وصح التشريك عنه وعن أمير المؤمنين عثمان، وهو إحدى الروايتين عن ابن مسعود، وزيد بن ثابت، وابن عباس، ﵃. وبه يقول سعيد بن المسيب، وشريح القاضي، ومسروق، وطاوس، ومحمد بن سيرين وإبراهيم النخعي، وعمر بن عبد العزيز، والثوري، وشريك وهو مذهب مالك والشافعي، وإسحاق بن راهويه.
Onları ortak kılma hükmü kendisinden ve Müminlerin Emîri Osman'dan sahih olarak rivayet edilmiştir. Bu, İbn Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhüm gelen iki rivayetten biridir. Saîd b. el-Müseyyeb, Kādî Şüreyh, Mesrûk, Tâvûs, Muhammed b. Sîrîn, İbrâhîm en-Nehaî, Ömer b. Abdilazîz, Sevrî ve Şerîk de bu görüştedir. Mâlik, Şâfiî ve İshâk b. Râhûye'nin mezhebi de budur.
وكان علي بن أبي طالب لا يشرك بينهم، بل يجعل الثلث لأولاد الأم، ولا شيء لأولاد الأبوين، والحالة هذه، لأنهم عصبة. وقال وَكِيع بن الجراح: لم يختلف عنه في ذلك، وهذا قول أبي بن كعب وأبي موسى الأشعري، وهو المشهور عن ابن عباس، وهو مذهب الشعبي وابن أبي ليلى، وأبي يوسف، ومحمد بن الحسن، والحسن بن زياد، وزُفَر بن الهُذيل، والإمام أحمد بن حنبل، ويحيى بن آدم ونعيم بن حماد، وأبي ثور، وداود بن علي الظاهري، واختاره أبو الحسين بن اللبان الفرضي، ﵀، في كتابه "الإيجاز".
Ali b. Ebî Tâlib ise onları ortak kılmaz, aksine üçte biri anne bir kardeşlere verir, asabe oldukları için bu durumda anne-baba bir kardeşlere hiçbir şey vermezdi. Vekî' b. el-Cerrâh: "Ondan bu hususta farklı bir rivayet gelmemiştir" demiştir. Bu aynı zamanda Übey b. Ka'b ile Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin görüşü, İbn Abbâs'tan meşhur olan rivayet olup Şa'bî, İbn Ebî Leylâ, Ebû Yûsuf, Muhammed b. el-Hasan, el-Hasan b. Ziyâd, Züfer b. el-Hüzeyl, İmam Ahmed b. Hanbel, Yahyâ b. Âdem, Nuaym b. Hammâd, Ebû Sevr ve Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî'nin mezhebidir. Ebu'l-Hüseyn İbnü'l-Lebbân el-Faradî rahimehullâh da "el-Îcâz" adlı kitabında bu görüşü tercih etmiştir.
وقوله: (مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ) أي: لتكون وصيته على العدل، لا على الإضرار والجور والحيف بأن يحرم بعض الورثة، أو ينقصه، أو يزيده على ما قدرَ الله له من الفريضة فمتى سعى في ذلك كان كمن ضاد الله في حكمته وقسمته؛ ولهذا قال ابن أبي حاتم:
Allah Teâlâ'nın: {(مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ)} “[Bu paylaştırma], zarar verici olmaksızın yapılan vasiyet veya borçtan sonradır.” buyruğu; vasiyetin mirasçılardan bir kısmını mahrum etmek, payını eksiltmek veya Allah'ın onun için takdir ettiği farz paydan fazlasını vermek suretiyle zarar verme, haksızlık ve zulüm üzere değil, adalet üzere olması içindir. Kim buna kalkışırsa, hikmetinde ve taksimatında Allah'a karşı gelmiş gibi olur. Bundan dolayı İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir:
حدثنا أبي، حدثنا أبو النضر الدمشقي الفراديسي، حدثنا عُمَر بن المغيرة، عن داود بن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "الإضرار في الوصية من الكبائر".
Bize babam rivayet etti, bize Ebu'n-Nadr ed-Dımaşkī el-Ferâdîsî rivayet etti, bize Ömer b. el-Mugīre, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Vasiyette [başkasına] zarar vermek büyük günahlardandır."
وكذا رواه ابن جرير من طريق عمر بن المغيرة هذا وهو أبو حفص بصري سكن المصيصة، قال أبو القاسم ابن عساكر: ويعرف بمفتي المساكين. وروى عنه غير واحد من الأئمة. وقال فيه أبو حاتم الرازي: هو شيخ. وقال علي بن المديني: هو مجهول لا أعرفه. لكن رواه النسائي في سننه عن علي ابن حجر، عن علي بن مُسْهِر، عن داود بن أبي هند، عن عكرمة، عن ابن عباس، موقوفًا:
Aynı şekilde İbn Cerîr de bunu bu Ömer b. el-Mugīre kanalıyla rivayet etmiştir. O, Ebû Hafs olup Basralıdır ve el-Massîsa'da ikamet etmiştir. Ebu'l-Kāsım İbn Asâkir: "Müftiyyü'l-mesâkîn (yoksulların müftüsü) olarak bilinir." demiştir. Kendisinden birden fazla imam rivayette bulunmuştur. Ebû Hâtim er-Râzî onun hakkında: "O bir şeyhtir." demiştir. Ali b. el-Medînî ise: "O meçhuldür, kendisini tanımıyorum." demiştir. Fakat bunu Nesâî es-Sünen'inde Ali b. Hucr'den, o Ali b. Müshir'den, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir:
"الإضرار في الوصية من الكبائر". وكذا رواه ابن أبي حاتم عن أبي سعيد الأشج، عن عائذ بن حبيب، عن داود بن أبي هند. ورواه ابن جرير من حديث جماعة من الحفاظ، عن داود، عن عكرمة، عن ابن عباس موقوفا وفي بعضها: ويقرأ ابن عباس: (غَيْرَ مُضَارٍّ)
"Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır." Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim de bunu Ebû Saîd el-Eşecc'den, o Âiz b. Habîb'den, o Dâvûd b. Ebî Hind'den rivayet etmiştir. İbn Cerîr de hâfızlardan bir topluluk kanalıyla Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir. Bazı rivayetlerde: İbn Abbâs {(غَيْرَ مُضَارٍّ)} “zarar verici olmaksızın” [ayetini] okurdu.
قال ابن جريج والصحيح الموقوف.
İbn Cüreyc şöyle dedi: Sahih olan, mevkuf olmasıdır.
ولهذا اختلف الأئمة في الإقرار للوارث: هل هو صحيح أم لا؟ على قولين: أحدهما: لا يصح لأنه مظنة التهمة أن يكون قد أوصى له بصيغة الإقرار وقد ثبت في الحديث الصحيح أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله قد أعْطَى كُلَّ ذِي حَق حَقَّه، فلا وَصِيَّة لِوَارِثٍ". وهذا مذهب أبي حنيفة ومالك، وأحمد بن حنبل، والقول القديم للشافعي، ﵏، وذهب في الجديد إلى أنه يصح الإقرار. وهو مذهب طاوس، وعطاء، والحسن، وعمر بن عبد العزيز.
Bu sebeple imamlar vârise ikrarda bulunmanın sahih olup olmadığı konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Sahih değildir; çünkü ikrar lafzıyla ona vasiyette bulunmuş olma töhmeti mevcuttur. Nitekim sahih hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: "Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık vârise vasiyet yoktur." Bu; Ebû Hanîfe, Mâlik, Ahmed b. Hanbel'in mezhebi ve Şâfiî'nin rahimehumullâh kadim (eski) görüşüdür. Cedid (yeni) görüşünde ise ikrarın sahih olduğu kanaatine varmıştır. Tâvûs, Atâ, Hasan ve Ömer b. Abdilazîz'in mezhebi de budur.
وهو اختيار أبي عبد الله البخاري في صحيحه. واحتج بأنّ رَافع بن خديج أوصى ألا تُكْشَف الفَزَارية عما أغْلقَ عليه بابها قال: وقال بعض الناس: لا يجوز إقراره لسوء الظن به للورثة، وقد قال النبي ﷺ: "إياكم والظنَّ، فإن الظَّنَّ أكذبُ الحديث". وقال الله تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} [النساء: ٥٨] فلم يخص وارثًا ولا غيره. انتهى ما ذكره.
Ebû Abdillâh el-Buhârî de Sahîh'inde bunu tercih etmiştir. O, Râfi' b. Hadîc'in, Fezâriyye'nin [kendi odasında] üzerine kapısını kapattığı eşyaların araştırılmamasını vasiyet etmesini delil getirmiş ve şöyle demiştir: Bazı kimseler: "Mirasçılar aleyhine kötü zanna yol açacağı gerekçesiyle onun ikrarı caiz değildir" demişlerdir; oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Zandan sakının; zira zan, sözlerin en yalan olanıdır" buyurmuştur. Allah Teâlâ da: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder” [en-Nisâ: 58] buyurmuş, vâris ile başkası arasında bir ayrım yapmamıştır. Onun zikrettiği söz burada bitti.
فمتى كان الإقرارُ صحيحًا مطابقًا لما في نفس الأمر جَرَى فيه هذا الخلاف، ومتى كان حيلة ووسيلة إلى زيادة بعض الورثة ونقصان بعضهم، فهو حرام بالإجماع وبنص هذه الآية الكريمة (غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ) [ثم قال الله]
İkrar gerçeğe uygun ve sahih olduğu zaman bu ihtilaf cereyan eder; fakat bazı mirasçıların payını artırmak, bazılarınınkini de eksiltmek için bir hile ve vesile kılındığında ise icmâ ile ve şu kerim ayetin nassıyla haramdır: {(غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ)} “Zarar verici olmaksızın, Allah'tan bir vasiyet olarak [bunlar size farz kılındı]. Allah Alîm'dir, Halîm'dir.” [Sonra Allah şöyle buyurdu] :
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤)}
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٤)} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. (13) Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe koyar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”
أي: هذه الفرائض والمقادير التي جعلها الله للورثة بحسب قُربهم من الميت واحتياجهم إليه وفقدهم له عند عدمه، هي حدود الله فلا تعتدوها ولا تجاوزوها؛ ولهذا قال: (وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) أي: فيها، فلم يزد بعض الورثة ولم ينقص بعضًا بحيلة ووسيلة، بل تركهم على حكم الله وفريضته وقسمته (يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ) أي، لكونه غيَّر ما حكم الله به وضاد الله في حكمه. وهذا إنما يصدر عن عدم الرضا بما قسم الله وحكم به، ولهذا يجازيه بالإهانة في العذاب الأليم المقيم.
Yani: Allah'ın, mirasçılara ölene olan yakınlıklarına, ona duydukları ihtiyaca ve onun yokluğunda onu kaybetmelerine göre belirlediği bu farzlar ve paylar, Allah'ın sınırlarıdır; bu sınırları çiğnemeyin ve aşmayın. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {(وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ)} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse”; yani bu [miras paylaştırmasın]da [itaat edip] herhangi bir hile ve vesileye başvurarak mirasçıların bazısının payını artırmaz ve bazısınınkini de eksiltmezse, aksine onları Allah'ın hükmü, farzı ve taksimi üzere bırakırsa; {(يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ)} “[Allah] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır.” Yani Allah'ın hükmettiği şeyi değiştirdiği ve hükmünde Allah'a muhalefet ettiği için [böyle cezalandırılır]. Bu durum ise ancak Allah'ın taksim ettiği ve hükme bağladığı şeye razı olmamaktan kaynaklanır. İşte bu sebeple [Allah] onu, elem verici ve kalıcı azap içerisinde alçaltarak cezalandırır.
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن أيوب، عن أشعث بن عبد الله، عن شَهْر ابن حَوْشَب، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الرَّجُلَ لَيَعْمَل بعمل أهل الخير سبعين سَنةً، فإذا أوْصَى حَافَ في وصيته، فيختم بشر عمله، فيدخل النار؛ وإن الرجل ليعمل بعمل أهل الشر سبعين سنة، فيعدل في وصيته، فيختم له بخير عمله فيدخل الجنة". قال: ثم يقول أبو هريرة: اقرءوا إن شئتم (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) إلى قوله: (عَذَابٌ مُهِينٌ) .
İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer haber verdi, Eyyûb'dan, o Eş'as b. Abdillâh'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir adam yetmiş yıl hayır ehlinin ameliyle amel eder; vasiyet edeceği vakit vasiyetinde haksızlık yapar ve ameli en kötü şekilde son bulur da cehenneme girer. Bir adam da yetmiş yıl şer ehlinin ameliyle amel eder; vasiyetinde adaletli davranır ve ameli en hayırlı şekilde son bulur da cennete girer ." [Râvi] dedi ki: Sonra Ebû Hüreyre: Dilerseniz {(تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ)} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğundan {(عَذَابٌ مُهِينٌ)} “alçaltıcı bir azap” [kısmına] kadar okuyun, derdi.
[و] قال أبو داود في باب الإضرار في الوصية من سننه: حدثنا عَبْدَة بن عبد الله أخبرنا عبد الصمد، حدثنا [نصر] بن علي الحُدَّاني، حدثنا الأشعث بن عبد الله بن جابر الحُدَّاني، حدثني شَهْرُ بن حَوشَب: أن أبا هريرة حدثه: أن رسُولَ الله ﷺ قال: "إن الرجل ليعمل أو المرأة بطاعة الله ستين سنة، ثم يحضرهما الموت فَيُضَاران في الوصية، فتجب لهما النار" وقال: قرأ عليّ أبو هريرة من هاهنا: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ} حتى بلغ: ([وَ] ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).
[Ve] Ebû Dâvûd Sünen'inin "Vasiyette Zarar Verme" bâbında şöyle demiştir: Bize Abde b. Abdillâh rivayet etti, bize Abdüssamed haber verdi, bize [Nasr] b. Alî el-Huddânî rivayet etti, bize el-Eş'as b. Abdillâh b. Câbir el-Huddânî rivayet etti, bana Şehr b. Havşeb rivayet etti ki Ebû Hüreyre ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Bir erkek veya kadın altmış yıl Allah'a itaatle amel eder; sonra kendilerine ölüm gelir de vasiyette [başkalarına] zarar verirler; böylece cehennem onlara vacip olur." [Şehr] dedi ki: Ebû Hüreyre bana şuradan: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ} “[Bu paylaştırma], zarar verici olmaksızın yapılan vasiyet veya borçtan sonradır” [ayetinden] başlayıp: {([وَ] ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ)} “[ve] büyük kurtuluş işte budur” [kısmına] kadar okudu.
وهكذا رواه الترمذي وابن ماجه من حديث ابن عبد الله بن جابر الحُدَّاني به، وقال الترمذي: حسن غريب، وسياق الإمام أحمد أتم وأكمل .
Bunu Tirmizî ve İbn Mâce de İbn Abdillâh b. Câbir el-Huddânî hadisinden bu şekilde rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Hasen garibdir" demiştir. İmam Ahmed'in sevki ise daha tam ve daha mükemmeldir .
{وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا (١٥) وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦)}
{وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا (١٥) وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا (١٦)} “Kadınlarınızdan çirkin fiilde (zinada) bulunanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun. (15) İçinizden bu çirkin fiili işleyenlerin her ikisine de eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir. (16)”
كان الحكم في ابتداء الإسلام أن المرأة إذا زنت فثبت زناها بالبينة العادلة، حُبست في بيت فلا تُمكن من الخروج منه إلى أن تموت؛ ولهذا قال: (وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ) يعني: الزنا (مِن نِّسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مّنكُمْ فَإِن شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا) فالسبيل الذي جعله الله هو الناسخ لذلك.
İslam'ın başlangıcında hüküm; bir kadın zina ettiğinde ve zinası âdil bir delille sabit olduğunda, ölene kadar dışarı çıkmasına izin verilmeyerek evde hapsedilmesi şeklindeydi. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {(وَاللاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ)} yani zinayı [işleyen] {(مِن نِّسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مّنكُمْ فَإِن شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا)} “kadınlarınıza karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun.” Allah'ın açtığı yol ise bu [hükmü] nesheden (yürürlükten kaldıran) yoldur.
قال ابن عباس: كان الحكم كذلك، حتى أنزل الله سورة النور فنسخها بالجلد، أو الرجم.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Hüküm, Allah Nûr Suresi'ni indirip bu hükmü celde (kırbaç) veya recm ile neshedinceye kadar böyleydi.
وكذا رُوي عن عِكْرِمة، وسَعيد بن جُبَيْر، والحسن، وعَطاء الخُراساني، وأبي صالح، وقتادة، وزيد بن أسلم، والضحاك: أنها منسوخة. وهو أمر متفق عليه.
Aynı şekilde İkrime, Saîd b. Cübeyr, Hasan, Atâ el-Horasânî, Ebû Sâlih, Katâde, Zeyd b. Eslem ve Dahhâk'tan da bu ayetin mensuh olduğu rivayet edilmiştir. Bu, üzerinde ittifak edilen bir husustur.
قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن، عن حِطَّان بن عبد الله الرَّقاشِي، عن عبادة بن الصامت قال: كان رسول الله ﷺ إذا نزل عليه الوحي أَثَّرَ عليه
İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Saîd, Katâde'den, [o] Hasan'dan, [o] Hıttân b. Abdillâh er-Rakâşî'den, [o da] Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; [Ubâde] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indiği zaman bu durum ona tesir eder,
وكرب لذلك وتَرَبّد وجهه، فأنزل الله ﷿ عليه ذات يوم، فلما سُرِّيَ عنه قال: "خُذُوا عَنِّي، قد جَعَل الله لَهُنَّ سبيلا الثَّيِّبُ بالثيب، والبِكْرُ بالبكرِ، الثيب جَلْدُ مائة، ورَجْمٌ بالحجارة، والبكر جلد مائة ثم نَفْى سَنَةٍ".
ondan dolayı sıkıntı çeker ve yüzünün rengi değişirdi. Bir gün Allah Azze ve Celle ona [vahiy] indirdi. Kendisinden bu hâl açılıp ferahlayınca şöyle buyurdu: "Benden [hükmü] alın; muhakkak ki Allah onlar için bir yol kılmıştır: Dul dulla, bekâr bekârla [zina ederse]; dula yüz celde (sopa) ve taşla recm, bekâra ise yüz celde ve bir yıl sürgün vardır."
وقد رواه مسلم وأصحاب السنن من طرق عن قتادة عن الحسن عن حطَّان عن عبادة عن النبي ﷺ ولفظه: " خذوا عني، خذوا عني، قد جعل الله لهن سبيلا؛ البكر بالبكر جلد مائة وتغريب عام، والثيب بالثيب جلد مائة والرجم". وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح
Müslim ve Sünen sahipleri de bunu Katâde'den, o Hasan'dan, o Hıttân'dan , o Ubâde'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere çeşitli yollarla şu lafızla rivayet etmişlerdir: "Benden alın, benden alın; muhakkak ki Allah onlar için bir yol açmıştır: Bekâr bekârla [zina ettiğinde] yüz celde ve bir yıl sürgün; dul dulla [zina ettiğinde] yüz celde ve recm vardır." Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir .
وهكذا رواه أبو داود الطيالسي، عن مبارك بن فَضَالة، عن الحسن، عن حطان بن عبد الله الرقاشي، عن عبادة: أنَّ رسول الله ﷺ كان إذا نزل عليه الوحي عُرف ذلك في وجهه، فلما أنزلت: (أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا) [و] ارتفع الوحي قال رسول الله ﷺ: "خُذُوا خذوا، قد جَعَلَ الله لَهُنَّ سَبِيلا البكْرُ بالبكرِ جَلْدُ مائة وَنفيُ سنة، والثَّيِّب بالثيبِ جَلْدُ مائة ورَجْمٌ بالحجارة".
Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî de Mübârek b. Fedâle'den, o Hasan'dan, o Hıttân b. Abdillâh er-Rekāşî'den, o da Ubâde'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indiğinde bu durum yüzünden anlaşılırdı. {(أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلا)} “yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar” [ayeti] indirilip [ve] vahiy hâli sona erince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Alın, alın! Şüphesiz Allah onlar için bir yol kılmıştır: Bekâr bekârla [zina ettiğinde] yüz celde ve bir yıl sürgün; dul dulla [zina ettiğinde] yüz celde ve taşla recm vardır."
وقد روى الإمام أحمد أيضا هذا الحديث عن وَكِيع بن الجراح، حدثنا الفضل بن دَلْهَم، عن الحسن، عن قُبَيْصَة بن حُرَيث، عن سلمة بن المُحَبَّق قال: قال رسول الله ﷺ: "خُذُوا عَنِّي، خذوا عني، قد جعل الله لهن سبيلا البكر بالبكر جلد مائة ونفي سنة، والثيب بالثيب جلد مائة والرجم".
İmam Ahmed bu hadisi Vekî' b. el-Cerrâh'tan da rivayet etmiştir: Bize el-Fadl b. Delhem rivayet etti, Hasan'dan, o Kabîsa b. Hureys'ten, o da Seleme b. el-Muhabbak'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden alın, benden alın! Muhakkak ki Allah onlar için bir yol kılmıştır: Bekâr bekârla [zina ettiğinde] yüz celde ve bir yıl sürgün; dul dulla [zina ettiğinde] yüz celde ve recm vardır."
وكذا رواه أبو داود مطولا من حديث الفضل بن دلهم، ثم قال: وليس هو بالحافظ، كان قصابًا بواسط .
Aynı şekilde Ebû Dâvûd da bunu el-Fadl b. Delhem hadisinden uzunca rivayet etmiş, sonra da şöyle demiştir: "O hâfız değildir; Vâsıt'ta kasaptı" .
حديث آخر: قال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا عباس بن حمدان، حدثنا أحمد بن داود، حدثنا عمرو بن عبد الغفار، حدثنا إسماعيل بن أبي خالد، عن الشعبي، عن مسروق، عن أبي بن كعب قال: قال رسول الله ﷺ: "البكْرَان يُجْلَدان ويُنفيَانِ، والثيبان يجلدان ويُرجَمانِ، والشَّيْخانِ يُرجَمان". هذا حديث غريب من هذا الوجه .
Başka bir hadis: Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm rivayet etti, bize Abbâs b. Hamdân rivayet etti, bize Ahmed b. Dâvûd rivayet etti, bize Amr b. Abdilgabbâr rivayet etti, bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Şa'bî'den, o Mesrûk'tan, o da Übey b. Ka'b'dan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İki bekâra celde vurulur ve sürgün edilirler; iki dula celde vurulur ve recmedilirler; iki yaşlıya da recm uygulanır." Bu tarikten gelen bu hadis gariptir .
وروى الطبراني من طريق ابن لَهِيعة، عن أخيه عيسى بن لهيعة، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: لما نزلت سورة النساء قال رسول الله ﷺ: "لا حبس بعد سورة النساء" .
Taberânî, İbn Lehîa tarikiyle kardeşi Îsâ b. Lehîa'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nisâ Suresi indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nisâ Suresi'nden sonra hapis yoktur" buyurmuştur .
وقد ذهب الإمام أحمد بن حنبل إلى القول بمقتضى هذا الحديث، وهو الجمع بين الجلد والرجم في حق الثيب الزاني، وذهب الجمهور إلى أن الثيب الزاني إنما يُرجم فقط من غير جلد، قالوا: لأن النبي ﷺ رَجَمَ ماعزًا والغامدية واليهوديين، ولم يجلدهم قبل ذلك، فدل على أن الجلد ليس
İmam Ahmed b. Hanbel bu hadisin gereğiyle amel etme görüşüne gitmiştir ki bu da zina eden evli (seyyib) kimse hakkında celde ile recmin bir arada uygulanmasıdır. Âlimlerin çoğunluğu (cumhûr) ise zina eden evli kimsenin celde vurmaksızın sadece recmedileceği görüşünü benimsemiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mâiz'i, Gâmidiyeli kadını ve iki Yahudiyi recmetmiş, öncesinde onlara celde vurmamıştır. Bu durum celdenin
بحتم، بل هو منسوخ على قولهم، والله أعلم.
olmadığını, bilakis onların görüşüne göre mensuh olduğunu gösterir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله: (وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا) أي: واللذان يأتيان الفاحشة فآذوهما. قال ابن عباس، وسعيد بن جبير وغيرهما: أي بالشتم والتعيير، والضرب بالنعال، وكان الحكم كذلك حتى نسخه الله بالجلد أو الرجم.
Allah Teâlâ'nın: {(وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا)} “İçinizden bu çirkin fiili işleyenlerin her ikisine de eziyet edin.” buyruğu; yani çirkin fiili (zinayı) işleyen iki kimseye eziyet edin demektir. İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve başkaları: "Yani ayıplamakla, kınamakla ve terlikle vurmakla eziyet edin" demişlerdir. Hüküm, Allah bunu celde veya recm ile neshedinceye kadar böyleydi.
وقال عكرمة، وعطاء، والحسن، وعبد الله بن كثير: نزلت في الرجل والمرأة إذا زنيا.
İkrime, Atâ, Hasan ve Abdullâh b. Kesîr: "Bu [ayet], zina ettikleri takdirde bir erkek ile bir kadın hakkında inmiştir" demişlerdir.
وقال السدي: نزلت في الفتيان قبل أن يتزوجوا.
Süddî: "Evlenmeden önceki genç erkekler hakkında inmiştir" demiştir.
وقال مجاهد: نزلت في الرجلين إذا فعلا لا يكنى، وكأنه يريد اللواط، والله أعلم.
Mücâhid ise: "Kinaye yapmaksızın [açıkça söylersek] bu fiili işleyen iki erkek hakkında inmiştir" demiştir; sanki o livâtayı (eşcinsel ilişkiyi) kastetmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقد روى أهل السنن، من حديث عمرو بن أبي عمرو، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "مَنْ رأيتُمُوه يَعَمَلُ عَمَل قَوْمِ لُوطٍ فاقتلوا الفاعلَ والمفعول بِهِ"
Sünen ehli, Amr b. Ebî Amr hadisinden, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Lût kavminin amelini işleyen birini görürseniz, yapanı da yaptıranı da öldürün" .
وقوله: (فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا) أي: أقلعا ونزعا عما كانا عليه، وصَلُحت أعمالهما وحسنت (فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا) أي: لا تُعَنِّفُوهما بكلام قَبِيح بعد ذلك؛ لأن التائب من الذنب كمن لا ذنب له (إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا) وقد ثبت في الصحيحين "إذا زَنَتْ أمَة أحدكُم فَلْيَجْلدْها الحدَّ ولا يُثَرِّبْ عليها" أي: ثم لا يُعَيِّرُهَا بما صَنَعتْ بعد الحد، الذي هو كفارة لما صَنَعتْ.
Allah Teâlâ'nın: {(فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا)} “Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa” buyruğu; yani bulundukları durumdan vazgeçip el çekerler, amelleri düzelip güzelleşirse; {(فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا)} “artık onlardan vazgeçin” yani bundan sonra onlara çirkin sözlerle çıkışmayın; zira günahtan tövbe eden, hiç günahı olmayan kimse gibidir. {(إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا)} “Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir.” Sahihayn'da şu hadis sabittir: "Sizden birinin cariyesi zina ederse ona haddi uygulasın, onu kınayıp azarlamasın." Yani işlediği fiilin kefareti olan had [cezasından] sonra artık onu yaptığı şeyle ayıplamasın.
{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٨)}
{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٨)} “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak cahillikle kötülük yapıp sonra çok geçmeden tövbe edenlerinkidir. İşte Allah bunların tövbelerini kabul eder. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir. (17) Yoksa kötülükleri yapıp da kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi [geçerli] değildir. İşte onlara elem verici bir azap hazırlamışızdır. (18)”
يقول تعالى: إنما يتقبل الله التوبة ممن عمل السوء بجهالة، ثم يتوب ولو قبل معاينة المَلَك [لقبض] روحه قَبْلَ الغَرْغَرَة.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Allah, tövbeyi ancak kötülüğü cahillikle işleyip sonra -can boğaza gelmeden önce ruhunu [almak için] meleği görmeden önce de olsa- tövbe eden kimseden kabul eder.
قال مجاهد وغير واحد: كل من عصى الله خطأ أو عَمدًا فهو جاهل حتى ينزع عن الذنب.
Mücâhid ve birçok âlim şöyle demiştir: Yanılarak veya kasten Allah'a isyan eden herkes, o günahtan vazgeçinceye kadar cahildir.
وقال قتادة عن أبي العالية: أنه كان يحدث: أن أصحاب رسول الله ﷺ كانوا يقولون: كل ذنب أصابه عبد فهو بجهالة. رواه ابن جرير.
Katâde, Ebu'l-Âliye'den rivayetle onun şöyle anlattığını nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı şöyle derlerdi: "Kulun işlediği her günah cahilliktendir." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن قتادة قال: اجتمع أصحاب رسول الله ﷺ فرأوا أن كل شيء عُصي به فهو جهالة، عمدًا كان أو غيره .
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir araya geldiler ve kasten olsun veya olmasın Allah'a karşı işlenen her isyanın cahillik olduğu görüşüne vardılar.
وقال ابن جُرَيْج: أخبرني عبد الله بن كثير، عن مجاهد قال: كل عامل بمعصية الله فهو جاهل حين عملها. قال ابن جريج: وقال لي عطاء بن أبي رباح نحوَه.
İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'den haber verdi; o şöyle demiştir: Allah'a isyan eden herkes, o ameli işlediği sırada cahildir. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh da bana bunun bir benzerini söyledi.
وقال أبو صالح عن ابن عباس: مِنْ جَهالته عمل السوء.
Ebû Sâlih, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "Kötülüğü cahilliğinden dolayı işlemiştir."
وقال علي بن أبي طَلْحَة، عن ابن عباس (ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ) قال: ما بينه وبين أن ينظر إلى مَلَك الموت، وقال الضحاك: ما كان دون الموت فهو قريب. وقال قتادة والسدي: ما دام في صحته. وهو مروى عن ابن عباس. وقال الحسن البصري: (ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ) ما لم يُغَرْغر. وقال عكرمة: الدنيا كلها قريب.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan {(ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ)} “sonra çok geçmeden tövbe edenler” [ayeti hakkında]: "Ölüm meleğine bakmasıyla arasındaki süredir" dediğini nakletmiştir. Dahhâk: "Ölümden önce olan her an yakındır" demiştir. Katâde ve Süddî: "Sağlığı yerinde olduğu müddetçedir" demişlerdir; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî: "{(ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ)} can boğaza gelmedikçe [yapılan tövbedir]" demiştir. İkrime ise: "Dünyanın tamamı yakındır" demiştir.
ذكر الأحاديث في ذلك:
Bu husustaki hadislerin zikri:
قال الإمام أحمد: حدثنا علي بن عَيَّاش وعصام بن خالد، قالا حدثنا ابن ثَوْبان، عن أبيه، عن مكحول، عن جُبَير بن نُفَيْر عن ابن عُمَرَ، عن النبي ﷺ قال: "إنَّ الله يَقْبلُ تَوْبَةَ العبدِ ما لم يُغَرغِر".
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ali b. Ayyâş ile Isâm b. Hâlid rivayet ettiler ve dediler ki: Bize İbn Sevbân babasından, o Mekhûl'den, o Cübeyr b. Nüfeyr'den , o İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, kulun canı boğazına gelmedikçe tövbesini kabul eder."
[و] رواه الترمذي وابن ماجه من حديث عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان، به وقال الترمذي: حسن غريب. ووقع في سنن ابن ماجه: عن عبد الله بن عَمْرو. وهو وَهْم، إنما هو عبد الله بن عُمَر بن الخطاب.
[Ve] bunu Tirmizî ile İbn Mâce de Abdurrahman b. Sâbit b. Sevbân hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen garibdir" demiştir. İbn Mâce'nin Sünen'inde ise "Abdullah b. Amr'dan" şeklinde geçmiştir; bu bir vehim (yanılma) olup doğrusu Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb'dır.
حديث آخر عن ابن عُمَر: قال أبو بكر بن مردويه: حدثنا محمد بن معمر حدثنا عبد الله بن الحسن الخراساني، حدثنا يحيى بن عبد الله البابلتي حدثنا أيوب بن نَهِيك الحلبي قال: سمعت عطاء بن أبي رباح قال: سمعت عبد الله بن عُمَر، سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِن يَتُوبُ قَبْلَ الموتِ بشهر إلا قَبِلَ الله منه، وأدْنَى من ذلك، وقَبْل موته بيوم وساعة، يعلم الله منه التوبة والإخلاصَ إليه إلا قَبِل منه" .
İbn Ömer'den başka bir hadis : Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ma'mer rivayet etti, bize Abdullah b. el-Hasan el-Horasânî rivayet etti, bize Yahyâ b. Abdillâh el-Bâbülüttî rivayet etti, bize Eyyûb b. Nehîk el-Halebî rivayet etti ve dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh'tan işittim, o şöyle dedi: Abdullah b. Ömer'den işittim, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Hangi mümin kul ölümünden bir ay önce tövbe ederse Allah onun [tövbesini] mutlaka kabul eder; hatta bundan daha az bir süre önce, ölümünden bir gün ve bir saat önce bile tövbe edip Allah da ondan tövbeyi ve kendisine ihlâsı bilirse, mutlaka ondan kabul eder" .
حديث آخر: قال أبو داود الطيالسي: حدثنا شعبة، أخبرنا إبراهيم بن ميمون، أخبرني رجل من مِلْحَان يقال له: أيوب -قال: سمعت عبد الله بن عمر يقول: من تاب قبل موته بعام تيب عليه، ومن تاب قبل موته بشهر تِيب عليه، ومن تاب قَبْلَ موته بجمعة تيب عليه، ومن تاب قبل موته بيوم تيب عليه، ومن تاب قبل موته بساعة تيب عليه. فقلت له: إنما قال الله: (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ) فقال: إنما أُحدِّثك ما سمعت من رسول الله ﷺ.
Başka bir hadis: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, bize İbrâhim b. Meymûn haber verdi, [o da şöyle dedi]: Bana Milhân kabilesinden Eyyûb denilen bir adam haber verip dedi ki: Abdullah b. Ömer'in şöyle dediğini işittim: "Kim ölümünden bir yıl önce tövbe ederse tövbesi kabul edilir; kim ölümünden bir ay önce tövbe ederse tövbesi kabul edilir; kim ölümünden bir hafta önce tövbe ederse tövbesi kabul edilir; kim ölümünden bir gün önce tövbe ederse tövbesi kabul edilir; kim ölümünden bir saat önce tövbe ederse tövbesi kabul edilir." Bunun üzerine ona: "Allah sadece: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ } “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp sonra çok geçmeden tövbe edenlerinkidir” buyurmuştur" dedim. O da: "Ben sana ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimi anlatıyorum" dedi.
وهكذا رواه أبو داود الطيالسي، وأبو عمر الحَوْضي، وأبو عامر العَقدي، عن شعبة.
Bunu Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Ebû Ömer el-Havdî ve Ebû Âmir el-Akadî de Şu'be'den bu şekilde rivayet etmişlerdir.
حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا حُسين بن محمد، حدثنا محمد بن مطَرَّف، عن زيد بن أسلم، عن عبد الرحمن بن البَيْلماني قال: اجتمع أربعة من أصحاب رسول الله ﷺ، فقال أحدهم: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يَقْبَلُ تَوْبَة العبدِ قبل أن يموتَ بيومٍ". فقال الآخر: أنتَ سمعت هذا من رسول الله ﷺ؟ قال: نعم. قال: وأنا سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يقبل توبة العبد قبل أن يموت بِنِصْفِ يوم" فقال الثالث: أنتَ سمعتَ هذا من رسول الله ﷺ؟ قال: نعم. قال: وأنا سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "إن الله يقبل توبة العبد قبل أن يموت بضَحْو". قال الرابع: أنتَ سمعتَ هذا من رسول الله ﷺ؟ قال: نعم. قال وأنا سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "إن الله [تعالى] يقبل توبة العبد ما لم يُغَرغر بنفسه". وقد رواه سعيد بن منصور عن الدَرَاوَرْدي، عن زيد بن أسلم، عن عبد الرحمن بن البيلماني فذكر قريبًا منه .
Başka bir hadis: İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyin b. Muhammed rivayet etti, bize Muhammed b. Mutarrif, Zeyd b. Eslem'den, o da Abdurrahman b. el-Beylemânî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından dört kişi bir araya geldi. İçlerinden biri: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Şüphesiz Allah, kulun tövbesini ölmesinden bir gün önce kabul eder'" dedi. Diğeri: "Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat sen mi işittin?" dedi. O da: "Evet" dedi. [İkinci kişi]: "Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: 'Şüphesiz Allah, kulun tövbesini ölmesinden yarım gün önce kabul eder' buyururken işittim" dedi. Üçüncüsü: "Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat sen mi işittin?" dedi. O da: "Evet" dedi. [Üçüncü kişi]: "Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: 'Şüphesiz Allah, kulun tövbesini ölmesinden bir kuşluk vakti önce kabul eder' buyururken işittim" dedi. Dördüncüsü : "Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat sen mi işittin?" dedi. O da: "Evet" dedi. [Dördüncü kişi] dedi ki: "Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: 'Şüphesiz [Yüce] Allah, kulun canı boğazına gelip hırıldamadıkça tövbesini kabul eder' buyururken işittim." Bunu Saîd b. Mansûr da ed-Derâverdî'den, o Zeyd b. Eslem'den, o da Abdurrahman b. el-Beylemânî'den buna yakın bir lafızla rivayet etmiştir .
حديث آخر: قال أبو بكر بن مردويه: حدثنا إسحاق بن إبراهيم بن زيد، حدثنا عمران بن عبد الرحيم، حدثنا عثمان بن الهيثم، حدثنا عَوْف، عن محمد بن سِيرِين، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله يَقبل تَوْبَة عَبْدِهِ ما لم يُغَرْغِرْ" .
Başka bir hadis: Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm b. Zeyd rivayet etti, bize İmrân b. Abdirrahîm rivayet etti, bize Osman b. el-Heysem rivayet etti, bize Avf, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah, kulunun tövbesini canı boğazına gelip hırıldamadıkça kabul eder" buyurdu.
أحاديث في ذلك مرسلة:
Bu husustaki mürsel hadisler:
قال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن عَوْف، عن الحسن قال:
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize İbn Ebî Adiy, Avf'tan, o da Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi:
بلغني أنَّ رَسُولَ الله ﷺ قال: "إنَّ الله يَقْبلُ توبة العبد ما لم يُغَرْغرْ" هذا مرسل حسن . عن الحسن البصري، ﵀.
Bana ulaştı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, kulun tövbesini canı boğazına gelip hırıldamadıkça kabul eder." Bu, Hasan-ı Basrî rahimehullâh'tan gelen hasen bir mürseldir .
آخر: قال ابن جرير أيضًا، ﵀: حدثنا ابن بشار، حدثنا معاذ بن هشام، حدثني أبي، عن قتادة، عن العلاء بن زياد، عن أبي أيوب بشير بن كعب؛ أن نبي الله ﷺ قال: "إن الله يقبل توبة العبد ما لم يُغَرْغرْ" .
Bir başkası: Yine İbn Cerîr rahimehullâh dedi ki: Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Muâz b. Hişâm rivayet etti, bana babam Katâde'den, o el-Alâ b. Ziyâd'dan, o da Ebû Eyyûb Beşîr b. Ka'b'dan rivayet etti ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz Allah, kulun tövbesini canı boğazına gelip hırıldamadıkça kabul eder" buyurmuştur.
وحدثنا ابن بشار، حدثنا عبد الأعلى، عن سعيد، عن قتادة، عن عبادة بن الصامت أن رسول الله ﷺ قال، فذكر مثله .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Abdülalâ, Saîd'den, o Katâde'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu deyip bunun benzerini zikretti .
أثر آخر: قال ابن جرير: حدثنا ابن بشار، حدثنا أبو داود، حدثنا عمران، عن قتادة قال: كنا عند
Bir diğer rivayet: İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Beşşâr rivayet etti, bize Ebû Dâvûd rivayet etti, bize İmrân, Katâde'den rivayet etti; [Katâde] şöyle dedi: Biz ... yanındaydık
أنس بن مالك وثم أبو قِلابة، فحدث أبو قِلابة فقال: إن الله تعالى لما لَعَنَ إبليس سأله النَّظرة فقال: وعِزَّتِك وجلالك لا أَخْرُجُ من قَلْبِ ابن آدمَ ما دام فيه الروح. فقال الله: وعزتي لا أمنعه التوبة ما دام فيه الروح.
Enes b. Mâlik'in yanındaydık ve orada Ebû Kılâbe de vardı. Ebû Kılâbe anlatıp şöyle dedi: Yüce Allah İblis'e lânet ettiğinde [İblis] O'ndan mühlet istedi ve: "İzzetine ve celâline andolsun ki, içinde ruh bulunduğu müddetçe Âdemoğlunun kalbinden çıkmayacağım" dedi. Allah da: "İzzetime andolsun ki, içinde ruh bulunduğu müddetçe ona tövbeyi yasaklamayacağım" buyurdu.
وقد ورد هذا في حديث مرفوع، رواه الإمام أحمد في مسنده من طريق عمرو بن أبي عمرو وأبي الهيثم العُتْوارِي كلاهما عن أبي سعيد، عن النبي ﷺ قال: "قال إبليس: وعِزَّتِك لا أزَالُ أُغْوِيهم ما دامت أرْوَاحهُمْ في أجسادهم. فقال الله ﷿: وعزتي وجلالي، لا أزال أغْفِرُ لهم ما اسْتَغْفَرُوني" .
Bu husus merfû bir hadiste de vârid olmuştur; İmam Ahmed bunu Müsned'inde Amr b. Ebî Amr ve Ebü'l-Heysem el-Utvârî tarikiyle, her ikisinin de Ebû Saîd'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetiyle tahric etmiştir; şöyle buyurmuştur: "İblis dedi ki: İzzetine andolsun ki, ruhları bedenlerinde olduğu müddetçe onları saptırmaya devam edeceğim. Azîz ve Celîl olan Allah da: İzzetime ve celâlime andolsun ki, onlar Benden bağışlanma diledikleri sürece onları bağışlamaya devam edeceğim, buyurdu" .
فقد دلت هذه الأحاديث على أن من تاب إلى الله ﷿ وهو يرجو الحياة، فإن توبته مقبولة [منه] ؛ ولهذا قال تعالى: (فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) فأما متى وقع الإياس من الحياة، وعاين الملك، وحَشْرَجَتِ الروح في الحلق، وضاق بها الصدر، وبلغت الحلقوم، وَغَرْغَرَتِ النفس صاعدة في الغَلاصِم -فلا توبة متقبلة حينئذ، ولات حين مناص؛ ولهذا قال [تعالى] وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ) وهذا كما قال تعالى: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ [وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا] } الآيتين، [غافر: ٨٤، ٨٥] وكما حكم تعالى بعدم توبة أهل الأرض إذا عاينوا الشمس طالعة من مغربها كما قال [تعالى] {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} الآية [الأنعام: ١٥٨].
Bu hadisler, hayattan umutlu olduğu sürece Allah Azze ve Celle'ye tövbe eden kimsenin tövbesinin [kendisinden] kabul edildiğine delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah: (فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا) buyurmuştur. Ancak hayattan ümit kesildiği, melek görüldüğü, ruh gırtlağa gelip tıkandığı, göğüs daraldığı, [can] boğaza ulaştığı ve nefes hırıldayarak gırtlakta yükseldiği zaman artık hiçbir tövbe kabul olunmaz ve kaçacak bir yer de kalmaz. Nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ) Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ [وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا] } “Fakat azabımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık [ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Ama azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine hiçbir fayda vermedi]” [Mü'min: 84-85]. Nitekim Yüce Allah, yeryüzü ahalisinin güneşin batıdan doğuşunu müşahede ettikleri zamanki tövbelerini de kabul etmeyeceğine hükmetmiştir; nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا} “...Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, daha önceden iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış olan hiçbir kimseye imanı fayda sağlamaz...” [el-En'âm: 158].
وقوله: (وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ) [الآية] يعني: أن الكافر إذا مات على كفره وشركه لا ينفعه ندمه ولا توبته، ولا يقبل منه فدية ولو بملء الأرض [ذهبا] .
Yüce Allah'ın: (وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ) [el-Âye] buyruğu ise, kâfir küfrü ve şirki üzere öldüğü zaman pişmanlığının ve tövbesinin kendisine hiçbir fayda vermeyeceği, yeryüzü dolusu [altın] fidye verse dahi kendisinden kabul edilmeyeceği anlamına gelir.
قال ابن عباس، وأبو العالية، والربيع بن أنس: (وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ) قالوا: نزلت في أهل الشرك.
İbn Abbâs, Ebu'l-Âliye ve er-Rebî' b. Enes: (وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ) ayeti hakkında: "Müşrikler hakkında inmiştir" demişlerdir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا سليمان بن داود، حدثنا عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان، قال: حدثني أبي، عن مكحول: أن عُمَرَ بن نعيم حدثه عن أسامة بن سلمان: أن أبا ذر حدثهم: أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله يقبل تَوْبَةَ عَبْدِه -أو يغفر لعبده-ما لم يَقَعِ الحِجَاب". قيل: وما وُقُوع الحجاب؟ قال: "أن تَخرجَ النَّفْسُ وهي مُشْرِكة"؛ ولهذا قال [تعالى] أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا) أي: موجعا شديدا مقيما.
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Süleymân b. Dâvûd rivayet etti, bize Abdurrahmân b. Sâbit b. Sevbân rivayet etti, dedi ki: Bana babam Mekhûl'den rivayet etti; Ömer b. Nuaym'ın kendisine Üsâme b. Selmân'dan naklettiğine göre, Ebû Zerr onlara Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şüphesiz Allah, perde inmedikçe kulunun tövbesini kabul eder -yahut kulunu bağışlar-.» [Bunun üzerine]: "Perdenin inmesi nedir?" denildi. O da: «Ruhun şirk üzere [bedenden] çıkmasıdır.» buyurdu. İşte bu yüzden [Yüce Allah] {(أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا)} “...işte onlar için elem verici bir azap hazırlamışızdır.” buyurmuştur. Yani; can yakıcı, şiddetli ve süreklidir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا (١٩)} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir. Apaçık bir hayasızlık yapmadıkça, onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın). Onlarla iyi ve güzel bir şekilde geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah birçok hayır kılmış olabilir. (19)”
قال البخاري: حدثنا محمد بن مُقَاتل، حدثنا أسْبَاط بن محمد، حدثنا الشَّيْباني عن عكرمة، عن ابن عباس -قال الشيباني: وذكره أبو الحسن السَّوَائي، ولا أظُنُّه ذكره إلا عن ابن عباس-: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) قال: كانوا إذا مات الرجل كان أولياؤه أحق بامرأته، إن شاء بعضُهم تزوجها، وإن شاءوا زَوَّجُوها، وإن شاؤوا لم يُزَوِّجوها، فهم أحق بها من أهلها، فنزلت هذه الآية في ذلك.
Buhârî dedi ki: Bize Muhammed b. Mukâtil rivayet etti, bize Esbât b. Muhammed rivayet etti, bize eş-Şeybânî İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti -Şeybânî dedi ki: Bunu Ebü'l-Hasan es-Sevâî de zikretti, onun da İbn Abbâs'tan başkasından zikrettiğini sanmıyorum-: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) [ayeti hakkında] dedi ki: Bir adam öldüğünde velileri onun karısı üzerinde en çok hak sahibi idiler; dilerse içlerinden biri onunla evlenir, dilerlerse onu başkasıyla evlendirir, dilerlerse de evlendirmezlerdi. Onlar kadın üzerinde kendi ailesinden daha hak sahibi idiler. İşte bu ayet bunun hakkında indi.
هكذا رواه البخاري وأبو داود، والنسائي، وابن مَرْدُويه، وابن أبي حاتم، من حديث أبي إسحاق الشيباني -واسمه سليمان بن أبي سليمان-عن عكرمة، وعن أبي الحسن السوائي واسمه عطاء، كوفي أعمى-كلاهما عن ابن عباس بما تقدم .
Bunu Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Merdûye ve İbn Ebî Hâtim; Ebû İshâk eş-Şeybânî -ki adı Süleyman b. Ebî Süleymân'dır- hadisinden, o İkrime'den ve Ebü'l-Hasan es-Sevâî'den -ki adı Atâ olup Kûfeli bir a'mâdır-, her ikisi de İbn Abbâs'tan olmak üzere yukarıda geçtiği şekilde rivayet etmişlerdir .
وقال أبو داود: حدثنا أحمد بن محمد بن ثابت المَرْوزي، حدثني علي بن حُسَين، عن أبيه، عن يزيد النحوي، عن عكرمة، عن ابن عباس قال: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) وذلك أن الرجل كان يرث امرأة ذي قرابته، فيَعْضلها حتى تموت أو تَرُد إليه صداقها، فأحكَمَ الله تعالى عن ذلك، أي نهى عن ذلك.
Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Ahmed b. Muhammed b. Sâbit el-Mervezî rivayet etti, bana Ali b. Hüseyin babasından, o Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) "Bu durum şöyledir: Kişi, akrabasının hanımına vâris olur ve kadın ölünceye yahut mehrini kendisine geri verinceye kadar onu evlenmekten men ederdi. Bunun üzerine Yüce Allah bunu kesin bir hükme bağladı, yani bundan nehyetti."
تفرد به أبو داود وقد رواه غَيْر واحد عن ابن عباس بنحو ذلك، فقال وَكِيع عن سفيان، عن علي بن بذيمة، عن مِقْسم، عن ابن عباس: كانت المرأة في الجاهلية إذا تُوفِّي عنها زوجها فجاء رجل فألقى عليها ثوبًا، كان أحق بها، فنزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) .
Bunu rivayette Ebû Dâvûd tek kalmıştır . Ancak bunu birden fazla kişi de İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. Nitekim Vekî', Süfyân'dan, o Ali b. Bezîme'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan rivayetle dedi ki: "Cahiliye döneminde bir kadının kocası öldüğünde bir adam gelip üzerine elbisesini atarsa, kadına en çok o hak sahibi olurdu. Bunun üzerine: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) ayeti indi."
وروى علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) قال: كان الرجل إذا مات وترك جارية، ألقى عليها حميمه ثوبه، فمنعها من الناس. فإن كانت جميلة تزوجها، وإن كانت دَميمة حبسها حتى تموت فيرثها.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir adam ölüp geride bir kadın bıraktığında, [ölenin] bir yakını onun üzerine elbisesini atar ve onu insanlardan menederdi (başkasıyla evlenmesine engel olurdu). Şayet kadın güzel ise onunla [kendisi] evlenir; şayet çirkin ise ölüp de [malı] kendisine miras kalsın diye onu [nikâhtan] alıkoyardı.”
وروى العوفي عنه: كان الرجل من أهل المدينة إذا مات حميمُ أحدهم ألقى ثوبه على امرأته، فَورِث نكاحها ولم ينكحها أحد غيره، وحبسها عنده حتى تفتدي منه بِفِدْيَةٍ: فأنزل الله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا)
el-Avfî de ondan şöyle rivayet etti : "Medine ehlinden bir adamın bir yakını öldüğünde, elbisesini onun hanımının üzerine atar, onunla evlenme hakkına vâris olur ve ondan başkası onunla evlenemezdi. Kadın kendisine bir bedel verip kurtuluncaya kadar onu yanında alıkoyardı. Bunun üzerine Allah: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) ayetini indirdi."
وقال زيد بن أسلم في الآية [(لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا)] كان أهل يَثْرِبَ إذا مات الرجل منهم في الجاهلية وَرِث امرأته من يرث ماله، وكان يعضُلها حتى يرثها، أو يزوجها من أراد، وكان أهل تُهامة يُسِيء الرجل صحبة المرأة حتى يطلقها، ويشترط عليها أن لا تنكح إلا من أراد حتى تفتدي منه ببعض ما أعطاها، فنهى الله المؤمنين عن ذلك. رواه ابن أبي حاتم.
Zeyd b. Eslem [(لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا)] ayeti hakkında dedi ki: "Cahiliye döneminde Yesrib (Medine) ahalisinden bir adam öldüğünde, onun malına vâris olan kimse karısına da vâris olurdu; ona vâris olmak yahut dilediği kimseyle evlendirmek için kadını sıkıştırıp evlenmekten alıkoyardı. Tihâme ahalisi ise, kişi hanımını boşayıncaya kadar ona kötü muamele eder ve kadına vermiş olduklarının bir kısmını bedel olarak geri alıncaya kadar yalnızca kendi dilediği kişiyle evlenebileceğini kadına şart koşardı. Yüce Allah müminleri bundan nehyetti." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال أبو بكر بن مَرْدُويه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا موسى بن إسحاق، حدثنا علي بن المنذر، حدثنا محمد بن فضيل، عن يحيى بن سعيد، عن محمد بن أبي أمامة بن سهل بن حنيف، عن أبيه قال: لما توفي أبو قَيْس بن الأسلت أراد ابنه أن يتزوج امرأته، وكان لهم ذلك في الجاهلية، فأنزل الله: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا)
Ebû Bekr b. Merdûye dedi ki: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm rivayet etti, bize Mûsâ b. İshâk rivayet etti, bize Ali b. el-Münzir rivayet etti, bize Muhammed b. Fudayl, Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. Ebî Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten, o da babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Kays b. el-Eslet vefat ettiğinde oğlu onun hanımıyla evlenmek istedi. Cahiliye devrinde bu hakka sahiptiler. Bunun üzerine Allah: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) ayetini indirdi.
ورواه ابن جرير من حديث محمد بن فضيل، به. ثم روي من طريق ابن جُرَيج قال: أخبرني عطاء أن أهل الجاهلية كانوا إذا هَلَك الرجل وترك امرأة، حبسها أهلُه على الصبي يكون فيهم، فنزلت: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) الآية.
Bunu İbn Cerîr de Muhammed b. Fudayl hadisinden bu isnadla rivayet etti. Sonra İbn Cüreyc tarikiyle rivayet olundu; o dedi ki: Bana Atâ haber verdi ki: Cahiliye ehli, bir adam ölüp geride bir kadın bıraktığında, ailesi kadını aralarındaki bir çocuk için alıkoyarlardı. Bunun üzerine: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) ayeti indi.
قال ابن جريج: وقال مجاهد: كان الرجل إذا تُوُفي كان ابنه أحق بامرأته، ينكحها إن شاء، إذا لم يكن ابنها، أو ينكحها من شاء أخاه أو ابن أخيه.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Bir adam vefat ettiğinde, şayet kendi öz annesi değilse oğlu onun hanımı üzerinde en çok hak sahibi olurdu; dilerse kendisi evlenir, dilerse erkek kardeşiyle veya kardeşinin oğluyla evlendirirdi.
قال ابن جريج: وقال عكرمة: نزلت في كُبَيْشَةَ بنت مَعْن بن عاصم بن الأوس، توفي عنها أبو قيس ابن الأسلت، فجنَحَ عليها ابنُه، فجاءت رسولَ الله ﷺ، فقالت: يا رسول الله، لا أنا وَرِثْتُ زوجي، ولا أنا تُرِكْتُ فأنكح، فنزلت هذه الآية.
İbn Cüreyc dedi ki: İkrime şöyle dedi: Bu ayet, Evs kabilesinden Ma'n b. Âsım'ın kızı Kübeyşe hakkında indi. Kocası Ebû Kays b. el-Eslet vefat etmiş, onun oğlu da kadına meyletmişti (evlenmek için baskı kurmuştu). Kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, ne kocama vâris olabildim ne de serbest bırakıldım ki evleneyim" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
وقال السدي عن أبي مالك: كانت المرأة في الجاهلية إذا مات زوجها، جاء وليه فألقى عليها ثوبًا، فإن كان له ابن صغير أو أخ حبسها حتى يَشب أو تموت فيرثها، فإن هي انفلتت فأتت أهلها، ولم يلق عليها ثوبًا نَجَتْ، فأنزل الله: [تعالى] (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا)
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten rivayetle dedi ki: Cahiliye döneminde bir kadının kocası öldüğünde, kocasının velisi gelir ve kadının üzerine elbisesini atardı. Şayet onun küçük bir oğlu yahut erkek kardeşi varsa, büyüyünceye yahut kadın ölüp de ona vâris oluncaya kadar kadını alıkoyardı. Şayet kadın kaçıp ailesine gider ve adam da üzerine elbise atmamış olursa kurtulmuş olurdu. Bunun üzerine [Yüce] Allah: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) ayetini indirdi.
وقال مجاهد في الآية: كان الرجل يكون في حجره اليتيمة هو يلي أمرها، فيحبسها رجاء أن تموت امرأته، فيتزوجها أو يزوجها ابنه. رواه ابن أبي حاتم. ثم قال: ورُوِيَ عن الشعبي، وعطاء بن أبي رباح، وأبي مِجْلَز، والضحاك، والزهري، وعطاء الخراساني، ومقاتل بن حَيَّان -نحوُ ذلك.
Mücâhid ayet hakkında şöyle demiştir: Bir adamın velayeti altında bir yetim kız bulunur ve onun işlerini üstlenirdi. Karısının ölmesi [ve böylece] onunla kendisi evlenmek veya oğlunu onunla evlendirmek ümidiyle [o yetim] kızı alıkoyardı. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Şa'bî, Atâ b. Ebî Rabâh, Ebû Miclez, ed-Dahhâk, ez-Zührî, Atâ el-Horasânî ve Mukâtil b. Hayyân'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.
قلت: فالآية تعم ما كان يفعله أهل الجاهلية، وما ذكره مجاهد ومن وافقه، وكل ما كان فيه نوع من ذلك، والله أعلم.
Derim ki: Ayet, Cahiliye ehlinin yaptıklarını, Mücâhid ve ona muvafakat edenlerin zikrettiklerini ve bu türden olan her şeyi kapsamaktadır. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) أي: لا تُضارّوهن في العِشرة لتترك لك ما أصدقتها أو بعضه أو حقًا من حقوقها عليك، أو شيئًا من ذلك على وجه القهر لها والاضطهاد.
Yüce Allah'ın: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) buyruğu; yani ona verdiğin mehri veya bir kısmını yahut senin üzerindeki haklarından bir hakkı ya da buna benzer herhangi bir şeyi zorla ve baskıyla sana bıraksın diye beraberlikte onlara zarar vermeyin, demektir.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) يقول: ولا تقهروهن (لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) يعني: الرجل تكون له امرأة وهو كاره لصحبتها، ولها عليه مَهرٌ فيَضرها لتفتدي.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani; kendisini feda edip fidye versin diye, adamın bir kadını olup onunla beraberlikten hoşlanmadığı ve üzerinde de kadına ait bir mehir bulunduğu halde ona zarar vermesi suretiyle (لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) [onlara baskı yapmayın].
وكذا قال الضحاك، وقتادة [وغير واحد] واختاره ابن جرير.
ed-Dahhâk, Katâde [ve birden çok kişi] de böyle demiştir; İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وقال ابن المبارك وعبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَرٌ قال: أخبرني سِمَاك بن الفضل، عن ابن البَيْلمَاني قال: نزلت هاتان الآيتان إحداهما في أمر الجاهلية، والأخرى في أمرالإسلام. قال عبد الله بن المبارك: يعني قوله: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) في الجاهلية (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) في الإسلام.
İbnü'l-Mübârek ve Abdürrezzâk dediler ki: Bize Ma'mer haber verdi ve dedi ki: Bana Simâk b. el-Fadl, İbnü'l-Beylemânî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bu iki ayet inmiştir; biri Cahiliye meselesi hakkında, diğeri ise İslam meselesi hakkındadır. Abdullah b. el-Mübârek dedi ki: Yani Yüce Allah'ın: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا) buyruğu Cahiliye hakkında, (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) buyruğu ise İslam hakkındadır.
وقوله: (إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) قال ابن مسعود، وابن عباس، وسعيد بن المُسَيَّب، والشَّعْبِيُّ، والحسن البصري، ومحمد بن سيرين، وسعيد بن جُبَيْرٍ، ومجاهد، وعِكْرَمَة، وعَطاء الخراسانيّ، والضَّحَّاك، وأبو قِلابةَ، وأبو صالح، والسُّدِّي، وزيد بن أسلم، وسعيد بن أبي هلال: يعني بذلك الزنا، يعني: إذا زنت فلك أن تسترجع منها الصداق الذي أعطيتها وتُضَاجرهَا حتى تتركه لك وتخالعها، كما قال تعالى في سورة البقرة: {وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ [فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ] } الآية [البقرة: ٢٢٩].
Yüce Allah'ın: (إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) buyruğu hakkında; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, eş-Şa'bî, Hasan-ı Basrî, Muhammed b. Sîrîn, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, İkrime, Atâ el-Horasânî, ed-Dahhâk, Ebû Kılâbe, Ebû Sâlih, es-Süddî, Zeyd b. Eslem ve Saîd b. Ebî Hilâl: "Bununla zina kastedilmektedir; yani kadın zina ederse, ona verdiğin mehri ondan geri alma ve mehri sana bırakıp seninle anlaşarak boşanması için onu sıkıştırma hakkın vardır" demişlerdir; nitekim Yüce Allah Bakara sûresinde şöyle buyurmuştur: {وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلا أَنْ يَخَافَا أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ [فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ] } “Kadınlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. [Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) feda ettiği şeyde ikisine de bir günah yoktur]” [el-Bakara: 229].
وقال ابن عباس، وعكرمة، والضحاك: الفاحشة المبينة: النُّشوز والعِصْيان.
İbn Abbâs, İkrime ve ed-Dahhâk ise: "Apaçık hayasızlık; nüşûz (başkaldırı) ve isyandır" demişlerdir.
واختار ابن جرير أنَّه يَعُم ذلك كلَّه: الزنا، والعصيان، والنشوز، وبَذاء اللسان، وغير ذلك.
İbn Cerîr ise bunun hepsini kapsadığını tercih etmiştir: zina, isyan, nüşûz, dil çirkinliği ve diğerleri.
يعني: أن هذا كله يُبيح مضاجرتها حتى تُبْرئه من حقها أو بعضه ويفارقها، وهذا جيد، والله أعلم، وقد تقدم فيما رواه أبو داود منفردا به من طريق يزيد النحوي عن عكرمة عن ابن عباس [﵄] في قوله: (لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ) قال: وذلك أن الرجل كان يرث امرأة ذي قرابته، فيعضُلها حتى تموت أو ترد إليه صداقها، فأحكم الله عن ذلك، أي نهى عن ذلك.
Yani: Bütün bunlar, kadının [mehir] hakkından veya hakkının bir kısmından onu ibra etmesi ve adamın da ondan ayrılması için kadını sıkıştırmayı mubah kılar. Bu [tercih] isabetlidir, en doğrusunu Allah bilir. Nitekim Ebû Dâvûd'un tek kalarak Yezîd en-Nahvî -> İkrime -> İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] tarikiyle rivayet ettiği şu hadis daha önce geçmişti: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Kadınlara zorla vâris olmanız ve apaçık bir hayasızlık yapmadıkça, kendilerine verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmanız size helal değildir” ayeti hakkında [İbn Abbâs] şöyle demiştir: Bu durum şundan ibaretti: Kişi, akrabasının hanımına vâris olur; kadın ölünceye yahut mehrini kendisine geri verinceye kadar onu [evlenmekten menedip] sıkıştırırdı. Bunun üzerine Allah bundan menetmiş, yani bunu yasaklamıştır.
قال عكرمة والحسن البصري: وهذا يقتضي أن يكون السياق كله كان في أمر الجاهلية، ولكن نهي المسلمون عن فعله في الإسلام.
İkrime ve Hasan-ı Basrî dediler ki : Bu durum, bağlamın tamamının Cahiliye uygulaması hakkında olmasını, fakat Müslümanların bunu İslam'da yapmaktan menedildiklerini iktiza etmektedir.
قال عبد الرحمن بن زيد: كان العَضْل في قريش بمكة، ينكحُ الرجلُ المرأة الشريفة فلعلها لا توافقه، فيفارقها على أن لا تُزوّج إلا بإذنه، فيأتي بالشهود فيكتب ذلك عليها ويشهد، فإذا خطبها الخاطب فإن أعطته وأرضته أذن لها، وإلا عَضلها. قال: فهذا قوله: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) الآية.
Abdurrahman b. Zeyd dedi ki: el-Adl (kadını sıkıştırıp evlenmesine engel olma), Mekke'de Kureyş arasında bulunurdu; kişi soylu bir kadınla evlenir, belki kadın onunla uyuşamaz, o da kadını ancak kendi izniyle evlenebileceği şartıyla boşar , şahitler getirip bunu kadının aleyhine yazar ve şahit tutardı. Kadına bir talip çıktığında, kadın adama bir şeyler verip onu razı ederse evlenmesine izin verir , aksi takdirde onu sıkıştırıp evlenmesine engel olurdu. [Abdurrahman b. Zeyd]: İşte bu, Yüce Allah'ın: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) ayetidir, dedi.
وقال مجاهد في قوله: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) هو كالعضل في سورة البقرة.
Mücâhid, Yüce Allah'ın: (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ) buyruğu hakkında: "Bu, Bakara sûresindeki adl (evlenmeye engel olma) gibidir" demiştir.
وقوله: (وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) أي: طيِّبُوا أقوالكم لهن، وحَسّنُوا أفعالكم وهيئاتكم بحسب قدرتكم، كما تحب ذلك منها، فافعل أنت بها مثله، كما قال تعالى: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} [البقرة: ٢٢٨] وقال رسول الله ﷺ: "خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لأهْلِهِ، وأنا خَيْرُكُم لأهْلي" وكان من أخلاقه ﷺ أنه جَمِيل العِشْرَة دائم البِشْرِ، يُداعِبُ أهلَه، ويَتَلَطَّفُ بهم، ويُوسِّعُهُم نَفَقَته، ويُضاحِك نساءَه، حتى إنه كان يسابق عائشة أم المؤمنين يَتَوَدَّدُ إليها بذلك. قالت: سَابَقَنِي رسولُ الله ﷺ فَسَبَقْتُهُ، وذلك قبل أن أحملَ اللحم، ثم سابقته بعد ما حملتُ اللحمَ فسبقني، فقال: "هذِهِ بتلْك" ويجتمع نساؤه كل ليلة في بيت التي يبيت عندها رسول الله ﷺ، فيأكل معهن العشاء في بعض الأحيان، ثم تنصرف كل واحدة إلى منزلها. وكان ينام مع المرأة من نسائه في شعار واحد، يضع عن كَتِفَيْه الرِّداء وينام بالإزار، وكان إذا صلى العشاء يدخل منزله يَسْمُر مع أهله قليلا قبل أن ينام، يُؤانسهم بذلك ﷺ وقد قال الله تعالى: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} [الأحزاب: ٢١].
Yüce Allah'ın: (وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) buyruğu; yani gücünüz yettiğince onlara güzel sözler söyleyin, fiillerinizi ve kılık kıyafetinizi güzelleştirin; tıpkı senin kadından bunu sevdiğin gibi, sen de ona karşı öyle davran, demektir. Nitekim Yüce Allah: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” [el-Bakara: 228] buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır; ben de aileme karşı en hayırlı olanınızım" buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlâkından biri de güzel geçimli, sürekli güler yüzlü olması, ailesiyle şakalaşması, onlara lütufla muamele etmesi, nafakalarını bol tutması ve hanımlarını güldürmesiydi; hatta müminlerin annesi Âişe ile koşu yarışı yapar, bununla ona sevgisini gösterirdi. Âişe şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle yarıştı, ben onu geçtim; bu durum henüz kilo almadığım dönemdeydi. Daha sonra kilo aldıktan sonra yine benimle yarıştı ve bu defa o beni geçti de: 'Bu, o yarışın karşılığıdır' buyurdu." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları her gece kendisinin geceleyeceği hanımının evinde toplanırlardı; bazen onlarla birlikte akşam yemeği yer, sonra herkes kendi evine dönerdi. Hanımlarından biriyle aynı örtü altında uyur, ridasını omuzlarından indirir ve izar ile uyurdu. Yatsı namazını kıldıktan sonra evine girer , uyumadan önce ailesiyle bir müddet sohbet eder, bununla onlara ünsiyet verirdi sallallâhu aleyhi ve sellem. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} “Andolsun ki Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb: 21].
وأحكام عشرة النساء وما يتعلق بتفصيل ذلك موضعه كتاب "الأحكام"، ولله الحمد.
Kadınlarla muaşeret (birlikte yaşama ve geçinme) hükümleri ile bunun ayrıntılarına dair hususların ele alınacağı yer, [fıkıhtaki] "el-Ahkâm" kitabıdır; hamd Allah'a mahsustur.
وقوله تعالى: (فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا [وَيَجْعَلُ اللهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا] ) أي: فعَسَى أن يكون صبركم مع إمساككم لهن وكراهتهن فيه، خير كثير لكم في الدنيا والآخرة. كما قال ابن عباس في هذه الآية: هو أن يَعْطف عليها، فيرزقَ منها ولدًا. ويكون في ذلك الولد خير كثير وفي الحديث الصحيح: "لا يَفْرَك مؤمن مؤمنة، إن سَخِطَ منها خُلُقا رَضِيَ منها آخر" .
Yüce Allah'ın: (فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا [وَيَجْعَلُ اللهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا] ) buyruğu; yani onları hoş görmemenizle birlikte sabredip onları nikâhınızda tutmanızda, dünyada ve ahirette sizin için çok hayır bulunabilir, demektir. Nitekim İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Ona şefkat gösterir, böylece ondan bir çocukla rızıklandırılır ve o çocukta da pek çok hayır bulunur" . Sahih hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Mümin bir erkek, mümin bir kadına buğzetmesin; eğer onun bir huyundan hoşlanmazsa, başka bir huyundan hoşnut olur" .
{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١) وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلا (٢٢)}
{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا (٢١) وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلا (٢٢)} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla (yığınla) mehir vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şey geri almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu alacaksınız? (20) Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl alırsınız? (21) Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin! Şüphesiz bu, bir hayasızlık, iğrenç bir şey ve kötü bir yoldur. (22)”
وقوله: (وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا) أي: إذا أراد أحدكم أن يفارق امرأة ويستبدل مكانها غيرها، فلا يأخذن مما كان أصدق الأولى شيئاً، ولو كان قنطارا من مال.
Yüce Allah'ın: (وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا) buyruğu; yani sizden biri bir kadından ayrılmak ve onun yerine bir başkasıyla evlenmek istediğinde, bir kantar dolusu mal dahi olsa, ilkine mehir olarak vermiş olduğu şeyden hiçbir şeyi kesinlikle geri almasın, demektir.
وقد قدمنا في سورة آل عمران الكلام على القنطار بما فيه كفاية عن إعادته هاهنا.
Âl-i İmrân sûresinde kantar hakkındaki açıklamayı burada tekrarlamaya hacet bırakmayacak yeterlilikte daha önce zikretmiştik.
وفي هذه الآية دلالة على جواز الإصداق بالمال الجزيل، وقد كان عمر بن الخطاب نهى عن كثرة الإصداق، ثم رجع عن ذلك كما قال الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، حدثنا سلمة بن علقمة، عن محمد بن سِيرين، قال: نُبِّئْت عن أبي العَجْفَاء السُّلميِّ قال: سمعت عمر بن الخطاب يقول: ألا لا تُغْلُوا في صَداق النساء، فإنها لو كانت مَكْرُمَةً في الدنيا أو تَقْوَى عند الله كان أولاكم بها النبي ﷺ، ما أصْدَقَ رسولُ الله ﷺ امرأةً من نسائه، ولا أُصدِقَت امرأة من بناته أكثر من اثنتي عشرة أُوقِيَّة، وإن كان الرجل ليُبْتَلَى بصَدُقَةِ امرأته حتى يكون لها عداوة في نفسه، وحتى يقول: كَلِفْتُ إليك عَلَق القِرْبة، ثم رواه أحمد وأهل السنن من طرق، عن محمد بن سيرين، عن أبي العجفاء -واسمه هرم ابن مُسَيب البصري-وقال الترمذي: هذا حديث حسن صحيح .
Bu ayette mehir olarak bol miktarda mal vermenin caiz olduğuna delil vardır. Ömer b. el-Hattâb mehri çok vermeyi nehyetmiş, daha sonra bundan dönmüştü. Nitekim İmam Ahmed dedi ki: Bize İsmâîl rivayet etti, bize Seleme b. Alkame, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti; o dedi ki: Bana Ebü'l-Acfâ es-Sülemî'den haber verildi; o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ı şöyle derken işittim: "Sakın kadınların mehirlerini aşırı yükseltmeyin! Çünkü eğer bu dünyada bir keramet veya Allah katında bir takva olsaydı, buna en layık olanınız Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından hiçbirine on iki ukıyyeden fazla mehir vermemiş, kızlarından hiçbirine de bundan fazla mehir verilmemiştir. Kişi, hanımının mehri yüzünden öyle sıkıntıya düşer ki sonunda içinde kadına karşı bir düşmanlık meydana gelir ve: 'Senin uğruna kırbanın ipi kadar meşakkate katlandım' der." Sonra bunu Ahmed ve Sünen sahipleri çeşitli tariklerden Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebü'l-Acfâ'dan -ki adı Herim b. Müseyyeb el-Basrî'dir- rivayet etmişlerdir. Tirmizî: "Bu hadis hasen sahihtir" demiştir .
طريق أخرى عن عمر: قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا أبو خَيْثَمَةَ، حدثنا يعقوب بن إبراهيم حدثنا أبي، عن ابن إسحاق، حدثني محمد بن عبد الرحمن، عن المجالد بن سعيد، عن الشعبي، عن مسروق، قال: ركب عمر بن الخطاب منبر رسول الله ثم قال: أيها الناس، ما إكثاركم في صُدُق النساء وقد كان رسول الله ﷺ وأصحابه وإنماالصدقات فيما بينهم أربعمائة درهم فما دون ذلك. ولو كان الإكثار في ذلك تقوى عند الله أو كرامة لم تسبقوهم إليها. فَلا أعرفَنَّ ما زاد رجل في صداق امرأة على أربعمائة درهم قال: ثم نزل فاعترضته امرأة من قريش فقالت: يا أمير المؤمنين، نَهَيْتَ الناس أن يزيدوا النساء صداقهم على أربعمائة درهم؟ قال: نعم. فقالت: أما سمعت ما أنزل الله في القرآن؟ قال: وأي ذلك؟ فقالت: أما سمعت الله يقول: (وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا [فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا]) [النساء: ٢٠] قال: فقال:
Ömer'den gelen başka bir rivayet yolu: Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Ebû Hayseme rivayet etti, bize Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet etti, bize babam İbn İshâk'tan rivayet etti, bana Muhammed b. Abdirrahmân, el-Mücâlid b. Saîd'den, o Şa'bî'den, o Mesrûk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb Resûlullah'ın minberine çıktı, sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Kadınların mehirlerini ne diye bu kadar artırıyorsunuz? Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı [zamanında] aralarındaki mehirler ancak dört yüz dirhem veya daha azı kadardı. Eğer bu konuda [mehri] çoğaltmak Allah katında bir takvâ yahut bir üstünlük olsaydı, onlar bu konuda sizi geçerlerdi. Bir kimsenin bir kadının mehrini dört yüz dirhemin üzerine çıkardığını kesinlikle duymayayım!" [Râvi] dedi ki: Sonra [minberden] indi; Kureyş'ten bir kadın onun önüne geçip dedi ki: "Ey Müminlerin Emîri! İnsanların kadınlara mehirlerini dört yüz dirhemin üzerine çıkarmalarını yasakladın mı?" [Ömer:] "Evet" dedi. Kadın: "Allah'ın Kur'an'da indirdiğini işitmedin mi?" dedi. [Ömer:] "O nedir?" diye sordu. Kadın: "Allah'ın şöyle buyurduğunu işitmedin mi: { وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا } “...onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şeyi geri almayın. İftira ederek ve apaçık bir günaha girerek mi onu geri alacaksınız?” [en-Nisâ: 20]" dedi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine [Ömer] şöyle dedi:
اللهم غَفْرًا، كُلُّ الناس أفقه من عمر. ثم رجع فركب المنبر فقال: إني كنت نهيتكم أن تزيدوا النساء في صداقهن على أربعمائة درهم، فمن شاء أن يعطي من ماله ما أحب. قال أبو يعلى: وأظنه قال: فمن طابت نفسه فليفعل. إسناده جيد قوي .
"Allahım, bağışla! Bütün insanlar Ömer'den daha fakihtir" dedi. Sonra geri dönüp minbere çıktı ve şöyle dedi: "Ben kadınların mehirlerini dört yüz dirhemin üzerine çıkarmanızı size yasaklamıştım. Artık kim dilerse malından dilediği kadarını versin." Ebû Ya'lâ dedi ki: Sanırım şöyle dedi: "Kimin gönlü hoşnut olursa öyle yapsın." İsnadı ceyyid ve kavîdir .
طريق أخرى: قال ابن المنذر: حدثنا إسحاق بن إبراهيم عن عبد الرزاق، عن قيس بن ربيع، عن أبي حصين، عن أبي عبد الرحمن السلمي قال: قال عمر بن الخطاب: لا تغالوا في مهور النساء. فقالت امرأة: ليس ذلك لك يا عمر، إن الله تعالى يقول: "وآتيتم إحداهن قنطارا من ذهب". قال: وكذلك هي في قراءة عبد الله بن مسعود: "فلا يحل لكم أن تأخذوا منه شيئا" فقال عمر: إن امرأة خاصمت عمر فخصمته .
Başka bir tarik: İbnü'l-Münzir dedi ki: Bize İshâk b. İbrâhîm, Abdürrezzâk'tan, o Kays b. Rebî'den, o Ebû Hasîn'den, o da Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet etti; o dedi ki: Ömer b. el-Hattâb: "Kadınların mehirlerinde aşırıya kaçmayın" dedi. Bunun üzerine bir kadın: "Bu senin hakkın değildir ey Ömer! Çünkü Yüce Allah: 'Onlardan birine kantarla altın vermiş olsanız bile...' buyurmaktadır" dedi. [Ravi] dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir: "Ondan hiçbir şeyi almanız size helal olmaz." Bunun üzerine Ömer: "Bir kadın Ömer ile münakaşa etti ve ona galip geldi" dedi.
طريق أخرى: عن عمر فيها انقطاع: قال الزبير بن بكار حدثني عمي مصعب بن عبد الله عن جدي قال: قال عمر بن الخطاب لا تزيدوا في مهور النساء وإن كانت بنت ذي الغُصّة -يعني يزيد ابن الحصين الحارثي -فمن زاد ألقيت الزيادة في بيت المال. فقالت امرأة-من صُفَّة النساء طويلة، في أنفها فَطَس -: ما ذاك لك. قال: ولم؟ قالت: لأن الله [تعالى] قال: (وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا) الآية. فقال عمر: امرأة أصابت ورجل أخطأ .
Ömer'den gelen, içinde inkıtâ bulunan başka bir rivayet yolu: Zübeyr b. Bekkâr dedi ki: Bana amcam Mus'ab b. Abdillâh, dedemden nakletti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb: "Kadınların mehirlerini artırmayın; Zü'l-Gussa'nın -yani Yezîd b. el-Husayn el-Hârisî'nin- kızı dahi olsa. Kim artırırsa o fazlalığı Beytülmâl'e atarım" dedi. Bunun üzerine kadınlar saflarından, uzun boylu ve basık burunlu bir kadın: "Buna hakkın yok!" dedi. Ömer: "Niçin?" diye sordu. Kadın: "Çünkü [Yüce] Allah: (وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا) “onlardan birine yüklerle mehir vermiş olsanız dahi” ayetini buyurmuştur" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Bir kadın isabet etti, bir erkek ise yanıldı" dedi.