Binûn

En'âm Suresi Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومما يناسب هذه الآية [الكريمة] من الأحاديث أيضا قوله ﷺ لمعاذ بن جبل: "أتدري ما حق الله على العباد؟ أن يعبدوه لا يشركوا به شيئا"، ثم قال: "أتدري ما حق العباد على الله إذا هم فعلوا ذلك؟ ألا يعذبهم" وقد رواه الإمام أحمد، من طريق كميل بن زياد، عن أبي هريرة [﵁]

Bu [kerim] ayete uygun düşen hadislerden biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz b. Cebel'e şöyle buyurmasıdır: "Allah'ın kulları üzerindeki hakkının ne olduğunu bilir misin? O'na kulluk etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır." Sonra şöyle buyurdu: "Bunu yaptıkları takdirde kulların Allah üzerindeki hakkının ne olduğunu bilir misin? Onlara azap etmemesidir ." Bunu İmam Ahmed, Kümeyl b. Ziyâd tarikiyle Ebû Hüreyre [radıyallâhu anh]'dan rivayet etmiştir .

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩)}

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٥٩)} “Böylece suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri birer birer açıklıyoruz. (55) De ki: ‘Şüphesiz ben, Allah’ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.’ De ki: ‘Sizin heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda yürüyenlerden olmam.’ (56) De ki: ‘Şüphesiz ben, Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah’ındır; O, hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır.’ (57) De ki: ‘Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.’ (58) Gaybın anahtarları O’nun katındadır; onları O’ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı bilir. O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez. Yerin karanlıklarındaki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır. (59)”

يقول تعالى: وكما بَيَّنَا ما تقدم بيانه من الحجج والدلائل على طريق الهداية والرشاد، وذم المجادلة والعناد، (وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ) أي: التي يحتاج المخاطبون إلى بيانها (وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ) أي: ولتظهر طريق المجرمين المخالفين للرسل، وقرئ: (وليستبين سبيل المجرمين)

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Hidayet ve doğruluk yoluna dair hüccet ve deliller ile [hakkı inkârda] cedelleşme ve inatçılığın yerilmesine ilişkin az önce açıklanan hususları nasıl beyan ettiysek, {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ} “İşte ayetleri bu şekilde etraflıca açıklıyoruz” yani muhatapların açıklanmasına ihtiyaç duydukları [ayetleri]; {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} “ve suçluların yolu da apaçık belli olsun diye” yani peygamberlere muhalefet eden suçluların yolu ortaya çıksın diye [böylece açıklıyoruz]. [Bu kısım] {وَلِيَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ} şeklinde de okunmuştur.

أي: وليستبين يا محمد -أو يا مخاطب -سبيل المجرمين.

Yani: Ey Muhammed -veya ey muhatap- suçluların yolunu apaçık göresin diye.

وقوله: (قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) أي: على بصيرة من شريعة الله التي أوحاها إلي (وَكَذَّبْتُمْ بِهِ) أي: بالحق الذي جاءني من [عند] الله (مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ) أي: من العذاب، (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ) أي: إنما يرجع أمر ذلك إلى الله إن شاء عَجَّل لكم ما سألتموه من ذلك، وإن شاء أنظركم وأجلكم؛ لما له في ذلك من الحكمة العظيمة. ولهذا قال (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ) أي: وهو خير من فصل القضايا، وخير الفاتحين الحاكمين بين عباده.

(قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي) [De ki: Şüphesiz ben, Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim] ayeti, yani Allah'ın bana vahyettiği şeriatı üzere bir basiret üzerindeyim; (وَكَذَّبْتُمْ بِهِ) [siz ise onu yalanladınız] yani Allah [katından] bana gelen hakkı; (مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ) [Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir] yani azaptan; (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ) [Hüküm ancak Allah’ındır] yani bu iş ancak Allah'a aittir. Dilerse bundan istediğiniz şeyi size acele verir, dilerse bunda bulunan büyük hikmetinden ötürü size mühlet tanır ve erteler. İşte bu yüzden (إِنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ) [Hüküm ancak Allah’ındır; O, hakkı anlatır ve O, ayırt edip hüküm verenlerin en hayırlısıdır] buyurmuştur; yani O, meseleleri ayırt edip hükme bağlayanların en hayırlısı, kulları arasında hüküm verenlerin ve fethedenlerin en hayırlısıdır.

وقوله: (قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ) أي: لو كان مرجع ما تستعجلون به إلي، لأوقعت بكم ما تستحقونه من ذلك (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ)

(قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ) [De ki: Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu] ayeti, yani acele istediğiniz şeyin yetkisi bana ait olsaydı, bundan hak ettiğiniz cezayı başınıza indirirdim; (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ) [Allah zalimleri en iyi bilendir].

فإن قيل: فما الجمع بين هذه الآية، وبين ما ثبت في الصحيحين من طريق ابن وَهْب، عن يونس، عن الزهري، عن عُرْوَة، عن عائشة؛ أنها قالت لرسول الله ﷺ: يا رسول الله، هل أتى عليك يوم كان أشد من يوم أحد؟ فقال: "لقد لقيتُ من قومك، وكان أشد ما لقيت منهم يوم العقبة؛ إذ عرضت نفسي على ابن عبد يا ليل ابن عبد كُلال، فلم يجبني إلى ما أردتُ، فانطلقت وأنا مهموم على وجهي، فلم أستفق إلا بقرن الثعالب، فرفعت رأسي، فإذا أنا بسحابة قد أظَلَّتْني، فنظرت فإذا فيها جبريل، ﵇، فناداني، فقال: إن الله قد سمع قول قومك لك، وما ردوا عليك، وقد بعث إليك مَلَك الجبال لتأمره بما شئت فيهم". قال: "فناداني مَلَك الجبال وسلم علي، ثم قال: يا محمد، إن الله قد سمع قول قومك لك، وقد بعثني ربك إليك، لتأمرني بأمرك، فما شئت؟ إن شئت أطبقت عليهم الأخشبين"، فقال رسول الله ﷺ: "بل أرجو أن يخرج الله من أصلابهم من يعبد الله، لا يشرك به شيئا"، وهذا لفظ مسلم

Eğer: "Bu ayet ile İbn Vehb tarikiyle Yûnus'tan, o Zührî'den, o Urve'den, o Âişe'den gelen ve Sahîhayn'da sabit olan şu rivayetin arası nasıl bağdaştırılır?" denilirse: Âişe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resûlü, sana Uhud gününden daha şiddetli bir gün geldi mi?" diye sormuş, o da şöyle buyurmuştur: "Kavminden çok çektim. Onlardan gördüğüm en şiddetli şey Akabe günüydü. Kendimi İbn Abdiyâlîl b. Abdikülâl'e arz ettiğimde, istediğim şeye icabet etmemişti. Bunun üzerine kederli bir hâlde yüzümün doğrusuna gittim ve ancak Karnü's-Seâlib'e geldiğimde kendime gelebildim. Başımı kaldırdığımda bir bulutun beni gölgelemekte olduğunu gördüm. Baktım ki içinde Cebrail aleyhisselâm var. Bana seslenip: 'Şüphesiz Allah kavminin sana söylediklerini ve seni nasıl reddettiklerini işitti. Onlar hakkında ne dilersen emredesin diye sana Dağlar Meleği'ni gönderdi' dedi." Şöyle devam etti: "Dağlar Meleği bana seslenip selam verdi, sonra: 'Ey Muhammed, şüphesiz Allah kavminin sana söylediklerini işitti. Rabbin bana emrini veresin diye beni sana gönderdi; ne dilersin? Dilersen üzerlerine şu iki dağı kapatayım' dedi." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise şöyle buyurdu: "Hayır, aksine ben Allah'ın onların soylarından Allah'a kulluk eden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler çıkarmasını ümit ederim." Bu, Müslim'in lafzıdır .

فقد عرض عليه عذابهم واستئصالهم، فاستأنى بهم، وسأل لهم التأخير، لعل الله أن يخرج من أصلابهم من لا يشرك به شيئا. فما الجمع بين هذا، وبين قوله تعالى في هذه الآية الكريمة: (قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ)؟

[Burada] onlara azap edilmesi ve köklerinin kazınması ona teklif edilmişken, o onlara mühlet tanımış ve Allah'ın onların soylarından Kendisine hiçbir şeyi ortak koşmayan birilerini çıkarması umuduyla ertelemeyi istemiştir. Peki bununla, Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: (قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ) [De ki: Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir] buyruğu nasıl bağdaştırılır?

فالجواب -والله أعلم -: أن هذه الآية دَلَّت على أنه لو كان إليه وقوعُ العذاب الذي يطلبونه حالَ طَلبهم له، لأوقعه بهم. وأما الحديث، فليس فيه أنهم سألوه وقوع العذاب بهم، بل عرض عليه مَلَك الجبال أنه إن شاء أطبق عليهم الأخشبين -وهما جبلا مكة اللذان يكتنفانها جنوبا وشمالا -فلهذا استأنى بهم وسأل الرفق لهم

Cevap -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Bu ayet, talep ettikleri anda istedikleri azabın gerçekleşmesi onun yetkisinde olsaydı, onu onların başına getireceğine delalet etmiştir. Hadiste ise onların kendisinden azabın gelmesini talep ettikleri geçmemektedir; bilakis Dağlar Meleği ona dilerse Mekke'yi güneyden ve kuzeyden çevreleyen iki dağı onların üzerine kapatmayı teklif etmiştir. Bu sebeple onlara mühlet tanımış ve haklarında yumuşak davranılmasını istemiştir .

وقوله: (وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ) قال البخاري: حدثنا عبد العزيز بن عبد الله حدثنا إبراهيم بن سعد، عن ابن شهاب، عن سالم بن عبد الله، عن أبيه؛ أن رسول الله ﷺ قال: "مفاتح الغيب خمس لا يعلمها إلا الله: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [لقمان: ٣٤] ".

Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez.” buyruğu hakkında Buhârî şöyle demiştir: Bize Abdülazîz b. Abdillâh anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd, İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan, o da babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gaybın anahtarları beştir, onları Allah'tan başkası bilmez: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O yağdırır, rahimlerde olanı O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez ve hiçbir kimse hangi yerde öleceğini bilmez. Şüphesiz Allah Alîm'dir (her şeyi hakkıyla bilendir), Habîr'dir (her şeyden hakkıyla haberdardır).” [Lokmân: 34]».

وفي حديث عمر [﵁] أن جبريل حين تَبدَّى له في صورة أعرابي فسأل عن الإسلام والإيمان والإحسان، قال له رسول الله ﷺ فيما قال له: "خمس لا يعلمهن إلا الله "، ثم قرأ: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} الآية [لقمان: ٣٤].

Ömer [radıyallâhu anh]'ın hadisinde de Cebrail bir bedevi suretinde ona görünüp İslam, iman ve ihsan hakkında soru sorduğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona söyledikleri arasında şu da vardı: "Beş şey vardır ki onları ancak Allah bilir." Sonra şu ayeti okudu: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} [لقمان: ٣٤] “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...”.

وقوله: (وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) أي: يحيط علمه الكريم بجميع الموجودات، بَريها وبحريها لا يخفى عليه من ذلك شيء، ولا مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء. وما أحسن ما قال الصّرْصَريّ:

(وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) [Karada ve denizde olanı bilir] ayeti, yani O'nun yüce ilmi karasıyla ve deniziyle bütün mevcudatı kuşatır; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, ne yerde ne de gökte bir zerre ağırlığınca bile olsa. Sarsarî ne güzel söylemiştir:

فَلا يَخْفَى عليه الذَّر إمَّا … تَرَاءىَ للنواظر أو تَوَارى

Zerre bile O'na gizli kalmaz; ister gözlere görünsün, ister gizlensin.

وقوله: (وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) أي: ويعلم الحركات حتى من الجمادات، فما ظنك بالحيوانات، ولا سيما المكلفون منهم من جنهم وإنسهم، كما قال تعالى: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ} [غافر: ١٩].

(وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) [O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez] ayeti, yani cansız varlıkların bile hareketlerini bilir; artık cin ve insanlardan mükellef olanlar başta olmak üzere canlıları var sen düşün! Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ} [غافر: ١٩] “O, gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir.”

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا الحسن بن الرَّبيع، حدثنا أبو الأحْوَص، عن سعيد بن مسروق، عن حسان النمري، عن ابن عباس في قوله: (وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) قال: ما من شجرة في بر ولا بحر إلا وملك موكل بها، يكتب ما يسقط منها.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Hasan b. er-Rebî' anlattı, bize Ebü'l-Ahvas, Saîd b. Mesrûk'tan, o Hassân en-Nemerî'den, o İbn Abbâs'tan (وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) [O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez] ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Karada ve denizde hiçbir ağaç yoktur ki başında ondan düşenleri yazan görevli bir melek bulunmasın.

وقوله: (وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) قال محمد بن إسحاق، عن يحيي بن النضر، عن أبيه، سمعت عبد الله بن عمرو بن العاص يقول: إن تحت الأرض الثالثة وفوق الرابعة من الجن ما لو أنهم ظهروا -يعني لكم -لم تروا معهم نورًا، على كل زاوية من زوايا الأرض خاتم من خواتيم الله، ﷿، على كل خاتم مَلَك من الملائكة يبعث الله، ﷿، إليه في كل يوم ملكا من عنده: أن احتفظ بما عندك.

(وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ) [Yerin karanlıklarındaki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır] ayeti hakkında Muhammed b. İshâk, Yahyâ b. en-Nadr'dan, o babasından şöyle nakletmiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı şöyle derken işittim: Üçüncü yerin altında ve dördüncünün üstünde öyle cinler vardır ki şayet ortaya çıksalar -yani size görünseler- onların yanında hiçbir ışık göremezdiniz. Yerin her bir köşesinde Allah Azze ve Celle'nin mühürlerinden bir mühür, her mühür üzerinde de meleklerden bir melek vardır. Allah Azze ve Celle her gün ona Kendi katından: "Yanındakini muhafaza et" diye bir melek gönderir.

قال ابن أبي حاتم: حدثنا عبد الله بن محمد بن عبد الرحمن بن المِسوَر الزهري: حدثنا مالك بن سُعَيْر، حدثنا الأعمش، عن يزيد بن أبي زياد، عن عبد الله بن الحَارث قال: ما في الأرض من شجرة ولا مغْرَز إبرة إلا عليها ملك موكل يأتي الله بعلمها: رطوبتها إذا رطبت، ويَبَسها إذا يبست.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed b. Abdirrahmân b. el-Misver ez-Zührî anlattı: Bize Mâlik b. Suayr anlattı, bize A'meş, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Abdullah b. el-Hâris'ten şöyle dediğini anlattı: Yeryüzünde hiçbir ağaç ve hiçbir iğne batımı yer yoktur ki üzerinde onun bilgisini -yaşardığında yaşlığını, kuruduğunda kuruluğunu- Allah'a ulaştıran görevli bir melek bulunmasın.

وكذا رواه ابن جرير عن أبي الخطاب زياد بن عبد الله الحساني، عن مالك بن سعير، به

Bunu İbn Cerîr de Ebü'l-Hattâb Ziyâd b. Abdillâh el-Hassânî'den, o Mâlik b. Suayr'dan aynı isnadla rivayet etmiştir .

ثم قال ابن أبي حاتم: ذُكر عن أبي حذيفة، حدثنا سفيان، عن عمرو بن قيس، عن رجل عن

Sonra İbn Ebî Hâtim dedi ki: Ebû Huzeyfe'den zikredildiğine göre [şöyle demiştir]: Bize Süfyân, Amr b. Kays'tan, o bir adamdan, o da

سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس قال: خلق الله النون -وهي الدواة -وخلق الألواح، فكتب فيها أمر الدنيا حتى ينقضي ما كان من خلق مخلوق، أو رزق حلال أو حرام، أو عمل بر أو فجور وقرأ هذه الآية: (وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) إلى آخر الآية.

Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan şöyle dediğini anlattı: Allah Nûn'u -ki o hokkadır- yarattı ve levhaları yarattı; yaratılan herhangi bir yaratık, helal veya haram rızık, iyi veya kötü amel son buluncaya kadar dünya işlerini oraya yazdı. Sonra bu ayeti okudu: (وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا) [O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez] ayetin sonuna kadar.

{وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢)}

{وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ (٦٢)} “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) ve gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye gündüzün sizi kaldıran O'dur. Sonra dönüşünüz ancak O'nadır. Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir. (60) O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir ve üzerinize koruyucu melekler gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiği zaman elçilerimiz onun canını alırlar ve onlar asla kusur etmezler. (61) Sonra hak mevla'ları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”

يخبر تعالى إنه يتوفى عباده في منامهم بالليل، وهذا هو التوفي الأصغر كما قال تعالى: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ [وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا] } [آل عمران: ٥٥]، وقال تعالى: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [الزمر: ٤٢]، فذكر في هذه الآية الوفاتين: الكبرى والصغرى، وهكذا ذكر في هذا المقام حكم الوفاتين الصغرى ثم الكبرى، فقال: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ) أي: ويعلم ما كسبتم من الأعمال بالنهار. وهذه جملة معترضة دلت على إحاطة علمه تعالى بخلقه في ليلهم ونهارهم، في حال سكونهم وفي حال حركتهم، كما قال: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠]، وكما قال تعالى: {وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} أي: في الليل {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} [القصص: ٧٣] أي: في النهار، كما قال: {وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا * وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا} [النبأ: ١٠، ١١]؛؛ ولهذا قال هاهنا: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ) أي: ما كسبتم بالنهار (ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ) أي: في النهار. قاله مجاهد، وقتادة، والسُّدِّي.

Allah Teâlâ, kullarını gece uykularında vefat ettirdiğini haber vermektedir; bu ise küçük vefattır . Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ [وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا] } [آل عمران: ٥٥] “Hani Allah: ‘Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettirecek olan, seni kendime yükseltecek olan [ve seni inkâr edenlerden arındıracak olan] Ben'im’ demişti” ve şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [الزمر: ٤٢] “Allah, ölümleri anında canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Artık hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir.” Bu ayette büyük ve küçük olmak üzere iki vefatı zikretmiştir. Aynı şekilde bu makamda da önce küçük, sonra büyük vefatın hükmünü zikrederek: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ) [Geceleyin sizi vefat ettiren ve gündüzün ne işlediğinizi bilen O'dur] yani gündüz kazandığınız amelleri bilir buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın ilminin kullarını gecelerinde ve gündüzlerinde, durgunluk hâllerinde ve hareket hâllerinde kuşattığına delalet eden bir ara cümledir; nitekim şöyle buyurmuştur: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} [الرعد: ١٠] “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün yoluna devam eden birdir.” Ve Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibi: {وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ} yani gecesinde {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} [القصص: ٧٣] yani gündüzünde “Rahmetinden ötürü, dinlenesiniz ve lütfundan arayasınız diye sizin için geceyi ve gündüzü var etti”; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا * وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا} [النبأ: ١٠، ١١] “Geceyi bir örtü yaptık. Gündüzü de bir geçim vakti kıldık.” İşte bu sebeple burada: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ) [Geceleyin sizi vefat ettiren ve gündüzün ne işlediğinizi bilen O'dur] yani gündüz kazandıklarınızı, (ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ) [sonra onda sizi kaldıran O'dur] yani gündüzleyin [kaldıran O'dur] buyurmuştur. Bunu Mücâhid, Katâde ve es-Süddî söylemiştir.

وقال ابن جريج عن عبد الله بن كثير: أي في المنام.

İbn Cüreyc ise Abdullah b. Kesîr'den şöyle nakletmiştir: Yani uykuda.

والأول أظهر. وقد روى ابن مَرْدُوَيه بسنده عن الضحاك، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "مع كل إنسان ملك إذا نام أخذ نفسه، ويُرَد إليه. فإن أذن الله في قبض روحه قبضه، وإلا رد إليه"، فذلك قوله: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ)

Birincisi daha açıktır. İbn Merdûye kendi senediyle Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Her insanla birlikte bir melek vardır; uyuduğu zaman onun nefsini alır ve [sonra] ona geri verilir. Eğer Allah ruhunun kabzedilmesine izin verirse onu kabzeder, aksi takdirde ona geri döndürür." İşte bu: (وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ) [Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur] ayetidir.

وقوله (لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى) يعني به: أجل كل واحد من الناس، (ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ) أي: يوم القيامة، (ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ) أي: فيخبركم (بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) أي: ويجزيكم على ذلك إن خيرًا فخير، وإن شرًا فشر.

Allah Teâlâ'nın: { لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” kavli; bununla insanlardan her bir ferdin eceli kastedilmektedir. { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz O'nadır” kavli; yani kıyamet gününde [O'na döneceksiniz]. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ } “Sonra size haber verecektir” kavli; yani size bildirecektir, { بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarınızı” kavli; yani bunun karşılığını size verecektir; [ameliniz] hayır ise hayırla, şer ise şerle.

وقوله: (وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ) أي: هو الذي قهر كل شيء، وخضع لجلاله وعظمته وكبريائه كل شيء.

(وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ) [O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir] ayeti, yani O her şeye boyun eğdirendir; celâline, azametine ve büyüklüğüne her şey boyun eğmiştir.

(وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً) أي: من الملائكة يحفظون بدن الإنسان، كما قال [تعالى] {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} [الرعد: ١١]، وحفظة يحفظون عمله ويحصونه [عليه] كما قال: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * [كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُون] } [الانفطار: ١٠ - ١٢]، وقال: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [ق: ١٧، ١٨].

(وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً) [ve üzerinize koruyucu melekler gönderir] yani insanın bedenini koruyan meleklerden [gönderir]; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} [الرعد: ١١] “Onun önünden ve arkasından takip eden [melekler] vardır; Allah'ın emriyle onu korurlar”; bir de amelini koruyan ve [ona karşı] sayıp döken koruyucular [gönderir]; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * [كِرَامًا كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُون] } [الانفطار: ١٠ - ١٢] “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır; [şerefli yazıcılar, yaptıklarınızı bilirler]” ve şöyle buyurmuştur: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ * مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [ق: ١٧، ١٨] “Sağında ve solunda oturan iki alıcı vardır. Ağzından hiçbir söz çıkmaz ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın.”

وقوله: (حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) أي: [إذا] احتضر وحان أجله (تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا) أي: ملائكة موكلون بذلك.

(حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ) [Nihayet birinize ölüm geldiği zaman] ayeti, yani can çekişme hâline girip eceli geldiğinde; (تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا) [elçilerimiz onun canını alırlar] yani bununla görevli melekler [alırlar].

قال ابن عباس وغير واحد: لملك الموت أعوان من الملائكة، يخرجون الروح من الجسد، فيقبضها ملك الموت إذا انتهت إلى الحلقوم وسيأتي عند قوله تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ] } [إبراهيم: ٢٧]، الأحاديث المتعلقة بذلك، الشاهدة لهذا المروي عن ابن عباس وغيره بالصحة.

İbn Abbâs ve pek çok âlim şöyle demiştir: Ölüm meleğinin meleklerden yardımcıları vardır; ruhu bedenden çıkarırlar, boğaza geldiğinde ise ölüm meleği onu kabzeder. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edilen bu görüşün sıhhatine şahitlik eden hadisler, Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ] } [إبراهيم: ٢٧] “Allah, iman edenleri [dünya hayatında da ahirette de] sapasağlam sözle sebatkâr kılar” ayetinin tefsirinde gelecektir.

وقوله: (وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ) أي: في حفظ روح المتوفى، بل يحفظونها وينزلونها حيث شاء الله، ﷿، إن كان من الأبرار ففي عليين، وإن كان من الفجار ففي سجين، عياذا بالله من ذلك.

(وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ) [ve onlar asla kusur etmezler] ayeti, yani vefat edenin ruhunu korumada [kusur etmezler]; bilakis onu korurlar ve Allah Azze ve Celle'nin dilediği yere indirirler; eğer iyilerden ise İlliyyîn'e, kötülerden ise Siccîn'e -bundan Allah'a sığınırız-.

وقوله: (ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) قال ابن جرير: (ثُمَّ رُدُّوا) يعني: الملائكة (إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ)

(ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) [Sonra hak mevla'ları olan Allah'a döndürülürler] ayeti hakkında İbn Cerîr: (ثُمَّ رُدُّوا) yani melekler (إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ) [hak mevla'ları olan Allah'a döndürülürler] demiştir.

ونذكر هاهنا الحديث الذي رواه الإمام أحمد [عن أبي هريرة في ذكر صعود الملائكة بالروح من سماء إلى سماء حتى ينتهي بها إلى السماء التي فيها الله ﷿] حيث قال: حدثنا حسين بن محمد، حدثنا ابن أبي ذئب، عن محمد بن عمرو بن عطاء، عن سعيد بن يَسَار، عن أبي هريرة ﵁، عن النبي ﷺ أنه قال: "إن الميت تحضره الملائكة، فإذا كان الرجل الصالح قالوا: اخرجي أيتها النفس الطيبة كانت في الجسد الطيب، اخرجي حميدة، وأبشري بروح وريحان، ورب غير غضبان، فلا يزال يقال لها ذلك حتى تخرج، ثم يُعْرَج بها إلى السَّماء فيستفتح لها، فيقال: من هذا؟ فيقال: فلان، فيقال: مرحبا بالنفس الطيبة كانت في الجسد الطيب، ادخلي حميدة وأبْشري بروح وريحان ورب غير غضبان. فلا يزال يقال لها ذلك حتى ينتهي بها إلى السماء التي فيها الله ﷿. وإذا كان الرجل السوء، قالوا: اخرجي أيتها النفس الخبيثة، كانت في الجسد الخبيث، اخرجي ذميمة وأبشري بحميم وغساق، وآخر من شكله أزواج، فلا يزال يقال لها ذلك حتى تخرج، ثم يعرج بها إلى السماء، فيستفتح لها، فيقال: من هذا؟ فيقال: فلان، فيقال: لا مرحبًا بالنفس

Burada, İmam Ahmed'in [Ebû Hureyre'den meleklerin ruhla semadan semaya yükselip nihayetinde Allah Azze ve Celle'nin bulunduğu semaya ulaştırmalarını zikrettiği] rivayet ettiği şu hadisi zikredelim: Bize Hüseyin b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zi'b, Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o Saîd b. Yesâr'dan, o Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre [Efendimiz] şöyle buyurmuştur: «Ölünün yanına melekler gelir. Şayet [ölen kişi] salih bir kimse ise: "Ey temiz bedende bulunan temiz nefis, çık! Övülmüş olarak çık, bir rahatlık, güzel rızık ve gazaplı olmayan bir Rab ile müjdelen!" derler. O çıkıncaya kadar ona böyle denilmeye devam edilir. Sonra onunla semaya yükseltilir ve onun için [kapının] açılması istenir. "Bu kimdir?" diye sorulur. "Falancadır" denilir. Bunun üzerine: "Temiz bedende bulunan temiz nefse merhaba! Övülmüş olarak gir; bir rahatlık, güzel rızık ve gazaplı olmayan bir Rab ile müjdelen!" denilir. Allah Azze ve Celle'nin bulunduğu semaya ulaştırılıncaya kadar ona böyle denilmeye devam edilir. Şayet kötü bir kimse ise: "Ey pis bedende bulunan pis nefis, çık! Kınanmış olarak çık; kaynar su, irin ve benzeri türlü türlü [azaplar] ile müjdelen!" derler. O çıkıncaya kadar ona böyle denilmeye devam edilir. Sonra onunla semaya yükseltilir ve onun için kapının açılması istenir. "Bu kimdir?" diye sorulur. "Falancadır" denilir. Bunun üzerine: "...nefse merhaba yok!

الخبيثة كانت في الجسد الخبيث، ارجعي ذميمة، فإنه لا يفتح لك أبواب السماء. فترسل من السماء ثم تصير إلى القبر، فيجلس الرجل الصالح فيقال له مثل ما قيل في الحديث الأول، ويجلس الرجل السوء فيقال له مثل ما قيل في الحديث الأول

pis nefse merhaba yok! Kınanmış olarak geri dön, zira sana sema kapıları açılmaz' denilir. Böylece semadan salıverilir ve kabre gider. Salih kimse oturtulur ve ona ilk hadiste söylenenlerin benzeri söylenir. Kötü kimse de oturtulur ve ona ilk hadiste söylenenlerin benzeri söylenir ."

هذا حديث غريب

Bu, garib bir hadistir .

ويحتمل أن يكون المراد بقوله: (ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ) يعني: الخلائق كلهم إلى الله يوم القيامة، فيحكم فيهم بعدله، كما قال [تعالى] {قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الواقعة: ٤٩، ٥٠]، وقال {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} إلى قوله: {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٧ - ٤٩]؛ ولهذا قال: (مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ)

(ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ) [Sonra Allah'a döndürülürler] buyruğuyla bütün mahlûkatın kıyamet günü Allah'a döndürülmesi ve O'nun da aralarında adaletiyle hükmetmesi kastedilmiş olabilir; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} [الواقعة: ٤٩، ٥٠] “De ki: ‘Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.’” Ve: {وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır” ayetinden {وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} [الكهف: ٤٧ - ٤٩] “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” ayetine kadar buyurmuştur. İşte bu yüzden: (مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ) [Hak mevla'ları olan [Allah'a]. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir] buyurmuştur.

{قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)}

{قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)} “De ki: ‘Bizi bundan kurtarırsa elbette şükredenlerden olacağız’ diye yalvararak ve gizlice O’na dua ettiğinizde, karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? (63) De ki: ‘Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz yine O’na ortak koşarsınız.’ (64) De ki: ‘O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.’ Bak, iyice anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! (65)”

يقول تعالى ممتنا على عباده في إنجائه المضطرين منهم (مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) أي: الحائرين الواقعين في المهامه البرية، وفي اللجج البحرية إذا هاجت الريح العاصفة، فحينئذ يفردون الدعاء له وحده لا شريك له، كما قال: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ [فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا]} [الإسراء: ٦٧] وقال تعالى: {هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} [يونس: ٢٢] وقال تعالى: {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} [النمل: ٦٣].

Allah Teâlâ, kullarından zorda kalanları (مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ) [karanın ve denizin karanlıklarından], yani şiddetli fırtına koptuğunda karanın ıssız çöllerinde ve denizin azgın dalgalarında şaşkına dönenleri kurtarışını onlara minnet olarak hatırlatmaktadır; ki o vakit duayı yalnızca O'na tahsis eder, hiçbir şeyi O'na ortak koşmazlar. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ [فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا]} [الإسراء: ٦٧] “Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider. [Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür.]” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} [يونس: ٢٢] “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Öyle ki gemide bulunduğunuzda ve gemiler onları hoş bir rüzgârla alıp götürdüğü ve bununla sevindikleri sırada birden şiddetli bir fırtına gelir, dalgalar her taraftan onları sarar ve çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar. Dini yalnız Allah'a has kılarak: ‘Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız’ diye O'na dua ederler.” Ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} [النمل: ٦٣] “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi? Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Allah, onların ortak koştuklarından pek yücedir.”

وقال في هذه الآية الكريمة: (قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً) أي: جهرا وسرا (لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ) أي: من هذه الضائقة (لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ) أي: بعدها، قال الله [تعالى] (قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ) أي: بعد ذلك (تُشْرِكُونَ) أي: تدعون معه في حال الرفاهية آلهة أخرى.

Bu kerîm ayette de şöyle buyurmuştur: {قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? Ki siz O'na gizlice ve yalvara yakara dua edersiniz'” yani açıkça ve gizlice. {لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ} “'Eğer bizi bundan kurtarırsa...'” yani bu sıkıntıdan, {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “'...kesinlikle şükredenlerden olacağız.'” yani bundan sonra. Allah [Teâlâ] şöyle buyurdu: {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ} “De ki: 'Ondan da, her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır. Sonra siz yine...'” yani bundan sonra, {تُشْرِكُونَ} “'...ortak koşarsınız.'” yani refah ve esenlik hâlindeyken O'nunla birlikte başka ilahlara dua edersiniz.

وقوله: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) لما قال: (ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ) عقبه بقوله: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا [مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) أي: بعد إنجائه إياكم، كما قال في سورة سبحان: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا * وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا * أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا * أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} [الإسراء: ٦٦ - ٦٩].

(قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir] buyruğuna gelince; (ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ) [sonra da siz yine ortak koşarsınız] buyurunca, ardından (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا [مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir] buyurdu; yani sizi kurtardıktan sonra da [bunu yapmaya kādirdir]. Nitekim Sübhân (İsrâ) suresinde şöyle buyurmuştur: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا * وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الإِنْسَانُ كَفُورًا * أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلا * أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} [الإسراء: ٦٦ - ٦٩] “Lütfundan arayasınız diye denizde sizin için gemileri yürüten Rabbinizdir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir. Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider. Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür. O'nun, karanın bir tarafında sizi yere geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize hiçbir vekil bulamazsınız. Yoksa sizi tekrar oraya döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından emin mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir yardımcı bulamazsınız.”

قال ابن أبي حاتم: ذكر عن مسلم بن إبراهيم، حدثنا هارون الأعور، عن جعفر بن سليمان، عن الحسن في قوله: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) قال: هذه للمشركين.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Müslim b. İbrâhîm'den zikredildiğine göre: Bize Hârûn el-A'ver, Ca'fer b. Süleymân'dan, o Hasan'dan (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir] ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, müşrikler hakkındadır.

وقال ابن أبي نجيح، عن مجاهد [في قوله] (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) لأمة محمد ﷺ، فعفا عنهم.

İbn Ebî Necîh de Mücâhid'den [(قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletmiştir: [Bu hitap] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinedir; ancak Allah onları affetmiştir.

ونذكر هنا الأحاديث الواردة في ذلك والآثار، وبالله المستعان، وعليه التكلان، وبه الثقة.

Bu konuda varid olan hadis ve rivayetleri burada zikredelim; yardım ancak Allah'tandır, tevekkül O'nadır ve güven O'nadır.

قال البخاري، ﵀، في قوله تعالى: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ) يلبسكم: يخلطكم، من الالتباس، يَلْبِسوا: يَخْلطُوا. شيعًا: فرقًا.

Buhârî rahimehullâh, Allah Teâlâ'nın: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir. Bak, iyice anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!] ayeti hakkında şöyle demiştir: Yelbiseküm (يلبسكم): Karışıklık (iltibas) kökünden gelir, sizi birbirinize katar demektir. Yelbisû (يَلْبِسوا): Karıştırırlar demektir. Şiyean (شِيَعًا): Fırkalar demektir.

حدثنا أبو النعمان، حدثنا حماد بن زيد، عن عمرو بن دينار، عن جابر بن عبد الله قال: لما نزلت هذه الآية: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) قال رسول الله ﷺ: "أعوذ بوجهك". (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) قال: "أعوذ بوجهك". (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) قال رسول الله ﷺ: "هذه أهون -أو قال: هذا أيسر".

Bize Ebü'n-Nu'mân anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Amr b. Dînâr'dan, o Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini anlattı: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden size bir azap göndermeye kādirdir] ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Senin vechine sığınırım" buyurdu. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından] buyrulunca: "Senin vechine sığınırım" buyurdu. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) [ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya] buyrulunca da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu daha hafiftir -yahut: Bu daha kolaydır-" buyurdu.

وهكذا رواه أيضا في "كتاب التوحيد" عن قتيبة، عن حماد، به

Buhârî bunu aynı şekilde "Kitâbü't-Tevhîd"de de Kuteybe'den, o Hammâd'dan aynı isnadla rivayet etmiştir .

ورواه النسائي [أيضا] في "التفسير"، عن قتيبة، ومحمد بن النضر بن مساور، ويحيى بن حبيب بن عربي أربعتهم، عن حماد بن زيد، به.

Nesâî [de] bunu "et-Tefsîr"de Kuteybe, Muhammed b. en-Nadr b. Müsâvir ve Yahyâ b. Habîb b. Arabî'den -dördü de- Hammâd b. Zeyd'den aynı isnadla rivayet etmiştir.

وقد رواه الحميدي في مسنده، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، سمع جابرًا عن النبي ﷺ، به.

Humeydî de Müsned'inde Süfyân b. Uyeyne'den, o Amr b. Dînâr'dan, o Câbir'den işittiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynı şekilde rivayet etmiştir.

ورواه ابن حبان في صحيحه، عن أبي يعلى الموصلي، عن أبي خيثمة، عن سفيان بن عيينة، به.

İbn Hibbân da Sahîh'inde Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'den, o Ebû Hayseme'den, o Süfyân b. Uyeyne'den aynı isnadla rivayet etmiştir.

ورواه ابن جرير في تفسيره عن أحمد بن الوليد القرشي وسعيد بن الربيع، وسفيان بن وَكِيع، كلهم عن سفيان بن عيينة، به.

İbn Cerîr de tefsirinde Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî, Saîd b. er-Rebî' ve Süfyân b. Vekî'den -hepsi de- Süfyân b. Uyeyne'den aynı isnadla rivayet etmiştir.

ورواه أبو بكر بن مَرْدُوَيه، من حديث آدم بن أبي إياس، ويحيى بن عبد الحميد، وعاصم بن علي، عن سفيان بن عيينة، به.

Ebû Bekr b. Merdûye de Âdem b. Ebî İyâs, Yahyâ b. Abdilhamîd ve Âsım b. Alî'nin hadisinden, onlar da Süfyân b. Uyeyne'den aynı isnadla rivayet etmiştir.

ورواه سعيد بن منصور، عن حماد بن زيد، وسفيان بن عيينة، كلاهما عن عمرو بن دينار، به

Saîd b. Mansûr da bunu Hammâd b. Zeyd ve Süfyân b. Uyeyne'den -her ikisi de Amr b. Dînâr'dan olmak üzere- aynı isnadla rivayet etmiştir .

طريق أخرى: قال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه في تفسيره: حدثنا سليمان بن أحمد، حدثنا مقدام ابن داود، حدثنا عبد الله بن يوسف، حدثنا بن لهيعة، عن خالد بن يزيد، عن أبي الزبير، عن جابر قال: لما نزلت: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) قال رسول الله ﷺ: "أعوذ بالله من ذلك" (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) قال رسول الله ﷺ: "أعوذ بالله من ذلك" (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا) قال: "هذا أيسر"، ولو استعاذه لأعاذه

Başka bir tarik: Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye tefsirinde şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Ahmed anlattı, bize Mikdâm b. Dâvûd anlattı, bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize İbn Lehîa, Hâlid b. Yezîd'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den şöyle dediğini anlattı: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden size bir azap göndermeye kādirdir] ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bundan Allah'a sığınırım" buyurdu. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından] buyrulunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bundan Allah'a sığınırım" buyurdu. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا) [ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye] buyrulunca: "Bu daha kolaydır" buyurdu. Şayet O'na sığınsaydı, [Allah] onu kesinlikle korurdu .

ويتعلق بهذه الآية [الكريمة] أحاديث كثيرة:

Bu [yüce] ayetle ilgili birçok hadis bulunmaktadır:

أحدها: قال الإمام أحمد بن حنبل في مسنده: حدثنا أبو اليمان، حدثنا أبو بكر -هو ابن أبي مريم -عن راشد -هو ابن سعد المقرئي -عن سعد بن أبي وقاص [﵁] قال: سئل رسول الله ﷺ عن هذه الآية: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) فقال: "أما إنها كائنة، ولم يأت تأويلها بعد".

Bunlardan biri şudur: İmam Ahmed b. Hanbel Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Ebû Bekr -ki o İbn Ebî Meryem'dir-, Râşid'den -ki o İbn Sa'd el-Makrüî'dir-, o Sa'd b. Ebî Vakkās'tan [radıyallâhu anh] şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet hakkında soruldu: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir]. Bunun üzerine: "Şüphesiz o gerçekleşecektir, tevili (vuku bulması) henüz gelmemiştir" buyurdu.

وأخرجه الترمذي، عن الحسن بن عرفة، عن إسماعيل بن عياش، عن أبي بكر بن أبي مريم، به ثم قال: هذا حديث غريب. [جدا]

Bunu Tirmizî de el-Hasan b. Arefe'den, o İsmâîl b. Ayyâş'tan, o Ebû Bekr b. Ebî Meryem'den aynı isnadla rivayet etmiş , ardından: "Bu, [oldukça] garip bir hadistir" demiştir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يعلى -هو ابن عبيد -حدثنا عثمان بن حكيم، عن عامر ابن سعد بن أبي وقاص، عن أبيه قال: أقبلنا مع رسول الله ﷺ، حتى مررنا على مسجد بني معاوية، فدخل فصلى ركعتين، فصلينا معه، فناجى ربه، ﷿، طويلا قال سألت ربي ثلاثا "سألته ألا يهلك أمتي بالغرق، فأعطانيها وسألته ألا يهلك أمتي بالسنة، فأعطانيها. وسألته ألا يجعل بأسهم بينهم، فمنعنيها".

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ya'lâ -ki o İbn Ubeyd'dir- anlattı, bize Osmân b. Hakîm, Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkās'tan, o da babasından şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yönelip geldik, nihayet Benî Muâviye Mescidi'ne uğradık. İçeri girip iki rekât namaz kıldı, biz de onunla beraber kıldık. Sonra Rabbine uzun uzun yalvardı. [Sonra] şöyle buyurdu: "Rabbimden üç şey istedim: Ümmetimi suda boğulmakla helak etmemesini istedim, bunu bana verdi. Ümmetimi kıtlıkla helak etmemesini istedim, bunu da bana verdi. Onların şiddetini kendi aralarında kılmamasını istedim, bunu ise bana vermedi."

انفرد بإخراجه مسلم، فرواه في "كتاب الفتن" عن أبي بكر بن أبي شيبة، ومحمد بن عبد الله ابن نمير، كلاهما عن عبد الله بن نمير -وعن محمد بن يحيى بن أبي عمر، عن مروان بن معاوية،

Bunu tahric etmede Müslim tek kalmış olup onu "Kitâbü'l-Fiten"de Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr'den -her ikisi Abdullah b. Nümeyr'den- ve Muhammed b. Yahyâ b. Ebî Ömer'den, o da Mervân b. Muâviye'den rivayet etmiştir;

كلاهما عن عثمان بن حكيم، به

her ikisi de Osmân b. Hakîm'den olmak üzere aynı isnadla rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: قرأت على عبد الرحمن بن مَهْدِيّ، عن مالك، عن عبد الله بن عبد الله بن جابر بن عتيك، عن جابر بن عتيك؛ أنه قال: "جاءنا عبد الله بن عمر في بني معاوية -قرية من قرى الأنصار -فقال لي: هل تدري أين صلى رسول الله ﷺ في مسجدكم هذا؟ فقلت: نعم. فأشرت إلى ناحية منه، فقال: هل تدري ما الثلاث التي دعا بِهِنّ فيه؟ فقلت: نعم. فقال: وأخبرني بهن، فقلت دعا ألا يُظْهِر عليهم عدوا من غيرهم، ولا يهلكهم بالسنين، فَأُعْطِيْهِمَا، ودعا بأن لا يجعل بأسهم بينهم، فَمُنِعَهَا. قال: صدقت، فلا يزال الهرج إلى يوم القيامة"

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Abdurrahman b. Mehdî'ye, Mâlik'ten, o Abdullah b. Abdillâh b. Câbir b. Atîk'ten, o Câbir b. Atîk'ten okudum; o şöyle demiştir: "Abdullah b. Ömer, Ensâr köylerinden bir köy olan Benî Muâviye'de yanımıza geldi ve bana: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu mescidinizde nerede namaz kıldığını biliyor musun?' dedi. Ben de: 'Evet' dedim ve mescidin bir tarafına işaret ettim. Bunun üzerine: 'Orada dua ettiği üç şeyi biliyor musun?' dedi. 'Evet' dedim. 'Onları bana haber ver' dedi. Ben de şöyle dedim: 'Aleyhlerine kendilerinden olmayan bir düşmanı üstün kılmaması ve onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesi için dua etti; bu ikisi ona verildi. Şiddetlerini kendi aralarında kılmaması için dua etti; bu ise ona verilmedi.' [İbn Ömer]: 'Doğru söyledin, bu sebeple herc (karışıklık ve fitne) kıyamet gününe kadar devam edecektir' dedi" .

ليس هو في شيء من الكتب الستة، وإسناده جيد قوي، ولله الحمد والمنة.

Bu rivayet Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde yer almamaktadır; isnadı ceyyid ve kuvvetlidir. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

حديث آخر: قال محمد بن إسحاق، عن حكيم بن حكيم بن عباد بن حُنَيف عن علي بن عبد الرحمن، أخبرني حذيفة بن اليمان قال: خرجت مع رسول الله ﷺ إلى حرة بني معاوية، قال: فصلى ثماني ركعات، فأطال فيهن، ثم التفت إليّ فقال: حبستك؟ قلت الله ورسوله أعلم. قال: "إني سألت الله ثلاثًا، فأعطاني اثنتين ومنعني واحدة. سألته ألا يسلط على أمتي عدوا من غيرهم، فأعطاني وسألته ألا يهلكهم بغرق، فأعطاني. وسألته ألا يجعل بأسهم بينهم، فمنعني".

Başka bir hadis: Muhammed b. İshâk, Hakîm b. Hakîm b. Abbâd b. Huneyf'ten , o Alî b. Abdirrahmân'dan şöyle rivayet etmiştir: Bana Huzeyfe b. el-Yemân haber verip şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Harretü Benî Muâviye'ye çıktım. Sekiz rekât namaz kıldı ve onları uzun tuttu. Sonra bana dönüp: "Seni alıkoydum mu?" dedi. Ben de : "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. Şöyle buyurdu: "Ben Allah'tan üç şey istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Ümmetimin üzerine kendilerinden olmayan bir düşmanı musallat kılmamasını istedim, bana [bunu] verdi . Onları suda boğulmakla helak etmemesini istedim, bana [bunu] verdi. Onların şiddetini kendi aralarında kılmamasını istedim, bunu ise bana vermedi."

رواه ابن مَرْدُوَيه من حديث ابن إسحاق

Bunu İbn Merdûye, İbn İshâk'ın hadisinden rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبيدة بن حميد، حدثني سليمان الأعمش، عن رجاء الأنصاري، عن عبد الله بن شداد، عن معاذ بن جبل، ﵁، قال: أتيت رسول الله ﷺ أطلبه فقيل لي: خرج قَبْلُ. قال: فجعلت لا أمر بأحد إلا قال: مر قبل. حتى مررت فوجدته قائما يصلي. قال: فجئت حتى قمت خلفه، قال: فأطال الصلاة، فلما قضى صلاته قلت: يا رسول الله، لقد صليت صلاة طويلة؟ فقال رسول الله ﷺ: "إني صليت صلاة رغبة ورهبة، سألت الله، ﷿، ثلاثا فأعطاني اثنتين، ومنعني واحدة. سألته ألا يهلك أمتي غرقا، فأعطاني وسألته ألا يُظْهِر عليهم عدوا ليس منهم، فأعطانيها. وسألته ألا يجعل بأسهم بينهم، فردها علي".

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ubeyde b. Humeyd anlattı, bana Süleymân el-A'meş, Recâ el-Ensârî'den, o Abdullah b. Şeddâd'dan, o Muâz b. Cebel'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i aramak üzere geldim; bana: "Az önce çıktı" denildi. Kime rastladıysam: "Az önce geçti" diyordu. Nihayet varıp onu ayakta namaz kılarken buldum. Gelip arkasında durdum. Namazı uzattı. Namazını bitirince : "Ey Allah'ın Resûlü, gerçekten çok uzun bir namaz kıldın?" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben ümit ve korku namazı kıldım. Aziz ve Celil olan Allah'tan üç şey istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Ümmetimi suda boğulmakla helak etmemesini istedim, bana [bunu] verdi . Aleyhlerine kendilerinden olmayan bir düşmanı üstün kılmamasını istedim, bunu da bana verdi. Onların şiddetini kendi aralarında kılmamasını istedim, bunu ise bana geri çevirdi."

ورواه ابن ماجه في "الفتن" عن محمد بن عبد الله بن نمير، وعلي بن محمد، كلاهما عن أبي معاوية، عن الأعمش، به

Bunu İbn Mâce de "el-Fiten" [bölümün]de Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr ve Alî b. Muhammed'den, her ikisi Ebû Muâviye'den, o el-A'meş'ten aynı isnadla rivayet etmiştir.

ورواه ابن مَرْدُوَيه من حديث أبي عَوَانة، عن عبد الله بن عُمَيْر، عن عبد الرحمن بن أبي ليلى، عن معاذ بن جبل عن النبي ﷺ، بمثله أو نحوه.

İbn Merdûye de bunu Ebû Avâne'nin hadisinden, o Abdullah b. Umeyr'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o Muâz b. Cebel'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri yahut dengi bir lafızla rivayet etmiştir.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا هارون بن معروف، حدثنا عبد الله بن وَهْب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن بُكَيْر بن الأشج، أن الضحاك بن عبد الله القرشي حدثه، عن أنس بن مالك أنه قال: رأيت رسول الله ﷺ في سفر صلى سُبْحَة الضحى ثماني ركعات. فلما انصرف قال: "إني صليت صلاة رغبة ورهبة، سألت ربي ثلاثا فأعطاني اثنتين ومنعني واحدة: سألته ألا يبتلي أمتي بالسنين، ففعل. وسألته ألا يظهر عليهم عدوهم، ففعل. وسألته ألا يَلْبِسَهُم شيعًا، فأبى عليّ".

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Hârûn b. Ma'rûf anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bana Amr b. el-Hâris, Bükeyr b. el-Eşec'den haber verdi; ona Dahhâk b. Abdillâh el-Kureşî, Enes b. Mâlik'ten naklen şöyle dediğini anlatmıştır: Bir yolculukta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sekiz rekât kuşluk namazı kıldığını gördüm. Namazdan çıkınca şöyle buyurdu: "Ben ümit ve korku namazı kıldım. Rabbimden üç şey istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi: Ümmetimi kıtlık yıllarıyla imtihan etmemesini istedim, kabul etti. Düşmanlarını aleyhlerine üstün kılmamasını istedim, kabul etti. Onları fırka fırka birbirine düşürmemesini istedim, bunu ise bana reddetti."

رواه النسائي في الصلاة، عن محمد بن سلمة، عن ابن وهب، به.

Bunu Nesâî "es-Salât"ta Muhammed b. Seleme'den, o İbn Vehb'den aynı isnadla rivayet etmiştir .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا أبو اليمان، أخبرنا شعيب بن أبي حمزة، قال: قال الزهري: حدثني عبد الله بن عبد الله بن الحارث بن نوفل، عن عبد الله بن خباب، عن أبيه خباب بن الأرت -مولى بني زهرة، وكان قد شهد بدرا مع رسول الله ﷺ -أنه قال: راقبت رسول الله ﷺ في ليلة صلاها كلها، حتى كان مع الفجر فسلم رسول الله ﷺ من صلاته، قلت يا رسول الله، لقد صليت الليلة صلاة ما رأيتك صليت مثلها. فقال رسول الله ﷺ: "أجل، إنها صلاة رَغَب ورَهَب. سألت ربي، ﷿، فيها ثلاث خصال، فأعطاني اثنتين ومنعني واحدة: سألت ربي، ﷿، ألا يهلكنا بما أهلك به الأمم قبلنا، فأعطانيها. وسألت ربي، ﷿، ألا يظهر علينا عدوا من غيرنا، فأعطانيها. وسألت ربي، ﷿، ألا يلبسنا شيعًا، فمنعنيها".

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Şuayb b. Ebî Hamza haber verip şöyle dedi: Zührî şöyle dedi: Bana Abdullah b. Abdillâh b. el-Hâris b. Nevfel, Abdullah b. Habbâb'dan, o babası Habbâb b. el-Eret'ten -ki o Benî Zühre'nin azatlısıydı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Bedir'e katılmıştı- naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bütün gece namaz kıldığı bir gecede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gözlemledim . Nihayet fecir vakti olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazını bitirip selam verdi. Ben de : "Ey Allah'ın Resûlü, bu gece öyle bir namaz kıldın ki daha önce senin benzerini kıldığını görmemiştim" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Evet, o ümit ve korku namazıdır. Onda Aziz ve Celil olan Rabbimden üç haslet istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi: Aziz ve Celil olan Rabbimden bizi bizden önceki ümmetleri helak ettiği şeylerle helak etmemesini istedim, bunu bana verdi. Aziz ve Celil olan Rabbimden aleyhimize bizden olmayan bir düşmanı üstün kılmamasını istedim, bunu bana verdi. Aziz ve Celil olan Rabbimden bizi fırka fırka birbirimize düşürmemesini istedim, bunu ise bana vermedi."

ورواه النسائي من حديث شعيب بن أبي حمزة، به ومن وجه آخر. وابن حبان في صحيحه، بإسناديهما عن صالح بن كيسان -والترمذي في "الفتن" من حديث النعمان بن راشد -كلاهما عن الزهري، به وقال: حسن صحيح.

Nesâî bunu Şuayb b. Ebî Hamza'nın hadisinden aynı isnadla ve başka bir yoldan rivayet etmiştir. İbn Hibbân Sahîh'inde Sâlih b. Keysân'dan gelen iki isnadıyla, Tirmizî de "el-Fiten"de Nu'mân b. Râşid'in hadisinden -her ikisi de Zührî'den olmak üzere- aynı rivayette bulunmuş ve: "Hasen sahihtir" demiştir.

حديث آخر: قال أبو جعفر بن جرير في تفسيره: حدثني زياد بن عبيد الله المزني، حدثنا مروان بن معاوية الفزاري، حدثنا أبو مالك، حدثني نافع بن خالد الخزاعي، عن أبيه؛ أن النبي ﷺ صلى صلاة خفيفة تامة الركوع والسجود، فقال: "قد كانت صلاة رَغْبَة ورَهْبَة، سألت الله، ﷿، فيها ثلاثا، أعطاني اثنتين ومنعني واحدة. سألت الله ألا يصيبكم بعذاب أصاب به من قبلكم، فأعطانيها. وسألت الله ألا يسلط عليكم عدوا يستبيح بيضتكم، فأعطانيها. وسألته ألا يلبسكم شيعا ويذيق بعضكم بأس بعض فمنعنيها". قال أبو مالك: فقلت له: أبوك سمع هذا من في رسول الله ﷺ؟

Başka bir hadis: Ebû Ca'fer b. Cerîr tefsirinde şöyle demiştir: Bana Ziyâd b. Ubeydillâh el-Müzenî anlattı, bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî anlattı, bize Ebû Mâlik anlattı, bana Nâfi' b. Hâlid el-Huzâî babasından anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem rükû ve secdeleri tam, hafif bir namaz kıldı ve şöyle buyurdu: «Bu, rağbet (ümit) ve dehşet (korku) namazıydı. Onda Azîz ve Celîl olan Allah'tan üç şey diledim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Allah'tan sizi sizden öncekileri çarptırdığı bir azapla cezalandırmamasını diledim, bunu bana verdi. Allah'tan üzerinize kökünüzü kazıyacak bir düşman musallat etmemesini diledim, bunu da bana verdi. Sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürmemesini ve birinizin şiddetini diğerine tattırmamasını diledim; bunu ise bana vermedi.» Ebû Mâlik dedi ki: Ben ona: "Baban bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağzından mı işitti?" dedim.

فقال: نعم، سمعته يحدث بها القوم أنه سمعها من في رسول الله ﷺ

O da: "Evet, insanlara bunu anlatırken bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağzından işittiğini söylerken duydum" dedi .

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق قال: قال مَعْمَر، أخبرني أيوب، عن أبي قلابة، عن أبي الأشعث الصنعاني، عن أبي أسماء الرَّحْبي، عن شداد بن أوْس؛ أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله زَوَى لي الأرض حتى رأيت مشارقها ومغاربها، وإن مُلْك أمتي سيبلغ ما زُوي لي منها، وإني أعطيت الكنزين الأبيض والأحمر، وإني سألت ربي، ﷿، ألا يهلك أمتي بسنَة بعامة وألا يسلط عليهم عدوّا فيهلكهم بعامة، وألا يلبسهم شيعا، وألا يذيق بعضهم بأس بعض. فقال: يا محمد، إني إذا قضيت قضاء فإنه لا يرد. وإني قد أعطيتك لأمتك ألا أهلكتهم بسنة بعامة، وألا أسلط عليهم عدوا ممن سواهم فيهلكهم بعامة، حتى يكون بعضهم يهلك بعضا، وبعضهم يقتل بعضا، وبعضهم يسبي بعضا". قال: وقال النبي ﷺ "وإني لا أخاف على أمتي إلا الأئمة المضلين، فإذا وضع السيف في أمتي، لم يرفع عنهم إلى يوم القيامة"

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, Ma'mer şöyle dedi: Bana Eyyûb, Ebû Kılâbe'den, o Ebü'l-Eş'as es-San'ânî'den, o Ebû Esmâ er-Rahabî'den, o Şeddâd b. Evs'ten naklen haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah yeryüzünü benim için dürüp topladı da doğularını ve batılarını gördüm. Ümmetimin hâkimiyeti, benim için dürülen yerlere kadar mutlaka ulaşacaktır. Bana beyaz ve kırmızı (gümüş ve altın) iki hazine verildi. Ben Aziz ve Celil olan Rabbimden, ümmetimi genel bir kıtlıkla helak etmemesini, üzerlerine onları toptan helak edecek bir düşman musallat kılmamasını, onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını istedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Ey Muhammed! Ben bir hüküm verdiğim zaman o asla geri çevrilmez. Ben ümmetin için sana şunları verdim: Onları genel bir kıtlıkla helak etmeyeceğim ve kendilerinden başkası olan bir düşmanı onları toptan helak edecek şekilde üzerlerine musallat kılmayacağım; ancak onların bir kısmı bir kısmını helak edecek, bir kısmı bir kısmını öldürecek ve bir kısmı bir kısmını esir alacaktır.'" Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetim hakkında saptırıcı önderlerden başkasından korkmam. Ümmetim arasına kılıç bir girdi mi, kıyamet gününe kadar artık onlardan kaldırılmaz" .

ليس في شيء من الكتب الستة، وإسناده جيد قوي، وقد رواه ابن مَرْدُوَيه من حديث حماد ابن زيد، وعباد بن منصور، وقتادة، ثلاثتهم عن أيوب، عن أبي قلابة، عن أبي أسماء، عن ثَوْبان، عن رسول الله ﷺ بنحوه فالله أعلم

Bu rivayet Kütüb-i Sitte'nin hiçbirinde yer almamaktadır; isnadı ceyyid ve kuvvetlidir. İbn Merdûye bunu Hammâd b. Zeyd, Abbâd b. Mansûr ve Katâde'nin hadisinden -üçü de Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Ebû Esmâ'dan, o Sevbân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den olmak üzere- benzeri bir lafızla rivayet etmiştir . En doğrusunu Allah bilir .

حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه: حدثنا عبد الله بن إسماعيل بن إبراهيم الهاشمي وميمون بن إسحاق بن الحسن الحنفي قالا حدثنا أحمد بن عبد الجبار، حدثنا محمد بن فضيل، عن أبي مالك الأشجعي، عن نافع بن خالد الخزاعي، عن أبيه قال -وكان أبوه من أصحاب رسول الله ﷺ، وكان من أصحاب الشجرة -: كان رسول الله ﷺ إذا صلى والناس حوله، صلى صلاة خفيفة تامة الركوع والسجود. قال: فجلس يوما فأطال الجلوس حتى أومأ بعضنا إلى بعض: أن اسكتوا، إنه ينزل عليه. فلما فرغ قال له بعض القوم: يا رسول الله، لقد أطلت الجلوس حتى أومأ بعضنا إلى بعض: إنه ينزل عليك. قال: "لا ولكنها كانت صلاة رَغْبة ورهبة، سألت الله فيها ثلاثا فأعطاني اثنتين، ومنعني واحدة. سألت الله ألا يعذبكم بعذاب عذب به من كان قبلكم، فأعطانيها. ألا يسلط على أمتي عدوا يستبيحها، فأعطانيها. وسألته ألا يَلْبسَكم شِيعًا وألا يذيق بعضكم بأس بعض، فمنعنيها"، قال: قلت له: أبوك سمعها من رسول الله صلى الله عليه؟ قال: نعم، سمعته يقول: إنه سمعها من رسول الله ﵌ عدد أصابعي هذه، عشر أصابع

Başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Abdullah b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Hâşimî ile Meymûn b. İshâk b. el-Hasen el-Hanefî anlattılar ve dediler ki: Bize Ahmed b. Abdilcebbâr anlattı, bize Muhammed b. Fudayl, Ebû Mâlik el-Eşcaî'den, o Nâfi' b. Hâlid el-Huzâî'den, o da babasından -ki babası Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve Şecere ashabından [Bey'atü'r-Rıdvân'a katılanlardan] idi- naklettiğine göre şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, etrafında insanlar varken namaz kıldırdığı zaman rükû ve secdeleri tam, hafif bir namaz kıldırırdı. [Ravi] dedi ki: Bir gün [namazda] oturdu ve oturuşu o kadar uzattı ki birbirimize: "Susun, ona vahiy iniyor" diye işaret ettik. [Namazı] bitirince cemaatten bazıları ona: "Ey Allah'ın Resûlü, oturuşu öyle uzattın ki birbirimize: 'Sana vahiy iniyor' diye işaret ettik" dediler. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Hayır, fakat o, [korku ve ümitle kılınan] bir rağbet ve rehbet namazıydı. Onda Allah'tan üç şey diledim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Allah'tan sizi, sizden öncekileri cezalandırdığı bir azapla cezalandırmamasını diledim, bunu bana verdi. Ümmetimin kökünü kazıyacak bir düşmanı onlara musallat etmemesini [diledim], ümmetime [lütuf olarak] bunu da bana verdi. Onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve birbirlerinin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi.» [Ravi] dedi ki: Ben ona: "Baban bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmiş mi?" diye sordum. O: "Evet, babamın: 'Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şu parmaklarım sayısınca -on parmak- bizzat işittim' dediğini duydum" karşılığını verdi.

حديث آخر: قال الإمام أحمد: حدثنا يونس -هو ابن محمد المؤدب -حدثنا ليث -هو ابن سعد عن أبي وهب الخولاني، عن رجل قد سماه، عن أبي بَصْرَة الغفاري صاحب رسول الله ﷺ، أن رسول الله ﷺ قال: "سألت ربي، ﷿، أربعًا فأعطاني ثلاثًا، ومنعني واحدة. سألت الله ألا يجمع أمتي على ضلالة، فأعطانيها. وسألت الله ألا يظهر عليهم عدوا من غيرهم، فأعطانيها. وسألت الله ألا يهلكهم بالسنين كما أهلك الأمم قبلهم، فأعطانيها. وسألت الله، ﷿، ألا يلبسهم شيعا وألا يذيق بعضهم بأس بعض، فمنعنيها"

Başka bir hadis: İmam Ahmed şöyle demiştir: Bize Yûnus -ki o İbn Muhammed el-Müeddib'dir- anlattı, bize Leys -ki o İbn Sa'd'dır-, Ebû Vehb el-Havlânî'den, o adını verdiği bir adamdan, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahabi olan Ebû Basra el-Gıfârî'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Aziz ve Celil olan Rabbimden dört şey istedim; bana üçünü verdi, birini ise vermedi. Allah'tan ümmetimi dalalet üzere birleştirmemesini istedim, bunu bana verdi. Allah'tan aleyhlerine kendilerinden olmayan bir düşmanı üstün kılmamasını istedim, bunu bana verdi. Allah'tan kendilerinden önceki ümmetleri helak ettiği gibi onları da kıtlık yıllarıyla helak etmemesini istedim, bunu bana verdi. Aziz ve Celil olan Allah'tan onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını istedim, bunu ise bana vermedi" .

لم يخرجه أحد من أصحاب الكتب الستة.

Bunu Kütüb-i Sitte müelliflerinden hiçbiri tahric etmemiştir.

حديث آخر: قال الطبراني: حدثنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، حدثنا منجاب بن الحارث، حدثنا أبو حذيفة الثعلبي، عن زياد بن عِلاقة، عن جابر بن سَمُرَة السَّوَائي، عن علي [﵁] ؛ أن رسول الله ﷺ قال: "سألت ربي ثلاث خصال فأعطاني اثنتين، ومنعني واحدة، فقلت: يا رب، لا تهلك أمتي جوعا فقال: هذه لك. قلت: يا رب، لا تسلط عليهم عدوا من غيرهم -يعني أهل الشرك -فيجتاحهم. قال ذلك لك قلت: يا رب، لا تجعل بأسهم بينهم". قال: "فمنعني هذه"

Başka bir hadis: Taberânî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Mincâb b. el-Hâris anlattı, bize Ebû Huzeyfe es-Sa'lebî, Ziyâd b. Ilâka'dan, o Câbir b. Semüre es-Sevâî'den, o Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Rabbimden üç haslet istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Dedim ki: 'Ey Rabbim! Ümmetimi açlıkla helak etme.' 'Bu senindir' buyurdu. 'Ey Rabbim! Köklerini kazıyacak, kendilerinden olmayan bir düşmanı -yani müşrikleri- üzerlerine musallat kılma' dedim. 'Bu da senindir' buyurdu . 'Ey Rabbim! Onların şiddetini kendi aralarında kılma' dedim." [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Bunu ise bana vermedi" .

حديث آخر: قال الحافظ أبو بكر بن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، عن أحمد بن محمد بن عاصم، حدثنا أبو الدرداء المروزي، حدثنا إسحاق بن عبد الله بن كيسان، حدثني أبي، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس؛ أن رسول الله ﷺ قال: "دعوت ربي، ﷿، أن يرفع عن أمتي أربعًا، فرفع الله عنهم اثنتين، وأبى عليّ أن يرفع عنهم اثنتين. دعوت ربي أن يرفع الرجم من السماء، والغرق من الأرض، وألا يلبسهم شيعًا، وألا يذيق بعضهم بأس بعض، فرفع الله عنهم الرجم من السماء، والغرق من الأرض، وأبى الله أن يرفع اثنتين: القتل، والهَرج".

Başka bir hadis: Hâfız Ebû Bekr b. Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm, Ahmed b. Muhammed b. Âsım'dan anlattı; bize Ebü'd-Derdâ el-Mervezî anlattı, bize İshâk b. Abdillâh b. Keysân anlattı, bana babam İkrime'den, o İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Aziz ve Celil olan Rabbime ümmetimden dört şeyi kaldırması için dua ettim; Allah onlardan ikisini kaldırdı, ikisini kaldırmayı ise bana reddetti. Rabbime gökten taş yağmasını , yerden boğulmayı kaldırması, onları fırka fırka birbirine düşürmemesi ve kimine kiminin şiddetini tattırmaması için dua ettim. Allah onlardan gökten taş yağmasını ve yerden boğulmayı kaldırdı; şu iki şeyi kaldırmayı ise reddetti: Öldürme ve herc (karışıklık ve kargaşa)."

طريق أخرى عن ابن عباس أيضا: قال ابن مَرْدُوَيه: حدثني عبد الله بن محمد بن زيد حدثني الوليد بن أبان، حدثنا جعفر بن منير، حدثنا أبو بدر شجاع بن الوليد، حدثنا عمرو بن قيس، عن رجل، عن ابن عباس قال: لما نزلت هذه الآية: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) قال: فقام النبي ﷺ فتوضأ، ثم قال: "اللهم لا ترسل على أمتي عذابًا من فوقهم، ولا من تحت أرجلهم، ولا تلبسهم شيعا، ولا تذق بعضهم بأس بعض" قال: فأتاه جبريل فقال: يا محمد، إن الله قد أجار أمتك أن يرسل

İbn Abbâs'tan nakledilen bir diğer tarik: İbn Merdûye şöyle demiştir: Bana Abdullah b. Muhammed b. Zeyd anlattı, bana el-Velîd b. Ebân anlattı, bize Ca'fer b. Münîr anlattı, bize Ebû Bedr Şucâ' b. el-Velîd anlattı, bize Amr b. Kays bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye ya da sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürmeye ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya kādirdir.” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp abdest aldı, sonra da şöyle dua etti: « اللهم لا ترسل على أمتي عذابًا من فوقهم، ولا من تحت أرجلهم، ولا تلبسهم شيعا، ولا تذق بعضهم بأس بعض » «Allahım! Ümmetimin üzerine üstlerinden yahut ayaklarının altından bir azap gönderme, onları fırkalara bölüp birbirine düşürme ve kiminin şiddetini kimine tattırma!» [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl ona gelip şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Şüphesiz Allah, ümmetini korudu; üzerlerine göndermekten...

عليهم عذابا من فوقهم أو من تحت أرجلهم

üstlerinden yahut ayaklarının altından bir azap [göndermekten]."

حديث آخر: قال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا أحمد بن محمد بن عبد الله البزار، حدثنا عبد الله بن أحمد بن موسى، حدثنا أحمد بن محمد بن يحيى بن سعيد، حدثنا عمرو بن محمد العَنْقَزِي، حدثنا أسباط، عن السُّدِّي، عن أبي المِنْهَال، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ قال: "سألت ربي لأمتي أربع خصال، فأعطاني ثلاثًا ومنعني واحدة. سألته ألا تكفر أمتي واحدة، فأعطانيها. وسألته ألا يعذبهم بما عذب به الأمم قبلهم، فأعطانيها. وسألته ألا يظهر عليهم عدوًا من غيرهم، فأعطانيها. وسألته ألا يجعل بأسهم بينهم، فمنعنيها".

Başka bir hadis: İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Muhammed b. Abdillâh el-Bezzâr anlattı, bize Abdullah b. Ahmed b. Mûsâ anlattı, bize Ahmed b. Muhammed b. Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebü'l-Minhâl'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu anlattı: "Rabbimden ümmetim için dört haslet istedim; bana üçünü verdi, birini ise vermedi. Ümmetimin toptan küfre girmemesini istedim, bunu bana verdi. Kendilerinden önceki ümmetleri azaplandırdığı şeyle onları azaplandırmamasını istedim, bunu bana verdi. Aleyhlerine kendilerinden olmayan bir düşmanı üstün kılmamasını istedim, bunu bana verdi. Onların şiddetini kendi aralarında kılmamasını istedim, bunu ise bana vermedi."

ورواه ابن أبي حاتم، عن أبي سعيد بن يحيى بن سعيد القطَّان، عن عمرو بن محمد العنقزي، به نحوه

İbn Ebî Hâtim de bunu Ebû Saîd b. Yahyâ b. Saîd el-Kattân'dan, o Amr b. Muhammed el-Ankazî'den aynı isnadla benzer şekilde rivayet etmiştir .

طريق أخرى: وقال ابن مَرْدُوَيه: حدثنا محمد بن أحمد بن إبراهيم، حدثنا محمد بن يحيى، حدثنا أبو كُرَيب، حدثنا زيد بن الحُباب، حدثنا كثير بن زيد الليثي المدني، حدثني الوليد بن رباح مولى آل أبي ذُبَاب، سمع أبا هريرة يقول: قال النبي ﷺ: "سألت ربي ثلاثا، فأعطاني اثنتين ومنعني واحدة. سألته ألا يسلط على أمتي عدوًا من غيرهم فأعطاني. وسألته ألا يهلكهم بالسنين، فأعطاني. وسألته ألا يلبسهم شيعا وألا يذيق بعضهم بأس بعض، فمنعني".

Başka bir tarik: İbn Merdûye şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm anlattı, bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Küreyb anlattı, bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bize Kesîr b. Zeyd el-Leysî el-Medenî anlattı, bana Ebû Zübâb ailesinin azatlısı el-Velîd b. Rebâh anlattı; Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Rabbimden üç şey istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi. Ümmetimin üzerine kendilerinden olmayan bir düşmanı musallat kılmamasını istedim , bana [bunu] verdi. Onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesini istedim, bana [bunu] verdi. Onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını istedim, bunu ise bana vermedi."

ثم رواه ابن مَرْدُوَيه بإسناده عن سعد بن سعيد بن أبي سعيد المقبري، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ، بنحوه. ورواه البزار من طريق عمر بن سلمة، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ بنحوه

Sonra İbn Merdûye bunu Sa'd b. Saîd b. Ebî Saîd el-Makbürî'den, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendi isnadıyla benzer şekilde rivayet etmiştir. Bezzâr da Ömer b. Seleme tarikiyle babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer şekilde rivayet etmiştir .

أثر آخر: قال سفيان، الثوري عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب قال: أربعة من هذه الأمة: قد مضت ثنتان، وبقيت ثنتان: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) قال: الرجم. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) قال: الخسف. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) قال سفيان: يعني: الرجم والخسف.

Başka bir rivayet: Süfyân es-Sevrî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o Übey b. Ka'b'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ümmet hakkında dört şey vardır: İkisi geçmiş, ikisi kalmıştır: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden size bir azap göndermeye kādirdir] buyruğu hakkında: "Taş yağmasıdır" dedi. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından] buyruğu hakkında: "Yere batırılmadır" dedi. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) [ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya]. Süfyân: "Yani taş yağması ve yere batırılma [kalmıştır]" dedi.

وقال أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن أبي بن كعب: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) قال: فهي أربع خلال، منها ثنتان بعد وفاة رسول الله ﷺ بخمس وعشرين سنة، أُلبِسوا شيعًا، وذاق بعضهم بأس بعض، وبقيت اثنتان لا بد منهما واقعتان الرجم والخسف.

Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o Ebü'l-Âliye'den, o da Übey b. Ka'b'dan nakletmiştir: { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: “Bunlar dört durumdur; ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından yirmi beş yıl sonra [gerçekleşmiştir]: Fırkalara ayrılmışlar ve birbirlerinin şiddetini tatmışlardır. İkisi kalmıştır ki bunlar mutlaka vuku bulacaktır: [Gökten] taş yağması ve [yerin dibine] batma.”

ورواه أحمد، عن وَكِيع، عن أبي جعفر. ورواه ابن أبي حاتم.

Bunu Ahmed, Vekî'den, o Ebû Ca'fer'den rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de rivayet etmiştir.

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا المنذر بن شاذان، حدثنا أحمد بن إسحاق، حدثنا أبو الأشهب، عن الحسن، في قوله: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ [عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا]) الآية، قال: حبست عقوبتها حتى عمل ذنبها، فلما عمل ذنبها أرسلت عقوبتها.

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize el-Münzir b. Şâzân anlattı, bize Ahmed b. İshâk anlattı, bize Ebü'l-Eşheb, Hasan'dan naklen: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ [عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا]) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye kādirdir] ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Onun günahı işleninceye kadar cezası tutuldu; günahı işlenince cezası gönderildi."

وهكذا قال سعيد بن جُبَيْر، وأبو مالك ومجاهد، والسُّدِّي وابن زيد في قوله: (عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) يعني: الرجم. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) يعني: الخسف. وهذا هو اختيار ابن جرير.

Saîd b. Cübeyr, Ebû Mâlik, Mücâhid, es-Süddî ve İbn Zeyd de (عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [üstünüzden bir azap] buyruğu hakkında: "Yani taş yağması", (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından] buyruğu hakkında: "Yani yere batırılma" diyerek böyle söylemişlerdir. İbn Cerîr'in tercihi de budur.

ورواه ابن جرير، عن يونس، عن ابن وَهْب، عن عبد الرحمن بن زيد بن أسلم في قوله: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) قال: كان عبد الله بن مسعود [﵁] يصيح وهو في المجلس -أو على المنبر -يقول: ألا أيها الناس، إنه قد نزل بكم.

İbn Cerîr bunu Yûnus'tan, o İbn Vehb'den, o Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir] ayeti hakkında rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd [radıyallâhu anh] meclisteyken -yahut minberdeyken- şöyle bağırırdı: "Ey insanlar, dikkat edin! Şüphesiz o başınıza inmiştir.

إن الله يقول: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ [أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) لو جاءكم عذاب من السماء، لم يبق منكم أحدا (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) لو خسف بكم الأرض أهلككم، لم يبق منكم أحدا (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) ألا إنه نزل بكم أسوأ الثلاث.

Allah şöyle buyuruyor: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ [أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ]) [De ki: O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kādirdir]. Şayet gökten size bir azap gelseydi, sizden hiçbir kimseyi sağ bırakmazdı. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından]; şayet yeri sizi içine geçirseydi , sizi helak eder ve sizden hiçbir kimseyi sağ bırakmazdı. (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) [ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya]; dikkat edin, bu üç şeyin en kötüsü başınıza inmiştir!"

قول ثان: قال ابن جرير وابن أبي حاتم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وَهْب، سمعت خلاد بن سليمان يقول: سمعت عامر بن عبد الرحمن يقول: إن ابن عباس كان يقول في هذه الآية: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) فأما العذاب من فوقكم، فأئمة السوء (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) فخدم السوء.

İkinci bir görüş: İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim şöyle demişlerdir: Bize Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, Hallâd b. Süleymân'ı şöyle derken işittim: Âmir b. Abdirrahmân'ı şöyle derken işittim: İbn Abbâs bu ayet hakkında şöyle derdi: (قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [De ki: O, üstünüzden size bir azap göndermeye kādirdir]; üstünüzden olan azap kötü yöneticilerdir, (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından]; kötü hizmetçilerdir.

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: (عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) يعني: أمراءكم. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) يعني: عبيدكم وسفلتكم.

Ali b. Ebî Talha da İbn Abbâs'tan şöyle nakletmiştir: (عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ) [üstünüzden bir azap]; yani yöneticilerinizdir. (أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ) [yahut ayaklarınızın altından]; yani köleleriniz ve ayak takımınızdır.

وحكى ابن أبي حاتم، عن أبي سنان وعمير بن هانئ، نحو ذلك.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Sinân ve Umeyr b. Hânî'den de buna benzer bir görüş nakletmiştir.

وقال ابن جرير: وهذا القول وإن كان له وجه صحيح، لكن الأول أظهر وأقوى.

İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu görüşün doğru bir yönü bulunsa da birinci görüş daha zahir ve daha kuvvetlidir.

وهو كما قال ابن جرير، ﵀، ويشهد له بالصحة قوله تعالى: {أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ * [وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ]} [الملك: ١٦ - ١٨]، وفي الحديث: "ليكونن في هذه الأمة قَذْفٌ وخَسْفٌ ومَسْخٌ" وذلك مذكور مع نظائره في أمارات الساعة وأشراطها وظهور الآيات

[Durum] İbn Cerîr'in -rahimehullâh- dediği gibidir. Yüce Allâh'ın şu buyruğu da bunun doğruluğuna şahitlik etmektedir: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ * [وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ] } “Gökte olanın sizi yere geçirmesinden emin mi oldunuz? O zaman yer birdenbire çalkalanıverir! Yoksa gökte olanın üzerinize taş savuran bir fırtına göndermesinden emin mi oldunuz? Benim uyarımın nasıl olduğunu yakında bileceksiniz! [Andolsun, onlardan öncekiler de yalanlamıştı; ama beni inkâr etmenin / cezalandırmamın sonucu nasıl oldu!]” [el-Mülk: 16-18]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: « لَيَكُونَنَّ فِي هَذِهِ الأُمَّةِ قَذْفٌ وَخَسْفٌ وَمَسْخٌ » «Bu ümmette mutlaka taş yağması, yere batma ve suret değişmesi (başkalaşma) meydana gelecektir.» Bu ve benzeri hususlar, kıyametin alametleri, şartları ve olağanüstü işaretlerin zuhur etmesi bahsinde zikredilmiştir

قبل يوم القيامة، وستأتي في موضعها إن شاء الله تعالى.

kıyamet gününden önce [gerçekleşecek bu hadiseler] inşâallâhu teâlâ kendi yerinde gelecektir.

وقوله: (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا) أي: يجعلكم ملتبسين شيعا فرقا متخالفين. قال الوالبي، عن ابن عباس: يعني: الأهواء وكذا قال مجاهد وغير واحد.

Ayetteki: (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا) [ya da sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye] buyruğu; yani sizi birbirine karışmış fırkalar, ayrılığa düşmüş gruplar kılması demektir. el-Vâlibî, İbn Abbâs'tan: "Yani heva ve hevesler [sebebiyle ayrışan fırkalar]" dediğini nakletmiştir. Mücâhid ve birden çok kişi de böyle demiştir.

وقد ورد في الحديث المروي من طرق عنه ﷺ أنه قال: "وستفترق هذه الأمة على ثلاث وسبعين فرقة، كلها في النار إلا واحدة".

Nitekim kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem çeşitli yollarla rivayet edilen hadiste şöyle buyurduğu vârid olmuştur: "Bu ümmet yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi ateştedir."

وقوله: (وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) قال ابن عباس وغير واحد: يعني يسلط بعضكم على بعض بالعذاب والقتل.

Ayetteki: (وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ) [ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya] buyruğu hakkında İbn Abbâs ve birden çok kişi: "Yani azap ve öldürmeyle kiminizi kiminizin üzerine musallat kılmasıdır" demişlerdir.