanla savaşmıyor, ganimet elde etmiyor... Bu meseleyi konuşmayın, umulur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu unutur yahut biz ona söyleriz de hükmü değiştirir" dediler. Onlardan bazıları: "Ey Allah'ın Resûlü! Ata binmeyen, düşmanla savaşmayan kız çocuğuna babasının bıraktığının yarısını mı verelim? Hiçbir yararlılık göstermeyen küçük erkek çocuğuna da miras mı verelim ?" dediler. Câhiliye döneminde böyle yapıyorlar, düşmanla savaşmayana miras vermiyorlar, mirası sadece yaşça en büyük olana veriyorlardı. Bunu İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de rivayet etmiştir.

وقوله: (فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ) قال بعض الناس: قوله: (فوق) زائدة وتقديره: فإن كنّ نساء اثنتين كما في قوله [تعالى] {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الأَعْنَاقِ} [الأنفال: ١٢] وهذا غير مُسَلَّم لا هنا ولا هناك؛ فإنه ليس في القرآن شيء زائد لا فائدة فيه وهذا ممتنع، ثم قوله: (فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ) لو كان المراد ما قالوه لقال: فلهما ثلثا ما ترك. وإنما استفيد كون الثلثين للبنتين من حكم الأختين في الآية الأخيرة، فإنه تعالى حكم فيها للأختين بالثلثين. وإذا ورث الأختان الثلثين فلأن يرث البنتان الثلثين بطريق الأولى وقد تقدم في حديث جابر أن رسول الله ﷺ حكم لابنتي سعد بن الربيع بالثلثين، فدل الكتاب والسنة على ذلك، وأيضا فإنه قال: (وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ) فلو كان للبنتين النصف [أيضا] لنص عليه، فلما حكم به للواحدة على انفرادها دل على أن البنتين في حكم الثلاث والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: {(فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ)} “Eğer kadınlar ikiden fazla iseler, [ölenin] bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır.” buyruğuna gelince; bazı kimseler: "'Fevka' (üzerinde/fazla) kelimesi fazlalıktır (zâiddir) ve takdiri; Allah [Teâlâ]'nın : {فَاضْرِبُوا فَوْقَ الأَعْنَاقِ} [el-Enfâl: 12] “Boyunlarının üstüne vurun” ayetinde olduğu gibi 'eğer iki kadın iseler' şeklindedir" demişlerdir. Fakat bu görüş ne burada ne de orada kabul edilebilir bir görüş değildir; zira Kur'an'da faydasız hiçbir zâid (fazlalık) kelime bulunmaz, bu imkânsızdır. Ayrıca O'nun: {(فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ)} “bıraktığı şeyin üçte ikisi onlarındır” buyruğu hakkında; şayet onların dediği kastedilmiş olsaydı, [tesniye/ikil zamiriyle] 'felehümâ' (o ikisine) derdi. İki kız çocuğunun üçte iki alacağı hükmü, sûrenin son ayetindeki iki kız kardeş hükmünden çıkarılmıştır; zira Allah Teâlâ orada iki kız kardeş için üçte iki pay hükmetmiştir. İki kız kardeş üçte iki miras alıyorsa, iki kız çocuğunun öncelikle (evleviyetle) üçte iki miras alması gerekir. Nitekim Câbir hadisinde geçtiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. er-Rebî'in iki kızına üçte iki verilmesine hükmetmiştir. Böylece Kitap ve Sünnet buna delalet etmiştir. Ayrıca O: {(وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ)} “Eğer tek kadın ise, yarısı onundur.” buyurmuştur. Şayet iki kız için de yarım pay olsaydı [bunu da] açıkça belirtirdi. Tek kıza tek başına olduğunda yarım hükmedilince, bu durum iki kızın üç kız hükmünde olduğuna delalet etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (وَلأبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ [مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأمِّهِ السُّدُسُ])

Allah Teâlâ'nın: {(وَلأبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ [مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأمِّهِ السُّدُسُ])} “Eğer [ölenin] çocuğu varsa, bıraktığı maldan anne babasından her birine altıda bir hisse vardır. Şayet çocuğu olmayıp da ona yalnızca anne babası mirasçı oluyorsa, annesine üçte bir hisse düşer. Eğer kardeşleri varsa, annesine altıda bir hisse vardır.” buyruğu...

إلى آخره، الأبوان لهما في الميراث أحوال:

ayetinin sonuna kadar olan kısma gelince; anne-babanın mirasta birkaç hali vardır:

أحدها: أن يجتمعا مع الأولاد، فيفرض لكل واحد منهما السدس فإن لم يكن للميت إلا بنت واحدة، فرض لها النصف، وللأبوين لكل واحد منهما السدس، وأخذ الأب السدس الآخر بالتعصيب، فيجمع له -والحالة هذه -بين هذه الفرض والتعصيب.

Birincisi: Çocuklarla birlikte bulunmaları halidir; bu durumda her birine altıda bir hisse verilir. Şayet ölenin sadece bir tek kızı varsa, kıza yarım pay, anne-babanın her birine altıda bir pay verilir, baba kalan diğer altıda biri de asabe yoluyla alır. Böylece bu durumda baba için hem farz (belirlenmiş pay) hem de asabe olma durumu bir arada toplanmış olur.

الحال الثاني: أن ينفرد الأبوان بالميراث، فيفرض للأم -والحالة هذه -الثلث ويأخذ الأب الباقي بالتعصيب المحض، ويكون قد أخذ ضعفي ما فرض للأم، وهو الثلثان، فلو كان معهما -والحالة هذه -زوج أو زوجة أخذ الزوج النصف والزوجة الربع. ثم اختلف العلماء: ما تأخذ الأم بعد فرض الزوج والزوجة على ثلاثة أقوال:

İkinci hal: Anne-babanın mirasta yalnız kalmaları halidir. Bu durumda anneye üçte bir pay verilir, baba ise kalanı sırf asabe yoluyla alır; böylece anneye takdir edilenin iki katını -ki bu da üçte ikidir- almış olur. Şayet bu durumda onlarla beraber bir koca veya karı bulunursa; koca yarım, karı da dörtte bir pay alır. Bundan sonra âlimler, koca veya karının payından sonra annenin ne alacağı hususunda üç görüşe ayrılmışlardır:

أحدها: أنها تأخذ ثلث الباقي في المسألتين؛ لأن الباقي كأنه جميع الميراث بالنسبة إليهما. وقد جعل الله لها نصف ما جعل للأب فتأخذ ثلث الباقي ويأخذ ثلثيه وهو قول عمر وعثمان، وأصح الروايتين عن علي. وبه يقول ابن مسعود وزيد بن ثابت، وهو قول الفقهاء السبعة، والأئمة الأربعة، وجمهور العلماء ﵏.

Birincisi: Her iki meselede de [koca veya karının payı çıktıktan sonra] kalanın üçte birini alır. Çünkü kalan miktar, ikisine nispetle adeta mirasın tamamı gibidir . Allah Teâlâ babaya verdiğinin yarısını anneye vermiştir; dolayısıyla anne kalanın üçte birini alır, baba da kalanın üçte ikisini alır . Bu, Ömer ile Osman'ın görüşü ve Ali'den gelen iki rivayetten en sahih olanıdır. İbn Mes'ûd ve Zeyd b. Sâbit de bunu söylemiştir. Yedi fakih (fukahâ-i seb'a), dört mezhep imamı ve ilim adamlarının cumhûru -aleyhimürrahme- bu görüştedir.

والقول الثاني: أنها تأخذ ثلث جميع المال لعموم قوله: (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأمِّهِ الثُّلُثُ) فإن الآية أعم من أن يكون معها زوج أو زوجة أو لا. وهو قول ابن عباس. وروي عن علي، ومعاذ بن جبل، نحوه. وبه يقول شريح وداود بن علي الظاهري واختاره الإمام أبو الحسين محمد بن عبد الله بن اللبان البصري في كتابه "الإيجاز في علم الفرائض".

İkinci görüş: {(فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأمِّهِ الثُّلُثُ)} “Şayet çocuğu yok da ona yalnız ana babası mirasçı oluyorsa, anasına üçte bir düşer.” buyruğunun umumi ifadesi gereğince, anne malın tamamının üçte birini alır. Çünkü ayet, anne ile birlikte bir koca veya karı bulunsun ya da bulunmasın geneldir. Bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür. Ali ve Muâz b. Cebel'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Şüreyh ve Dâvûd b. Ali ez-Zâhirî de bu görüştedir; İmam Ebü'l-Hüseyin Muhammed b. Abdillâh b. el-Lebbân el-Basrî de "el-Îcâz fî İlmi'l-Ferâiz" adlı kitabında bunu tercih etmiştir.

وهذا فيه نظر، بل هو ضعيف؛ لأن ظاهر الآية إنما هو [ما] إذا استبد بجميع التركة، فأما في هذه المسألة فيأخذ الزوج أو الزوجة الفرض، ويبقى الباقي كأنه جميع التركة، فتأخذ ثلثه، كما تقدم.

Ancak bu görüşte tenkit edilecek yön vardır, hatta zayıftır. Çünkü ayetin zahiri ancak terekenin tamamı söz konusu olduğunda geçerlidir. Bu meselede ise koca veya karı kendi payını alır, geriye kalan da adeta bütün tereke gibi olur ve daha önce geçtiği üzere anne bunun üçte birini alır.

والقول الثالث: أنها تأخذ ثلث جميع المال في مسألة الزوجة، فإنها تأخذ الربع وهو ثلاثة من اثني عشر، وتأخذ الأم الثلث وهو أربعة، فيبقى خمسة للأب. وأما في مسألة الزوج فتأخذ ثلث الباقي؛ لئلا تأخذ أكثر من الأب لو أخذت ثلث المال، فتكون المسألة من ستة: للزوج النصف ثلاثة وللأم ثلث ما بقي وهو سهم، وللأب الباقي بعد ذلك وهو سهمان. ويحكى هذا عن محمد بن سيرين، ﵀، وهو مركب من القولين الأولين، موافق كلا منهما في صورة وهو ضعيف أيضا. والصحيح الأول، والله أعلم.

Üçüncü görüş: Karı meselesinde anne bütün malın üçte birini alır. Zira karı dörtte bir alır ki bu da on iki paydan üçtür ; anne üçte bir alır ki bu da dörttür; geriye baba için beş pay kalır . Koca meselesinde ise [anne] malın üçte birini aldığı takdirde babadan daha fazla almasın diye kalanın üçte birini alır. Böylece mesele altı paydan olur: Kocaya yarım pay yani üç , anneye kalanın üçte biri yani bir hisse, bundan sonra kalanı da yani iki hisse babaya verilir. Bu görüş Muhammed b. Sîrîn'den -rahimehullâh- nakledilmiştir ve bu, ilk iki görüşün birleşimidir; her iki görüşe de birer surette uymaktadır, ancak bu da zayıftır. Doğru olan birinci görüştür; en doğrusunu Allah bilir.

والحال الثالث من أحوال الأبوين: وهو اجتماعهما مع الإخوة، وسواء كانوا من الأبوين، أو من

Anne babanın durumlarından üçüncüsü ise kardeşlerle birlikte bulunmaları halidir; bu kardeşler ister ana-baba bir, ister

الأب، أو من الأم، فإنهم لا يرثون مع الأب شيئًا، ولكنهم مع ذلك يحجبون الأم عن الثلث إلى السدس، فيفرض لها مع وجودهم السدس، فإن لم يكن وارث سواها وسوى الأب أخذ الأب الباقي.

baba bir, ister anne bir olsunlar, baba ile birlikte hiçbir şekilde miras alamazlar; ancak buna rağmen anneyi üçte birden altıda bire hacbederler (düşürürler). Onların bulunmasıyla birlikte anneye altıda bir pay verilir. Şayet anne ve babadan başka mirasçı yoksa kalan kısmı baba alır.

وحكم الأخوين فيما ذكرناه كحكم الإخوة عند الجمهور. وقد روى البيهقي من طريق شُعْبة مولى ابن عباس، عن ابن عباس أنه دخل على عثمان فقال: إن الأخوين لا يَردان الأم عن الثلث، قال الله تعالى: (فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ) فالأخوان ليسا بلسان قومك إخوة. فقال عثمان: لا أستطيع تغيير ما كان قبلي، ومضى في الأمصار، وتوارث به الناس.

Zikrettiğimiz hususlarda iki kardeşin hükmü, cumhûra göre daha fazla sayıdaki kardeşlerin hükmü gibidir. Beyhakî, İbn Abbâs'ın azatlısı Şu'be yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Osman'ın yanına girip: "İki kardeş anneyi üçte birden [altıda bire] düşüremez; çünkü Allah Teâlâ: {(فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ)} “Eğer kardeşleri varsa...” buyurmuştur. Senin kavminin dilinde iki kardeş, çoğul kardeşler (ihve) sayılmaz" demiştir. Bunun üzerine Osman: "Benden öncekilerin uyguladığı, şehirlerde yürürlükte kalan ve insanların miraslaştığı hükmü değiştiremem" demiştir.

وفي صحة هذا الأثر نظر، فإن شُعْبَة هذا تكلَّم فيه مالك بن أنس، ولو كان هذا صحيحا عن ابن عباس لذهب إليه أصحابه الأخصاء به، والمنقول عنهم خلافه.

Bu rivayetin sıhhatinde şüphe vardır; zira bu Şu'be hakkında Mâlik b. Enes ileri geri konuşmuştur. Şayet bu rivayet İbn Abbâs'tan sahih olsaydı, onun en yakın talebeleri bu görüşü benimserlerdi; oysa onlardan nakledilen görüş bunun aksinedir.

وقد روى عبد الرحمن بن أبي الزناد، عن خارجة بن زيد، عن أبيه أنه قال: الأخوان تسمى إخوة وقد أفردت لهذه المسألة جُزءًا على حدة.

Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd, Hârice b. Zeyd'den, o da babasından şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İki kardeşe de ihve (kardeşler) denir." Ben bu mesele için müstakil bir cüz ayırdım.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبد العزيز بن المغيرة، حدثنا يزيد بن زريع عن سعيد، عن قتادة قوله: (فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأمِّهِ السُّدُسُ) أضروا بالأم ولا يرثون، ولا يحجبها الأخ الواحد من الثلث ويحجبها ما فوق ذلك، وكان أهل العلم يَرون أنهم إنما حجبوا أمهم من الثلث أن أباهم يلي إنكاحهم ونفقته عليهم دون أمهم.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Abdülazîz b. el-Mugîre rivayet etti, bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {(فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأمِّهِ السُّدُسُ)} “Eğer kardeşleri varsa, anasına altıda bir düşer.” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kardeşler kendileri miras almadıkları halde anneye zarar verirler. Tek bir kardeş anneyi üçte birden düşüremez; bundan fazlası ise onu düşürür. İlim ehli, kardeşlerin annelerini üçte birden düşürmelerinin sebebini; babalarının onları evlendirme yükümlülüğü ve nafakalarının annelerine değil babalarına ait olması şeklinde görüyorlardı.

وهذا كلام حسن. لكن روي عن ابن عباس بإسناد صحيح أنه كان يرى أن السدس الذي حجبوه عن أمهم يكون لهم، وهذا قول شاذ، رواه ابن جرير في تفسيره فقال:

Bu güzel bir izahtır . Ancak İbn Abbâs'tan sahih bir senetle rivayet edildiğine göre o; kardeşlerin annelerinden düşürdükleri bu altıda birin babalarına değil kendilerine ait olacağı görüşündeydi. Bu şâz bir görüştür. İbn Cerîr tefsirinde bunu rivayet ederek şöyle demiştir:

حدثنا الحسن بن يحيى، حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر عن ابن طاوس، عن أبيه عن ابن عباس، قال: السدس الذي حَجَبَتْه الإخوة لأم لهم، إنما حجبوا أمهم عنه ليكون لهم دون أبيهم.

Bize Hasan b. Yahyâ rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs şöyle dedi: Kardeşlerin anneden düşürdükleri altıda bir pay onlarındır; annelerini ondan men etmeleri, babalarının değil kendilerinin alması içindir.

ثم قال ابن جرير: وهذا قول مخالف لجميع الأمة، وقد حدثني يونس، أخبرنا سفيان، أخبرنا عَمْرو، عن الحسن بن محمد، عن ابن عباس أنه قال: الكلالة من لا ولد له ولا والد.

Sonra İbn Cerîr şöyle dedi: Bu, bütün ümmetin icmaına aykırı bir görüştür. Bana Yûnus rivayet etti, bize Süfyân haber verdi, bize Amr, el-Hasan b. Muhammed'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Kelâle; çocuğu ve babası olmayandır.

وقوله: (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ) أجمع العلماء سلفًا وخلفًا: أن الدَّيْن مقدم على الوصية، وذلك عند إمعان النظر يفهم من فَحْوَى الآية الكريمة. وقد روى الإمام أحمد والترمذي وابن ماجة وأصحاب التفاسير، من حديث أبي إسحاق، عن الحارث بن عبد الله الأعور، عن علي بن أبي طالب [﵁] قال: إنكم تقرءون (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ) وإن رسول الله ﷺ قضى بالدين قبل الوصية، وإن أعيان بني الأم يتوارثون دون بني العَلات، يرث الرجل أخاه لأبيه وأمه دون أخيه لأبيه. ثم قال الترمذي: لا نعرفه إلا من حديث الحارث الأعور، وقد تكلم فيه بعض أهل العلم.

Allah Teâlâ'nın: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “yapılan vasiyet veya borçtan sonra” buyruğuna gelince; selef ve halef âlimleri, borcun vasiyetten önce ödeneceği hususunda icma etmişlerdir. Bu husus, dikkatlice incelendiğinde ayet-i kerimenin bağlamından da anlaşılmaktadır. Nitekim İmam Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce ve tefsir sahipleri; Ebû İshâk'tan, o el-Hâris b. Abdillâh el-A'ver'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Siz {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “yapılan vasiyet veya borçtan sonra” [ayetini] okuyorsunuz; oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem borcun vasiyetten önce ödeneceğine hükmetti. Öz kardeşler (ana-baba bir kardeşler) birbirlerine mirasçı olurlar, baba bir kardeşler ise [onların yanında] mirasçı olamazlar; kişi baba bir kardeşine değil, ana-baba bir öz kardeşine mirasçı olur. Sonra Tirmizî şöyle demiştir: "Bu hadisi sadece Hâris el-A'ver'in rivayetiyle bilmekteyiz; nitekim ilim ehlinden bazıları onun hakkında tenkitte bulunmuşlardır."

قلت: لكن كان حافظًا للفرائض معتنياً بها وبالحساب فالله أعلم.

Derim ki: Fakat o, feraiz ilmini iyi ezberleyen, bu ilme ve hesaba özen gösteren biriydi. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا) أي: إنما فرضنا للآباء وللأبناء، وساوينا بين الكل في أصل الميراث على خلاف ما كان عليه الأمر في الجاهلية، وعلى خلاف ما كان عليه الأمر في ابتداء الإسلام من كون المال للولد وللوالدين الوصية، كما تقدم عن ابن عباس، إنما نسخ الله ذلك إلى هذا، ففرض لهؤلاء ولهؤلاء بحسبهم؛ لأن الإنسان قد يأتيه النفع الدنيوي -أو الأخروي أو هما -من أبيه ما لا يأتيه من ابنه، وقد يكون بالعكس؛ فلهذا قال: (آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا) أي: كأن النفع متوقع ومرجو من هذا، كما هو متوقع ومرجو من الآخر؛ فلهذا فرضنا لهذا ولهذا، وساوينا بين القسمين في أصل الميراث، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: {(آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا)} “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz.” buyruğuna gelince; yani Biz babalara ve oğullara pay takdir ettik ve Câhiliye dönemindeki uygulamanın aksine ve İslam'ın başlangıcında İbn Abbâs'tan daha önce nakledildiği üzere malın çocuğa, vasiyetin de anne-babaya ait olduğu uygulamanın aksine, mirasın aslında herkesi eşit kıldık. Allah bunu neshedip bu hükme dönüştürdü ve her birine durumlarına göre pay belirledi. Çünkü insana dünyevî yahut uhrevî ya da her iki bakımdan fayda bazen oğlundan değil babasından gelir, bazen de bunun tam tersi olur. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {(آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا)} “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz.” buyurmuştur. Yani sanki bundan fayda beklendiği ve umulduğu gibi, diğerinden de fayda beklenir ve umulur. Bu sebeple hem buna hem şuna pay belirledik ve mirasın aslı konusunda iki zümreyi eşit kıldık; en doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ) أي: [من] هذا الذي ذكرناه من تفصيل الميراث، وإعطاء بعض الورثة أكثر من بعض -هو فرض من الله حكم به وقضاه، والله عليم حكيم الذي يضع الأشياء في محالها، ويعطي كلا ما يستحقه بحسبه؛ ولهذا قال: (إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا)

Allah Teâlâ'nın: {(فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ)} “[Bunlar] Allah tarafından belirlenmiş birer farzdır.” buyruğu; yani mirasın bu şekilde ayrıntılı olarak açıklanması ve mirasçıların bazısına diğerlerinden daha fazla verilmesi , Allah'ın takdir edip hükme bağladığı bir farzdır. Her şeyi yerli yerine koyan ve her hak sahibine hak ettiğini durumuna göre veren Allah , her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Bundan dolayı: {(إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا)} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” buyurmuştur.

{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)}

{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)} “Eğer eşlerinizin çocukları yoksa, bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, [ölen eşlerinizin] yapacağı bir vasiyetten yahut borçtan sonra, bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır (eşlerinizindir). Şayet çocuğunuz varsa, yapacağınız bir vasiyetten yahut borçtan sonra, bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Eğer kendisine mirasçı olunan erkek veya kadının çocuğu ve babası bulunmaz da (kelâle olup) bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir düşer. Bundan daha fazla iseler, zarara uğratılmaksızın yapılacak bir vasiyet veya borçtan sonra üçte birde ortaktırlar. [Bunlar] Allah'tan bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).”

يقول تعالى: ولكم -أيها الرجال-نصف ما ترك أزواجكم إذا مُتْن عن غير ولد، فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد [وصية] يوصين بها أو دين. وقد تقدم أن الدين مقدم على الوصية، وبعده الوصية ثم الميراث، وهذا أمر مجمع عليه بين العلماء، وحكم أولاد البنين وإن سفلوا حكم أولاد الصلب.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey erkekler! Eşleriniz arkalarında çocuk bırakmadan öldükleri takdirde bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, yapacakları [vasiyetten] yahut borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Daha önce borcun vasiyetten, sonra vasiyetin de mirastan önce geldiği geçmişti; bu husus âlimler arasında icma ile sabittir. Oğulların çocuklarının hükmü -ne kadar aşağı inerlerse insinler- öz çocukların hükmü gibidir.

ثم قال: (وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ [إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ]) إلخ، وسواء في الربع أو الثمن الزوجة والزوجتان الاثنتان والثلاث والأربع يشتركن فيه.

Daha sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {(وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ [إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ])} “Eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızın dörtte biri onlarındır (eşlerinizindir). Şayet çocuğunuz varsa, bıraktığınızın sekizde biri onlarındır...” ilah. Gerek dörtte birde (rubu') gerekse sekizde birde (sümün), bir eş ile iki, üç ve dört eş eşittir; onda ortak olurlar.

وقوله: (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ) إلخ، الكلام عليه كما تقدم.

O'nun: {(مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ)} “vasiyetten sonra...” buyruğuna gelince; buna dair açıklama daha önce geçtiği gibidir.

وقوله: (وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً) الكلالة: مشتقة من الإكليل، وهو الذي يحيط بالرأس من جوانبه، والمراد هنا من يرثه من حواشيه لا أصوله ولا فروعه، كما روى الشعبي عن أبي بكر الصديق: أنه سئل عن الكلالة، فقال: أقول فيها برأيي، فإن يكن صوابًا فمن الله، وإن يكن خطأ فمني ومن الشيطان، والله ورسوله بريئان منه: الكلالة من لا ولد له ولا والد. فلما ولي عمر بن الخطاب قال: إني لأستحيي أن أخالف أبا بكر في رأي رآه. رواه ابن جرير وغيره .

Allah Teâlâ'nın: {(وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً)} “Eğer kendisine mirasçı olunan erkek kelâle olursa...” buyruğuna gelince; kelâle kelimesi, başı çepeçevre saran taç (iklîl) kelimesinden türemiştir. Buradaki anlamı ise kişiye usûlü (babaları) ve fürûu (çocukları) değil, havâşîsi (yan akrabaları) olan kimselerin mirasçı olmasıdır. Nitekim Şa'bî, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir'e kelâle hakkında sorulduğunda o şöyle demiştir: "Bu konuda kendi görüşümle hüküm vereceğim; şayet doğruysa Allah'tandır, şayet yanlışsa bendendir ve şeytandandır; Allah ve Resûlü bundan uzaktır: Kelâle, çocuğu ve babası olmayan kimsedir." Ömer b. el-Hattâb halife olunca: "Ebû Bekir'in benimsediği bir görüşe muhalefet etmekten hayâ ederim" demiştir . Bunu İbn Cerîr ve başkaları rivayet etmiştir .

وقال ابن أبي حاتم، ﵀، في تفسيره: حدثنا محمد بن عبد الله بن يزيد، حدثنا سفيان، عن سليمان الأحول، عن طاوس قال: سمعت عبد الله بن عباس يقول: كنت آخر الناس عهدا بعمر بن الخطاب، فسمعته يقول: القول ما قلت، وما قلت وما قلت. قال: الكلالة من لا ولد له ولا والد .

İbn Ebî Hâtim -rahimehullâh- tefsirinde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Yezîd rivayet etti, bize Süfyân, Süleymân el-Ahvel'den, o Tâvûs'tan rivayet etti; Tâvûs dedi ki: Abdullah b. Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: Ben Ömer b. el-Hattâb'ın yanında en son bulunan kimseydim. Onun şöyle dediğini işittim: "Görüş benim söylediğimdir, benim söylediğimdir , benim söylediğimdir." Dedi ki: "Kelâle, çocuğu ve babası olmayan kimsedir."

وهكذا قال علي بن أبي طالب وابن مسعود، وصح عن غير وجه عن عبد الله بن عباس، وزيد بن ثابت، وبه يقول الشعبي والنخعي، والحسن البصري، وقتادة، وجابر بن زيد، والحكم. وبه يقول أهل المدينة والكوفة والبصرة. وهو قول الفقهاء السبعة والأئمة الأربعة وجمهور السلف والخلف بل جميعهم. وقد حكى الإجماع على ذلك غير واحد، وورد فيه حديث مرفوع. قال أبو الحسين بن اللبان: وقد روي عن ابن عباس ما يخالف ذلك، وهو أنه لا ولد له. والصحيح عنه الأول، ولعل الراوي ما فهم عنه ما أراد.

Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Mes'ûd da böyle söylemişlerdir. Abdullah b. Abbâs ve Zeyd b. Sâbit'ten de birçok vecihten sahih olarak bu rivayet edilmiştir . Şa'bî, en-Nehaî, Hasan-ı Basrî, Katâde, Câbir b. Zeyd ve el-Hakem de bu görüştedir. Medine, Kûfe ve Basra ehli de bunu söylemektedir. Bu, yedi fakihin, dört mezhep imamının, selef ve halef cumhûrunun , hatta tamamının görüşüdür. Birden fazla âlim bu hususta icma bulunduğunu nakletmiştir; ayrıca bu konuda merfû hadis de varid olmuştur. Ebü'l-Hüseyin b. el-Lebbân şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan buna muhalif olarak "kelâlenin sadece çocuğu olmayan kimse olduğu" rivayet edilmiştir; fakat ondan gelen sahih rivayet birincisidir. Muhtemelen râvi onun maksadını anlayamamıştır .

وقوله: (وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ) أي: من أم، كما هو في قراءة بعض السلف، منهم سعد بن أبي وقاص، وكذا فسرها أبو بكر الصديق فيما رواه قتادة عنه، (فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ)

Allah Teâlâ'nın: {(وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ)} “ve bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa” buyruğu; Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın da aralarında bulunduğu bazı selef âlimlerinin kıraatinde yer aldığı üzere "anne bir" kardeştir. Katâde'nin kendisinden rivayet ettiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk da bunu böyle tefsir etmiştir . {(فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ)} “her birine altıda bir düşer. Bundan daha fazla iseler, üçte birde ortaktırlar.”

وإخوة الأم يخالفون بقية الورثة من وجوه، أحدها: أنهم يرثون مع من أدلوا به وهي الأم. الثاني: أن ذكرهم وأنثاهم سواء. الثالث: أنهم لا يرثون إلا إذا كان ميتهم يورث كلالة، فلا يرثون مع أب، ولا جد، ولا ولد، ولا ولد ابن. الرابع: أنهم لا يزادون على الثلث، وإن كثر ذكورهم وإناثهم.

Anne bir kardeşler diğer mirasçılardan birkaç yönden farklıdırlar: Birincisi: Kendileri vasıtasıyla mirasçı oldukları kimseyle (yani anne ile) birlikte miras alırlar. İkincisi: Erkekleri ve kadınları payda eşittir. Üçüncüsü: Ancak ölen kimse kelâle olarak miras bıraktığında mirasçı olabilirler; dolayısıyla baba, dede, çocuk veya oğlun çocuğu ile birlikte mirasçı olamazlar. Dördüncüsü: Erkekleri ve kadınları ne kadar çok olursa olsun üçte birden fazlası kendilerine verilmez .

قال ابن أبي حاتم: حدثنا يونس، حدثنا ابن وَهْب، أخبرنا يونس، عن الزهري قال: قضى عمر بن الخطاب، ﵁، أن ميراث الإخوة من الأم بينهم، للذكر مثل الأنثى قال محمد بن شهاب الزهري: ولا أرى عمر قضى بذلك حتى علم بذلك من رسول الله ﷺ، ولهذه الآية التي قال الله

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yûnus rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bize Yûnus, ez-Zührî'den haber verdi; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, anne bir kardeşlerin kendi aralarındaki mirasının, erkeğe kadının payı kadar olduğuna hükmetti. Muhammed b. Şihâb ez-Zührî dedi ki: Ömer'in bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir bilgiye sahip olmadan ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu şu ayet [bulunmadan] böyle hükmettiğini sanmıyorum:

تعالى: (فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ)

Teâlâ: {(فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ)} “Bundan daha fazla iseler, üçte birde ortaktırlar.”

واختلف العلماء في المسألة المشتركة، وهي: زوج، وأم أو جدة، واثنان من ولد الأم وواحد أو أكثر من ولد الأبوين. فعلى قول الجمهور: للزوج النصف، وللأم أو الجدة السدس، ولولد الأم الثلث، ويشاركهم فيه ولد الأب والأم بما بينهم من القدر المشترك وهو إخوةُ الأم.

Âlimler "Müştereke" (ortaklı) meselesinde ihtilaf etmişlerdir; bu mesele: bir koca, bir anne veya nine, anne bir iki kardeş ile anne-baba bir bir veya daha fazla kardeşten oluşur. Cumhûrun görüşüne göre: Kocaya yarım, anneye veya nineye altıda bir, anne bir kardeşlere üçte bir verilir; anne-baba bir öz kardeşler de aralarındaki ortak bağ olan anne bir kardeşlik sebebiyle bu üçte bire ortak edilirler.

وقد وقعت هذه المسألة في زمن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، فأعطى الزوج النصف، والأم السدس، وجعل الثلث لأولاد الأم، فقال له أولاد الأبوين: يا أمير المؤمنين، هب أن أبانا كان حمارا، ألسنا من أم واحدة؟ فشرك بينهم.

Bu mesele Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb zamanında vuku bulmuş; o da kocaya yarım, anneye altıda bir vermiş, üçte biri de anne bir kardeşlere tahsis etmişti. Bunun üzerine anne-baba bir kardeşler ona: "Ey Müminlerin Emîri! Farz et ki babamız bir merkepti; biz aynı anneden değil miyiz?" dediler. Bunun üzerine [Ömer] onları [üçte birde] ortak kıldı.