Binûn

Haşr Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثنا عارم وعفان قالا حدثنا معتمر، سمعت أبي يقول: حدثنا أنس بن مالك، عن نبيّ الله ﷺ أن الرجل كان يجعل له من ماله النخلات، أو كما شاء الله، حتى فُتحَت عليه قريظة والنضير. قال: فجعل يَرُدّ بعد ذلك، قال: وإن أهلي أمروني أن آتي النبي ﷺ فأسأله الذي كان أهله أعطوه أو بعضه، وكان نبي الله ﷺ قد أعطاه أمّ أيمن، أو كما شاء الله، قال: فسألتُ النبي ﷺ فأعطانيهن، فجاءت أم أيمن فجعلت الثوبَ في عنقي وجعلت تقول: كلا والله الذي لا إله إلا هو لا يُعطيكَهُنّ وقد أعطانيهن، أو كما قالت، فقال نبي الله: "لك كذا وكذا". قال: وتقول:

Bize Ârim ve Affân anlatıp dediler ki: Bize Mu'temir anlattı; babamı şöyle derken işittim: Bize Enes b. Mâlik, Allah'ın Peygamberi'nden sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki: [Ensardan] bir adam, [muhacirlerden] bir kimseye malından birkaç hurma ağacı -veya Allah'ın dilediği kadarını- tahsis ederdi; nihayet Kurayza ve Nadîr [fetihleri] ona müyesser kılındı. [Enes] dedi ki: Bundan sonra [Peygamber o ağaçları sahiplerine] geri vermeye başladı. [Enes devamla] dedi ki: Ailem bana, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidip ailesinin kendisine vermiş olduğu şeyleri veya bir kısmını ondan istememi emretti. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları Ümmü Eymen'e vermişti -veya Allah'ın dilediği şekilde-. [Enes] dedi ki: Ben Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem istedim, o da onları bana verdi. Bunun üzerine Ümmü Eymen gelip elbiseyi boynuma doladı ve şöyle demeye başladı: "Hayır, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki, onları bana vermişken sana vermeyecektir!" -veya dediği gibi-. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi: «Sana şu kadar ve şu kadar verilsin» buyurdu. [Enes] dedi ki: [Ümmü Eymen yine]:

كلا والله. قال ويقول: "لك كذا وكذا". قال: وتقول: كلا والله. قال: "ويقول: لك كذا وكذا". قال: حتى أعطاها، حسبت أنه قال: عشرة أمثال أو قال قريبًا من عشرة أمثاله، أو كما قال.

'Hayır, vallahi olmaz' diyordu. [Peygamber]: 'Sana şu kadar ve şu kadar verilsin' buyuruyordu. Kadın yine: 'Hayır, vallahi olmaz' diyordu. O: 'Sana şu kadar ve şu kadar verilsin' buyuruyordu. [Enes] dedi ki: Nihayet ona -zannedersem [Enes] şöyle dedi- on katını veya on katına yakınını -yahut dediği gibi- verinceye kadar devam etti.

رواه البخاري ومسلم من طُرُق عن معتمر، به .

Buhârî ve Müslim bunu Mu'temir yoluyla muhtelif tariklerle rivayet etmişlerdir .

وهذه المصارف المذكورة في هذه الآية هي المصارف المذكورة في خُمس الغَنيمة. وقد قدمنا الكلام عليها في سورة "الأنفال" بما أغنى عن إعادته هاهنا، ولله الحمد .

Bu ayette zikredilen harcama yerleri, ganimetin beşte birinde (humus) zikredilen harcama yerlerinin aynısıdır. Enfâl Suresi'nde buradaki tekrarı gereksiz kılacak ölçüde bu konudaki açıklamayı yapmıştık; Allah'a hamdolsun .

وقوله: (كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأغْنِيَاءِ مِنْكُمْ) أي: جعلنا هذه المصارف لمال الفيء لئلا يبقى مأكلة يتغلب عليها الأغنياء ويتصرفون فيها، بمحض الشهوات والآراء، ولا يصرفون منه شيئًا إلى الفقراء.

Allah Teâlâ'nın: { كَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الأغْنِيَاءِ مِنْكُمْ } “tâ ki aranızdaki zenginlerin elinde dolaşan bir servet olmasın” kavli; yani fey gelirlerinin harcama yerlerini böyle belirledik ki, bu mallar zenginlerin tekeline geçip keyiflerine ve şahsi heveslerine göre tasarruf ettikleri, fakirlere ise hiçbir şey aktarmadıkları bir geçimlik haline gelmesin.

وقوله: (وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) أي: مهما أمركم به فافعلوه، ومهما نهاكم عنه فاجتنبوه، فإنه إنما يأمر بخير وإنما ينهى عن شر.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin” kavli; yani size neyi emrettiyse onu yapın, sizi neden nehyettiyse ondan kaçının. Zira o, ancak hayrı emreder ve ancak şerden nehyeder.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا يحيى بن أبي طالب، حدثنا عبد الوهاب، حدثنا سعيد، عن قتادة، عن الحسن العوفي، عن يحيى بن الجزار، عن مسروق قال: جاءت امرأة إلى ابن مسعود فقالت: بلغني أنك تنهى عن الواشمة والواصلة، أشيء وجدته في كتاب الله أو عن رسول الله ﷺ؟ قال: بلى، شيء وجدته في كتاب الله وعن رسول الله ﷺ. قالت: والله لقد تصفحت ما بين دفتي المصحف فما وجدت فيه الذي تقول!. قال: فما وجدت فيه: (وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا)؟ قالت: بلى. قال: فإني سمعت رسول الله ﷺ ينهى عن الواصلة والواشمة والنامصة. قالت: فلعله في بعض أهلك. قال: فادخلي فانظري. فدخلت فَنَظرت ثم خرجَت، قالت: ما رأيتُ بأسا. فقال لها: أما حفظت وصية العبد الصالح: {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ}

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Saîd, Katâde'den, o Hasan el-Avfî'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o da Mesrûk'tan nakletti ki, o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'a bir kadın gelip: 'Duyduğuma göre sen dövme yapmayı/yaptırmayı ve saç eklemeyi/ekletmeyi yasaklıyormuşsun; bu Allah'ın Kitabı'nda bulduğun veya Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [öğrendiğin] bir şey midir?' dedi. İbn Mes'ûd: 'Evet, hem Allah'ın Kitabı'nda bulduğum hem de Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [öğrendiğim] bir şeydir' dedi. Kadın: 'Vallahi Mushaf'ın iki kapağı arasını baştan sona okudum ama senin dediğin şeyi onda bulamadım!' dedi. İbn Mes'ûd: 'Sen onda: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin” [ayetini] bulmadın mı?' dedi. Kadın: 'Evet' dedi. İbn Mes'ûd: 'İşte ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem saç eklemeyi/ekletmeyi, dövme yapmayı/yaptırmayı ve kaş almayı/aldırmayı yasakladığını işittim' dedi. Kadın: 'Belki de senin ailenden bazısı bunu yapıyordur' dedi. İbn Mes'ûd: 'O halde gir de bak' dedi. Kadın içeri girdi, baktı, sonra çıktı ve: 'Herhangi bir sakınca [bu tür bir fiil] görmedim' dedi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd ona şöyle dedi: 'Salih kulun şu vasiyetini ezberlemedin mi: { وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ }

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان، عن منصور، [عن إبراهيم] عن علقمة، عن عبد الله -هو ابن مسعود-قال: لعن الله الواشمات والمستوشمات، والمتنمصات، والمُتفَلجات للحُسْن، المغيرات خلق الله، ﷿. قال: فبلغ امرأة في البيت يقال لها: "أم يعقوب"، فجاءت إليه فقالت: بلغني أنك قلت كيتَ وكيتَ. قال: ما لي لا ألعن من لعن رسولُ الله ﷺ، وفي كتاب الله. فقالت: إني لأقرأ ما بين لوحيه فما وجدته. فقال: إن كنت قرأتيه فقد وجدتيه. أما قرأت: (وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا)؟ قالت: بلى. قال: فإن النبي ﷺ نهى عنه. قالت: [إني] لأظن أهلك يفعلونه. قال: اذهبي فانظري.

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân, Mansûr'dan, [o İbrâhîm'den], o Alkame'den, o da Abdullah'tan -o İbn Mes'ûd'dur- nakletti ki, o şöyle dedi: « لعن الله الواشمات والمستوشمات، والمتنمصات، والمُتفَلجات للحُسْن، المغيرات خلق الله » «Allah, dövme yapan ve dövme yaptıran, kaşlarını yolduran ve güzellik için dişlerinin arasını seyrelterek Allah'ın yarattığını değiştiren kadınlara lânet etmiştir.» [Râvî] dedi ki: Bu [söz], [kendi] evinde "Ümmü Ya'kûb" diye bilinen bir kadına ulaştı. Kadın onun yanına gelerek: "Bana ulaştığına göre sen şöyle şöyle demişsin?" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem lânet ettiği ve Allah'ın Kitabı'nda da bulunan kimseye ben niçin lânet etmeyeyim?" dedi. Kadın: "Doğrusu ben Mushaf'ın iki kapağı arasını okudum ama bunu onda bulamadım" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Şayet onu [hakkıyla] okumuş olsaydın mutlaka bulurdun. Sen: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin” [ayetini] okumadın mı?" dedi. Kadın: "Evet [okudum]" dedi. [İbn Mes'ûd]: "İşte şüphesiz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunu nehyetmiştir" dedi. Kadın: "[Şüphesiz ben] senin ailenin de bunu yaptığını sanıyorum" dedi. [İbn Mes'ûd]: "Git de bak" dedi.

فذهَبت فلم تر من حاجتها شيئا، فجاءت فقالت: ما رأيتُ شيئًا. قال: لو كانت كذلك لم تُجَامعنا.

Kadın gitti, aradığı şeyden hiçbirini görmedi, gelip: 'Hiçbir şey görmedim' dedi. İbn Mes'ûd: 'Şayet o öyle olsaydı bizimle bir arada olamazdı' dedi.

أخرجاه في الصحيحين، من حديث سفيان الثوري .

Bunu Sahîhayn'da Süfyân es-Sevrî hadisinden tahriç etmişlerdir .

وقد ثبت في الصحيحين أيضًا عن أبي هُرَيرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إذا أمرتكم بأمر فائتوا منه ما استطعتم، وما نهيتكم عنه فاجتنبوه". .

Yine Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den sabit olmuştur ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Size bir şeyi emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size neyi de yasakladıysam ondan tamamen kaçının." .

وقال النسائي: أخبرنا أحمد بن سعيد، حدثنا يزيد، حدثنا منصور بن حيان، عن سعيد بن جُبير، عن ابن عُمَر وابن عباس: أنهما شهدا على رسول الله ﷺ: أنه نهى عن الدُّباء والحَنْتَم والنَّقير والمزَفَّت، ثم تلا رسول الله ﷺ: (وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) .

Nesâî dedi ki: Bize Ahmed b. Saîd haber verdi, bize Yezîd anlattı, bize Mansûr b. Hayyân, Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan nakletti ki: Onlar, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem dübbâ', hantem, nakîr ve müzeffet [kaplarında şıra yapmayı] nehyettiğine şehadet ettiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin” .

وقوله: (وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ) أي: اتقوه في امتثال أوامره وترك زواجره؛ فإنه شديد العقاب لمن عصاه وخالف أمره وأباه، وارتكب ما عنه زجره ونهاه.

Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” kavli; yani O'nun emirlerini yerine getirmede ve yasaklarını terk etmede O'ndan sakının; zira O, kendisine isyan eden, emrine muhalefet edip direnen ve yasaklayıp sakındırdığı şeyleri işleyen kimselere karşı cezası pek çetin olandır.

{لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (٨) وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٩)}

{ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (٨) وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٩) } “[Bu mallar] yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan, Allah'a ve Resûlüne yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar, sadıkların ta kendileridir. Onlardan önce o yurda [Medine'ye] yerleşen ve imanı benimseyenler ise, kendilerine hicret edenleri severler ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin hırs ve cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

يقول تعالى مبينًا حال الفقراء المستحقين لمال الفيء أنهم (الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا) أي: خرجوا من ديارهم وخالفوا قومهم ابتغاء مرضاة الله ورضوانه (وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ) أي: هؤلاء الذين صَدَقوا قولهم بفعلهم، وهؤلاء هم سادات المهاجرين.

Allah Teâlâ, fey gelirlerine müstahak olan fakirlerin durumunu açıklayarak onların: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا } “yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza arayan” kimseler olduklarını bildirmektedir; yani Allah'ın hoşnutluğunu ve rızasını kazanmak amacıyla yurtlarını terk etmiş ve kavimlerine muhalefet etmişlerdir. { وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “Allah'a ve Resûlüne yardım edenler[dir]. İşte onlar, sadıkların ta kendileridir” kavli; yani bunlar sözlerini fiilleriyle doğrulayan kimselerdir ki, bunlar da Muhacirlerin önde gelenleridir.

ثم قال تعالى مادحًا للأنصار، ومبينًا فضلهم وشرفهم وكرمهم وعدم حَسَدهم، وإيثارهم مع الحاجة، فقال: (وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ) أي: سكنوا دار الهجرة من قبل المهاجرين وآمنوا قبل كثير منهم.

Sonra Allah Teâlâ Ensâr'ı övüp onların faziletini, şerefini, cömertliğini, hasetten uzak oluşlarını ve bizzat ihtiyaç içinde bulunmalarına rağmen başkalarını kendilerine tercih etmelerini (îsâr) açıklayarak şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan önce o yurda yerleşen ve imanı benimseyenler ise”; yani Muhacirlerden önce hicret yurduna [Medine'ye] yerleşmiş ve onların çoğundan önce iman etmişlerdir.

قال عمر: وأوصي الخليفة [من] بعدي بالمهاجرين الأولين أن يعرف لهم حقهم، ويحفظ لهم كرامتهم. وأوصيه بالأنصار خيرًا الذين تَبوّءوا الدار والإيمان من قبل، أن يقبل من محسنهم،

Ömer [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: “Benden sonra [gelecek] halifeye; ilk Muhacirlerin hakkını gözetmesini ve saygınlıklarını korumasını vasiyet ederim. Daha önce o yurda yerleşip imanı benimsemiş olan Ensâr'a da hayırla muamele etmesini, onların iyilik yapanlarının [iyiliğini] kabul etmesini,

وأن يعفو عن مسيئهم. رواه البخاري هاهنا أيضًا .

kötülük yapanlarını da affetmesini vasiyet ederim. Buhârî bunu burada da rivayet etmiştir .

وقوله: (يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ) أي: مِنْ كَرَمهم وشرف أنفسهم، يُحبّون المهاجرين ويواسونهم بأموالهم.

Allah Teâlâ'nın: { يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } “kendilerine hicret edenleri severler” kavli; yani cömertliklerinden ve nefislerinin yüceliğinden ötürü Muhacirleri severler ve mallarıyla onlara destek olurlar.

قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، حدثنا حميد، عن أنس قال: قال المهاجرون: يا رسول الله، ما رأينا مثل قوم قدمنا عليهم أحسن مواساةً في قليل ولا أحسن بذلا في كثير، لقد كَفَونا المؤنة، وأشركونا في المهنأ، حتى لقد خشينا أن يذهبوا بالأجر كله! قال: "لا ما أثنيتم عليهم ودَعَوتُمُ الله لهم" .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd anlattı, bize Humeyd, Enes'ten nakletti ki, o şöyle demiştir: Muhacirler: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanlarına geldiğimiz şu kavim gibi az maldan en güzel şekilde yardımlaşan ve çok maldan en cömertçe harcayan bir topluluk görmedik! Zahmetli işlerimizi üstlendiler, rahat ve nimetlerine bizi ortak ettiler; öyle ki bütün ecri alıp götüreceklerinden endişe ettik!' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hayır, siz onları övdüğünüz ve onlar için Allah'a dua ettiğiniz müddetçe [öyle olmaz]' buyurdu .

لم أره في الكتب من هذا الوجه.

Bu hadisi kitaplarda bu vecihten görmedim.

وقال البخاري: حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا سفيان، عن يحيى بن سعيد، سمع أنس بن مالك حين خرج معه إلى الوليد قال: دعا النبي ﷺ الأنصار أن يُقطع لهم البحرين، قالوا: لا إلا أن تُقطع لإخواننا من المهاجرين مثلها. قال: "إما لا فاصبروا حتى تلقوني، فإنه سيصيبكم [بعدي] أثرة".

Buhârî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Süfyân, Yahyâ b. Saîd'den anlattı; o Enes b. Mâlik ile birlikte Velîd'e giderken Enes'in şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Bahreyn topraklarını kendilerine tahsis etmek (ikta) üzere Ensâr'ı çağırdı. Onlar: 'Muhacir kardeşlerimize de aynısını tahsis etmedikçe istemeyiz' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Madem kabul etmiyorsunuz, bana kavuşuncaya kadar sabredin; çünkü [benden sonra] üzerinize başkalarının tercih edildiğini (bencillik) göreceksiniz' buyurdu.

تفرد به البخاري من هذا الوجه

Bu vecihten rivayette Buhârî tek kalmıştır .

قال البخاري: حدثنا الحكم بن نافع، أخبرنا شعيب، حدثنا أبو الزناد، عن الأعرج، عن أبي هريرة قال: قالت الأنصار: اقسم بيننا وبين إخواننا النخيل. قال: لا. فقالوا: تكفونا المؤنَةَ ونَشرككُم في الثمرة؟ قالوا: سمعنا وأطعنا. تفرد به دون مسلم .

Buhârî dedi ki: Bize Hakem b. Nâfi' anlattı, bize Şuayb haber verdi, bize Ebü'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Ensâr: '[Hurma] ağaçlarımızı bizimle kardeşlerimiz arasında paylaştır' dedi. Peygamber: 'Hayır' buyurdu. Bunun üzerine Ensâr [Muhacirlere]: 'İşlerin zahmetini siz üstlenin, biz de sizi meyveye ortak edelim?' dediler. Muhacirler: 'İşittik ve itaat ettik' dediler. Müslim hariç bu rivayette Buhârî tek kalmıştır .

(وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا) أي: ولا يجدون في أنفسهم حسدًا للمهاجرين فيما فضلهم الله به من المنزلة والشرف، والتقديم في الذكر والرتبة.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا } “ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar” kavli; yani Allah'ın mertebe, şeref, övgüde ve derecede öne geçirme hususunda Muhacirlere lütfettiği üstünlüklere karşı içlerinde hiçbir haset duymazlar.

قال: الحسن البصري: (وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً) يعني: الحسد.

Hasan-ı Basrî demiştir ki: { وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً } “ve içlerinde bir çekememezlik duymazlar” yani haset [duymazlar].

(مِمَّا أُوتُوا) قال قتادة: يعني فيما أعطي إخوانهم. وكذا قال ابن زيد. ومما يستدل به على هذا المعنى ما رواه الإمام أحمد حيث قال: حدثنا عبد الرزاق، حدثنا مَعْمَر، عن الزهري، عن أنس قال: كنا جُلوسًا مع رسول الله ﷺ فقال: "يطلع عليكم الآن رجل من أهل الجنة". فطلع رجل من الأنصار تَنظُف لحيته من وضوئه، قد تَعَلَّق نعليه بيده الشمال، فلما كان الغد قال رسول الله ﷺ مثل ذلك، فطلع ذلك الرجل مثل المرة الأولى. فلما كان اليوم الثالث قال رسول الله ﷺ مثل مقالته أيضًا، فطلع

{ مِمَّا أُوتُوا } “onlara verilenlerden ötürü” hakkında Katâde: "Yani kardeşlerine verilen şeylerden ötürü" demiştir. İbn Zeyd de böyle demiştir. Bu manaya delil gösterilen rivayetlerden biri de İmam Ahmed'in naklettiği şu hadistir: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer ez-Zührî'den, o da Enes'ten [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturuyorduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şimdi yanınıza cennet ehlinden bir adam çıkıp gelecektir» buyurdu. Derken abdest suyundan sakalı damlayan, sol eliyle pabuçlarını asmış Ensar'dan bir adam çıkageldi. Ertesi gün olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine aynı şeyi söyledi ve o adam ilk seferki gibi çıkageldi. Üçüncü gün olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yine aynı sözünü tekrarladı ve [yine] çıkıp...

ذلك الرجل على مثل حالته الأولى فلما قام رسول الله ﷺ تبعه عبد الله بن عمرو بن العاص، فقال: إني لاحيت أبي فأقسمت ألا أدخل عليه ثلاثًا، فإن رأيت أن تؤويني إليك حتى تمضي فعلت. قال: نعم. قال أنس: فكان عبد الله يحدث أنه بات معه تلك الثلاث الليالي فلم يره يقوم من الليل شيئًا، غير أنه إذا تَعارّ تقلب على فراشه، ذكر الله وكبر، حتى يقوم لصلاة الفجر. قال عبد الله: غير أني لم أسمعه يقول إلا خيرًا، فلما مضت الثلاث ليال وكدت أن أحتقر عمله، قلت: يا عبد الله، لم يكن بيني وبين أبي غَضَب ولا هَجْر ولكن سمعت رسول الله ﷺ يقول لك ثلاث مرَار "يطلع عليكم الآن رجل من أهل الجنة". فطلعت أنت الثلاث المرار فأردت أن آوي إليك لأنظر ما عملكَ فأقتدي به، فلم أرك تعمل كثير عمل، فما الذي بلغ بك ما قال رسولُ الله ﷺ؟ قال: ما هو إلا ما رأيت. فلما وليت دعاني فقال: ما هو إلا ما رأيت، غير أني لا أجدُ في نفسي لأحد من المسلمين غِشّا، ولا أحسدُ أحدًا على خير أعطاه الله إياه. قال عبد الله: هذه التي بلغت بك، وهي التي لا تطاق .

o adam ilk halindeki gibi çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkınca Abdullah b. Amr b. el-Âs o adamın peşine düştü ve: 'Ben babamla tartıştım ve üç gün boyunca onun yanına girmeyeceğime yemin ettim. Bu süre geçene kadar beni evinde misafir etmeyi uygun görürsen kabul ederim' dedi. Adam: 'Evet' dedi. Enes dedi ki: Abdullah, o üç gece boyunca adamın yanında kaldığını fakat onun gece ibadeti için hiç kalkmadığını; ancak uykusundan uyanıp yatağında her döndüğünde sabah namazına kalkana kadar Allah'ı zikredip tekbir getirdiğini anlatırdı. Abdullah dedi ki: 'Ancak onun hayırdan başka bir şey söylediğini işitmedim. Üç gece geçip de nerdeyse onun amelini küçük görecek hale geldiğimde şöyle dedim: Ey Allah'ın kulu! Benimle babam arasında ne bir öfke ne de bir küslük vardı. Fakat ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem senin hakkında üç defa : "Şimdi yanınıza cennet ehlinden bir adam çıkagelir" buyurduğunu işittim. Her üç defada da sen çıkageldin. Ben de senin yanına gelip hangi ameli yaptığını görmek ve sana uymak istedim; fakat senin pek fazla amel yaptığını görmedim . Seni Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem o buyurduğu dereceye ulaştıran şey nedir?' Adam: 'Gördüğünden başka bir şeyim yoktur' dedi. Dönüp gideceğim sırada beni çağırdı ve: 'Gördüğünden başka bir şeyim yoktur; şu var ki ben, kalbimde hiçbir Müslümana karşı bir hile/kötülük beslemem ve Allah'ın herhangi bir kimseye verdiği bir hayırdan dolayı da ona asla haset etmem' dedi. Abdullah: 'İşte seni bu mertebeye ulaştıran ve [çoğu kimsenin] güç yetiremediği haslet budur' dedi .

ورواه النسائي في اليوم والليلة، عن سُوَيد بن نصر، عن ابن المبارك، عن معمر به وهذا إسناد صحيح على شرط الصحيحين، لكن رواه عقيل وغيره عن الزهري، عن رجل، عن أنس . فالله أعلم.

Bunu Nesâî el-Yevm ve'l-Leyle'de Süveyd b. Nasr yoluyla, İbnü'l-Mübârek'ten, o Ma'mer'den bu şekilde rivayet etmiştir. Bu isnad, Sahîhayn'ın şartlarına göre sahihtir; ancak Ukayl ve başkaları bunu ez-Zührî'den, bir adamdan, o da Enes'ten şeklinde rivayet etmişlerdir. Doğrusunu Allah bilir.

وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا) يعني (مِمَّا أُوتُوا) المهاجرون. قال: وتكلم في أموال بني النضير بعض من تكلم من الأنصار، فعاتبهم الله في ذلك، فقال: {وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} قال: وقال رسول الله: "إن إخوانكم قد تركوا الأموال والأولاد وخرجوا إليكم". فقالوا: أموالنا بيننا قطائع. فقال رسول الله ﷺ: "أو غير ذلك؟ ". قالوا: وما ذاك يا رسول الله؟ قال: "هم قوم لا يعرفون العمل، فتكفونهم وتقاسمونهم الثمر". فقالوا: نعم يا رسول الله

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا } “ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar” kavli hakkında, 'Muhacirlere verilenlerden dolayı' demiştir. Devamla dedi ki: Ensâr'dan bazı kimseler Benî Nadîr malları hakkında konuştular; bunun üzerine Allah onları şu ayetle uyardı: { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın onlardan Peygamberine verdiği fey'e gelince, siz bunun için ne ata ne de deveye bindiniz; fakat Allah peygamberlerini dilediği kimselere musallat kılar. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Dedi ki: Resûlullah: "Kardeşleriniz mallarını ve çocuklarını bırakıp size geldiler" buyurdu. Onlar: 'Mallarımız aramızda hisselerdir [arazi olarak taksim edelim]' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Başka bir şekilde olsa olmaz mı?" buyurdu. 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: "Onlar ziraat işini bilmeyen bir topluluktur; siz onların işlerini üstlenseniz ve meyveyi onlarla bölüşseniz olmaz mı?" Ensâr: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler .

وقوله: (وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ) يعني: حاجة، أي: يقدمون المحاويج على حاجة أنفسهم، ويبدءون بالناس قبلهم في حال احتياجهم إلى ذلك.

Allah Teâlâ'nın: { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler” kavli; yani hacet içinde olsalar bile demektir. Yani ihtiyaç sahiplerini kendi nefislerinin ihtiyacına tercih ederler ve o şeye muhtaç olmaları durumunda dahi kendilerinden önce insanlara verirler.

وقد ثبت في الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: " أفضلُ الصدقة جُهْدُ المُقِلّ". وهذا المقام

Nitekim Sahîh'te Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: « أفضلُ الصدقة جُهْدُ المُقِلّ » «Sadakanın en faziletlisi, darlık içinde olanın [tüm imkânını zorlayarak] verdiği sadakadır.» Bu makam...

أعلى من حال الذين وَصَف اللهُ بقوله: {وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ} [الإنسان: ٨]. وقوله: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ} [البقرة: ١٧٧].

Allah'ın şu kavillerinde vasfettiği kimselerin halinden daha üstündür: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ } “Ve onlar, sevdikleri halde yemeği yedirirler” [el-İnsân: 8] ve: { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ } “Sevdiği halde malı veren...” [el-Bakara: 177].

فإن هؤلاء يتصدقون وهم يحبون ما تصدقوا به، وقد لا يكون لهم حاجة إليه ولا ضرورة به، وهؤلاء آثروا على أنفسهم مع خصاصتهم وحاجتهم إلى ما أنفقوه. ومن هذا المقام تصدق الصديق، ﵁، بجميع ماله، فقال له رسول الله ﷺ: "ما أبقيت لأهلك؟ ". فقال: أبقيت لهم الله ورسوله. وهذا الماء الذي عُرض على عكرمة وأصحابه يوم اليرموك، فكل منهم يأمر بدفعه إلى صاحبه، وهو جريح مثقل أحوجَ ما يكون إلى الماء، فرده الآخر إلى الثالث، فما وصل إلى الثالث حتى ماتوا عن آخرهم ولم يشربه أحد منهم، ﵃ وأرضاهم.

Zira bunlar, sadaka olarak verdikleri şeyi sevdikleri halde verirler; oysa o şeye bizzat ihtiyaçları ve zaruretleri bulunmayabilir. Oysa bunlar, kendi yoksulluklarına ve infak ettikleri şeye muhtaç olmalarına rağmen başkalarını kendilerine tercih etmişlerdir. Sıddîk'ın radıyallâhu anh bütün malını sadaka olarak vermesi de bu makamdandır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ailene ne bıraktın?" diye sormuş, o da: 'Onlara Allah'ı ve Resûlünü bıraktım' demiştir. Yermük günü İkrime ve arkadaşlarına sunulan su da bu kabildendir; nitekim her biri ağır yaralı ve suya en muhtaç oldukları bir haldeyken suyun arkadaşına verilmesini emretmiş, diğeri de üçüncüsüne yönlendirmiş, nihayet su üçüncüye ulaşmadan hepsi birden son nefeslerini vermiş ve onlardan hiçbiri o suyu içememiştir; Allah onlardan razı olsun ve onları hoşnut kılsın.

وقال البخاري: حدثنا يعقوب بن إبراهيم بن كثير، حدثنا أبو أسامة، حدثنا فُضيل بن غَزوان، حدثنا أبو حازم الأشجعي، عن أبي هُرَيرة قال: أتى رجل رسول الله ﷺ فقال: يا رسول الله، أصابني الجهدُ، فأرسل إلى نسائه فلم يجد عندهن شيئًا، فقال النبي ﷺ: "ألا رجل يُضَيّفُ هذا الليلة، ﵀؟ ". فقام رجل من الأنصار فقال: أنا يا رسول الله. فذهب إلى أهله فقال لامرأته: ضَيفُ رسول الله ﷺ لا تَدّخريه شيئًا. فقالت: والله ما عندي إلا قوتُ الصبية. قال: فإذا أراد الصبيةُ العَشَاء فنوّميهم وتعالى فأطفئي السراج ونَطوي بطوننا الليلة. ففعلَت، ثم غدا الرجل على رسول الله ﷺ، فقال: "لقد عجب الله، ﷿ -أو: ضحك-من فلان وفلانة". وأنزل الله ﷿: (وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ) .

Buhârî dedi ki: Bize Ya'kûb b. İbrâhim b. Kesîr anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, bize Fudayl b. Gazvân anlattı, bize Ebû Hâzım el-Eşca'î, Ebû Hüreyre'den nakletti ki, o şöyle dedi: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, açlık/yorgunluk beni bitirdi' dedi. Peygamber hanımlarına haber gönderdi fakat onların yanında hiçbir şey bulunamadı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu gece bu adamı misafir edecek -Allah'ın rahmetine erecek- bir kimse yok mu?" buyurdu. Ensâr'dan bir adam kalkıp: 'Ben [misafir ederim] ey Allah'ın Resûlü' dedi. Ailesine gidip hanımına: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem misafiridir; ondan hiçbir şeyi esirgeme' dedi. Hanımı: 'Vallahi yanımda çocukların azığından başka bir şey yok' dedi. Adam: 'Çocuklar akşam yemeği istediklerinde onları uyut; sonra gel, kandili söndür ve bu gece karnımızı aç bırakıp katlayalım' dedi. Kadın öyle yaptı. Sonra sabahleyin adam Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti. Resûlullah: "Allah azze ve celle falan erkek ve falan kadının yaptığından pek hoşnut oldu -veya: güldü-" buyurdu. Bunun üzerine Allah azze ve celle: { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler” [ayetini] indirdi .

وكذا رواه البخاري في موضع آخر، ومسلم والترمذي والنسائي من طرق، عن فضيل بن غزوان، به نحوه . وفي رواية لمسلم تسمية هذا الأنصاري بأبي طلحة، ﵁.

Buhârî bunu başka bir yerde, Müslim, Tirmizî ve Nesâî de muhtelif yollarla Fudayl b. Gazvân'dan benzer şekilde rivayet etmişlerdir . Müslim'in bir rivayetinde bu Ensârî zâtın Ebû Talha radıyallâhu anh olduğu belirtilmiştir.

وقوله: (وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: من سلم من الشح فقد أفلح وأنجح.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin hırs ve cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavli; yani kim cimrilikten ve hırstan kurtulursa muhakkak kurtuluşa ve başarıya ermiştir.

قال أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا داود بن قيس الفراء، عن عُبَيد الله بن مِقْسَم، عن جابر بن عبد الله أن رسول الله ﷺ قال: "إياكم والظلّم، فإن الظُّلم ظلماتٌ يوم القيامة، واتقوا الشُحَّ، فإن الشّحَّ أهلك من كان قبلكم، حملهم على أن سَفَكُوا دماءهم واستَحلُّوا محارمهم".

Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Dâvûd b. Kays el-Ferrâ' haber verdi, Ubeydullah b. Mıksem'den, o Câbir b. Abdullah'tan nakletti ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Zulümden sakının; zira zulüm kıyamet gününde karanlıklardır. Cimrilikten ve hırstan (şuhh) da sakının; zira cimrilik ve hırs sizden öncekileri helak etmiş, onları birbirlerinin kanlarını dökmeye ve haramlarını helal saymaya sürüklemiştir."

انفرد بإخراجه مسلم، فرواه عن القَعْنَبِيّ، عن داود بن قيس، به .

Bu hadisi tahriç etmekte Müslim tek kalmış, onu el-Ka'nebî yoluyla Dâvûd b. Kays'tan rivayet etmiştir .

وقال الأعمش وشعبة، عن عمرو بن مرة، عن عبد الله بن الحارث، عن زهير بن الأقمر، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "اتقوا الظُّلْم؛ فإن الظلم ظلمات يوم القيامة، واتقوا الفُحْش، فإن الله لا يحب الفحش ولا التَّفَحُّشَ، وإياكم والشُّحَّ؛ فإنه أهلكَ من كان قبلكم، أمرهم بالظلم فظلموا، وأمرهم بالفجور ففجروا، وأمرهم بالقطيعة فقطعوا".

el-A'meş ve Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Abdullah b. el-Hâris'ten, o Züheyr b. el-Akmer'den, o da Abdullah b. Amr'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zulümden sakının; zira zulüm kıyamet gününde karanlıklardır. Çirkin söz ve davranışlardan (fuhş) sakının; zira Allah, çirkin söz ve davranışları da bunları kasıtlı ve aşırı biçimde sergilemeyi (tefehhüş) de sevmez. Cimrilikten ve hırstan (şuhh) da sakının; zira o, sizden öncekileri helak etmiştir: Onlara zulmü emretti, zulmettiler; kötülüğü ve günahı (fücûr) emretti, günaha daldılar; akrabalık bağlarını koparmayı emretti, akrabalık bağlarını kopardılar.»

ورواه أحمد وأبو داود من طريق شعبة، والنسائي من طريق الأعمش، كلاهما عن عمرو بن مُرّة، به .

Bunu Ahmed ve Ebû Dâvûd Şu'be yoluyla, Nesâî ise el-A'meş yoluyla her ikisi de Amr b. Mürre'den rivayet etmişlerdir .

وقال الليث، عن يزيد [بن الهاد] عن سُهَيل بن أبي صالح، عن صفوان بن أبي يزيد، عن القعقاع بن اللجلاج عن أبي هريرة، أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "لا يجتمع غبار في سبيل الله ودخانُ جهنم في جوف عبد أبدًا، ولا يجتمع الشح والإيمان في قلب عبد أبدًا" .

Leys, Yezîd'den [b. el-Hâd] , o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o Safvân b. Ebî Yezîd'den, o el-Ka'kâ' b. el-Leclâc'dan , o da Ebû Hüreyre'den nakletti ki; o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Allah yolundaki toz ile cehennemin dumanı bir kulun içinde asla bir araya gelmez; cimrilik ve hırs (şuhh) ile iman da bir kulun kalbinde asla bir araya gelmez" .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا عبدة بن سليمان، أخبرنا ابن المبارك، حدثنا المسعودي، عن جامع بن شداد، عن الأسود بن هلال قال: جاء رجل إلى عبد الله فقال: يا أبا عبد الرحمن، إني أخاف أن أكون قد هلكت فقال له عبد الله: وما ذاك؟ قال: سمعت الله يقول: (وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) وأنا رجل شحيح، لا أكاد أن أخرج من يدي شيئًا! فقال عبد الله: "ليس ذلك بالشح الذي ذكر الله في القرآن، إنما الشح الذي ذكر الله في القرآن أن تأكل مال أخيك ظلمًا، ولكن ذلك البخل، وبئس الشيء البخل"

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Abde b. Süleymân anlattı, bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, bize el-Mes'ûdî, Câmi' b. Şeddâd'dan, o el-Esved b. Hilâl'den nakletti ki; o şöyle demiştir: Abdullah'a [İbn Mes'ûd'a] bir adam gelip: 'Ey Ebû Abdurrahman, helak olmuş olmaktan korkuyorum!' dedi. Abdullah ona: 'O nedenmiş?' diye sordu. Adam: 'Allah'ın: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin hırs ve cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyurduğunu işittim. Ben ise cimri bir adamım, elimden neredeyse hiçbir şey çıkaramam!' dedi. Bunun üzerine Abdullah: 'Bu , Allah'ın Kur'an'da zikrettiği şuhh (açgözlü cimrilik) değildir. Allah'ın Kur'an'da zikrettiği şuhh ancak kardeşinin malını haksız yere yemendir. Senin bu halin ise buhuldur (eli sıkılık); buhul ise ne kötü bir şeydir!' dedi .

وقال سفيان الثوري، عن طارق بن عبد الرحمن، عن سعيد بن جبير، عن أبي الهياج الأسدي قال: كنت أطوف بالبيت، فرأيت رجلا يقول: "اللهم قني شح نفسي". لا يزيد على ذلك، فقلت له، فقال: "إني إذا وقيت شح نفسي لم أسرق ولم أزن ولم أفعل"، وإذا الرجل عبد الرحمن بن عوف، ﵁، رواه ابن جرير

Süfyân es-Sevrî, Târık b. Abdirrahmân'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da Ebü'l-Heyyâc el-Esedî'den nakletti; o şöyle demiştir: Beyt'i tavaf ediyordum; bir adamın: 'Allahım, beni nefsimin cimrilik ve hırsından koru!' dediğini ve buna hiçbir şey eklemediğini gördüm. Kendisine bunun sebebini sordum. Şöyle dedi: 'Ben nefsimin hırs ve cimriliğinden korunursam; hırsızlık yapmam, zina etmem ve hiçbir kötülük işlemem.' Bir de baktım ki o zât Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anh imiş. Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .

وقال ابن جرير: حدثني محمد بن إسحاق، حدثنا سليمان بن عبد الرحمن الدمشقي، حدثنا إسماعيل بن عَيّاش، حدثنا مُجَمع بن جارية الأنصاري، عن عمه يزيد بن جارية، عن أنس بن مالك، عن رسول الله ﷺ قال: "بَرِئ من الشح مَن أدى الزكاة، وقَرَى الضيف، وأعطى في النائبة" .

İbn Cerîr dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, bize Süleymân b. Abdirrahmân ed-Dımaşkî anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bize Mücemmi' b. Câriye el-Ensârî, amcası Yezîd b. Câriye'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti ki; o şöyle buyurmuştur: "Zekâtını veren, misafirini ağırlayan ve başına felaket gelene yardımda bulunan kimse şuhh (cimrilik ve hırs) illetinden berî olmuştur" .

{وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٠)}

{ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٠) } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin.'”

وقوله: (وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) هؤلاء هم القسم الثالث ممن يستحق فقراؤهم من مال الفيء، وهم المهاجرون ثم الأنصار، ثم التابعون بإحسان، كما قال في آية براءة: {وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ ﵃} [التوبة: ١٠٠] فالتابعون لهم بإحسان

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin.'” kavline gelince; bunlar, fakirleri fey gelirinden pay almaya hak kazananların üçüncü kısmıdır. Onlar Muhâcirler, sonra Ensâr, sonra da onlara güzellikle uyanlardır; nitekim Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki ayette şöyle buyurmuştur: { وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } [et-Tevbe: 100] “[İslam'a girmekte] ilk öne geçen Muhâcirler ve Ensâr ile onlara güzellikle uyanlar var ya, Allah onlardan razı olmuştur...” Onlara güzellikle uyanlar ise

هم: المتبعون لآثارهم الحسنة وأوصافهم الجميلة، الداعون لهم في السر والعلانية؛ ولهذا قال في هذه الآية الكريم: (وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ) أي: قائلين: (رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا) أي: بغضًا وحسدًا (لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ) وما أحسن ما استنبط الإمام مالك من هذه الآية الكريمة: أن الرافضي الذي يسبّ الصحابة ليس له في مال الفيء نصيب لعدم اتصافه بما مدح الله به هؤلاء في قولهم: (رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ).

onların güzel izlerine ve güzel vasıflarına uyan, gizlide ve açıkta onlara dua eden kimselerdir. Bu sebeple bu yüce ayette şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler:” yani: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا } “Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde hiçbir kin” yani nefret ve haset “bırakma” { لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “iman edenlere karşı. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin” diyenlerdir. İmam Mâlik'in bu yüce ayetten çıkardığı şu hüküm ne kadar da güzeldir: Sahabeye söven Râfizî'nin fey malından hiçbir payı yoktur; çünkü o, Allah'ın: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin” sözleriyle övdüğü kimselerin vasfını taşımamaktadır.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا موسى بن عبد الرحمن المسروقي، حدثنا محمد بن بشر، حدثنا إسماعيل بن إبراهيم بن مهاجر، عن أبيه، عن عائشة أنها قالت: أمروا أن يستغفروا لهم، فسبوهم! ثم قرأت هذه الآية: (وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ) الآية.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, bize Muhammed b. Bişr anlattı, bize İsmâîl b. İbrâhim b. Mühâcir, babasından, o da Âişe'den nakletti ki, o şöyle demiştir: 'Onlara [Sahabe için] istiğfar etmeleri emrolundu, onlar ise onlara sövdüler!' Sonra şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla...” ayetin sonuna kadar.

وقال إسماعيل بن عُلَية، عن عبد الملك بن عمير، عن مسروق، عن عائشة قالت: أمرتم بالاستغفار لأصحاب محمد ﷺ، فسببتموهم. سمعتُ نبيكم ﷺ يقول: "لا تذهب هذه الأمة حتى يلعن آخرها أولها". رواه البغوي ..

İsmâil b. Uleyye, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'nin şöyle dediğini rivayet etti: 'Siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı için istiğfar etmekle emrolundunuz, oysa siz onlara sövdünüz! Ben Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Bu ümmetin sonradan gelenleri öncekilerine lanet okumadıkça bu ümmet yok olup gitmez" buyurduğunu işittim.' Bunu Begavî rivayet etmiştir .

وقال أبو داود: حدثنا مُسَدَّد، حدثنا إسماعيل بن إبراهيم، حدثنا أيوب، عن الزهري قال: قال عمر، ﵁: {وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ} قال الزهري: قال عمر: هذه لرسول الله ﷺ خاصة، قُرى [عربية: فَدَك وكذا] وكذا، فما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربي واليتامي والمساكين وابن السبيل وللفقراء الذين أخرجوا من ديارهم وأموالهم، {وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ} (وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ) فاستوعبت هذه الآية الناس، فلم يبق أحد من المسلمين إلا له فيها حق -قال أيوب: أو قال: حظ-إلا بعض من تملكون من أرقائكم. كذا رواه أبو داود، وفيه انقطاع .

Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Müsedded anlattı, bize İsmâil b. İbrâhim anlattı, bize Eyyûb, ez-Zührî'den anlattı; o şöyle dedi: Ömer radıyallâhu anh: { وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكَابٍ } “Allah'ın onlardan Peygamberine fey olarak verdiği şeylere gelince, siz onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz” ayetini okudu. ez-Zührî dedi ki: Ömer şöyle dedi: Bu, sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aitti; [Arap] köyleri: [Fedek ve falanca] ve falanca yerler. 'Allah'ın o kent halkından Resûlüne fey olarak verdiği şeyler; Allah'a, Resûle, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara ve yurtlarından ve mallarından çıkarılmış fakirlere aittir', { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan önce o yurda yerleşen ve imanı benimseyenler...”, { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler...” [Ömer dedi ki:] Bu ayet bütün insanları içine almıştır; öyle ki Müslümanlardan hiçbir kimse kalmamıştır ki bunda bir hakkı —Eyyûb dedi ki: veya şöyle dedi: bir payı— bulunmasın; ancak sahip olduğunuz kölelerinizden bazıları müstesnadır. Ebû Dâvûd bunu böyle rivayet etmiştir ve senedinde inkıtâ (kopukluk) vardır .

وقال ابن جرير: حدثنا ابن عبد الأعلى، حدثنا ابن ثور، عن مَعْمَر، عن أيوب، عن عكرمة ابن خالد، عن مالك بن أوس بن الحَدَثان قال: قرأ عمر بن الخطاب: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} حتى بلغ {عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التوبة: ٦٠]، ثم قال هذه لهؤلاء، ثم قرأ: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى [وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ]} [الأنفال: ٤١]، ثم قال: هذه لهؤلاء، ثم قرأ: {مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} حتى بلغ للفقراء {وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ} (وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ) ثم قال: استوعبت هذه الآية المسلمين عامة،

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbnu'l-A'lâ anlattı, bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o İkrime b. Hâlid'den, o da Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan anlattı; şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb: { إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ } “Sadakalar (zekâtlar) ancak fakirler ve miskinler içindir...” ayetini okuyup { عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “...hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” [et-Tevbe: 60] kısmına kadar geldi. Sonra 'Bu, şunlar içindir' dedi. Ardından: { وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى [وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ]} “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Peygamber'e, O'nun akrabalarına, [yetimlere ve yoksullara aittir]” [el-Enfâl: 41] ayetini okudu ve 'Bu da şunlar içindir' dedi. Sonra: { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } “Allah'ın o kent halkından Peygamberine fey olarak bahşettiği şeyler...” ayetini fakirleri zikrettiği yere ve { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler...” ile { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelen kimseler...” kısımlarına kadar okudu ve ardından şöyle dedi: 'Bu ayet bütün Müslümanları kapsamına almıştır;

وليس أحد إلا له فيها حق ، ثم قال: لئن عشت ليأتين الراعي -وهو بَسرو حِمير-نصيبه فيها، لم يعرق فيها جبينه.

hiç kimse yoktur ki bunda bir hakkı olmasın .' Sonra şöyle dedi: 'Eğer yaşarsam, San'a'daki çobana bile alnı terlemeden bu maldan payı mutlaka gelecektir.'

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١١) لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١٢) لأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٣) لا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (١٤) كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٥) كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (١٦)}

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١١) لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الأَدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١٢) لأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ (١٣) لا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ (١٤) كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٥) كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإِنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ (١٦) } “Münafıkların, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine: 'Eğer siz çıkarılırsanız, andolsun biz de sizinle beraber çıkarız; sizin aleyhinizde kimseye asla itaat etmeyiz; eğer size karşı savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz' dediklerini görmedin mi? Oysa Allah, onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder. (11) Andolsun, eğer çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar; şayet kendileriyle savaşılsa, onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez. (12) Muhakkak ki siz, onların göğüslerinde Allah'tan daha fazla korku uyandırmaktasınız. Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır. (13) Onlar sizinle toplu olarak ancak müstahkem kalelerde veya surların arkasından savaşırlar. Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir. Sen onları derli toplu sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır. (14) [Onların durumu,] kendilerinden az önce geçen ve işlerinin vebalini tadan kimselerin durumu gibidir. Onlar için elem verici bir azap vardır. (15) [Münafıkların durumu da] şeytanın durumu gibidir; hani o insana: 'İnkâr et!' dedi de [insan] inkâr edince: 'Ben senden uzağım, muhakkak ki ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' dedi. (16)”

يخبر تعالى عن المنافقين كعبد الله بن أبي وأضرابه، حين بعثوا إلى يهود بني النضير يَعدُونهم النصر من أنفسهم، فقال تعالى: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ) قال الله تعالى: (وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ) أي: لكاذبون فيما وعدوهم به إما أنهم قالوا لهم قولا من نيتهم ألا يفوا لهم به، وإما أنهم لا يقع منهم الذي قالوه؛ ولهذا قال: (وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ) أي: لا يقاتلون معهم، (وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ) أي: قاتلوا معهم (لَيُوَلُّنَّ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ) وهذه بشارة مستقلة بنفسها.

Allah Teâlâ, Abdullah b. Übey ve benzeri münafıkların, Benî Nadîr Yahudilerine bizzat yardım edeceklerini vaat ederek haber gönderdikleri zamanı bildirerek şöyle buyurmaktadır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لإخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ } “Münafıkların, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine: 'Eğer siz çıkarılırsanız, andolsun biz de sizinle beraber çıkarız; sizin aleyhinizde kimseye asla itaat etmeyiz; eğer size karşı savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz' dediklerini görmedin mi?” Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Oysa Allah, onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder” buyurmuştur; yani onlara vaat ettikleri hususta yalancıdırlar; zira ya onlara , içlerinden yerine getirmemeyi niyet ettikleri bir söz söylemişlerdir veya söyledikleri şey kendilerinden asla gerçekleşmeyecektir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ } “Şayet kendileriyle savaşılsa, onlara yardım etmezler” yani onlarla birlikte savaşmazlar. { وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ } “Onlara yardım etseler bile” yani onlarla birlikte savaşsalar bile { لَيُوَلُّنَّ الأدْبَارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } “arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez.” Bu da müstakil bir müjdedir.

ثم قال تعالى: (لأنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ) أي: يخافون منكم أكثر من خوفهم من الله، كقوله: {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} [النساء: ٧٧]؛ ولهذا قال: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ)

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لأنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ } “Muhakkak ki siz, onların göğüslerinde Allah'tan daha fazla korku uyandırmaktasınız” yani onlar sizden, Allah'tan korktuklarından daha çok korkarlar; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “...içlerinden bir topluluk, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkarlar...” [en-Nisâ: 77]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Bu, onların anlamayan bir kavim olmalarındandır.”

ثم قال (لا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ) يعني: أنهم من جُبنهم وهَلَعهم لا يقدرون على مواجهة جيش الإسلام بالمبارزة والمقابلة بل إما في حصون أو من وراء جدر محاصرين، فيقاتلون للدفع عنهم ضرورة.

Sonra şöyle buyurmuştur: { لا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلا فِي قُرًى مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ } “Onlar müstahkem kasabalarda veya surların arkasında olmaksızın sizinle toplu halde savaşamazlar.” Yani onlar, korkaklıkları ve yılgınlıkları sebebiyle İslâm ordusunun karşısına er meydanında vuruşarak ve göğüs göğüse çarpışarak çıkmaya güç yetiremezler; bilakis kuşatılmış vaziyette ya kaleler içinde ya da surların arkasında bulunurlar da ancak bir zorunluluk sebebiyle kendilerini savunmak için savaşırlar.

ثم قال (بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ) أي: عداوتهم [فيما] بينهم شديدة، كما قال: {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} [الأنعام: ٦٥]؛ ولهذا قال: (تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى) أي: تراهم مجتمعين فتحسبهم مؤتلفين، وهم مختلفون غاية الاختلاف.

Sonra şöyle buyurdu: { بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ } “Kendi aralarındaki çekişmeleri pek çetindir” yani kendi [aralarındaki] düşmanlık şiddetlidir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “...ve kiminize kiminizin şiddetini tattırsın...” [el-En'âm: 65]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “Sen onları derli toplu sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” yani onları bir arada görür de aralarında bir uyum var zannedersin; oysa onlar son derece ihtilaf içerisindedirler.

قال: إبراهيم النخعي: يعني: أهل الكتاب والمنافقين (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ)

İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: Yani: Ehl-i Kitap ve münafıklardır. { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır.”

ثم قال: (كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) قال مجاهد، والسدى، ومقاتل بن حيان: [يعني] كمثل ما أصاب كفار قريش يوم بدر.

Sonra şöyle buyurdu: { كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيبًا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “[Onların durumu,] kendilerinden az önce geçen ve işlerinin vebalini tadan kimselerin durumu gibidir. Onlar için elem verici bir azap vardır.” Mücâhid, es-Süddî ve Mukâtil b. Hayyân: [Yani] Kureyş kâfirlerinin Bedir günü başına gelenler gibidir, demişlerdir.

وقال ابن عباس: (كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ) يعني: يهود بني قينقاع. وكذا قال قتادة، ومحمد ابن إسحاق.

İbn Abbâs: { كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekilerin durumu gibi” ifadesiyle Benî Kaynukâ Yahudilerinin kastedildiğini söylemiştir. Katâde ve Muhammed b. İshâk da böyle demiştir.

وهذا القول أشبه بالصواب، فإن يهود بني قينقاع كان رسول الله ﷺ قد أجلاهم قبل هذا.

Bu görüş doğruya daha yakındır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kaynukâ Yahudilerini bundan önce sürmüştü.

وقوله: (كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ) يعني: مثل هؤلاء اليهود في اغترارهم بالذين وعدوهم النصر من المنافقين، وقول المنافقين لهم: (وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ) ثم لما حقت الحقائق وجَدَّ بهم الحصار والقتال، تخلوا عنهم وأسلموهم للهلكة، مثالهم في هذا كمثل الشيطان إذ سول للإنسان -والعياذ بالله-الكفر، فإذا دخل فيما سوله تبرأ منه وتنصل، وقال: (إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ)

{ كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ } “[Münafıkların durumu da] şeytanın durumu gibidir; hani o insana: 'İnkâr et!' dedi de [insan] inkâr edince: 'Ben senden uzağım' dedi” ayeti ise şudur: Yani bu Yahudilerin, münafıklardan kendilerine yardım vaat edenlere aldanmaları ve münafıkların onlara: { وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ } “Eğer size karşı savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz” demeleri, sonra da hakikatler ortaya çıkıp kuşatma ve savaş ciddileşince onları yüzüstü bırakıp helake terk etmelerindeki durumları; tıpkı şeytanın insana —Allah'a sığınırız— küfrü süslemesi , insan onun süslediği şeye girince de ondan uzaklaşıp beri durarak: { إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ } “Muhakkak ki ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” demesi gibidir.

وقد ذكر بعضهم هاهنا قصة لبعض عباد بني إسرائيل هي كالمثال لهذا المثل، لا أنها المرادة وحدها بالمثل، بل هي منه مع غيرها من الوقائع المشاكله لها، فقال ابن جرير:

Bazıları burada İsrâiloğulları abidlerinden birine ait bir kıssa zikretmişlerdir ki bu, söz konusu mesel için bir örnek kabilindendir; meselden sadece o kastedilmiş değildir, bilakis ona benzeyen diğer hadiselerle birlikte o da bu kapsama girer. İbn Cerîr şöyle demiştir:

حدثنا خلاد بن أسلم، أخبرنا النضر بن شُمَيْل، أخبرنا شعبة، عن أبي إسحاق، سمعت عبد الله بن نَهِيك قال: سمعت عليًا، ﵁، يقول: إن راهبًا تعبد ستين سنة، وإن الشيطان أراده فأعياه، فعمد إلى امرأة فأجنَّها ولها إخوة، فقال لإخوتها: عليكم بهذا القس فيداويها. قال: فجاءوا بها إليه فداواها، وكانت عنده، فبينما هو يوما عندها إذ أعجبته، فأتاها فحملت، فعمد إليها فقتلها، فجاء إخوتها، فقال الشيطان للراهب: أنا صاحبك، إنك أعييتني، أنا صنعت هذا بك فأطعني أنجك مما صنعت بك، فاسجد لي سجدة. فسجد له، فلما سجد له قال: إني بريء منك، إني أخاف الله رب العالمين، فذلك قوله: (كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ) .

Bize Hallâd b. Eslem anlattı, bize en-Nadr b. Şümeyl haber verdi, bize Şu'be, Ebû İshâk'tan bildirdi; o: Abdullah b. Nehîk'ten şöyle dediğini işittim: Ali radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini işittim: Bir rahip altmış yıl ibadet etti. Şeytan onu yoldan çıkarmak istedi fakat güç yetiremedi. Bunun üzerine erkek kardeşleri olan bir kadına yönelip onu delirtti. Kardeşlerine: 'Şu rahibe gidin, onu tedavi etsin' dedi. Onu rahibe getirdiler, o da kadını tedavi etti ve kadın onun yanında kaldı. Günün birinde rahibin yanında iken kadın onun hoşuna gitti, onunla birlikte oldu ve kadın hamile kaldı. Rahip kadına yönelip onu öldürdü. Kadının kardeşleri geldiğinde şeytan rahibe: 'Ben senin arkadaşınım; beni aciz bıraktın, sana bunu ben yaptım; bana itaat et ki seni yaptığım bu şeyden kurtarayım, bana bir secde et' dedi. Rahip ona secde etti. Ona secde edince şeytan: 'Ben senden uzağım, muhakkak ki ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' dedi. İşte Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ } “[Münafıkların durumu da] şeytanın durumu gibidir; hani o insana: 'İnkâr et!' dedi de [insan] inkâr edince: 'Ben senden uzağım, muhakkak ki ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım' dedi” buyruğu budur.

وقال ابن جرير: حدثني يحيى بن إبراهيم المسعودي، حدثنا أبي، عن أبيه، عن جده، عن الأعمش، عن عمارة، عن عبد الرحمن بن يزيد، عن عبد الله بن مسعود في هذه الآية: (كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ) قال: كانت

İbn Cerîr dedi ki: Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Umâre'den, o Abdurrahmân b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan şu ayet hakkında nakletti: { كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلإنْسَانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ } “[Onların durumu] tıpkı şeytanın durumu gibidir: Hani insana «İnkâr et!» der; [insan] inkâr edince de «Şüphesiz ben senden uzağım; çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım» der.” [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: [Bir kadın] vardı,

امرأة ترعى الغنم، وكان لها أربعة أخوة، وكانت تأوي بالليل إلى صومعة راهب. قال: فنزل الراهب ففجَر بها، فحملت، فأتاه الشيطان فقال له: اقتلها ثم ادفنها، فإنك رجل مُصدَّق يسمع قولك. فقتلها ثم دفنها. قال: فأتى الشيطانُ إخوتها في المنام فقال لهم: إن الراهب صاحب الصومعة فجَر بأختكم، فلما أحبلها قتلها ثم دفنها في مكان كذا وكذا. فلما أصبحوا قال رجل منهم: والله لقد رأيت البارحة رؤيا ما أدري أقصها عليكم أم أترك؟ قالوا: لا بل قصها علينا. قال: فقصها، فقال الآخر: وأنا والله لقد رأيت ذلك، فقال الآخر: وأنا والله لقد رأيت ذلك. فقالوا: فوالله ما هذا إلا لشيء. قال: فانطلقوا فاستعدوا ملكهم على ذلك الراهب، فأتوه فأنزلوه ثم انطلقوا به فلقيه الشيطان فقال: إني أنا الذي أوقعتك في هذا، ولن ينجيك منه غيري، فاسجد لي سجدة واحدةً وأنجيك مما أوقعتك فيه. قال: فسجد له، فلما أتوا به مَلكهم تَبَرأ منه، وأُخِذَ فقتل .

Koyun otlatan bir kadın vardı, dört erkek kardeşi bulunuyordu. Geceleyin bir rahibin manastırına sığınırdı. Dedi ki: Rahip aşağı indi ve kadınla zina etti, kadın hamile kaldı. Şeytan rahibe gelip: 'Onu öldür, sonra göm; çünkü sen sözü dinlenen, tasdik edilen bir adamsın' dedi. O da kadını öldürüp gömdü. Dedi ki: Şeytan kardeşlerine rüyalarında gelip onlara: 'Manastır sahibi rahip kız kardeşinizle zina etti, onu hamile bırakınca öldürdü ve falanca yere gömdü' dedi. Sabah olunca adamlardan biri: 'Vallahi dün gece bir rüya gördüm, size anlatsam mı yoksa vaz mı geçsem bilmiyorum?' dedi. Onlar: 'Hayır, bize anlat' dediler. O da anlattı. Diğeri: 'Vallahi ben de aynısını gördüm' dedi. Bir diğeri de: 'Vallahi ben de aynısını gördüm' dedi. Bunun üzerine: 'Vallahi bu boşuna değildir' dediler. Dedi ki: Gidip krallarından o rahibe karşı yardım istediler. Rahibe gelip onu aşağı indirdiler, sonra onu alıp götürdüler. Şeytan onun karşısına çıkıp: 'Seni bu duruma düşüren benim, bundan seni benden başkası kurtaramaz; bana bir kerecik secde et de seni içine düşürdüğüm bu durumdan kurtarayım' dedi. Rahip ona secde etti. Onu krallarına getirdiklerinde şeytan ondan uzaklaştı; rahip de yakalanıp öldürüldü .

وكذا روي عن ابن عباس، وطاوس، ومقاتل بن حيان، نحو ذلك. واشتهر عند كثير من الناس أن هذا العابد هو برصيصا، والله أعلم. وهذه القصة مخالفة لقصة جُرَيج العابد، فإن جريجًا اتهمته امرأة بَغي بنفسها، وادعت أن حَملها منه، ورفعت أمره إلى ولي الأمر، فأمر به فأنزل من صومعته وخُربت صومعته وهو يقول: ما لكم؟ ما لكم؟ فقالوا: يا عدو الله، فعلت بهذه المرأة كذا وكذا. فقال: جريج: اصبروا. ثم أخذ ابنها وهو صغير جدًا ثم قال: يا غلام، من أبوك؟ قال أبي الراعي -وكانت قد أمكنته من نفسها فحملت منه-فلما رأى بنو إسرائيل ذلك عظموه كلهم تعظيمًا بليغًا وقالوا: نعيد صومعتك من ذهب. قال: لا بل أعيدوها من طين، كما كانت.

İbn Abbâs, Tâvûs ve Mukâtil b. Hayyân'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İnsanların çoğunun nezdinde bu abidin Bersîsâ olduğu meşhur olmuştur, en doğrusunu Allah bilir. Bu kıssa, Abid Cüreyc'in kıssasından farklıdır; zira Cüreyc'e ahlaksız bir kadın iftira atmış, çocuğunun ondan olduğunu iddia etmiş ve meseleyi yetkiliye intikal ettirmişti. Emir verilerek Cüreyc manastırından indirilmiş ve o: 'Ne yapıyorsunuz? Size ne oluyor?' derken manastırı yıkılmıştı. Onlar: 'Ey Allah'ın düşmanı! Bu kadına şöyle şöyle yapmışsın' dediler. Cüreyc: 'Sabredin' dedi. Sonra kadının henüz pek küçük olan oğlunu alıp: 'Ey çocuk, baban kim?' dedi. Çocuk: 'Babam çobandır' dedi —zira kadın çobana kendisini teslim etmiş ve ondan hamile kalmıştı—. İsrâiloğulları bunu görünce hepsi Cüreyc'e pek büyük bir saygı gösterdiler ve: 'Manastırını altından yeniden yapalım' dediler. Cüreyc: 'Hayır, bilakis eskiden olduğu gibi çamurdan yapın' dedi.

{فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (١٧)}

{ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ (١٧) } “Nihayet ikisinin de akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateşte olmalarıdır. İşte zalimlerin cezası budur. (17)”

وقوله: (فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا) أي: فكانت عاقبة الآمر بالكفر والفاعل له، وتصيرهما إلى نار جهنم خالدين فيها، (وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ) أي: جزاء كل ظالم.

{ فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ خَالِدَيْنِ فِيهَا } “Nihayet ikisinin de akıbeti, içinde ebedî kalacakları ateşte olmalarıdır” ayeti; yani küfrü emreden ile onu yapanın akıbeti ve varacakları yer , içinde ebedî kalmak üzere cehennem ateşidir demektir. { وَذَلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ } “İşte zalimlerin cezası budur” yani her zalimin cezasıdır.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩) لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠)}

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩) لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın. Allah'a karşı takva sahibi olun; şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (18) Allah'ı unutan, bu yüzden [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar fasıkların ta kendileridir. (19) Cehennem ehli ile Cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (20)”

قال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن عون بن أبي جُحَيْفة، عن المنذر ابن جرير، عن أبيه قال: كنا عند رسول الله ﷺ في صدر النهار، قال: فجاءه قوم حُفَاة عُراة مُجْتَابي النمار -أو: العَبَاء-مُتَقَلِّدي السيوف عامتهم من مُضَر، بل كلهم من مضر، فتغير وجه رسول الله ﷺ لما رأى بهم من الفاقة، قال: فدخل ثم خرج، فأمر بلالا فأذن وأقام الصلاة، فصلى ثم خطب، فقال: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} إلى آخر الآية: {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا} [النساء: ١]. وقرأ الآية التي في الحشر: (وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ)

İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti, bize Şu‘be, Avn b. Ebî Cuhayfe’den, o el-Münzir b. Cerîr’den, o da babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Günün ilk saatlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanındaydık. Dedi ki: Derken yanına yalınayak, [üstleri başları] çıplak, çizgili yün abaları -veya abaları- başlarından geçirip giymiş, kılıçlarını kuşanmış bir topluluk geldi. Çoğunluğu Muzar kabilesindendi, bilakis hepsi Muzar’dandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardaki yoksulluğu görünce yüzünün rengi değişti. Dedi ki: [İçeri] girdi, sonra çıktı. Bilâl’e emretti; o da ezan okudu ve kamet getirdi. [Resûlullah] namaz kıldırdı, ardından bir hutbe irad edip şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ } “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinize karşı takvalı olun...” ayetin sonuna kadar okudu: { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا } “Şüphesiz Allah, üzerinizde tam bir gözetleyicidir” [en-Nisâ: 1]. Haşr [sûresinde] yer alan şu ayeti de okudu: { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “...ve herkes yarın için önden ne gönderdiğine baksın!”

تَصَدَّق رجل من ديناره، من درهمه، من ثوبه، من صاع بُرِّه، من صاع تمره -حتى قال-: ولو بشق تمرة". قال: فجاء رجل من الأنصار بصُرة كادت كفه تَعجز عنها، بل قد عجزت، ثم تتابع الناس حتى رأيت كومين من طعام وثياب، حتى رأيت رسول الله ﷺ يتهلل وجهه كأنه مُذْهبة، فقال رسول الله ﷺ: "مَن سَنَّ في الإسلام سنة حسنة، فله أجرها وأجر من عمل بها بعده، من غير أن يَنقُص من أجورهم شيء، ومن سَنَّ في الإسلام سنة سيئة، كان عليه وِزْرُها ووزر من عمل بها، من غير أن ينقص من أوزارهم شيء".

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla şöyle buyurdu:] 'Kişi dinarından, dirheminden, elbisesinden, bir sâ' buğdayından, bir sâ' hurmasından sadaka versin —hatta şöyle buyurdu:— yarım hurma ile bile olsa.' Dedi ki: Ensâr'dan bir adam, elinin taşımakta neredeyse zorlandığı, hatta taşımaktan aciz kaldığı bir kese getirdi. Sonra insanlar peş peşe getirdiler; öyle ki yiyecek ve giyecekten iki yığın gördüm; hatta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün yaldızlı bir altın gibi parıldadığını gördüm. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim İslâm'da güzel bir çığır açarsa, onun sevabı ile kendisinden sonra onunla amel edenlerin sevabı —kendi sevaplarından hiçbir şey eksilmeksizin— ona aittir. Kim de İslâm'da kötü bir çığır açarsa, onun günahı ile kendisinden sonra onunla amel edenlerin günahı —kendi günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin— onun üzerinedir."

انفرد بإخراجه مسلم من حديث شعبه، بإسناد مثله .

Bunu benzer bir senetle Şu'be'nin hadisinden sadece Müslim rivayet etmiştir .

فقوله تعالى: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ) أمر بتقواه، وهي تشمل فعل ما به أمر، وترك ما عنه زجر.

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun” buyruğu, O'na karşı takvalı olmayı emretmektedir; bu da emrettiği şeyleri yapmayı ve yasakladığı şeyleri terk etmeyi kapsar.

وقوله: (وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ) أي: حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا، وانظروا ماذا ادخرتم لأنفسكم من الأعمال الصالحة ليوم معادكم وعرضكم على ربكم، (وَاتَّقُوا اللَّهَ) تأكيد ثان، (إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ) أي: اعلموا أنه عالم بجميع أعمالكم وأحوالكم لا تخفى عليه منكم خافية، ولا يغيب عنه من أموركم جليل ولا حقير.

{ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın” buyruğu ise: Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin ve Rabbinize döndüğünüz ve O'nun huzuruna çıkarılacağınız gün için kendinize hangi salih amelleri biriktirdiğinize bakın demektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı takva sahibi olun” ifadesi ikinci bir tekittir (pekiştirmedir). { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu ise: Bilin ki O, bütün amellerinizi ve hâllerinizi bilendir ; sizden hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz ve işlerinizden büyük veya küçük hiçbir şey O'ndan saklı kalmaz demektir.

وقال (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ) أي: لا تنسوا ذكر الله فينسيكم العمل لمصالح أنفسكم التي تنفعكم في معادكم، فإن الجزاء من جنس العمل؛ ولهذا قال: (أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) أي: الخارجون عن طاعة الله، الهالكون يوم القيامة، الخاسرون يوم معادهم، كما قال: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} [المنافقون: ٩].

Şöyle buyurdu : { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın” yani Allah'ı zikretmeyi unutmayın; aksi takdirde O da size ahiretinizde yarar sağlayacak nefislerinizin maslahatları için amel etmeyi unutturur; zira ceza amelin cinsindendir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” yani Allah'ın itaatinden çıkanlar, kıyamet gününde helak olanlar, ahiret günlerinde hüsrana uğrayanlardır; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı zikretmekten alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” [el-Münâfikûn: 9].

وقال الحافظ أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن عبد الوهاب بن نجدة الحوطي، حدثنا [أبو] المغيرة، حدثنا حَريز بن عثمان، عن نعيم بن نَمحة قال: كان في خطبة أبي بكر الصديق، ﵁: أما تعلمون أنكم تغدون وتروحون لأجل معلوم؟ فمن استطاع أن يقضي الأجل وهو في عمل الله، ﷿، فليفعل، ولن تنالوا ذلك إلا بالله، ﷿. إن قومًا جعلوا آجالهم لغيرهم، فنهاكم الله أن تكونوا أمثالهم: (وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ) أين من تعرفون من إخوانكم؟ قدموا على ما قدموا في أيام سلفهم، وخلوا بالشقوة والسعادة، أين الجبارون الأولون الذين بنوا المدائن وحصنوها بالحوائط؟ قد صاروا تحت الصخر والآبار، هذا كتاب الله لا تفنى عجائبه فاستضيئوا منه ليوم ظلمة، [وائتضحوا بسنائه وبيانه] إن الله أثنى على زكريا وأهل بيته فقال: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}

Hâfız Ebû'l-Kâsım et-Taberânî şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Abdilvehhâb b. Necde el-Hûtî anlattı, bize [Ebû] el-Mugîre anlattı, bize Harîz b. Osmân, Nuaym b. Nemha'dan anlattı; o şöyle dedi: Ebû Bekir es-Sıddîk'ın -radıyallâhu anh- hutbesinde şu [ifadeler] yer almaktaydı: “Bilmez misiniz ki sizler belirlenmiş bir ecel için sabahlayıp akşamlıyorsunuz? O halde kim ecelini Allah -azze ve celle- yolunda amel işlerken tamamlamaya güç yetirebilirse bunu yapsın. Bunu da ancak Allah -azze ve celle- sayesinde elde edebilirsiniz. Şüphesiz bir topluluk ecellerini başkalarına adadılar; Allah da sizleri onlar gibi olmaktan sakındırdı: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın”. Kardeşlerinizden tanıdığınız kimseler nerededir? Geçmiş günlerinde önden gönderdikleri amellerle karşılaştılar; bedbahtlık ve mutluluk ile baş başa kaldılar. Şehirler inşa edip onları surlarla tahkim eden önceki zorbalar nerede? Taşların ve kuyuların altına girdiler. İşte bu Allah'ın Kitabı'dır; harikulade incelikleri tükenmez; o halde karanlık bir gün için onun nurundan aydınlanın [ve onun ışığı ve açıklamasıyla aydınlığa kavuşun]. Şüphesiz Allah, Zekeriyyâ'yı ve ehl-i beytini överek şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ } “Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi; onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler”

[الأنبياء: ٩٠]، لا خير في قول لا يراد به وجه الله، ولا خير في مال لا ينفق في سبيل الله، ولا خير فيمن يغلب جهله حلمه، ولا خير فيمن يخاف في الله لومة لائم .

“Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi; onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler” [el-Enbiyâ: 90]. Allah rızası gözetilmeyen sözde hayır yoktur; Allah yolunda harcanmayan malda hayır yoktur; cehaleti hilmine galip gelen kimsede hayır yoktur; Allah hakkında kınayıcının kınamasından korkan kimsede de hayır yoktur .'

هذا إسناد جيد، ورجاله كلهم ثقات، وشيخ حَريز بن عثمان، وهو نعيم بن نمحة، لا أعرفه بنفي ولا إثبات، غير أن أبا داود السجستاني قد حكم بأن شيوخ حَريز كلهم ثقات. وقد روي لهذه الخطبة شواهد من وجوه أخر، والله أعلم.

Bu senet ceyyiddir (iyidir) ve ravilerinin tamamı sikadır (güvenilirdir). Harîz b. Osmân'ın şeyhi olan Nuaym b. Nemha'yı ne cerh ne de ta'dil bakımından tanımıyorum; ancak Ebû Dâvûd es-Sicistânî, Harîz'in hocalarının hepsinin sika olduğuna hükmetmiştir. Bu hutbeye başka vecihlerden şahitler de rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

وقوله: (لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ) أي لا يستوي هؤلاء وهؤلاء في حكم الله يوم القيامة، كما قال: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} [الجاثية: ٢١]، وقال {وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ} الآية [غافر: ٥٨]. قال: {أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} [ص: ٢٨]؟ في آيات أخر دالات على أن الله، سبحانه، يكرم الأبرار، ويهين الفجار؛ ولهذا قال هاهنا: (أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ) أي: الناجون المسلمون من عذاب الله، ﷿.

{ لا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli ile Cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli...” buyruğu; yani kıyamet gününde Allah'ın hükmünde şunlarla bunlar bir olmaz demektir; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini inanıp salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı; hayatlarının ve ölümlerinin bir olacağını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” [el-Câsiye: 21]. Şöyle de buyurmuştur: { وَمَا يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ } “Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz...” [Gâfir: 58]. Şöyle de buyurmuştur: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd: 28]. Allah subhânehu'nun iyileri ikramla karşılayacağını ve fâcirleri alçaltacağını gösteren başka ayetlerde de [bu bildirilmiştir]; bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ } “Cennet ehli, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” yani Allah azze ve celle'nin azabından kurtulan ve selamet bulanlardır.

{لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣) هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤)}

{ لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٢١) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (٢٢) هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٢٣) هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٤) } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün. Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz. (21) O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir. (22) O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; el-Melik'tir, el-Kuddûs'tür, es-Selâm'dır, el-Mü'min'dir, el-Müheymin'dir, el-Azîz'dir, el-Cebbâr'dır, el-Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir. (23) O, el-Hâlık'tır, el-Bâri'dir, el-Musavvir'dir. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olan her şey O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir. (24)”

يقول تعالى معظمًا لأمر القرآن، ومبينا علو قدره، وأنه ينبغي وأن تخشع له القلوب، وتتصدع عند سماعه لما فيه من الوعد والوعيد الأكيد: (لَوْ أَنزلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ) أي: فإن كان الجبل في غلظته وقساوته، لو فهم هذا القرآن فتدبر ما فيه، لخشع وتصدع من خوف الله، ﷿، فكيف يليق بكم أيها البشر ألا تلين قلوبكم وتخشع، وتتصدع من خشية الله، وقد فهمتم عن الله أمره وتدبرتم كتابه؟ ولهذا قال تعالى: (وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ).

Allah Teâlâ Kur'an'ın şanını yücelterek, kadrinin yüceliğini ve ihtiva ettiği kesin vaat ve tehditler sebebiyle kalplerin ona karşı boyun eğmesi ve onu işitince parça parça olması gerektiğini beyan ederek şöyle buyurur: { لَوْ أَنزلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün.” Yani dağ, onca sertliğine ve katılığına rağmen eğer bu Kur'an'ı anlasaydı ve içindekileri tefekkür etseydi, Allah azze ve celle'nin korkusundan huşû duyar ve parçalanırdı; o hâlde ey insanlar, Allah'tan gelen emri anladığınız ve O'nun Kitabı'nı tefekkür ettiğiniz hâlde kalplerinizin yumuşamaması, huşû duymaması ve Allah korkusundan parçalanmaması size nasıl yakışır? Bu sebeple Allah Teâlâ: { وَتِلْكَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz” buyurmuştur.

قال العوفي: عن ابن عباس في قوله: (لَوْ أَنزلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ [لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا]) إلى آخرها، يقول: لو أني أنزلت هذا القرآن على جبل حَمّلته إياه، لتصدع وخشع من ثقله، ومن خشية الله. فأمر الله الناس إذا نزل عليهم القرآنُ أن يأخذوه بالخشية الشديدة والتخشع. ثم

Avfî, İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنزلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ [لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا] } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak onu boyun eğmiş görürdün” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “[Allah Teâlâ] şöyle buyuruyor: Şayet Ben bu Kur'an'ı bir dağa indirip onu dağa yükleseydim, ağırlığından ve Allah korkusundan dolayı muhakkak parça parça olurdu ve boyun eğerdi. Allah, insanlara Kur'an indiğinde onu derin bir saygı, korku ve boyun eğişle karşılamalarını emretmiştir. Sonra

قال: كذلك يضرب الله الأمثال للناس لعلهم يتفكرون. وكذا قال قتادة، وابن جرير.

şöyle buyurmuştur: İşte Allah insanlara düşünsünler diye böyle misaller verir. Katâde ve İbn Cerîr de böyle demiştir.

وقد ثبت في الحديث المتواتر: أن رسول الله ﷺ لما عمل له المنبر، وقد كان يوم الخطبة يقف إلى جانب جذع من جذوع المسجد، فلما وضع المنبر أول ما وضع، وجاء النبي ﷺ ليخطب فجاوز الجذع إلى نحو المنبر، فعند ذلك حَنّ الجذع وجعل يئن كما يئن الصبي الذي يُسَكَّن ، لما كان يُسمَع من الذكر والوحي عنده. ففي بعض روايات هذا الحديث قال الحسن البصري بعد إيراده: "فأنتم أحق أن تشتاقوا إلى رسول الله ﷺ من الجذع" . وهكذا هذه الآية الكريمة، إذا كانت الجبال الصم لو سمعت كلام الله وفهمته، لخشعت وتصدعت من خشيته فكيف بكم وقد سمعتم وفهمتم؟ وقد قال تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} الآية [الرعد: ٣١]. وقد تقدم أن معنى ذلك: أي لكان هذا القرآن. وقال تعالى: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ} [البقرة: ٧٤].

Mütevatir hadiste sabit olmuştur ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için minber yapıldığında —ki o hutbe gününde mescidin kütüklerinden bir kütüğün yanında dururdu— minber ilk konulduğu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe vermek için gelip kütüğü geçerek minbere doğru yöneldiği zaman, kütük inledi ve yanında işitilen zikir ve vahiy sebebiyle susturulmaya çalışılan bir çocuğun inlemesi gibi inlemeye başladı . Bu hadisin bazı rivayetlerinde Hasan-ı Basrî bu hadisi naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Sizler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i özlemeye kütükten daha layıksınız' . İşte bu yüce ayet de böyledir; şayet sağır dağlar Allah'ın kelamını işitip anlasalardı, O'nun korkusundan boyun eğer ve parçalanırlardı ; öyleyse işitip anladığınız hâlde size ne oluyor? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” [er-Ra'd: 31]. Bunun manasının: 'İşte o, bu Kur'an olurdu' demek olduğu daha önce geçmişti. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” [el-Bakara: 74].

ثم قال تعالى: (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ) أخبر تعالى أنه الذي لا إله إلا هو فلا رب غيره، ولا إله للوجود سواه، وكل ما يعبد من دونه فباطل، وأنه عالم الغيب والشهادة، أي: يعلم جميع الكائنات المشاهدات لنا والغائبات عنا فلا يخفى عليه شيء في الأرض، ولا في السماء من جليل وحقير وصغير وكبير، حتى الذر في الظلمات.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir.” Allah Teâlâ kendisinden başka hiçbir ilah olmadığını, O'ndan başka hiçbir Rab bulunmadığını, varlık için O'ndan başka ilah olmadığını, O'ndan başka tapılan her şeyin batıl olduğunu ve O'nun gaybı da şehâdeti de bilen olduğunu; yani bizim müşahede ettiğimiz ve bizden gayb olan bütün varlıkları bildiğini, yerde ve gökte büyük, küçük, önemsiz, mühim hiçbir şeyin, hatta karanlıklardaki karıncanın bile O'na gizli kalmayacağını haber vermiştir.

وقوله: (هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ) قد تقدم الكلام على ذلك في أول التفسير، بما أغنى عن إعادته هاهنا. والمراد أنه ذو الرحمة الواسعة الشاملة لجميع المخلوقات، فهو رحمن الدنيا والآخرة ورحيمهما، وقد قال تعالى: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} [الأعراف: ١٥٦]، وقال {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} [الأنعام: ٥٤]، وقال {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} [يونس: ٥٨].

{ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “O, Rahmân'dır, Rahîm'dir” buyruğuna gelince; bu konudaki açıklama tefsirin başında geçmiş olup burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır. Kastedilen şudur: O, bütün yaratılmışları kuşatan geniş bir rahmet sahibidir; O, dünyanın ve ahiretin Rahmân'ı ve Rahîm'idir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “...Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır...” [el-A'râf: 156]. Şöyle de buyurmuştur: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “...Rabbiniz merhamet etmeyi kendi zatına yazmıştır...” [el-En'âm: 54]. Şöyle de buyurmuştur: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır” [Yûnus: 58].

وقوله (هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ) أي: المالك لجميع الأشياء المتصرف فيها بلا ممانعة ولا مدافعة.

Şöyle buyurdu : { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; el-Melik'tir” yani bütün eşyanın mâlikidir, onlarda hiçbir engel ve karşı koyma olmaksızın tasarruf edendir.

وقوله: (الْقُدُّوسُ) قال وهب بن منبه: أي الطاهر. وقال مجاهد، وقتادة: أي المبارك: وقال ابن جريج: تقدسه الملائكة الكرام.

{ الْقُدُّوسُ } “el-Kuddûs'tür” buyruğu hakkında Vehb b. Münebbih: “Yani tertemiz, her noksanlıktan uzaktır (et-Tâhir)” demiştir. Mücâhid ve Katâde: “Yani mübarektir (el-Mubârek)” demişlerdir. İbn Cüreyc ise: “Şerefli melekler O'nu takdis ve tenzih eder” demiştir.

(السَّلامُ) أي: من جميع العيوب والنقائص؛ بكماله في ذاته وصفاته وأفعاله.

{ السَّلامُ } “es-Selâm'dır” yani zâtında, sıfatlarında ve fiillerindeki mükemmelliği sebebiyle bütün ayıplardan ve noksanlıklardan uzaktır.

وقوله: (الْمُؤْمِنُ) قال الضحاك، عن ابن عباس: [أي] أمن خلقه من أن يظلمهم. وقال قتادة: أمَّن بقوله: إنه حق. وقال ابن زيد: صَدّق عبادَه المؤمنين في أيمانهم به.

{ الْمُؤْمِنُ } “el-Mü'min'dir” buyruğu hakkında ed-Dahhâk, İbn Abbâs'tan: [Yani] yaratıklarını onlara zulmetmekten emin kılmıştır, demiştir. Katâde: 'O'nun hak olduğunu bildirmesiyle güven vermiştir' demiştir. İbn Zeyd ise: 'Mümin kullarını O'na olan imanlarında tasdik etmiştir' demiştir.

وقوله: (الْمُهَيْمِنُ) قال ابن عباس وغير واحد: أي الشاهد على خلقه بأعمالهم، بمعنى: هو رقيب عليهم، كقوله: {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} [البروج: ٩]، وقوله {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} [يونس: ٤٦].

{ الْمُهَيْمِنُ } “el-Müheymin'dir” buyruğu hakkında İbn Abbâs ve birden fazla kişi: Yani kullarının amellerine şahit olandır; manası: Onların üzerinde bir gözetleyicidir, demişlerdir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “...Allah ise her şeye şahittir” [el-Burûc: 9]. Şöyle de buyurmuştur: { ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ } “...Sonra Allah onların yaptıklarına şahittir” [Yûnus: 46].

وقوله: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} الآية [الرعد: ٣٣].

Şöyle de buyurmuştur: { أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetleyip duran [Allah, hiç bunu yapamayan gibi midir?]...” [er-Ra'd: 33].

وقوله: (الْعَزِيزُ) أي: الذي قد عزّ كل شيء فقهره، وغلب الأشياء فلا ينال جنابه؛ لعزته وعظمته وجبروته وكبريائه؛ ولهذا قال: (الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ) أي: الذي لا تليق الجَبْريّة إلا له، ولا التكبر إلا لعظمته، كما تقدم في الصحيح: "العَظَمة إزاري، والكبرياء ردائي، فمن نازعني واحدًا منهما عَذَّبته".

{ الْعَزِيزُ } “el-Azîz'dir” buyruğu ise: Her şeye galip gelen, onu kahreden ve eşyaya üstün gelen; izzeti, azameti, ceberûtu ve kibriyâsı sebebiyle zatına ulaşılamayan demektir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ } “el-Cebbâr'dır, el-Mütekebbir'dir” yani ceberût ancak kendisine yakışan, büyüklük de ancak azametine layık olandır; nitekim Sahîh'te geçtiği üzere: "Azamet benim örtüm, büyüklük (kibriyâ) ise benim kaftanımdır; kim bunlardan birinde benimle çekişirse ona azap ederim" buyrulmuştur.

وقال قتادة: الجبار: الذي جَبَر خلقه على ما يشاء.

Katâde şöyle demiştir: el-Cebbâr: Yaratıklarını dilediği şeye mecbur kılandır.

وقال ابن جرير: الجبار: المصلحُ أمورَ خلقه، المتصرف فيهم بما فيه صلاحهم.

İbn Cerîr şöyle demiştir: el-Cebbâr: Yaratıklarının işlerini ıslah eden, onlarda kendilerinin maslahatına olacak şekilde tasarrufta bulunandır.

وقال قتادة: المتكبر: يعني عن كل سوء.

Katâde: el-Mütekebbir: Yani her türlü kötülükten yüce olandır, demiştir.

ثم قال: (سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ) .

Sonra: { سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” buyurdu.

وقوله: (هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ) الخلق: التقدير، والبَراء: هو الفري، وهو التنفيذ وإبراز ما قدره وقرره إلى الوجود، وليس كل من قدر شيئًا ورتبه يقدر على تنفيذه وإيجاده سوى الله، ﷿. قال الشاعر يمدح آخر

{ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ } “O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır” buyruğunda geçen: Halk (الخلق), takdir etmek (ölçüp biçmek); el-Berâ' (البَراء) ise kesip biçmek (el-Fery), yani takdir edip belirlediği şeyi fiiliyata dökmek ve varlık alanına çıkarmaktır. Bir şeyi takdir edip tertipleyen herkes, -azîz ve celîl olan Allah müstesna- onu fiiliyata dökmeye ve var etmeye muktedir olamaz. Şair, bir başkasını överken şöyle demiştir :