وهذا الضمير يحتمل عَوْدُه على الحياة [الدنيا] وعلى الأعمال، وعلى الدار الآخرة، أي: في أمرها.
Bu zamirin [dünya] hayatına, amellere ve ahiret yurduna -yani onun işine- dönmesi muhtemeldir.
وقوله (وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ) أي: يحملون. وقال قتادة: يعملون.
(وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ) [Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!] ayetindeki “yezirûn” taşırlar demektir. Katâde ise: “İşlerler” demiştir.
[و] قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أبو خالد، عن عمرو بن قيس، عن أبي مرزوق قال: ويُستقبل الكافر -أو: الفاجر - -عند خروجه من قبره كأقبح صورة رآها وأنتن ريحًا، فيقول: من أنت؟ فيقول: أو ما تعرفني؟ فيقول: لا والله إلا أن الله [قد] قَبَّحَ
[Ve] İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşec rivayet etti, bize Ebû Hâlid, Amr b. Kays'tan, o da Ebû Merzûk'tan nakletti; o şöyle dedi: Kâfir -yahut günahkâr- kabrinden çıktığında, gördüğü en çirkin surette ve en pis kokuda karşılanır. Bunun üzerine [kâfir]: "Sen kimsin?" der. O da: "Beni tanımıyor musun?" der. [Kâfir]: "Hayır, vallahi [tanımıyorum], şu kadar var ki Allah [senin] yüzünü çirkinleştirmiş
وجهك ونَتَّن ريحك. فيقول: أنا عملك الخبيث، هكذا كنت في الدنيا خبيث العمل منتنه، طالما ركبتني في الدنيا، هلم أركبك، فهو قوله: (وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ [أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ])
kokunu pisletmiştir" der. Bunun üzerine o: "Ben senin kötü amelilim; sen dünyada böyle kötü amelli ve pis kokulu idin. Dünyada uzun süre sen bana bindin, gel şimdi de ben sana bineyim" der. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: (وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ [أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ]) [Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!] .
وقال أسباط: عن السُّدِّي أنه قال: ليس من رجل ظالم يموت فيدخل قبره إلا جاءه رجل قبيح الوجه، أسود اللون، منتن الرائحة عليه ثياب دنسة، حتى يدخل معه قبره، فإذا رآه قال: ما أقبح وجهك! قال: كذلك كان عملك قبيحًا قال: ما أنتن ريحك! قال: كذلك كان عملك منتنًا ! قال: ما أدنس ثيابك، قال: فيقول: إن عملك كان دنسًا. قال له: من أنت؟ قال: أنا عملك! قال: فيكون معه في قبره، فإذا بعث يوم القيامة قال له: إني كنت أحملك في الدنيا باللذات والشهوات، وأنت اليوم تحملني. قال: فيركب على ظهره فيسوقه حتى يدخله النار، فذلك قوله: (وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ)
Esbât, Süddî'den onun şöyle dediğini rivayet etti: Kabrine giren hiçbir zâlim kişi yoktur ki, yanına çirkin yüzlü, siyah tenli, pis kokulu , üzerinde kirli elbiseler bulunan bir adam gelip onunla birlikte kabrine girmesin. Onu görünce: "Yüzün ne kadar da çirkin!" der. O da: "Senin amelin de böyle çirkindi" der. "Kokun ne kadar da pis!" der. O: "Senin amelin de böyle pis kokuluydu!" der. "Elbiselerin ne kadar da kirli!" der. O: "Senin amelin kirliydi" der. Ona: "Sen kimsin?" der. O: "Ben senin amelinim!" der. Böylece kabrinde onunla birlikte olur. Kıyamet günü diriltildiğinde ona: "Dünyada lezzetler ve şehvetlerle ben seni taşıyordum, bugün ise sen beni taşıyacaksın" der. Bunun üzerine onun sırtına biner ve onu ateşe sokuncaya kadar sürer. İşte bu, O'nun şu buyruğudur: (وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ) [Onlar günahlarını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!].
وقوله: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ) أي: إنما غالبها كذلك (وَلَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ)
(وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ) [Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir] buyruğu; yani onun çoğunluğu böyledir, demektir; (وَلَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ) [Sakınanlar için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?].
{قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣) وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤) وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٥)}
{قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣) وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤) وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٥)} “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar. (33) Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden sana da geldi. (34) Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerde bir menfez veya gökte bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma! (35)”
يقول تعالى مسليا لنبيه ﷺ، في تكذيب قومه له ومخالفتهم إياه: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ) أي: قد أحطنا علما بتكذيب قومك لك، وحزنك وتأسفك عليهم، {فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} [فاطر: ٨] كما قال تعالى في الآية الأخرى: {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} [الشعراء: ٣] {فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا} [الكهف: ٦]
Allah Teâlâ, kavminin kendisini yalanlaması ve ona muhalefet etmesi hususunda Nebîsi ﷺ'i teselli ederek şöyle buyurmaktadır: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ) [Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz]; yani kavminin seni yalanlamasını, onlar için duyduğun üzüntü ve kederi hakkıyla bilmekteyiz; {فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ} “Onlar için duyduğun üzüntülerle kendini helak etme!” [Fâtır: 8]. Nitekim Teâlâ diğer ayetlerde şöyle buyurmuştur: {لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “Mümin olmuyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [Şuarâ: 3], {فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا} “Demek onlar bu söze inanmazlarsa, arkalarından üzülerek neredeyse kendini helak edeceksin!” [Kehf: 6].
وقوله: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) أي: لا يتهمونك بالكذب في
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar” buyruğu ise; yani işin aslında seni yalancılıkla itham etmiyorlar...
نفس الأمر (وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) أي: ولكنهم يعاندون الحق ويدفعونه بصدورهم، كما قال سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن ناجية بن كعب، عن علي [﵁] قال قال: أبو جهل للنبي ﷺ: إنا لا نكذبك، ولكن نكذب بما جئت به، فأنزل الله: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ)
demektir; (وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar]; yani onlar hakka inatla karşı çıkıyor ve onu göğüsleriyle geri itiyorlar. Nitekim Süfyân es-Sevrî, Ebû İshak'tan, o Nâciye b. Kâ'b'dan, o da Ali [radıyallâhu anh]'dan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Cehil Nebî ﷺ'e: "Biz seni yalanlamıyoruz; fakat senin getirdiğin şeyi yalanlıyoruz" dedi. Bunun üzerine Allah: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar] ayetini indirdi.
ورواه الحاكم، من طريق إسرائيل، عن أبي إسحاق، ثم قال: صحيح على شرط الشيخين، ولم يخرجاه
Bunu Hâkim, İsrâîl vasıtasıyla Ebû İshak'tan rivayet etmiş, sonra da: "Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahriç etmemişlerdir" demiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا محمد بن الوزير الواسطي بمكة، حدثنا بِشْر بن المُبَشِّر الواسطي، عن سلام بن مسكين، عن أبي يزيد المدني؛ أن النبي ﷺ لقي أبا جهل فصافحه، قال له رجل: ألا أراك تصافح هذا الصابئ؟! فقال: والله إني أعلم إنه لنبي، ولكن متى كنا لبني عبد مناف تبعا؟! وتلا أبو يزيد: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Mekke'de Muhammed b. el-Vezîr el-Vâsıtî anlattı, bize Bişr b. el-Mübeşşir el-Vâsıtî, Sellâm b. Miskîn'den, o da Ebû Yezîd el-Medenî'den anlattı ki: Nebî ﷺ Ebû Cehil ile karşılaşıp onunla el sıkıştı. Bir adam ona: "Senin şu Sâbiî ile el sıkıştığını görmüyor muyum?!" dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil: "Vallahi ben onun bir peygamber olduğunu biliyorum , fakat biz ne zamandan beri Benî Abdümenâf'a tâbi olduk ki?!" dedi. Ebû Yezîd de şu ayeti okudu: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar].
قال أبو صالح وقتادة: يعلمون أنك رسول الله ويجحدون.
Ebû Sâlih ve Katâde şöyle demiştir: "Senin Allah'ın Resûlü olduğunu bilirler de inkâr ederler."
وذكر محمد بن إسحاق، عن الزهري، في قصة أبي جهل حين جاء يستمع قراءة النبي ﷺ من الليل، هو وأبو سفيان صَخْر بنِ حَرْب، والأخْنَس بن شِريْق، ولا يشعر واحدٌ منهم بالآخر. فاستمعوها إلى الصباح، فلما هَجَم الصبح تَفرَّقوا، فجمعتهم الطريق، فقال كل منهم للآخر: ما جاء بك؟ فذكر له ما جاء له ثم تعاهدوا ألا يعودوا، لما يخافون من علم شباب قريش بهم، لئلا يفتتنوا بمجيئهم فلما كانت الليلة الثانية جاء كل منهم ظَنًا أن صاحبيه لا يجيئان، لما تقدم من العهود، فلما أجمعوا جمعتهم الطريق، فتلاوموا، ثم تعاهدوا ألا يعودوا. فلما كانت الليلة الثالثة جاؤوا أيضا، فلما أصبحوا تعاهدوا ألا يعودوا لمثلها [ثم تفرقوا]
Muhammed b. İshak, Zührî'den Ebû Cehil'in kıssasını şöyle zikretmiştir: O, Ebû Süfyân Sahr b. Harb ve Ahnes b. Şerîk, birbirinden habersiz olarak geceleyin Nebî ﷺ'in Kur'an okuyuşunu dinlemeye geldiler. Sabaha kadar onu dinlediler. Sabah aydınlığı basınca ayrıldılar ve yolda karşılaştılar. Her biri diğerine: "Seni buraya ne getirdi?" dedi. O da geliş sebebini anlattı . Sonra Kureyş'in gençlerinin kendilerini görmesinden ve gelişleri yüzünden fitneye düşmelerinden korktukları için bir daha gelmemek üzere birbirlerine söz verdiler. İkinci gece olunca, daha önceki sözleşmelerine dayanarak her biri iki arkadaşının gelmeyeceğini zannederek geldi. Bir araya geldiklerinde yol onları birleştirdi; birbirlerini kınadılar ve bir daha gelmemek üzere ahitleştiler. Üçüncü gece olunca yine geldiler. Sabaha erdiklerinde bir daha bunun gibisine dönmemek üzere sözleştiler [sonra ayrıldılar] .
فلما أصبح الأخنس بن شَرِيق أخذ عصاه، ثم خرج حتى أتى أبا سفيان بن حرب في بيته، فقال: أخبرني يا أبا حَنْظَلة عن رأيك فيما سمعت من محمد؟ قال: يا أبا ثعلبة، والله لقد سمعتُ أشياء أعرفها وأعرف ما يُراد بها، وسمعت أشياء ما عرفت معناها ولا ما يراد بها. قال الأخنس: وأنا والذي حلفت به.
Sabah olunca Ahnes b. Şerîk bastonunu alıp çıktı, nihayet evinde Ebû Süfyân b. Harb'e geldi ve: "Ey Ebû Hanzala! Muhammed'den dinlediğin şeyler hakkındaki görüşünü bana haber ver " dedi. Ebû Süfyân: "Ey Ebû Sa'lebe! Vallahi ben bildiğim ve ne kastedildiğini anladığım şeyler işittiğim gibi, ne manasını ne de ne kastedildiğini bilmediğim şeyler de işittim" dedi. Ahnes: "Yemin ettiğin Zât'a andolsun ki ben de öyleyim" dedi.
ثم خرج من عنده حتى أتى أبا جهل، فدخل عليه في بيته فقال: يا أبا الحكم، ما رأيك فيما سمعت من محمد؟ قال: ماذا سمعت؟ تنازعنا نحن وبنو عبد مناف الشرف: أطعموا فأطعمنا،
Sonra onun yanından çıkıp Ebû Cehil'e gitti. Evinde onun yanına girip: "Ey Ebe'l-Hakem! Muhammed'den dinlediğin şeyler hakkında görüşün nedir?" dedi. Ebû Cehil: "Ne mi dinledim? Biz ve Abdümenâfoğulları şeref yarışına giriştik: Onlar yedirdi, biz de yedirdik;
وحملوا فحملنا، وأعطوا فأعطينا، حتى إذا تَجاثينا على الرُّكَب، وكنا كَفَرَسي رِهَان، قالوا: منا نبي يأتيه الوحي من السماء! فمتى ندرك هذه؟ والله لا نؤمن به أبدًا ولا نصدقه، قال: فقام عنه الأخنس وتركه
onlar yüklendi, biz de yüklendik; onlar verdi, biz de verdik. Nihayet diz dize geldik ve yarış atları gibi başa baş olduk; bu defa onlar: 'Aramızda gökten kendisine vahiy gelen bir peygamber var!' dediler. Biz buna ne zaman erişebiliriz ki? Vallahi O'na asla inanmayız ve O'nu tasdik etmeyiz!" dedi. Bunun üzerine Ahnes onun yanından kalkıp onu terk etti .
وروى ابن جرير، من طريق أسباط، عن السُّدِّي، في قوله: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) لما كان يوم بدر قال الأخنس بن شَرِيق لبني زهرة: يا بني زهرة، إن محمدًا ابن أختكم، فأنتم أحق من كف عنه. فإنه إن كان نبيًا لم تقاتلوه اليوم، وإن كان كاذبًا كنتم أحق من كف عن ابن أخته قفوا هاهنا حتى ألقى أبا الحكم، فإن غُلِبَ محمد رجعتم سالمين، وإن غَلَب محمد فإن قومكم لم يصنعوا بكم شيئا. فيومئذ سُمِّي الأخنس: وكان اسمه "أبيّ" فالتقى الأخنس وأبو جهل، فخلا الأخنس بأبي جهل فقال: يا أبا الحكم، أخبرني عن محمد: أصادق هو أم كاذب؟ فإنه ليس هاهنا من قريش غيري وغيرك يسمع كلامنا. فقال أبو جهل: ويحك! والله إن محمدًا لصادق، وما كذب محمد قط، ولكن إذا ذهبت بنو قُصيّ باللواء والسقاية والحجاب والنبوة، فماذا يكون لسائر قريش؟ فذلك قوله: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) فآيات الله: محمد ﷺ.
İbn Cerîr, Esbât vasıtasıyla Süddî'den: (قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar] buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: Bedir günü olunca Ahnes b. Şerîk Zühreoğulları'na: "Ey Zühreoğulları! Şüphesiz Muhammed sizin kız kardeşinizin oğludur; O'na dokunmaktan vazgeçmeye en lâyık olan sizlersiniz. Eğer o bir peygamberse bugün O'nunla savaşmamış olursunuz; şayet bir yalancı ise kız kardeşinizin oğluna dokunmamaya en lâyık olan sizlersiniz. Ben Ebü'l-Hakem ile karşılaşıncaya kadar burada bekleyin; eğer Muhammed yenilirse sağ salim dönersiniz, şayet Muhammed galip gelirse kavminiz size bir şey yapamaz" dedi. İşte o gün ona Ahnes (vazgeçen) adı verildi; asıl ismi ise "Übeyy" idi. Ahnes ile Ebû Cehil karşılaştı. Ahnes, Ebû Cehil ile baş başa kalıp: "Ey Ebü'l-Hakem! Bana Muhammed hakkında haber ver: O doğru sözlü müdür yoksa yalancı mıdır? Çünkü burada Kureyş'ten sözümüzü işitecek benden ve senden başka kimse yoktur" dedi. Ebû Cehil: "Yazıklar olsun sana! Vallahi Muhammed elbette doğru sözlüdür, Muhammed asla yalan söylememiştir. Fakat Kusayyoğulları sancağı, sikâyeyi (hacılara su teminini), hicâbeyi (Kâbe'nin anahtar muhafızlığını) ve peygamberliği alıp götürürse Kureyş'in geri kalanına ne kalır?" dedi. İşte bu, O'nun: (فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ) [Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler, Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar] buyruğudur. Allah'ın ayetleri ise Muhammed ﷺ'dir.
وقوله (وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا [وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ]) هذه تسلية للنبي ﷺ وتعزية له فيمن كذبه من قومه، وأمر له بالصبر كما صبر أولو العزم من الرسل، ووعد له بالنصر كما نصروا، وبالظفر حتى كانت لهم العاقبة، بعد ما نالهم من التكذيب من قومهم والأذى البليغ، ثم جاءهم النصر في الدنيا، كما لهم النصر في الآخرة؛ ولهذا قال: (وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ) أي: التي كتبها بالنصر في الدنيا والآخرة لعباده المؤمنين، كما قال: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} [الصافات: ١٧١ - ١٧٣]، وقال تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١].
(وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا [وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ]) [Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur] buyruğu; kavminden kendisini yalanlayanlar hususunda Nebî ﷺ için bir teselli ve taziye olup, azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabretmesini emretmekte; kavimlerinden gördükleri yalanlama ve ağır eziyetlerden sonra onlara yardım edildiği ve nihayet akıbet onların olduğu gibi kendisine de yardım ve zafer vaat etmektedir. Nitekim ahirette zafer onların olduğu gibi dünyada da yardım onlara gelmiştir. Bundan dolayı: (وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ) [Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur]; yani mümin kulları için dünyada ve ahirette zafer olarak yazdığı [hükümleri değiştirecek kimse yoktur], buyurmuştur. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır ve galip gelecek olanlar da mutlaka bizim ordumuzdur” [Sâffât: 171-173]. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah: 'Elbette ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir” [Mücâdele: 21].
وقوله: (وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ) أي: من خبرهم كيف نُصِروا وأُيدوا على من كذبهم من قومهم، فلك فيهم أسوة وبهم قدوة.
(وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ) [Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden sana da geldi] buyruğu; yani kavimlerinden kendilerini yalanlayanlara karşı nasıl yardım gördüklerine ve desteklendiklerine dair onların haberlerinden [sana geldi]; senin için onlarda güzel bir örnek ve rehberlik vardır.
ثم قال تعالى: (وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ) أي: إن كان شق عليك إعراضهم عنك (فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الأرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ) قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: النَّفقُ: السّرْب، فتذهب فيه (فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ) أو تجعل لك سلمًا في السماء فتصعد فيه فتأتيهم بآية أفضل مما آتيتهم به، فافعل.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ) [Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse]; yani onların senden yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, (فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الأرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ) [haydi gücün yetiyorsa yerde bir menfez veya gökte bir merdiven ara]. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan: Nefak, tüneldir; orada gidersin de (فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ) [onlara bir ayet getirirsin] yahut göğe bir merdiven kurup ona tırmanırsın da onlara kendilerine getirdiğinden daha üstün bir ayet getirirsin ; [bunu yapabiliyorsan] yap, dediğini rivayet etmiştir.
وكذا قال قتادة، والسُّدِّي، وغيرهما.
Katâde, es-Süddî ve diğerleri de böyle demiştir.
وقوله: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ) كما قال تعالى: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا [أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ] } [يونس: ٩٩]، قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس في قوله: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى) قال: إن رسول الله ﷺ كان يحرص أن يؤمن جميع الناس ويتابعوه على الهدى، فأخبر الله أنه لا يؤمن إلا من قد سبق له من الله السعادة في الذكر الأول.
(وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ) [Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma!] buyruğu; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا [أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ] } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. [O halde insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?]” [Yûnus: 99]. Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى) [Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı] buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Resûlullah ﷺ bütün insanların iman etmesine ve hidayet üzere kendisine uymalarına çok hırslıydı. Bunun üzerine Allah, ilk zikirde kendisi için Allah katından saadet takdir edilmiş kimseden başkasının iman etmeyeceğini haber verdi.
{إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)}
{إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)} “Ancak kulak verenler davete icabet eder. Ölüleri ise Allah diriltir, sonra O'na döndürülürler. (36)”
وقوله: (إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ) أي: إنما يستجيب لدعائك يا محمد من يسمع الكلام ويعيه ويفهمه، كقوله: {لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ} [يس: ٧٠]، وقوله (وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ) يعني: بذلك الكفار؛ لأنهم موتى القلوب، فشبههم الله بأموات الأجساد فقال: (وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ) وهذا من باب التهكم بهم، والازراء عليهم.
(إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ) [Ancak kulak verenler davete icabet eder] buyruğu; yani ey Muhammed, senin çağrına ancak sözü dinleyen, onu kavrayan ve anlayanlar icabet eder, demektir; nitekim: {لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Tâ ki diri olanları uyarsın ve inkârcıların aleyhine o söz hak olsun” [Yâsîn: 70] buyrulmuştur. (وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ) [Ölüleri ise Allah diriltir] buyruğu ile kâfirleri kastetmektedir; zira onlar kalpleri ölü olanlardır. Allah onları bedenleri ölmüş kimselere benzeterek: (وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ) [Ölüleri ise Allah diriltir, sonra O'na döndürülürler] buyurmuştur. Bu, onlarla alay etme ve onları küçümseme kabilindendir.
{وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧) وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)}
{وَقَالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٧) وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)} “'Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!' dediler. De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kâdirdir; fakat onların çoğu bilmezler.' (37) Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanırlar. (38) Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah kimi dilerse onu saptırır; kimi de dilerse onu dosdoğru bir yol üzerine koyar. (39)”
يقول تعالى مخبرًا عن المشركين أنهم كانوا يقولون: (لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) أي: خارق على مقتضى ما كانوا يريدون، ومما يتعنتون كما قالوا: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} الآيات [الإسراء: ٩٠].
Allah Teâlâ müşriklerin: (لَوْلا نزلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ) ['Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!'] dediklerini haber vermektedir; yani kendi istedikleri ve inatla talep ettikleri doğrultuda harikulade bir şey [istemekteydiler]. Nitekim şöyle demişlerdi: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعًا} “'Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” [İsrâ: 90] ve devamındaki ayetler.
(قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنزلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) أي: هو تعالى قادر على ذلك، ولكن حكمته تعالى تقتضي تأخير ذلك؛ لأنه لو أنزلها وفق ما طلبوا ثم لم يؤمنوا، لعاجلهم بالعقوبة، كما فعل بالأمم السالفة، كما قال تعالى: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} [الإسراء: ٥٩]، وقال تعالى: {إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} [الشعراء: ٤].
(قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنزلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ) [De ki: 'Şüphesiz Allah bir mucize indirmeye kâdirdir; fakat onların çoğu bilmezler']; yani O Teâlâ buna kâdirdir, fakat O'nun hikmeti bunu ertelemeyi gerektirmektedir. Çünkü eğer o mucizeyi istedikleri doğrultuda indirseydi ve sonra iman etmeselerdi, geçmiş ümmetlere yaptığı gibi onları çarçabuk cezalandırırdı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالآيَاتِ إِلا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالآيَاتِ إِلا تَخْوِيفًا} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de onunla kendilerine zulmettiler. Biz o mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” [İsrâ: 59]. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ} “Dilersek onların üzerine gökten bir mucize indiririz de ona boyunları eğilip kalır” [Şuarâ: 4].
وقوله: (وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ) قال مجاهد: أي أصناف مُصَنَّفة تُعرَف بأسمائها. وقال قتادة: الطير أمة، والإنس أمة، والجن أمة. وقال السُّدِّي: (إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ) أي: خلق أمثالكم.
(وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ) [Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar] buyruğu hakkında Mücâhid: "Yani isimleriyle tanınan sınıf sınıf türlerdir" demiştir. Katâde: "Kuşlar bir ümmettir, insanlar bir ümmettir, cinler bir ümmettir" demiştir. Süddî ise: (إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ) [sizin gibi birer ümmet olmasınlar] ifadesi, sizin gibi birer yaratıktırlar, demektir, demiştir.
وقوله: (مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ) أي: الجميع علمهم عند الله، ولا ينسى واحدًا من جميعها من رزقه وتدبيره، سواء كان بريًا أو بحريًا، كما قال: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [هود: ٦]،
(مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ) [Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık] buyruğu ise; yani hepsinin ilmi Allah katındadır; O, karada olsun denizde olsun hiçbirini rızkından ve idaresinden mahrum bırakıp unutmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} [Hûd: 6] “Yeryüzünde debelenen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emanet bırakıldığı yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.”,
أي: مُفصح بأسمائها وأعدادها ومظانها، وحاصر لحركاتها وسكناتها، وقال [الله] تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [العنكبوت: ٦٠]
yani isimlerini, sayılarını, bulundukları yerleri açıkça bildiren, hareketlerini ve duruşlarını kuşatan [bir kitaptadır]. [Allah] Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (temin edemez); onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [Ankebût: 60].
وقد قال الحافظ أبو يعلى: حدثنا محمد بن المثنى، حدثنا عبيد بن واقد القيسي أبو عباد، حدثني محمد بن عيسى بن كيسان، حدثنا محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر بن عبد الله قال: قَلّ الجراد في سنة من سِني عمر، ﵁، التي ولي فيها، فسأل عنه فلم يخبر بشيء، فاغتم لذلك. فأرسل راكبًا إلى كذا، وآخر إلى الشام، وآخر إلى العراق يسأل: هل رؤى من الجراد شيء أم لا؟ فأتاه الراكب الذي من قبل اليمن بقبضة جراد فألقاها بين يديه، فلما رآها كبر ثلاثًا، ثم قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "خَلَق الله، ﷿، ألف أُمَّة، منها ستمائة في البحر، وأربعمائة في البرِّ. وأول شيء يهلك من هذه الأمم الجراد، فإذا هلكت تتابعت مثل النظام إذا قطع سلكه" .
Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Ubeyd b. Vâkıd el-Kaysî Ebû Abbâd anlattı, bana Muhammed b. Îsâ b. Keysân anlattı, bize Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; o şöyle dedi: Ömer radıyallâhu anh'ın halifelik yaptığı yıllardan birinde çekirgeler azaldı. Bunun üzerine onu sordu, fakat bir haber alamayınca bundan dolayı kederlendi. Bunun üzerine çekirgeden bir şey görülüp görülmediğini sormak üzere bir süvariyi falan yere, bir diğerini Şam'a, bir başkasını da Irak'a gönderdi. Yemen tarafından gelen süvari ona bir avuç çekirge getirdi ve onu önüne bıraktı. Onu görünce üç defa tekbir getirdi, sonra şöyle dedi: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah Azze ve Celle bin ümmet yarattı; bunların altı yüzü denizde, dört yüzü karadadır. Bu ümmetlerden ilk helak olacak olanı çekirgedir. Onlar helak olunca, dizisi kopan kolyenin taneleri gibi birbirini takip ederler" .
وقوله (ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا أبو نعيم، حدثنا سفيان، عن أبيه، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) قال: حَشْرها الموتُ.
(ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) [Sonra onlar Rablerinin huzurunda toplanırlar] buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, bize Süfyân, babasından, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: (ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) ayeti hakkında: "Onların haşredilmesi ölümleridir" dediğini nakletti.
وكذا رواه ابن جرير من طريق إسرائيل عن سعيد، عن مسروق، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: موتُ البهائم حَشْرُها. وكذا رواه العُوفِيّ، عنه.
İbn Cerîr de bunu İsrâîl vasıtasıyla Saîd'den , o Mesrûk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: "Hayvanların haşredilmesi ölümleridir" dediği şeklinde rivayet etmiştir. Avfî de ondan böyle rivayet etmiştir.
قال ابن أبي حاتم: وروي عن مجاهد والضحاك، مثله.
İbn Ebî Hâtim: Mücâhid ve Dahhâk'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir, dedi.
والقول الثاني: إن حشرها هو بعثها يوم القيامة كما قال تعالى: {وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ} [التكوير: ٥]
İkinci görüş ise şudur: Onların haşredilmesi, kıyamet gününde diriltilmeleridir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ} “Vahşi hayvanlar toplandığı zaman” [Tekvîr: 5].
وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن سليمان، عن مُنْذِر الثوري، عن أشياخ لهم، عن أبي ذرٍّ؛ أن رسول الله ﷺ رأى شاتين تنتطحان، فقال: "يا أبا ذر، هل تدر فِيمَ تنتطحان؟ " قال: لا. قال "لكن الله يدري، وسيقضي بينهما"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Süleyman'dan, o Münzir es-Sevrî'den, o bazı hocalarından, o da Ebû Zer'den rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ tokuşan iki koyun gördü ve: "Ey Ebû Zer! Neden tokuştuklarını biliyor musun?" buyurdu. O: "Hayır" dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir" buyurdu.
ورواه عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن الأعمش، عمن ذكره عن أبي ذر قال: بينا أنا عند رسول الله ﷺ إذ انتطحت عَنزان، فقال رسول الله ﷺ: "أتدرون فِيمَ انتطحتا؟ " قالوا: لا ندري. قال: "لكن الله يدري، وسيقضي بينهما". رواه ابن جرير، ثم رواه من طريق منذر الثوري، عن أبي ذر، فذكره
[Bunu] Abdürrezzâk, Ma‘mer’den, o A‘meş’ten, o zikreden bir kimseden, o da Ebû Zer’den rivayet etti. Ebû Zer şöyle dedi: «Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanındayken iki keçi tokuştu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Neden tokuştuklarını biliyor musunuz?” buyurdu. [Oradakiler]: “Bilmiyoruz” dediler. O da: “Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir” buyurdu.» Bunu İbn Cerîr rivayet etti; ardından Münzir es-Sevrî tarikiyle Ebû Zer’den rivayet edip bunu zikretti.
وزاد: قال أبو ذر: ولقد تَرَكَنا رسول الله ﷺ وما يُقَلِّب طائر بجناحيه في السماء إلا ذكرنا منه عِلمًا
Ve şunu ekledi: Ebû Zer dedi ki: "Resûlullah ﷺ bizi öyle bir halde bıraktı ki, gökte iki kanadını çırpan bir kuş bile yoktur ki bize onun hakkında bir ilim zikretmiş olmasın" .
وقال عبد الله ابن الإمام أحمد في مسند أبيه: حدثني عباس بن محمد وأبو يحيى البزار قالا حدثنا حجاج بن نُصير، حدثنا شُعْبَة، عن العَوَّام بن مَراجم -من بني قيس بن ثعلبة -عن أبي عثمان النَّهْدي، عن عثمان، ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: "إن الجَمَّاء لتقتص من القرناء يوم القيامة"
İmam Ahmed'in oğlu Abdullah babasının Müsned'inde şöyle dedi: Bana Abbâs b. Muhammed ve Ebû Yahyâ el-Bezzâr anlattılar, ikisi dediler ki: Bize Haccâc b. Nusayr anlattı, bize Şu'be, Kays b. Sa'lebe oğullarından Avvâm b. Merâcim'den , o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Osmân radıyallâhu anh'tan nakletti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kıyamet günü boynuzsuz koyun, boynuzlu koyundan hakkını muhakkak alacaktır" .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن جعفر بن بُرْقَان، عن يزيد بن الأصم، عن أبي هريرة في قوله: (إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) قال: يحشر الخلق كلهم يوم القيامة، البهائم والدواب والطير وكل شيء، فيبلغ من عدل الله يومئذ أن يأخذ للجمَّاء من القرناء. قال: ثم يقول: كوني ترابًا. قال فلذلك يقول الكافر: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} [النبأ: ٤٠]، وقد روي هذا مرفوعًا في حديث الصور
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Ca'fer b. Burkân'dan, o Yezîd b. el-Esam'dan, o da Ebû Hüreyre'den: (إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ) buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Kıyamet günü bütün yaratılmışlar; hayvanlar, canlılar, kuşlar ve her şey haşredilir. O gün Allah'ın adaleti öyle tecelli eder ki, boynuzsuzun hakkını boynuzludan alır. Sonra: 'Toprak olun' buyurur. İşte bundan dolayı kâfir: {يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا} “Keşke ben de toprak olsaydım!” [Nebe: 40] der. Bu rivayet, Sûr hadisinde merfû olarak da rivayet edilmiştir .
وقوله (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ) أي: مثلهم في جهلهم وقلة علمهم وعدم فهمهم كمثل أصم -وهو الذي لا يسمع -أبكم -وهو الذي لا يتكلم -وهو مع هذا في ظلام لا يبصر، فكيف يهتدي مثل هذا إلى الطريق، أو يُخْرج مما هو فيه؟ كما قال تعالى {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لا يُبْصِرُونَ * صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ} [البقرة: ١٧، ١٨]، وكما قال [تعالى] {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ} [النور: ٤٠]؛ ولهذا قال تعالى: (مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) أي: هو المتصرف في خلقه بما يشاء.
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ} “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir” buyruğu şu anlama gelmektedir: Onların cehaletleri, az ilimleri ve anlayışsızlıkları bakımından durumları; duymayan bir sağır, konuşmayan bir dilsiz ve üstelik görmeyen bir karanlık içinde bulunan kimsenin durumu gibidir. Böyle bir kimse doğru yolu nasıl bulabilir yahut içinde bulunduğu bu durumdan nasıl çıkarılabilir? Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لا يُبْصِرُونَ * صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir. [Ateş] etrafını aydınlatınca Allah onların nurlarını giderdi ve onları göremez bir şekilde karanlıklar içinde bıraktı. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık [hakk'a] dönemezler” [Bakara, 17-18]. Yine [Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu üst üste dalgalar ve onun da üstünde bir bulut kaplamaktadır. Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... Elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur” [Nûr, 40]. Bundan dolayı Allah Teâlâ: {مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah kimi dilerse onu saptırır, kimi de dilerse dosdoğru bir yol üzere kılar” buyurmuştur. Yani O, mahlukatı üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunandır.
{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)}
{قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)} “De ki: 'Bana söyler misiniz, size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati gelse, doğru sözlü iseniz Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız? (40) Bilakis, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse (kaldırılması için) yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz.' (41) Andolsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve hastalıklarla yakaladık. (42) Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta olduklarını kendilerine süslü gösterdi. (43) Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıklarında, onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler! (44)”
يخبر تعالى أنه الفعال لما يريد، المتصرف في خلقه بما يشاء، وأنه لا مُعقِّب لحكمه، ولا يقدر أحد على صرف حكمه عن خلقه، بل هو وحده لا شريك له، الذي إذا سئل يجيب لمن يشاء؛ ولهذا قال: (قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ) أي: أتاكم هذا أو هذا (أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: لا تدعون غيره لعلمكم أنه لا يقدر أحد على دفع ذلك سواه؛ ولهذا قال: (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) أي: في اتخاذكم آلهة معه.
Allah Teâlâ dilediğini yapan, mahlukatında dilediği gibi tasarrufta bulunan olduğunu; O'nun hükmünü geri çevirecek hiçbir şey bulunmadığını ve hiç kimsenin O'nun mahlukatı hakkındaki hükmünü geri çevirmeye güç yetiremeyeceğini, bilakis O'nun, kendisinden istendiğinde dilediği kimseye icabet eden, ortağı olmayan tek ilah olduğunu haber vermektedir. Bundan dolayı: (قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ) [De ki: 'Bana söyler misiniz, size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet saati gelse]; yani size bu veya şu gelse , (أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) [doğru sözlü iseniz Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?]; yani bunu O'ndan başka defetmeye kimsenin güç yetiremeyeceğini bildiğiniz için O'ndan başkasına dua etmezsiniz, buyurmuştur. İşte bu sebeple: (إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ) [doğru sözlü iseniz]; yani O'nunla beraber ilahlar edinmenizde [doğru sözlü iseniz], buyurmuştur.
(بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ) أي: في وقت الضرورة لا تدعون أحدا سواه وتذهب عنكم أصنامكم وأندادكم كما قال: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} الآية [الإسراء: ٦٧].
(بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ) [Bilakis, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz]; yani darlık anında O'ndan başka kimseye yalvarmazsınız; putlarınız ve ortak koştuklarınız sizden kaybolup gider. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ} “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” [İsrâ: 67] ayeti.
وقوله: (وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ) يعني: الفقر والضيق في العيش (وَالضَّرَّاءِ) وهي الأمراض والأسقام والآلام (لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ) أي: يدعون الله ويتضرعون إليه ويخشعون.
(وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ) [Andolsun ki senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; onları darlıkla yakaladık] buyruğu; yani fakirlik ve geçim darlığıyla [yakaladık]; (وَالضَّرَّاءِ) [ve hastalıklarla] buyruğu; bunlar hastalıklar, illetler ve acılardır; (لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ) [yalvarsınlar diye]; yani Allah'a dua etsinler, O'na yalvarsınlar ve boyun eğsinler diye.
قال الله تعالى: (فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا) أي: فهلا إذ ابتليناهم بذلك تضرعوا إلينا وتمسكنوا إلينا (وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ) أي: ما رقت ولا خشعت (وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: من الشرك والمعاصي.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا) [Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya!]; yani onları bununla imtihan ettiğimizde bize yalvarsalar ve acziyetlerini bize gösterselerdi ya! (وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ) [Fakat kalpleri katılaştı]; yani ne yumuşadı ne de boyun eğdi. (وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) [ve şeytan yapmakta olduklarını kendilerine süslü gösterdi]; yani şirk ve günahları [süslü gösterdi].
(فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) أي: أعرضوا عنه وتناسوه وجعلوه وراء ظهورهم (فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ) أي: فتحنا عليهم أبواب الرزق من كل ما يختارون، وهذا استدراج منه تعالى وإملاء لهم، عياذا بالله من مكره؛ ولهذا قال: (حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا) أي: من الأموال والأولاد والأرزاق (أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً) أي: على غفلة (فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) أي: آيسون من كل خير.
(فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ) [Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında]; yani ondan yüz çevirip unuttuklarında ve onu arkalarına attıklarında, (فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ) [üzerlerine her şeyin kapılarını açtık]; yani seçtikleri her şeyden rızık kapılarını üzerlerine açtık. Bu , O'nun tuzağından Allah'a sığınırız, Allah Teâlâ tarafından bir istidrâc (derece derece helake yaklaştırma) ve onlara süre tanımadır. Bundan dolayı: (حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا) [Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıklarında]; yani mallar, evlatlar ve rızıklardan verilenlerle [şımardıklarında], (أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً) [onları ansızın yakaladık]; yani bir gaflet anında [yakaladık], (فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) [da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler!]; yani her türlü hayırdan ümitlerini kesiverdiler.
قال الوالبي، عن ابن عباس: المبلس: الآيس.
Vâlibî, İbn Abbâs'tan: "Müblis, ümidini kesen kimsedir" dediğini rivayet etmiştir.
وقال الحسن البصري: من وسع الله عليه فلم ير أنه يمكر به، فلا رأي له. ومن قَتَر عليه فلم ير أنه ينظر له، فلا رأي له، ثم قرأ: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) قال الحسن: مكر بالقوم ورب الكعبة؛ أعطوا حاجتهم ثم أخذوا. رواه ابن أبي حاتم.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Allah kime [genişlik] verir de onun kendisine bir tuzak (istidrac) olduğunu görmezse, onun aklı yoktur. Kime de rızkı daraltır da bunun kendisi için bir gözetme (hayır) olduğunu görmezse, onun da aklı yoktur." Sonra şu ayeti okudu: (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) [Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıklarında, onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler!]. Hasan şöyle dedi: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki kavme tuzak kuruldu; kendilerine ihtiyaçları verildi, sonra da yakalandılar." Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
وقال قتادة: بَغَت القومَ أمرُ الله، وما أخذ الله قومًا قط إلا عند سكرتهم وغرتهم ونعيمهم فلا تغتروا بالله، إنه لا يغتر بالله إلا القوم الفاسقون. رواه ابن أبي حاتم أيضًا.
Katâde şöyle demiştir: "Allah'ın emri o topluluğu ansızın yakalayıverdi. Allah hiçbir kavmi, onların sarhoşlukları, aldanışları ve nimetler içinde yüzdükleri anlar dışında asla [helak ile] yakalamamıştır . Dolayısıyla Allah hakkında aldanışa düşmeyin; zira Allah hakkında ancak fâsıklar topluluğu aldanışa düşer." Bunu İbn Ebî Hâtim de rivayet etmiştir.
وقال مالك، عن الزهري: (فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ) قال: إرخاء الدنيا وسترها.
Mâlik, Zührî'den (فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ) [üzerlerine her şeyin kapılarını açtık] ayeti hakkında: "Dünyanın bolca verilmesi ve [günahlarının] örtülmesidir " dediğini rivayet etmiştir.
وقد قال الإمام أحمد: حدثنا يحيى بن غَيْلان، حدثنا رِشْدِين -يعني ابن سعد أبا الحجاج المهري -عن حَرْمَلَة بن عمران التُّجِيبي، عن عُقْبة بن مسلم، عن عقبة بن عامر، عن النبي ﷺ قال: "إذا رأيت الله يُعْطِي العبدَ من الدنيا على مَعاصيه ما يُحِبُّ، فإنما هو اسْتِدْرَاج". ثم تلا رسول الله ﷺ (فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ)
İmâm Ahmed şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Gaylân rivayet etti, bize Rişdîn -yani İbn Sa'd Ebu'l-Haccâc el-Mehrî- Harmale b. İmrân et-Tucîbî'den, o Ukbe b. Müslim'den, o da Ukbe b. Âmir'den rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إذا رأيت الله يُعْطِي العبدَ من الدنيا على مَعاصيه ما يُحِبُّ، فإنما هو اسْتِدْرَاج » «Allah'ın, günah işlemesine rağmen kula dünyadan sevdiği şeyleri verdiğini gördüğün zaman [bil ki] bu ancak bir istidraçtır (tedricen helake yaklaştırmadır).» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada, onları ansızın yakalayıverdik de hemen ümitsizliğe düşüp şaşakaldılar.”
ورواه ابن جرير وابن أبي حاتم، من حديث حَرْمَلة وابن لَهِيعة، عن عقبة بن مسلم، عن عقبة بن عامر، به
Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de Harmale ve İbn Lehîa hadisinden, Ukbe b. Müslim'den, o da Ukbe b. Âmir'den bu lafızla rivayet etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا عِرَاك بن خالد بن يزيد، حدثني أبي، عن إبراهيم بن أبي عَبْلة، عن عبادة بن الصامت [﵁] أن رسول الله ﷺ كان يقول: "إن الله [﵎] إذا أراد الله بقوم بقاء -أو: نماء -رزقهم القصد والعفاف، وإذا أراد الله بقوم اقتطاعًا فتح لهم -أو فتح عليهم -باب خيانة"
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Hişâm b. Ammâr rivayet etti, bize Irâk b. Hâlid b. Yezîd rivayet etti, bana babam İbrâhim b. Ebî Able'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten [radıyallâhu anh] rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: "Allah [azze ve celle] bir kavmin bekasını -yahut gelişip büyümesini- dilediğinde onlara iktisat (ölçülü olma) ve iffet rızkı verir; bir kavmin de yok olmasını dilediğinde onlara bir hıyanet kapısı açar -yahut üzerlerine açar- ."
(حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) كما قال: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}.
(حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ) [Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıklarında, onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitiriverdiler!]; nitekim şöyle buyurmuştur: {فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)}
{فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٥) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)} “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (45) De ki: 'Söyleyin bakalım; eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yine yüz çeviriyorlar! (46) De ki: 'Söyleyin bakalım; size Allah'ın azabı ansızın veya açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?' (47) Biz peygamberleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve kendini düzeltirse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (48) Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle onlara azap dokunacaktır. (49)”
يقول الله تعالى لرسوله [محمد] ﷺ: قل لهؤلاء المكذبين المعاندين: (أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ) أي: سلبكم إياها كما أعطاكموها فإنه {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ [وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ] } [الملك: ٢٣].
Allah Teâlâ Resûlü [Muhammed]'e sallallâhu aleyhi ve sellem buyuruyor ki: Bu yalanlayıcı ve inatçılara de ki: (أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ) [Söyleyin bakalım; eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alırsa]; yani size verdiği gibi onları sizden çekip alırsa; nitekim O şöyle buyurmaktadır: {قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ [وَالأَفْئِدَةَ قَلِيلا مَا تَشْكُرُونَ] } [الملك: ٢٣] “De ki: Sizi yaratan, size işitme duyusu, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!”
ويحتمل أن يكون هذا عبارة عن منع الانتفاع بهما الانتفاع الشرعي؛ ولهذا قال: (وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ) كما قال: {أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ} [يونس: ٣١]، وقال: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} [الأنفال: ٢٤].
Bunun, onlardan şer'î anlamda faydalanmanın engellenmesi anlamında olması da muhtemeldir; bu sebeple: (وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ) [ve kalplerinizi mühürlerse] buyurmuştur. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ} [يونس: ٣١] “Yoksa işitmeye ve görmelere malik olan kimdir?” ve şöyle buyurmuştur: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} [الأنفال: ٢٤] “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer.”
وقوله: (مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ) أي: هل أحد غير الله يقدر على رد ذلك إليكم إذا سلبه الله منكم؟ لا يقدر على ذلك أحد سواه؛ ولهذا قال [عز شأنه] (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) أي: نبينها ونوضحها ونفسرها دالة على أنه لا إله إلا الله، وأن ما يعبدون من دونه باطل وضلال (ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ) أي: ثم هم مع هذا البيان يعرضون عن الحق، ويصدون الناس عن اتباعه.
Ve O'nun: (مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ) [Allah'tan başka onları size geri getirecek ilah kimdir?] sözü; yani Allah onları sizden çekip aldığında, bunları size geri getirmeye Allah'tan başka gücü yeten biri var mıdır? O'ndan başka hiç kimse buna güç yetiremez; bundan dolayı [şânı yüce olan Allah] şöyle buyurmuştur : (انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ) [Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz]; yani Allah'tan başka ilah olmadığını, O'ndan başka taptıklarının ise bâtıl ve sapıklık olduğunu gösterir şekilde beyan ediyor, açıklıyor ve tefsir ediyoruz. (ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ) [sonra onlar yine yüz çeviriyorlar!]; yani sonra onlar bu apaçık beyana rağmen haktan yüz çeviriyor ve insanları da ona uymaktan alıkoyuyorlar.
قال العوفي، عن ابن عباس (يَصْدِفُونَ) أي يعدلون. وقال مجاهد، وقتادة: يعرضون: وقال
Avfî, İbn Abbâs'tan [naklen] '(يَصْدِفُونَ) yani [haktan] meyledip saparlar' dediğini rivayet etmiştir. Mücâhid ve Katâde de: 'Yüz çevirirler' demişlerdir. [Ve]...
السُّدِّي: يصدون.
Süddî: "[İnsanları] engellerler/alıkoyarlar" demiştir.
وقوله: (قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً) أي: وأنتم لا تشعرون به حتى بغتكم وفجأكم.
Ve O'nun: (قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً) [De ki: 'Söyleyin bakalım; size Allah'ın azabı ansızın gelse'] sözü; yani siz hiç farkında değilken aniden ve gafil avlayarak gelse,
(أَوْ جَهْرَةً) أي: ظاهرًا عيانًا (هَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ) أي: إنما: كان يحيط بالظالمين أنفسهم بالشرك بالله [﷿] وينجو الذين كانوا يعبدون الله وحده لا شريك له، فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون. كما قال تعالى {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ [أُولَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ] } [الأنعام: ٨٢] ..
(أَوْ جَهْرَةً) [veya açıkça]; yani apaçık ve göz göre göre [gelse], (هَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ) [zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?]; yani helak ancak Allah'a [azze ve celle] şirk koşarak kendilerine zulmedenleri kuşatır ; yalnızca Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmayanlar ise kurtulur; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ [أُولَئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ] } [الأنعام: ٨٢] “İman edenler ve imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.”
وقوله: (وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) أي: مبشرين عباد الله المؤمنين بالخيرات ومنذرين من كفر بالله النقمات والعقوبات. ولهذا قال [﷾] (فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ) أي: فمن آمن قلبه بما جاءوا به وأصلح عمله باتباعه إياهم، (فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ) أي: بالنسبة إلى ما يستقبلونه (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) أي: بالنسبة إلى ما فاتهم وتركوه وراء ظهورهم من أمر الدنيا وصنيعها، الله وليهم فيما خلفوه، وحافظهم فيما تركوه.
Ve O'nun: (وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ) [Biz peygamberleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz] sözü; yani Allah'ın mümin kullarını hayırlarla müjdeleyen ve Allah'ı inkâr edenleri de azaplar ve cezalarla uyaran elçiler olarak [göndeririz]. Bundan dolayı [şanı yüce Allah] şöyle buyurmuştur : (فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ) [Kim iman eder ve kendini düzeltirse]; yani kimin kalbi elçilerin getirdiği şeylere inanır ve onlara tabi olarak amelini düzeltirse , (فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ) [onlara hiçbir korku yoktur]; yani gelecekte karşılaşacakları şeyler açısından [korku yoktur], (وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ) [ve onlar üzülmeyeceklerdir de]; yani dünya işi ve onun geçici hallerinden geride bırakıp kaçırdıkları şeyler için de mahzun olmazlar. Allah, arkalarında bıraktıkları şeylerde onların velisi ve terk ettikleri hususlarda onların koruyucusudur.
ثم قال: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ) أي: ينالهم العذاب بما كفروا بما جاءت به الرسل، وخرجوا عن أوامر الله وطاعته، وارتكبوا محارمه ومناهيه وانتهاك حرماته.
Sonra şöyle buyurdu: (وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ) [Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle onlara azap dokunacaktır]; yani elçilerin getirdiği şeyleri inkâr etmeleri, Allah'ın emirlerinden ve O'na itaatten çıkmaları, haramlarını ve yasaklarını işlemeleri ve hürmetlerini çiğnemeleri sebebiyle azap onlara ulaşacaktır.
{قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)}
{قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)} “De ki: 'Size, Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?' (50) Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar ki, onların O'ndan başka ne bir dostu ne de bir şefaatçisi vardır; belki sakınırlar. (51) Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın. (52)”
يقول تعالى لرسوله ﷺ: (قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ) أي: لست أملكها ولا أتصرف فيها، (وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ) أي: ولا أقول: إني أعلم الغيب إنما ذاك من علم الله، ﷿، لا أطلع منه إلا على ما أطلعني عليه، (وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ) أي: ولا أدعي أني ملك، إنما أنا بشر من
Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: { قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ } “De ki: Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum”; yani onlara mâlik değilim ve onlarda tasarruf da edemem. { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem”; yani: 'Ben gaybı bilirim' de demiyorum; zira o ancak Allah azze ve celle'nin ilmindendir, O'nun bana bildirdiğinin dışında ben ondan hiçbir şeye vâkıf olamam. { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Ve size ben bir meleğim de demiyorum”; yani melek olduğumu iddia etmiyorum; ben ancak insanlardan bir
البشر، يُوحيَ إليَّ من الله، ﷿، شرفني بذلك، وأنعم عليّ به؛ ولهذا قال: (إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ) أي: لست أخرج عنه قيد شبر ولا أدنى منه.
beşerim; Allah azze ve celle tarafından bana vahyolunmaktadır, beni bununla şereflendirmiş ve bana bunu lütfetmiştir. Bu sebeple: (إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ) [Ben sadece bana vahyolunana uyarım] buyurmuştur; yani ondan bir karış dahi dışarı çıkmam ve ondan daha azına da sapmam.
(قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ) أي: هل يستوي من اتبع الحق وهُديَ إليه، ومن ضل عنه ولم ينقد له؟ (أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ) وهذه كقوله تعالى: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ} [الرعد: ١٩].
(قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ) [De ki: 'Kör ile gören bir olur mu?']; yani hakka tabi olup ona iletilen kimse ile haktan sapıp ona boyun eğmeyen kimse bir olur mu? (أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ) [Hiç düşünmez misiniz?]. Bu , Allah Teâlâ'nın şu sözü gibidir: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الأَلْبَابِ} [الرعد: ١٩] “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir? Ancak akıl sahipleri ibret alır.”
وقوله: (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) أي: وأنذر بهذا القرآن يا محمد {الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ} [المؤمنون: ٥٧] والذين {وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ} [الرعد: ٢١].
Ve O'nun: (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) [Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar ki, onların O'ndan başka ne bir dostu ne de bir şefaatçisi vardır] sözü; yani ey Muhammed, bu Kur'an ile {الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ} [المؤمنون: ٥٧] “Rablerinin korkusundan titreyenleri” ve {وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ} [الرعد: ٢١] “Rablerinden korkan ve kötü hesaptan çekinenleri” uyar.
(الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ) أي: يوم القيامة. (لَيْسَ لَهُمْ) أي: يومئذ (مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) أي: لا قريب لهم ولا شفيع فيهم من عذابه إن أراده بهم، (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) أي: أنذر هذا اليوم الذي لا حاكم فيه إلا الله، ﷿ (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) فيعملون في هذه الدار عملا ينجيهم الله به يوم القيامة من عذابه، ويضاعف لهم به الجزيل من ثوابه.
(الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ) [Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları]; yani kıyamet gününde [toplanmaktan korkanları], (لَيْسَ لَهُمْ) [onların yoktur]; yani o gün (مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ) [O'ndan başka ne bir dostu ne de bir şefaatçisi]; yani Allah onlara azap etmeyi murad ederse, O'nun azabından kendilerini koruyacak ne bir yakınları ne de kendilerine şefaat edecek bir kimseleri vardır. (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) [belki sakınırlar]; yani Allah'tan azze ve celle başka hiçbir hâkimin bulunmadığı o gün ile [onları] uyar (لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ) [belki sakınırlar da], bu dünyada Allah'ın kıyamet gününde kendilerini azabından kurtaracağı ve karşılığında kendilerine bol mükâfatını kat kat artıracağı ameller işlerler.
وقوله: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) أي: لا تبعد هؤلاء المتصفين بهذه الصفة عنك، بل اجعلهم جلساءك وأخصاءك، كما قال: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} [الكهف: ٢٨].
Ve O'nun: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) [Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!] sözü; yani bu vasfa sahip olan kimseleri kendinden uzaklaştırma, bilakis onları meclis arkadaşların ve en yakınların kıl; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} [الكهف: ٢٨] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte sen de sabret. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, kötü arzularına uymuş ve işi gücü aşırılık olan kimseye boyun eğme!”
وقوله (يَدْعُونَ رَبَّهُمْ) أي: يعبدونه ويسألونه (بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ) قال سعيد بن المسيب، ومجاهد، والحسن، وقتادة: المراد بذلك الصلوات المكتوبات.
Ve O'nun: (يَدْعُونَ رَبَّهُمْ) [Rablerine dua ederler] sözü; yani O'na ibadet eder ve O'ndan isterler. (بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ) [sabah akşam]; Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Bundan kastedilen farz namazlardır.
وهذا كقوله [تعالى] {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] أي: أتقبل منكم.
Bu da [Allah Teâlâ'nın] şu sözü gibidir: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim”; yani sizden kabul edeyim.
وقوله: (يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) أي: يبتغون بذلك العمل وجه الله الكريم، فهم مخلصون فيما هم فيه من العبادات والطاعات.
Ve O'nun: (يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) [O'nun rızasını dileyerek] sözü; yani bu amelleriyle Allah'ın kerîm vechini talep ederler; onlar içinde bulundukları ibadet ve taatlerde ihlaslı kimselerdir.
وقوله: (مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ) كما قال نوح، ﵇، في جواب الذين قالوا: {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ} [قال] {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} [الشعراء: ١١٢، ١١٣]، أي: إنما حسابهم على الله، ﷿، وليس على من حسابهم من شيء، كما أنه ليس عليهم من حسابي من شيء.
Ve O'nun: (مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ) [Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur] sözü; nitekim Nûh aleyhisselâm da {أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الأَرْذَلُونَ} “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana iman eder miyiz?” diyenlerin cevabında [şöyle demiştir] : {وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * إِنْ حِسَابُهُمْ إِلا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ} [الشعراء: ١١٢، ١١٣] “Onların ne yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir? Şayet anlasanız, onların hesabı ancak Rabbime aittir.” Yani: Onların hesabı ancak Allah'a azze ve celle aittir; onların hesabından sana hiçbir sorumluluk düşmediği gibi, senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk düşmez.
وقوله: (فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ) أي: إن فعلت هذا والحالة هذه.
Ve O'nun: (فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ) [ki onları kovasın da zalimlerden olasın] sözü; yani durum böyleyken şayet bunu yaparsan [zalimlerden olursun].
قال الإمام أحمد: حدثنا أسباط -هو ابن محمد -حدثنا أشعث، عن كُرْدُوس، عن ابن مسعود
İmam Ahmed dedi ki: Bize Esbât -o, İbn Muhammed'dir- rivayet etti, bize Eş'as, Kerdûs'tan, [o da] İbn Mes'ûd'dan rivayet etti:
قال: مر الملأ من قريش على رسول الله ﷺ، وعنده: خَبَّاب، وصُهَيْب، وبلال، وعمار. فقالوا: يا محمد، أرضيت بهؤلاء؟ فنزل فيهم القرآن: (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ) إلى قوله: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ}
Dedi ki: Kureyş'in ileri gelenleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler; o sırada yanında Habbâb, Suheyb, Bilâl ve Ammâr vardı. Dediler ki: "Ey Muhammed, bunlara mı razı oldun?" Bunun üzerine onlar hakkında şu Kur'an ayeti indi: (وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ) [Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar] ayetinden {أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} [Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?] ayetine kadar.
ورواه ابن جرير، من طريق أشعث، عن كردوس، عن ابن مسعود قال: مر الملأ من قريش برسول الله ﷺ، وعنده: صهيب، وبلال، وعمار، وخباب، وغيرهم من ضعفاء المسلمين، فقالوا: يا محمد، أرضيت بهؤلاء من قومك؟ أهؤلاء الذين من الله عليهم من بيننا؟ ونحن نكون تبعا لهؤلاء؟ اطردهم عنك، فلعلك إن طردتهم أن نتبعك، فنزلت هذه الآية: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} إلى آخر الآية
Bunu İbn Cerîr, Eş'as tarikiyle Kerdûs'tan, o da İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: Kureyş'in ileri gelenleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler; o sırada yanında Suheyb, Bilâl, Ammâr, Habbâb ve Müslümanların diğer zayıfları vardı. Dediler ki: "Ey Muhammed, kavminden bunlara mı razı oldun? Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır? Biz bunlara mı tabi olacağız? Bunları yanından kov; belki sen onları kovarsan biz sana tabi oluruz." Bunun üzerine şu ayet indi: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ) [Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma!] ayetinden {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} ayetinin sonuna kadar .
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد بن يحيى بن سعيد القطان، حدثنا عمرو بن محمد العنقزي، حدثنا أسباط بن نصر، عن السُّدِّي، عن أبي سعيد الأزدي -وكان قارئ الأزد -عن أبي الكنود، عن خباب في قول الله، ﷿: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ) قال: جاء الأقرع بن حابس التميمي وعيينة بن حصن الفزاري، فوجدوا رسول الله ﷺ مع صهيب وبلال وعمار وخباب قاعدا في ناس من الضعفاء من المؤمنين فلما رأوهم حول النبي ﷺ حقروهم، فأتوه فخلوا به، وقالوا: إنا نريد أن تجعل لنا منك مجلسا تعرف لنا به العرب فضلنا، فإن وفود العرب تأتيك فنستحيي أن ترانا العرب مع هذه الأعبد، فإذا نحن جئناك فأقمهم عنا، فإذا نحن فرغنا فاقعد معهم إن شئت. قال: "نعم". قالوا: فاكتب لنا عليك كتابا، قال: فدعا بالصحيفة ودعا عليًا ليكتب، ونحن قعود في ناحية، فنزل جبريل فقال: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ]) فرمى رسول الله ﷺ بالصحيفة، ثم دعانا فأتيناه.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd b. Yahyâ b. Saîd el-Kattân rivayet etti, bize Amr b. Muhammed el-Ankazî rivayet etti, bize Esbât b. Nasr, Süddî'den, o Ezd kabilesinin kurrâsı olan Ebû Saîd el-Ezdî'den, o Ebü'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan Allah azze ve celle'nin: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ) [Rablerine sabah akşam dua edenleri kovma] sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ve Uyeyne b. Hısn el-Fezârî geldiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Suheyb, Bilâl, Ammâr ve Habbâb ile birlikte müminlerin zayıflarından bir grup insan arasında otururken buldular . Onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafında görünce hakir gördüler. Yanına gelip onunla baş başa kaldılar ve dediler ki: "Bizim için kendinden öyle bir meclis ayırmanı istiyoruz ki bununla Araplar bizim üstünlüğümüzü bilsinler. Zira sana Arap heyetleri gelmektedir, Arapların bizi bu kölelerle birlikte görmelerinden haya ederiz. Biz senin yanına geldiğimizde onları bizim yanımızdan kaldır; biz işimizi bitirip ayrıldığımızda ise dilersen onlarla oturursun." [Peygamber]: "Peki" dedi. Onlar: "Öyleyse bizim için aleyhine bir yazılı senet yaz" dediler. Habbâb dedi ki: Bir sahife istedi ve yazması için Ali'yi çağırdı; biz de bir kenarda oturuyorduk. Tam o sırada Cibrîl indi ve şöyle dedi: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ]) [Rablerinin rızasını dileyerek sabah akşam O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın]. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sahifeyi elinden attı, sonra bizi çağırdı ve biz de onun yanına geldik.
ورواه ابن جرير، من حديث أسباط، به.
Bunu İbn Cerîr de Esbât hadisinden bu lafızla rivayet etmiştir.
وهذا حديث غريب، فإن هذه الآية مكية، والأقرع بن حابس وعيينة إنما أسلما بعد الهجرة بدهر.
Bu garîb bir hadistir; zira bu ayet Mekkî'dir, el-Akra' b. Hâbis ve Uyeyne ise hicretten epey bir zaman sonra Müslüman olmuşlardır.
وقال سفيان الثوري عن المقدام بن شريح، عن أبيه قال: قال سعد: نزلت هذه الآية في ستة من أصحاب النبي ﷺ، منهم ابن مسعود، قال: كنا نسبق إلى النبي ﷺ، وندنو منه ونسمع منه، فقالت قريش: يدني هؤلاء دوننا، فنزلت: (وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ)
Süfyân es-Sevrî, Mikdâm b. Şüreyh'ten, o da babasından rivayet ettiğine göre Sa'd [b. Ebî Vakkâs] şöyle demiştir: "Bu ayet, aralarında İbn Mes'ûd'un da bulunduğu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in altı sahabi[si] hakkında nazil oldu. [Sa'd] dedi ki: Biz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e herkesten önce gider, ona yaklaşır ve onu dinlerdik. Bunun üzerine Kureyş: 'Bizi bırakıp bunları yakınına alıyor' dedi. [Bunun üzerine]: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine yalvaranları kovma!” [ayeti] nazil oldu."
رواه الحاكم في مستدركه من طريق سفيان، وقال: على شرط الشيخين. وأخرجه ابن حبان في صحيحه من طريق المقدام بن شريح، به
Bunu Hâkim Müstedrek'inde Süfyân tarikiyle rivayet etmiş ve: "İki Şeyhin (Buhârî ve Müslim) şartına uygundur" demiştir. İbn Hibbân da Sahîh'inde Mikdâm b. Şüreyh tarikiyle bu lafızla tahrîc etmiştir .
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)}
{وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)} “Böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?' desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir? (53) Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: 'Selam sizlere! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı (farz kıldı). Şöyle ki: Sizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe eder ve kendini düzeltirse, şüphesiz O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.' (54)”
وقوله: (وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) أي: ابتلينا واختبرنا وامتحنا بعضهم ببعض (لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا) وذلك أن رسول الله ﷺ كان غالب من اتبعه في أول البعثه، ضعفاء الناس من الرجال والنساء والعبيد والإماء، ولم يتبعه من الأشراف إلا قليل، كما قال قومُ نوح لنوح: {وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ} الآية [هود: ٢٧]، وكما قال هرقل ملك الروم لأبي سفيان حين سأله [عن تلك] المسائل، فقال له: فهل اتبعه ضعفاء الناس أو أشرافهم؟ قال: بل ضعفاؤهم. فقال: هم أتباع الرسل
Ve O'nun: (وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ) [Böylece onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik] sözü; yani onları birbiriyle denedik, sınadık ve imtihan ettik; (لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا) [Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır? desinler diye]. Bunun sebebi şudur: Peygamberliğin başlangıcında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyanların çoğunluğu erkeklerden, kadınlardan, kölelerden ve cariyelerden oluşan insanların zayıfları idi. İleri gelenlerden ise pek az kimse ona tabi olmuştu. Nitekim Nûh'un kavmi Nûh'a şöyle demişti: {وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ} [هود: ٢٧] “Sana sadece aramızdaki en aşağılık kimselerin ilk bakışta/düşüncesizce uyduğunu görüyoruz.” Nitekim Bizans kralı Herakliyus da Ebû Süfyân'a [o] meseleleri sorduğunda ona şöyle demişti : "Ona insanların zayıfları mı tabi oluyor, yoksa ileri gelenleri mi?" O da: "Bilakis onların zayıfları" cevabını vermişti. Bunun üzerine Herakliyus: "Peygamberlerin tabileri işte onlardır" demiştir .
والغرض: أن مشركي قريش كانوا يسخرون بمن آمن من ضعفائهم، ويعذبون من يقدرون عليه منهم، وكانوا يقولون: (أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا)؟ أي: ما كان الله ليهدي هؤلاء إلى الخير -لو كان ما صاروا إليه خيرا -ويدعنا، كما قالوا: {لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ} [الأحقاف: ١١]، وكما قال تعالى: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} [مريم: ٧٣].
Maksat şudur: Kureyş müşrikleri, kendilerinden iman eden zayıf kimselerle alay ediyor ve güç yetirebildiklerine işkence ediyorlardı. Şöyle diyorlardı: (أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا) [Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?]. Yani: Şayet onların yöneldiği şey bir hayır olsaydı, Allah bizi bırakıp da bunları hayra iletecek değildi ya! Nitekim şöyle demişlerdi: {لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ} [الأحقاف: ١١] “Eğer o bir hayır olsaydı, ona ulaşmada bizi geçemezlerdi.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} [مريم: ٧٣] “Ayetlerimiz onlara apaçık okunduğu zaman, inkâr edenler iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha üstün ve meclisi daha güzeldir?' dediler.”
قال الله تعالى في جواب ذلك: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} [مريم: ٧٤]، وقال في جوابهم حين قالوا: (أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ) أي: أليس هو أعلم بالشاكرين له بأقوالهم وأفعالهم وضمائرهم، فيوفقهم ويهديهم سبل السلام، ويخرجهم من الظلمات إلى النور، ويهديهم إليه صراطًا مستقيما، كما قال تعالى {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} [العنكبوت: ٦٩]. وفي الحديث الصحيح: "إن الله لا ينظر إلى صوركم، ولا إلى ألوانكم، ولكن ينظر إلى قلوبكم وأعمالكم"
Allah Teâlâ buna cevap olarak şöyle buyurdu: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} [مريم: ٧٤] “Onlardan önce, mal ve görünüş bakımından daha güzel olan nice nesilleri helak ettik!” Onların: (أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ) [Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır? Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?] sözlerine cevap olarak da şöyle buyurdu; yani: Sözleriyle, fiilleriyle ve iç dünyalarıyla Kendisine şükredenleri O en iyi bilen değil midir? Bu yüzden onları muvaffak kılar, esenlik yollarına hidayet eder, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve Kendisine varan dosdoğru yola iletir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} [العنكبوت: ٦٩] “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah, iyilik edenlerle beraberdir.” Sahih hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Şüphesiz Allah sizin sûretlerinize ve renklerinize bakmaz, fakat kalplerinize ve amellerinize bakar" .
وقال ابن جرير: حدثنا القاسم: حدثنا الحسين، حدثنا حجاج، عن ابن جُرَيْج، عن عِكْرِمة في قوله: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} الآية، قال: جاء عُتْبَة بن رَبيعة، وشَيْبَة بن ربيعة، ومُطعِم بن عَدِيّ، والحارث بن نَوْفَل، وقَرَظَة بن عبد عمرو بن نوفل، في أشراف من بني عبد مناف من أهل الكفر إلى أبي طالب فقالوا: يا أبا طالب، لو أن ابن أخيك محمدا يطرد عنه موالينا وحلفاءنا، فإنما هم عبيدنا وعسفاؤنا، كان أعظم في صدورنا، وأطوع له عندنا، وأدنى لاتباعنا إياه، وتصديقنا له. قال: فأتى أبو طالب النبي ﷺ فحدثه بالذي كلموه فقال عمر بن الخطاب، ﵁: لو فعلت ذلك، حتى تنظر ما الذي يريدون، وإلى ما يصيرون من قولهم؟ فأنزل الله،
İbn Cerîr dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı: Bize el-Huseyn anlattı, bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Mut'im b. Adî, el-Hâris b. Nevfel ve Karaza b. Abdiamr b. Nevfel, kâfirlerden Abdümenâfoğulları'nın ileri gelenlerinden bir grup eşliğinde Ebû Tâlib'e gelip şöyle dediler: "Ey Ebû Tâlib! Şayet kardeşinin oğlu Muhammed, mevlâlarımızı ve müttefiklerimizi yanından uzaklaştırırsa —ki onlar ancak bizim kölelerimiz ve ücretli işçilerimizdir—, bu [onun] gönlümüzdeki [değerini] daha da büyütür, katımızda ona daha çok itaat edilmesini sağlar ve ona tâbi olmamıza ve onu tasdik etmemize daha yakın olur." [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine Ebû Tâlib, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek onların kendisine söylediklerini anlattı. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "Ne istediklerini ve bu sözlerinin nereye varacağını görmek için bunu yapsaydın ya!" dedi. Bunun üzerine Allah,
﷿، هذه الآية: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ [لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ]} إلى قوله: (أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ) قال: وكانوا بلالا وعمار بن ياسر، وسالمًا مولى أبي حذيفة، وصبيحا مولى أسيد، ومن الحلفاء: ابن مسعود، والمقداد بن عمرو، ومسعود بن القاري، وواقد بن عبد الله الحنظلي، وعمرو بن عبد عمرو، وذو الشمالين، ومرثد بن أبي مرثد -وأبو مرثد من غنى حليف حمزة بن عبد المطلب -وأشباههم من الحلفاء. ونزلت في أئمة الكفر من قريش والموالي والحلفاء: (وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا) الآية. فلما نزلت، أقبل عمر، ﵁، فاعتذر من مقالته، فأنزل الله، ﷿: (وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا [فَقُلْ سَلامٌ]) الآية
azze ve celle şu ayeti indirdi: {وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ [لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ * وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ]} ayetinden (أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ) [Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?] sözüne kadar. Dedi ki: Onlar Bilâl, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Üseyd'in azatlısı Subeyh idiler. Antlaşmalılardan ise: İbn Mes'ûd, Mikdâd b. Amr, Mes'ûd b. el-Kârî, Vâkıd b. Abdillâh el-Hanzalî, Amr b. Abd-i Amr Zü'ş-Şimâleyn, Mersed b. Ebî Mersed -Ebû Mersed Ganî kabilesinden olup Hamza b. Abdilmuttalib'in antlaşmalısı idi- ve antlaşmalılardan bunların benzerleri idi. Kureyş'in küfür önderleri, mevlâlar ve antlaşmalılar hakkında ise şu ayet indi: (وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا) [Böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?' desinler diye onların bir kısmını diğerleriyle imtihan ettik]. Bu ayet inince Ömer radıyallâhu anh geldi ve sözünden dolayı özür diledi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: (وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا [فَقُلْ سَلامٌ]) [Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: Selam sizlere!] ayetini indirdi .
وقوله: (وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ) أي: فأكرمهم برد السلام عليهم، وبَشِّرهم برحمة الله الواسعة الشاملة لهم؛ ولهذا قال: (كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) أي: أوجبها على نفسه الكريمة، تفضلا منه وإحسانًا وامتنانًا (أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ) قال بعض السلف: كل من عصى الله، فهو جاهل.
Ve O'nun: (وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ) [Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde de ki: Selam sizlere!] sözü; yani onlara selamlarını iade ederek ikramda bulun ve onları kendilerini kuşatan Allah'ın geniş rahmetiyle müjdele. Bu sebeple: (كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) [Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı (farz kıldı)] buyurmuştur; yani bir lütuf, ihsan ve minnet olarak bunu yüce Zâtına vacip kılmıştır. (أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ) [Şöyle ki: Sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse]; Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Allah'a isyan eden herkes cahildir.
وقال معتمر بن سليمان، عن الحكم بن أبان، عن عِكْرِمة في قوله: (مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ) قال: الدنيا كلها جهالة. رواه ابن أبي حاتم.
Mu'temir b. Süleymân, Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den (مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ) [Sizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse] ayeti hakkında: "Dünyanın tamamı cehalettir" dediğini rivayet etmiştir. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.
(ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ) أي: رجع عما كان عليه من المعاصي، وأقلع وعزم على ألا يعود وأصلح العمل في المستقبل، (فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ)
(ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ) [sonra ardından tövbe eder ve kendini düzeltirse]; yani üzerinde bulunduğu günahlardan döner, onlardan el çeker, bir daha dönmemeye azmeder ve gelecekte amelini düzeltirse, (فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) [şüphesiz O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir].
قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق حدثنا مَعْمَر، عن همَّام بن منبه قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "لما قَضَى الله الخَلْقَ، كتب في كتابه فهو عنده فوق العرش: إن رحمتي غلبت غضبي". أخرجاه في الصحيحين وهكذا رواه الأعمش، عن أبي صالح، عن أبي هريرة ورواه موسى بن عقبة عن الأعرج، عن أبي هريرة. وكذا رواه الليث وغيره، عن محمد بن عجلان، عن أبيه، عن أبي هريرة عن النبي ﷺ بذلك
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten rivayet etti, dedi ki: Bu, Ebû Hüreyre'nin bize rivayet ettiği şeylerdendir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah yaratmayı takdir edip bitirince, Arş'ın üzerinde Kendi katında bulunan Kitabına: 'Şüphesiz rahmetim gazabıma galip gelmiştir ' diye yazdı." Bunu Sahîhayn'da tahric etmişlerdir . A'meş de Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den bu şekilde rivayet etmiştir . Mûsâ b. Ukbe de A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Aynı şekilde Leys ve başkaları da Muhammed b. Aclân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu rivayet etmiştir.
وقد روى ابن مَرْدُوَيه، من طريق الحكم بن أبان، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ "إذا فرغ الله من القضاء بين الخلق، أخرج كتابًا من تحت العرش: إن رحمتي سبقت غضبي، وأنا أرحم الراحمين، فيقبض قبضة أو قبضتين فيخرج من النار خلقًا لم يعملوا خيرًا،
İbn Merdûye de el-Hakem b. Ebân tarîkiyle İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah mahlûkat arasında hüküm vermeyi bitirince, Arş'ın altından bir kitap çıkarır: 'Şüphesiz rahmetim gazabımı geçmiştir ve Ben merhametlilerin en merhametlisiyim.' Bunun üzerine bir ya da iki avuç [insan] kabzeder (alır) da ateşten hiçbir hayır işlememiş bir topluluğu çıkarır;
مكتوب بين أعينهم. عُتَقَاء الله".
gözlerinin arasında: 'Allah'ın azatlıları' yazılıdır."
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن عاصم بن سليمان، عن أبي عثمان النَّهْدِي، عن سلمان في قوله: (كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) قال: إنا نجد في التوراة عطفتين: أن الله خلق السماوات والأرض، وخلق مائة رحمة -أو: جعل مائة رحمة -قبل أن يخلق الخلق، ثم خلق الخلق، فوضع بينهم رحمة واحدة، وأمسك عنده تسعًا وتسعين رحمة. قال فبها يتراحمون، وبها يتعاطفون، وبها يتباذلون وبها يتزاورون، وبها تحِنّ الناقة، وبها تَثِجُّ البقرة، وبها تثغو الشاة، وبها تَتَابعُ الطير، وبها تَتَابع الحيتان في البحر. فإذا كان يوم القيامة، جمع الله تلك الرحمة إلى ما عنده، ورحمته أفضل وأوسع.
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, Âsım b. Süleymân'dan, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o Selmân'dan (كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ) [Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı] ayeti hakkında şöyle dediğini haber verdi: Biz Tevrat'ta iki şefkat bulmaktayız: Allah gökleri ve yeri yarattı; mahlûkatı yaratmadan önce de yüz rahmet yarattı -yahut yüz rahmet kıldı-. Sonra mahlûkatı yarattı ve aralarına bir tek rahmet koydu, doksan dokuz rahmeti ise Kendi katında tuttu. Dedi ki: İşte onunla birbirlerine merhamet ederler, onunla birbirlerine şefkat gösterirler, onunla birbirlerine ikramda bulunurlar, onunla birbirlerini ziyaret ederler; onunla dişi deve [yavrusuna] şefkat duyar, onunla inek sütünü bol akıtır, onunla koyun meleşir, onunla kuşlar birbirini takip eder ve onunla denizdeki balıklar birbirini izler. Kıyamet günü olduğunda ise Allah o rahmeti Kendi katındakine katar; O'nun rahmeti ise daha üstün ve daha geniştir.
وقد روي هذا مرفوعا من وجه آخر وسيأتي كثير من الأحاديث الموافقة لهذه عند قوله: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} [الأعراف: ١٥٦]
Bu hadis başka bir vecihten merfû olarak da rivayet edilmiştir . {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} [الأعراف: ١٥٦] “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” ayetinin tefsirinde buna muvafık pek çok hadis gelecektir.